جلسه با پاسخ به دو پرسشی آغاز میشود که پس از کلاس پرسیده شده بود. سپس مفهوم کلمه را از جلسهٔ قبل مرور میکند و به داستان هبوط برمیگردد. از آنجا به اثر معصیت بر ذهن و مغز، لذت جسمانی و فرق عرفان شیمیایی و هندی میرسد و در پایان میکوشد توصیف کند که نهایت عرفان اسلامی چیست.
دو پرسش پس از کلاس
یکی از دو پرسش این بود که چرا اینقدر به غریزهٔ جنسی گیر داده شده است؛ به نظر پرسنده، انگار این موضوع فقط مثالی برای واژهای نبود. پاسخ او این است که مثال بهتری نمیشناسد، مثالی که هم واضح باشد و هم شاخهای از یک درخت در آن بدیهی باشد، و علت دوم این است که موضوع بسیار مبتلابه است: قرن بیستم را قرن غریزهٔ جنسی میداند و فکر میکند وضع مرتب بدتر هم میشود. در مقالهای نوشته بود که با امکان دسترسی به اینترنت جهش بزرگی در شمار آدمها و میزان استفاده از پورنوگرافی پیش آمده است.
او توضیح میدهد که غریزهٔ جنسی وجود ندارد و میل جنسی وجود دارد: میل جنسی شاخهای از یک درخت بزرگ است که به تشکیل خانواده و شاخههای دیگر میرسد. در قرن بیستم این میل مرتب خالص شده، یعنی بدون احساسات و بدون شاخههای دیگر؛ پورنوگرافی با یکی دو تا از برگهای این شاخه کار میکند. میل جنسی و غریزهٔ جنسی را کلمات خبیث میداند و برای توضیح مفهوم کلمهٔ خبیث از آنها استفاده میکند.
پرسش دیگر دربارهٔ این بود که چرا انسان باید جسم داشته باشد. پاسخ او این بود که عالم اجسام عالمی است که در آن ارتباط برقرار میشود: معانی را باید به چیزهای فیزیکی مثل صوت تبدیل کرد تا منتقل شوند و دیگری دوباره آنها را به معنا برگرداند. توضیح اضافهاش این است که همهٔ موجودات هرم، حتی بدون جسم، انگار بر کف هرم اشراف دارند؛ کسی ممکن است به بالای خود دسترسی نداشته باشد ولی به زیر خود دسترسی دارد، پس عالم اجسام چون کف است در دسترس همه است.
او میگوید در حکمت قدیم برای عالم اجسام چهار عنصر قائل بودند، یعنی حالتهای ماده، و خاک را کف و پایینترین میدانستند. به گفتهٔ او این با نکتهٔ قرآن سازگار است که شیطان میگوید مرا از آتش و او را از خاک خلق کردی و برتری آتش انکار نمیشود؛ پاسخ این است که چیزهایی هست که شیطان نمیداند و او در مقام تکبر نیست. میگوید نمیخواهد روی این عقیدهٔ حکمت قدیم تأکید کند، ولی به نظر معقول میرسد که خلقت انسان از خاک نشانهٔ این باشد که بخشی از وجود او به پایینترین مرتبهٔ هستی تعلق دارد، به خاطر وظیفهاش در خبر دادن به دیگران.
کلمه، درخت و قرار
او مفهوم کلمه را از جلسات قبل مرور میکند و میگوید از توضیحش خیلی راضی نیست و فکر میکند مفهوم شاید عمیقتر از چیزی باشد که میگوید. شاید کلمه نزدیک به حالتهای ذهنی پایدار باشد، یا به آنچه عرفا مقام میگفتند، مثل «کلمهٔ تقوا». وقتی گفته میشود عیسی کلمه است، مثل این است که عیسی مفهومی است و جایگاهی را در عالم هستی پر کرده است.
به گفتهٔ او شباهت کلمه و درخت در جاهای دیگر قرآن هم تکرار میشود، مثلاً آنجا که اگر همهٔ درختان قلم و همهٔ دریاها مرکب شوند، باز نمیتوان کلمات الهی را نوشت. ارتباطش را این میداند که عالم مشترک ما صورت معانیای است که در بالا وجود دارند، و مصرع ناصرخسرو را میخواند: «صورتی در زیر دارد آنچه در بالاست». همهچیز کلمه است ولی درخت نزدیکترین چیز به کلمه در این لول پایین عالم است؛ احساسش این است که زیادبودن درختها نشانهٔ زیادبودن کلمات است.
او میگوید کلمهبودن دربارهٔ عیسی وضوحی دارد که دربارهٔ دیگران ندارد: اگر در هرم جاهای خالی باشد شاید کسی متوجه نشود، ولی اگر قله خالی باشد میشود فهمید چیزی کم است. کلمه را میان تشریع و تکوین مشترک میداند و میگوید انگار کلمات واسطهٔ دو عالماند. باز میگوید که مفهوم کلمه را خیلی خوب نمیفهمد، ولی چیزهایی که میگوید با معنای کلمه بیربط نیست و احساس میکند معنا عمیقتر است.
کلمات طیبه را حالتهای پاک و کلمات خبیث را حالتهای ناپاک میداند. میل جنسی بدون بقیهٔ درخت کلمهٔ خبیث است، ولی کل درخت، یعنی عاشقشدن و میل همراه با زیباییشناسی و تشکیل خانواده، کلمهٔ پاک است و حالتهای پاک به سمت خداوند بالا میروند. نکتهٔ دیگر «قرار» است: کلمات طیبه، مثل عشق یا تقوا، در وجود مستقر میشوند، ولی میل جنسی و حالت مستی میآید و برای ماندن به محرک نیاز دارد. به نظر او همین قرار و عدم قرار معیار خبیث و طیب است: راستگفتن زحمتی ندارد، ولی برای دروغ باید مرتب به موهوماتی متوسل شد.
هبوط و بازگشت به وحدت
او میگوید سه جلسه قبل بنا بود طعمی کلی از عرفان اسلامی بگوید ولی وقت نبود، و حالا میخواهد به آن برگردد و به داستان هم برگردد، چون احساس میکند از آن دور شدهاند. آخرین نکتهٔ داستان این بود که هبوط، یعنی اخراج از بهشت، به دلیل توجه به جسم بود: شیطان انسان را به معصیت دعوت کرد، انسان معصیت کرد و متوجه جسم خود شد، و این توجه به عالم اجسام باعث اخراج شد.
در مرور او آمده است که آدم با آن معصیت متوجه خودش و تمایزش از بقیه شد، در حالی که پیش از آن احساس وحدت میکرد و انگار غرق در معانی بود. مثالش کسی است که در سالن سینما از اول عمر فقط فیلم را دیده و متوجه سالن و آپارات نیست. قرار گرفتن در استیتی خبیث، که به سمت خداوند بالا نمیرود، مثل این است که فیلم لحظهای قطع شود و آدم متوجه سالن شود، یعنی متوجه عالم اجسام و تمایزها. اگر کسی در سن پایین تصویر پورنو ببیند، رشد طبیعیای که به عشق و تشکیل خانواده میرسید دچار اختلال میشود.
به گفتهٔ او تقریباً همهٔ روانشناسها معتقدند نوزاد در عالم وحدت است و تمایزی نمیفهمد، و هرچه کار بدتری بکنیم استیتهای بدتر ما را بیشتر به عالم کثرت میبرند. بهشت جایی است که کسی متوجه عالم جسمانی نیست. آنچه عرفان میگوییم، از هندی و شیمیایی تا اسلامی، انگار راههاییاند که بشر کشف کرده یا به او داده شده تا به بهشت برگردد؛ وحدت کودک از ناآگاهی است، ولی عرفان رسیدن به وحدت است همراه با آگاهی.
ذهن، مغز و لذت جسمانی
او میگوید جلسهٔ پیش مطرح شد که انسان واقعاً ساکن عالم اجسام نیست و ارتباطش با آن از راه پنج حس است؛ سیگنالها را خام مصرف نمیکنیم، بلکه پردازش و با زبان تفسیر میکنیم. پس هر چیز را به منتال استیت تبدیل میکنیم و در منتال استیتها زندگی میکنیم، نه در عالم اجسام. به دو فیلسوف قرن بیستم استناد میکند که ما در زبان زندگی میکنیم نه در جهان.
برای توضیح علمی میگوید مغز مثل شبکهٔ عصبی با تجربهها ترین میشود و حتی منتال استیت خبیث هم اثر میگذارد. کسی که با پورنوگرافی دچار اختلال شده، ممکن است حتی با موجود واقعی هم فقط میل جنسی بدون شاخ و برگ بفهمد و آمادگی عاشقشدن نداشته باشد. استعارهاش صفحهای است با چالههای طبیعی، یعنی کلمات طیبه، و گلولههایی تصادفی که اثری باقی میگذارند و گاهی گلولهٔ واقعی را گیر میاندازند؛ در سیستمهای دینامیکی این نقطههای اتتراکتور است و هرچه سن بالاتر میرود ترینشدن سختتر میشود. استیتهای خبیث ناپایدارند.
به گفتهٔ او اولین لذتهای زندگی از سیگنالهای جسمانی است که پایینترین لول لذتبردناند و تمرین نمیخواهند، ولی لذتبردن از چیزهای معنویتر تمرین میخواهد و فرهنگ آن را یاد نمیدهد. لذت جسمانی بعد از مدتی اثرش را از دست میدهد و آدم برای ماندن در همان لول تنوع میآورد، مثلاً پورنوگرافی را ابداع میکند. این لذتها سهلالوصولاند ولی عمیق و پایدار نیستند و به جایی نمیرسند.
فرهنگ کسی را مجبور نمیکند که برای لذتبردن از زندگی به مراحل عرفانی برسد، و عرفان وقتی به سنت جامعه تبدیل شود، به نظر او، به چیزی لوس و بیمزه مثل صوفیگری و خانقاهنشینی تبدیل میشود، هرچند در آن فرهنگها هم عارف پدید آمده است. عرفان از سنت درنمیآید و تجربهٔ شخصی است. مصیبت و بنبست هم میتواند محرک باشد، چون رنج آدم را دروننگر میکند؛ اگر این فرار از عالم اجسام شروع شود، شاید به عرفان برسد و شاید هم منحرف شود. با این حال عرفان طبیعیتر از این حرفهاست.
احتیاط، عطار و سن راه
او میگوید برای ورود به این بحث سدی هست: احساس میکند کسی که دربارهٔ عرفان صحبت میکند باید عارف و از حدی بالاتر باشد. مدام میکوشد بحث را نظری کند تا خودش را در کاری اشتباه که میکند توجیه کند، و به آیهای اشاره میکند که میگوید چرا کسی حرفی میزند که خود عمل نمیکند. نمیخواهد درس عرفان بدهد و فقط چشماندازی نظری از عرفان اسلامی میخواهد، هرچند حتی در این هم شک دارد که بتواند خوب انجام بدهد.
احساسش این است که آفت مهم تاریخ عرفان اسلامی این بوده که کسانی که راه را خوب نرفته بودند ولی فکر میکردند خوب فهمیدهاند کتاب نوشتند و دیگران گرفتار توضیحات نادرست شدند. از عطار نام میبرد: احساسش این است که عارف نیست و در آنچه خوانده نشانهای از طی کردن راه ندیده، هرچند ممکن است ایراد از خودش باشد یا عطار را کم خوانده باشد؛ تذکرهالاولیا را کتابی میداند که میتواند آدم را گرفتار اوهام کند و به عرفان شکلی حماسی بدهد، و تأکید میکند دشمنی با عطار ندارد.
از نشانههای ناپیمودن راه، به نظر او، سخن گفتن مثل «میان خون» رفتن است؛ این را کسی میگوید که هنوز این طرف جاده است و به خود نهیب میزند. شعر طباطبایی را میخواند که با «من به سرچشمهٔ خورشید نه خود بردم راه» آغاز میشود و میگوید آدم در آن احساس نمیکند کاری کرده است؛ کسانی که مدام میگویند نفس را باید کشت معمولاً نفسشان را نکشتهاند. دربارهٔ عطار نقل میکند که میگویند تا ۴۰ یا ۵۰ سالگی عطار بود تا درویشی آمد؛ به نظر او کسی که در آن سن به راه آمده این گمان را برمیانگیزد که نتواند به جای بالایی برسد، چون نورال نتورکهایش خیلی ترین شده بود.
به گفتهٔ او هرچه کسی زودتر شروع کند و کمتر معصیت کرده باشد، راه را راحتتر طی میکند؛ هرچند تا آخرین لحظه ممکن است کسی وارد راه شود، با بالا رفتن سن سختتر میشود، چون عرفان مثل ترینکردن است. ولی هر که دیرتر وارد شود بیشتر به القای کلمه احتیاج پیدا میکند؛ کسی که معصیت زیاد کرده و بعد توبه کند ممکن است خودآگاهیهایش بیشتر شود، در حالی که کسی که از اول بدون معصیت وارد شده ممکن است حرف زیادی برای گفتن نداشته باشد. به احتمال خیلی بیشتر آموزش میدهند کسانی که قرار است آموزگار شوند، مثل پیامبران.
عرفان شیمیایی و هندی
او میگوید با احتیاط شروع میکند، چون مقاومتی درونی در برابر گفتن این حرفها دارد. میخواهد فرق عرفان شیمیایی، هندی و دینی را بگوید و توضیح بدهد که به نظرش چرا عرفان اسلامی از جهتی کاملترین است. عرفان شیمیایی را مسخرهبازی میخواند، ولی به نظرش قویترین چیزی است که میشود به آن سطح پرتاب کرد و ممکن است راه عرفان را ببندد، چون تجربههای شبهعرفانی نادرست میدهد. احساسش این است که ممکن است یک سری نورال نتورک را چنان مختل کند که برگشت ممکن نباشد، هرچند میگوید نمیتواند قطعاً بگوید. حداکثر اثرش این است که احساس میدهد عرفانی هست، و اگر از او بپرسند، یک بار هم مصرف نکنید.
دربارهٔ عرفان هندی میگوید اشکالش این است که عمدهٔ مکاتب، نه همه، انسان را به چشمی خالص تبدیل میکنند که فقط ناظر وحدت جهان است، مثل انسانی که فقط چشم است و دست ندارد. یاد نمیدهد که آدم در بازارها برود و معامله هم بکند و وحدت را هم داشته باشد؛ آدم در گوشهای مدیتیشن میکند و وقتی از غار بیرون میآید تمایزها را بیشتر میبیند. با این حال میگوید شناختهایی که بودیسم به آن میرسد، یعنی درک وحدت عالم و منحلشدن تمایزها، درست است.
در عرفان چینی و بودایی و هندی گرایش بیشتر به مشاهده و شناخت است، بدون عمل. البته تانترا مکتبی است که هدفش از اول زندگی در جهان همراه با وحدت است.
نهایت عرفان اسلامی: کارگزار خدا
او میخواهد بگوید در عرفان اسلامی چه هست، بدون تطبیق و مقایسه، و از نقطهٔ انتهایی شروع میکند: آدمی که راه را طی کرده، مثلاً پیامبران، از نظر عملی به چه رسیده است. در یک کلمه، انتهای عرفان این است که آدم از هر چیزی که ذرهای رنگ خودخواهی داشته باشد رها شود و کارها را به این دلیل بکند که درستاند، نه به نفع خودش؛ حق را تشخیص میدهد و مطابق حق عمل میکند، ولو برخلاف منافع و میل خودش باشد. پیامبر یا همان «انسان کامل» مثل ایجنت و نمایندهٔ خداوند است که در هر لحظه کاری را میکند که خداوند میخواهد. مثالش یوسف است که دوست دارد پدرش را ببیند ولی همان کاری را میکند که به او گفتهاند، چون کار درست این است که به برادرانش آسیب نرساند.
به گفتهٔ او کارگزار خداوند هر لحظه همان را که باید انجام میدهد، بدون توجه به نفع و ضرر و لذت. میل به غیر خدا در مقابل میل به خداوند تضعیف میشود، نه اینکه از بین برود؛ میل بزرگتری مانع میشود امیال شخصی در رفتار تأثیر بگذارند. عرفان را تنها راهی میداند که در آن هم میفهمی درست چیست و هم قدرت انجامش را داری، و همان امیال دیگرند که باعث میشوند کار درست را اشتباه تشخیص بدهیم.
همهٔ امیال باید زیر یک میل واحد قرار بگیرند و این با تمرین به دست میآید؛ خود امیال درستاند ولی با دروغ میشود از آنها سوءاستفاده کرد، چنان که شیطان از میل به جاودانگی. قرار نیست امیال و عواطف را از دست بدهیم، ولی میلی عمیق باید بر همه «دامینیت» کند. این در قرآن اخلاص است و راه رسیدن به بهشت و استقرار در آن؛ کسی که به اخلاص برسد شیطان نمیتواند کاری با او بکند. در داستان خداوند به شیطان میگوید با همه میتوانی کار داشته باشی مگر «عبادالله المخلصین»، و او واژهٔ عبد را به معنای کارگزار میگیرد.
خودبینی، یکساننگریستن و قرب
او با مثال غذا خوردن توضیح میدهد: آدمی که به آخر سیر میرسد حتی غذا خوردنش از این جنس است، چون خوردن خوب و لازم است. مسئله دورشدن از خودخواهی است؛ میپرسد چرا آدم از صبح اینقدر به خودش توجه دارد و به دیگران نه،. انسان کامل کسی است که حتی توجهش به خودش به امر خداست، و آنچه خداوند از بیرون با پیامبران گفته در درون همان چیزی است که عقل مینامیم.
او میپرسد آیا کاری هست که به نفع کسی باشد ولی به نفع همه نباشد، و میگوید وجود چنین کارهایی وهم است. نفع واقعی این است که به بهشت برگردیم و راهش این است که کارگزار مطلق و مخلص شویم، پس همیشه انجام دادن کار درست به نفع اوست. اگر کسی هدفش در زندگی فقط رسیدن به عرفان باشد، توجه به نفع شخصی در مقابل جمع، اگر وجود داشت، کار بدی بود.
از نظر شناختی هم انتهای راه از بین رفتن کامل خودبینی است: آدم مرتب دنیا را از دید محدود خود نگاه میکند و به همین دلیل وحدت عالم را درک نمیکند، در حالی که شناختن یعنی نزدیک شدن به دیدی که خداوند دنیا را با آن میبیند، انگار از قلهٔ هرم. او از عارفی نقل میکند که عرفان در دو چیز است، «یکسان نگریستن و یکسو نگریستن»؛ یکساننگریستن یعنی چرا میان خود و دیگری فرق بگذاریم، چون همه مخلوقات خدایند. عارف به جایی میرسد که همهٔ موجودات در نظرش یکساناند و خودش یکی از آنهاست، و هرجا نگاه کند جز کلمات نمیبیند که به اسماء الهی بازمیگردند.
او میگوید رسیدن در سیر و سلوک معنای واقعی هم دارد: وجود انسان به موجود متعالیتری تبدیل میشود و جایگاهش در هرم به قله نزدیک میشود؛ تقرب به خدا یعنی با حفظ جسم، توجهش به بخشی از وجودش باشد که نزدیک قلهٔ هرم است. اگر کسی کارگزار مطلق خداوند شود، انگار ابراهیم است و فقط جسمش فرق دارد، چون همهٔ پیامبران یک کار میکنند و یکجور به دنیا نگاه میکنند. او با این میبندد که فرق اساسی عرفان اسلامی با هندی این است که کسی قرار نیست چشمش را ببندد و سیگنال دریافت نکند؛ آدمی مثل پیامبران میتواند با همهجور واقعیتی سروکار داشته باشد و در عالم وحدت هم باشد.
→ متنِ کاملِ این جلسه