جلسه با واژهٔ سوءت و جسم و اخراج از بهشت شروع میشود. او بعد نقشهٔ بازگشت به بهشت و دورشدن از عالم جسمانی را توصیف میکند، تعلیم اسماء را به زبان فیزیولوژی میآورد و از توبه در عرفان دینی، سطوح آگاهی و بحران میانسالی و نفی گذشته حرف میزند.
متن ویرایششده بر پایهٔ پیادهٔ خودکار گفتار؛ با صوت تطبیق داده نشده. بازبینی مستقل انجام نشده است.
در داستان به جایی رسیدیم که جد بزرگوار ما را به دلیل کار اشتباهی که کرده بود از بهشت اخراج کردند، و بر این تأکید میشود که واسطهٔ این اخراج توجه به جسم بود. ربط مطالبی را که دربارهٔ آنها صحبت میکنم با این داستان فراموش نکنید.
سوءت، جسم واخراج از بهشت
یک نکته را خیلی تأکید نکردم. دربارهٔ واژهای که اینجا آمده، یعنی «سوءت»، توضیح دادم که چرا باید آن را بهنوعی به معنای جسم بگیریم؛ ولی خود کلمهٔ «جسم» هم در قرآن هست. پس این پرسش پیش میآید که این واژه چه ویژگیای دارد که از آن استفاده شده است. هم واژهٔ «جسد» در قرآن هست و هم واژهٔ «جسم». به این نتیجه، که از نظر من قطعی است، رسیدیم که «سوءت» بهنوعی به معنای جسم است؛ به این دلیل که در جای دیگری از قرآن بهوضوح به این معنا به کار رفته است: در بحث هابیل و قابیل، این واژه فقط آنجا میآید که قابیل در فکر این است که چگونه جسد برادرش را دفن کند. آنجا میشود گفت که در واقع میخواهد جسم او را دفن کند.
به نظر میرسد عدهای، چون «سوءت» در زبان عربی ظاهراً به معنای عورت هم به کار میرود، یا احتمالاً میرفته است، آن را اشاره به جنبهای از جسمانیت میگیرند که شرمآور است: جسم بهعنوان چیزی که به دلیل برهنگی میتواند مایهٔ شرم باشد. اینگونه تعبیر میکنند که در اتفاقی که افتاد، انگار آدم در مقابل چیزی شرمآور قرار گرفت. میتواند اینگونه باشد؛ واژه اصولاً همینطور است. همین الان میتوانید واژههایی مثال بزنید که شبیه هماند، ولی یکی از آنها ابعاد دیگری هم دارد؛ به یک چیز اشاره میکنند ولی از جهات مختلف.
من فکر میکنم با توجه به کاربردی که این واژه در قرآن دارد، با مردهبودن پیوند دارد. ما حرف از این میزنیم که جسم داریم و روح داریم؛ انگار این جسمانیت با مردن، با مردهبودن، قرابت نزدیکی دارد. وقتی به جسم نگاه میکنید، حیات را در جسم نمیبینید؛ باید از جسم حرکاتی ببینید. خود این جسم انگار ویژگی مردهبودن را در خود دارد. احساس میکنم ویژگی خاص این واژه شاید بیشتر به دلیل کاربردی است که در قرآن دارد: اینکه عالم اجسام انگار عالم مردههاست. فقط بعضی از اجسام، چون حیاتی در آنها هست، مثل اینکه چیزی اضافه دارند و غیرمرده به نظر میرسند؛ ولی خود جسم حسِ مردهبودن را در خود دارد. چون دربارهٔ این واژه هیچوقت خیلی دقیق نشده بودیم که فرقش با واژهٔ «جسم» یا «جسد» چیست، گفتم بد نیست توضیحی بدهم.
بیشترین چیزی که در قرآن دربارهٔ بهشت تکرار میشود مسئلهٔ باغ و «من تحت الانهار» است؛ جاهایی که توصیف مفصل هست خیلی کم است، مثلاً در حد یک آیه؛ خیلی زیاد نیست، ولی هست. اگر بخواهید بگویید که در توصیفهایی که قرآن از بهشت و جهنم میکند ویژگیهای جسمانی هست و جسم وجود دارد، و اصلاً این جد بزرگوار ما هم جسم داشت و در بهشت زندگی میکرد، میگویم نه لزوماً.
یعنی چه؟ همین توصیفی را که در داستان آدم دربارهٔ بهشت هست در نظر بگیرید و فرض کنید کاملاً رئال است، یعنی دقیقاً یک صحنهٔ طبیعی آنجا توصیف میشود: درختهایی وجود دارند، آدم از میوههایشان میخورد، با دستش کار میکند و راه میرود، و گفته میشود که در این جنت هر جا میخواهید بروید و از میوهها بخورید. اینها همه فانکشنهای جسمانیاند؛ ولی لزومی ندارد که توجه به جسم وجود داشته باشد، به این معنا که آدم متوجه جسم شود و یکدفعه از آن حالت وحدت و تماشای فیلم دربیاید. این مثال را در نظر بگیرید.
اگر بازگشتن به بهشت هم به همین معنا باشد، فرض کنید به آنجا برمیگردید و هیچ مشکلی نیست؛ غرق در لذتهایی هستید که ممکن است شما را از خیلی چیزها فارغ کند. لزومی ندارد که آدم برای اینکه میوهها را بخورد، مدام متوجه خودش و میوه و دستی باشد که دراز میشود. وقتی خیلی مشغول کاری باشید، اصولاً میتوانید به این لوازم توجه نکنید؛ مثل نگاهکردن همان فیلم، بدون اینکه متوجه باشید واقعاً از کجا و چه اتفاقی دارد میافتد. مشکل، توجه پیدا کردن به جسم و فهمیدن تمایزها بود. آدم تا وقتی غرق در کاری بود که انجام میداد، مثل نگاهکردن فیلمی که نمیدانی منشأش چیست، در حالت وحدت به سر میبرد و شایستگی داشت که در بهشت باشد؛ بعد مشکلی پیش آمد.
میخواهم بگویم اگر همهٔ حرفهای شما را هم قبول کنیم، اینها قابل مناقشه است: اینکه لزوماً در این اتفاقی که برای آدم میافتد حتماً واقعاً باغی هست و درختی هست، به معنایی که ما میفهمیم، یا بهشت را هم باید به همین معنا بفهمیم یا نه. دستکم میدانید که مناقشههایی وجود دارد؛ اتفاقاً عرفا بیشتر مناقشه کردهاند، و فلاسفه هم. فکر میکنم ابنسینا رسماً کمی مشکل دارد با اینکه آخرت جنبهٔ جسمانی داشته باشد. ملاصدرا نه؛ خیلیها ملاصدرا را به سبب کاری که با معاد جسمانی در فلسفهٔ خودش کرده است ستایش میکنند، در حالی که ابنسینا این کار را نکرده است.
از معاصران ما مرحوم آقای محمدتقی جعفری مشکل داشت و خیلی هم با صراحت میگفت. اصطلاح «لذت معقول» را خیلی دوست داشت و میگفت کسی که در این دنیا لذت معقول چشیده باشد، اینطور نیست که او را به آن دنیا ببرند تا به او پرتقال بدهند؛ یعنی کسی که به لذتهایی رسیده باشد، دیگر میوه و این چیزها حالیاش نیست و از پرتقالخوردن لذتی نمیبرد؛ بنابراین آنجا لذت باید بهنوعی معنوی باشد.
به هر حال منظورم این نیست که همهٔ حرفهایت را قبول کنیم. مسئلهٔ من باز این نیست که آدم خبر داشته باشد چیزی هست یا نیست؛ فکر میکنم مسئله نوع نگاهکردن به این چیزهاست. اصلاً حرفم این است که همهٔ آنچه در عرفان گفته میشود این است که در همین دنیا که هستید، قبل از اینکه به آن دنیا برویم، میتوانید اینگونه به آن برگردید. یعنی اصولاً مسئله این نیست که جسمتان را از دست بدهید و به بهشت برگردید؛ همینطور که جسم دارید، یاد میگیرید که چگونه با همین جسم زندگی کنید. جسم مشکل خاصی نیست.
در جلسهٔ قبل گفتم که در نقشهٔ کلیِ اینکه عرفا چگونه توصیف میکنند که میشود دوباره به بهشت برگشت، یک نکتهٔ خیلی خیلی اساسی همین دور شدن است؛ با همان اصطلاحاتی که خودشان میگویند: دور شدن از عالم طبیعت، از عالم جسمانی.
نقشه بازگشت: دور شدن از عالم جسمانی
از این حرف میزنند که توجه آدم از عالم طبیعت حتی بهنوعی قطع شود؛ که میشود توجه به این عالم، یعنی به عالم جسمانی، را کنار گذاشت. من اینگونه شروع کردم که اول ببینیم در انتها قرار است به چه حالتی برسیم، تا مراحل راه و چیزهایی که میگویند کمی قابل درک باشد. تأکیدم در جلسهٔ قبل این بود که از آن جملهٔ ابوسعید ابوالخیر خیلی خیلی خوشم میآید. فکر میکنم خیلی وقت پیش، وقتی مدرسه میرفتم، آن را دیدم، و فکر میکنم حرف خیلی عمیق و خوبی است. میگوید عرفان در دو کلمه است: یکسان نگریستن و یکسو نگریستن.
من سعی کردم در جلسهٔ قبل این «یکسان نگریستن» را توصیف کنم: اینکه همهٔ مشکلات شناختی از اینجا میآید که شما بهنوعی بین خودتان و دیگران فرق میگذارید. به هزار و یک دلیل، ما بین خودمان و دیگران فرق میگذاریم؛ همهٔ ما در شناختِ خودمان تافتهٔ جدابافتهای در دنیا هستیم.
یکساننگریستن نه یکسو نگریستن
ولی آیا واقعاً تافتهٔ جدابافتهای هستیم؟ نیستیم. مشکل این است که انگار از موضعی خاص به دنیا نگاه میکنیم، و اگر بتوانیم این کار را نکنیم، خیلی چیزها را میفهمیم.
مثال مشورت: موضعمندی و شناخت
بگذارید این را با مثالی خیلی ساده توضیح دهم که چند دقیقه پیش به ذهنم رسید. آیا تا به حال شده با کسی مشورت کنید، یا مخصوصاً کسی بیاید و با شما مشورت کند؟ واقعاً موردهای عجیبوغریبی برای من پیش آمده که آدم خیلی عاقلی آمده و با من مشورتی کرده که جوابش بدیهی است؛ ولی چرا او جواب را نمیفهمد؟
مثلاً کسی میآید و وضعیت خودش را برای شما تشریح میکند: چنین مشکلات اداریای برایم پیش آمده، میخواهم چه کار کنم، بروم فلان کار را بکنم. در حالی که راهحلش خیلی خیلی ساده است؛ ولی این راهحلی است که او در آن با کسی رودربایستی دارد: باید برود و به کسی چیزی بگوید. در عوض هزار راهحل عجیبوغریب به ذهنش آمده: اول بروم فلان کار را بکنم، نامهای بنویسم و ببینم او چه میگوید. چیزهای خیلی خیلی عجیبوغریبی برایتان میگوید و این راهحلها در ذهنش هست، در حالی که شما تمام مدت فکر میکنید این که اصلاً مشکلی نیست؛ میتواند پیش فلانی برود، به او بگوید و ببیند چه میگوید. در یک جمله میشود جوابش را داد.
اصلاً مشورت به همین درد میخورد. آدمها معمولاً با کارهای خودشان درگیریهای عاطفی خاصی دارند و بنابراین راهحلها را بهراحتی نمیبینند. لازم نیست کسی که با او دربارهٔ مسائل خودتان مشورت میکنید از شما عاقلتر باشد؛ کافی است شما نباشد، یعنی آن درگیریهای عجیبوغریب و سوابق را نداشته باشد. ممکن است در موردی که به نظرتان خیلی پیچیده میآید با یک بچه مشورت کنید و او بهراحتی بگوید: «برو این کار را بکن»، و بعد شما فکر کنید که راست میگوید.
مشکل ما در مسائل شناختی، وقتی میخواهیم راهحل پیدا کنیم یا دربارهٔ چیزها قضاوت کنیم، همیشه این است که از موضع خودمان، با امیال خاصی که داریم، منافعی که در ماجرا داریم و محدودیتهایی که برای خودمان قائلیم، به چیزها نگاه میکنیم و راهحلها را آنگونه که باید نمیبینیم؛ واقعیت را نمیبینیم. فرض کنید آدمی جایی که هیچ منفعتی ندارد، خیلی خیلی راحتتر به شناخت دست پیدا میکند. وقتی زندگی آدمهای دیگر را از محیطی خیلی دور نگاه میکنید، خیلی خوب میتوانید چیزها را ببینید و راحتتر تحلیل کنید، به این دلیل که خودتان آنجا نیستید و منافع و امیال خاصی ندارید.
این بهطور کلی دربارهٔ چیزهایی که دفعهٔ قبل گفتم صدق میکند: هر چه امیال کنترلشدهتری داشته باشید، وقتی به دنیا نگاه میکنید، واقعاً بین خودتان و دیگران فرقی نیست؛ عادلانه نگاه میکنید و عادلانه قضاوت میکنید، و اینگونه به شناخت جامعتری میرسید. آن حس وحدت به این دلیل شکسته میشود که شما دستکم بین خودتان و جهان تمایزی قاطع قائل میشوید. این دروغ است؛ ما جزو جهان هستیم. این تمایز بیخودی که قائلیم واقعاً به هیچ دردی نمیخورد. کمی فکر کنید: هیچ لزومی ندارد که من خودم را جدا از جهان در نظر بگیرم و بعد به دنیا نگاه کنم. این تمایز کاربرد عملی هم ندارد؛ بلکه چون مشکل شناختی و هزار مشکل دیگر ایجاد میکند، مانع زندگی طبیعی ما هم هست. یعنی تمایزی غیرواقعی و موهوم است، و همین نکتهٔ اصلی است: دستکم تا وقتی این تمایز بهطور قاطع وجود دارد، از آن حس وحدتی که باید به آن برسید دور میشوید.
به این مسئلهٔ شناختی جور دیگری هم میشود نگاه کرد، با واژهای کاملاً دینی و جاافتاده که لزوماً جزو واژههای عرفانی هم نیست: واژهٔ «تقرب». میگوییم همهٔ کارها را برای تقرب به خدا انجام میدهیم. شما وقتی به خدا تقرب پیدا کردهاید که دستکم دنیا را انگار از همان زاویهٔ دید و همانگونه نگاه کنید که خداوند نگاه میکند. اگر از دید خدا به دنیا نگاه کنید، همهچیز بهنوعی با هم یک چیز میشود.
تقرب و نگاه یکسان به جهان
آنوقت در نگاهتان همان «یکسان نگریستن» به وجود میآید. قسمت اصلیِ یکسان نگریستن این است که بین خودتان و بقیهٔ جهان اینقدر فرق نگذارید، و اینگونه بتوانید عدالت را بین خودتان و دیگران رعایت کنید. اینگونه که نگاه کنید، منافع خودتان هم تأمین میشود و منافع عمیقِ جهان هم؛ اینطور نیست که اگر از آن موضع غلط، که واقعی نیست، نگاه کنید، نفع بیشتری ببرید. سعی کردم با استدلالی کمی پارادوکسی نشان دهم که اصلاً نفعی در این نیست که آدم به نفع خودش فکر کند؛ اگر اینگونه نگاه کنید، بیشتر به ضرر خودتان تمام میشود. آنچه را خیلی ساده به آن اشاره کردم، فکر میکنم بد نیست کمی بیشتر توضیح دهم.
چیزی را نگه داشتهام که آخر بگویم؛ یکی از آنها همین مسئله است که این داستان چقدر تمثیلی است، یا میشود واقعی به آن نگاه کرد. بنابراین بعضی چیزها را نمیگویم، و بعضی جاها دچار مشکل میشوم که این را چگونه بگویم که به آن مسئله مربوط نشود.
تمثیلی یا واقعی بودن داستان آدم
خیلی ساده گفتم که به توصیف عرفا، آن حالت عرفانی و سکونت در حالت وحدت این است که همهٔ مشاهدات شما انگار در مشاهدهٔ اسماء خدا منحل شود؛ مثل اینکه در هر چیزی که برایتان اتفاق میافتد و هر چیزی که در جهان با آن مواجهید، انگار همیشه با تجلی اسماء الهی سروکار دارید؛ یعنی در یک نگاه انگار فقط خدا را دارید میبینید. میخواهم باز کمی توضیح فیزیولوژیک بدهم که معنای این چه میتواند باشد. این داستان را اینگونه تعبیر کنید؛ این تعبیر را بعداً سعی میکنم دقیقتر کنم، ولی فعلاً در همین حد مختصر.
پرسش مهمی هم هست که بعداً باید به آن برسم: پرسش تمثیلی بودن داستان. وقتی این داستان را میخوانید، دو جور میتوانید به آن نگاه کنید. یکی اینکه این داستانی است دربارهٔ اتفاقاتی که برای اولین انسان افتاده، حالا بهطور واقعی یا تمثیلی، و نسل بشر از بهشت اخراج شده است؛ مثل اینکه یک انسان را بردند و آزمایش کردند، دیدند از درخت میخورد و باید از بهشت اخراج شود، و بعد نسلش در زمین به دنیا آمدند. این یک نوع نگاهکردن است. نگاه دیگر این است که همهٔ آدمها این را تجربه میکنند: همهٔ آدمها انگار وقتی خلق میشوند، در بهشت خلق میشوند و بعد اخراج میشوند.
دو جور میشود نگاه کرد. میتوانم اینگونه حرف بزنم که همهٔ انسانها تعلیم اسماء دیدهاند، یا نه، فقط اولین انسانی که خلق شد آن اتفاقهای خاص برایش افتاد و به بهشت رفته بود. فعلاً فرض کنید که همهٔ آدمها بهنوعی در شروع چنین بودهاند؛ این لزوماً به این معنا نیست که جواب دوم را قبول کنیم. فعلاً این را مفروض بگیرید که همهٔ ما به هر حال بهنوعی این مرحلهٔ تعلیم اسماء را گذراندهایم. اصلاً بیایید فقط به خود حضرت آدم و توبهکردن و دوباره برگشتنش فکر کنیم و فرض کنیم اصلاً ما وجود نداریم؛ همان یک نمونهای را در نظر بگیرید که مطمئنیم این اتفاق برایش افتاده است. به نظر میآید اولین اتفاقی که برایش میافتد این است که اسماء را یاد میگیرد؛ قبل از اینکه وارد بهشت شود و قبل از اینکه با چیز دیگری مواجه شود: تعلیم اسماء.
این را با همان زبان فیزیولوژی و نوروساینس جلسات قبل بیان کنیم. تصورتان از تعلیم اسماء چیست؟ اسماء الهی: خداوند صفاتی دارد، مثلاً صفت رحمت؛ اسم وابسته به صفت رحمت، رحمان و رحیم است؛ این صفت مهربانی وجود دارد. یعنی چه که انسان همهٔ اسماء را میفهمد؟ خیلی مختصر دربارهٔ آن صحبت کردم.
تعلیم اسماء به زبان فیزیولوژی
میخواهم دوباره تکرار کنم. الان اگر کسی به شما مهربانی کند، از نظر ذهنی در یک منتال استیت قرار میگیرید که مهربانی را درک میکنید؛ حسی به شما دست میدهد. در مقابل، اگر آدمی شما را ببخشد یا آدمی به شما ظلم کند، در حالتی قرار میگیرید. مثلاً حسی از صمیمیت، شفقت و چیزهایی از این دست در وجود انسان ایجاد میشود. اینها همراه با ترشح هورمونهاست؛ هر استیتی، هر حسی که به شما دست میدهد، مبنایی فیزیولوژیک دارد.
خیلیها فرض میکنند که همهچیز در مغز است؛ یعنی هورمونهایی که ترشح میشود و اینها را مغز فرمان میدهد. بیایید فرض کنید این فرضِ موجود در میان کسانی که نوروساینس کار میکنند واقعاً درست باشد و همهچیز در مغز باشد. بنابراین وقتی کسی به شما مهربانی میکند، مغزتان در استیتی قرار میگیرد؛ یعنی یک برین استیت دارد. حالت ذهنی شما نتیجهٔ قرار گرفتن مغزتان در استیتی است که همراه با دستورهایی برای ایجاد واکنشهای دیگر، از نظر فیزیولوژیک و شیمیایی، است. شاید واکنشهای فیزیکی هم داشته باشد و به اصطلاح قسمت موتورِ جسمتان هم به کار بیفتد. اینها را کنار بگذاریم و فرض کنیم همهچیز در مغز است: خداوند وقتی رحمت خودش را نشان میدهد، انسان در یک برین استیت قرار میگیرد.
موضوع این است که همهٔ موجودات آنقدر پیچیده نیستند که برای انواع صفات الهی اصلاً استیتهای متمایز کاملی داشته باشند. اینگونه میشود تعبیر کرد؛ آن موقع مدام گفتم که این نشاندهندهٔ پیچیدگی جسمانی و وضع فیزیولوژیک انسان است. اگر فرض کنید همهچیز مغز است، میگویم معنایش این است که تعداد استیتهایی که میتوانیم تجربه کنیم در حدی است که همهٔ اسماء الهی اینجا به استیتهای متمایز تبدیل میشوند؛ بنابراین میتوانیم همهٔ استیتها را حس کنیم. یعنی در مقابل هر صفت و ویژگیای که خداوند دارد، که اسماء الهی در واقع اسم آن حالتها هستند، واکنشی در جسم ما و انعکاسی در وجود ما پیدا میشود که آن اسم را میفهمیم و آن صفت را درک میکنیم؛ پس میتوانیم اسماء را یاد بگیریم. در واقع مسئله این است که به دلیل پیچیدگی ذهنیای که داریم، میتوانیم ریفرنسِ آن اسامی را درک کنیم. واضح است که حیوانات نمیتوانند همهٔ اسماء را درک کنند.
فکر میکنم الان خیلیها به این فرض قدیمی نوروساینس شک کردهاند که همهٔ منتال استیتها قابل ریداکشن به برین استیتها هستند. مهم نیست؛ به هر حال یک استیت است، حالا شما بگویید بقیهٔ جسمتان هم بهنوعی کمک میکند که وارد استیتی شوید. پس اینگونه فرض کنید که انگار استیتهای اصلی مغز ما که بیشترین پایداری را دارند، استیتهاییاند که در مقابل اسماء الهی به وجود میآیند. بعد ترکیبهایی از این استیتها را هم باید درک کنیم؛ مثل اینکه بعد از اسماء الهی، کلمات الهی را هم میتوانیم درک کنیم. در مقابل هر موجودی یا هر حالتی که قرار بگیریم و لزوماً جزو اسماء الهی نیست، و ممکن است ترکیبهایی باشد یا موجودات خارجی، از ترکیب آن اسماء استیتهای مخلوطی هم میسازیم.
منظورم چیست؟ مثل اینکه حالتهای دیگری هم داریم. به نظر میآید مغز میتواند استیتهای خیلی خیلی متفاوتی داشته باشد. فرض کنید ترشح هورمونها برای اینکه حسی به ما دست بدهد لازم است؛ مثلاً برای اینکه حس صمیمیت کنیم. الان میدانید که میگویند اصلاً یک هورمون صمیمیت هست و رسماً اسمش هورمون صمیمیت است: وقتی انسان در حالتی قرار میگیرد که احساس صمیمیت میکند، هورمونی ترشح میشود. اگر یک سری هورمون که تعدادشان خیلی محدود است و خیلی زیاد نیست، با ترکیباتشان این استیتها را بسازند، آنوقت واضح است که موضوع آنقدرها هم که آدم فکر میکند پیچیده نیست. یعنی با وجود اینکه به نظر میآید مغز خیلی امکانات دارد، ما نمیتوانیم حالتهای بینهایتی را تجربه کنیم؛ حالتهای اصلیای که میتوانیم تجربه کنیم حالتهای خاصیاند.
فرض کنید در مقابل اسم «رحمان» همین چیزی قرار دارد که الان به آن هورمون صمیمیت میگویند و ما را وارد یک استیت میکند. دارم فقط به اصطلاح از زبان علمی استفاده میکنم، بدون اینکه بخواهم این چیزها را خیلی دقیق کنم، و واقعاً نمیدانم؛ فقط چیزی که اصلی است این است که در مقابل هر حالتی که به ما دست میدهد استیتی وجود دارد. شاید اینگونه خیلی راحتتر باشد: مثلاً در مقابل هر اسم الهی در استیتی قرار میگیریم که هورمون خالصی ترشح میشود؛ مثلاً در مقابل جلال الهی، هورمونی که مربوط به خوف و خشیت است. اینگونه فکر کنید تا من راحتتر توضیح بدهم و آدم حالتِ گسستهبودنش را راحتتر ببیند.
بعد قبول دارید که استیتهای دیگری که میتوانیم تجربه کنیم میتواند از ترکیب این هورمونها باشد. یعنی من میتوانم در حالتی قرار بگیرم که بهطور طبیعی مجموعهای از این هورمونها در وجودم هست و دارم چیزی را درک میکنم. حالا اگر آدم سالمی باشم و گرفتار آن کلمات خبیث نشده باشم، در مقابل هر چیزی که قرار میگیرم، به استیتی میروم که حداکثر مخلوطی از اسماء الهی است که قبلاً دیدهام. میتوانم احساس کنم که در مقابل ترکیبی از اسماء الهی هستم، بدون اینکه اصلاً مهم باشد که اینها چه اجسامی بودهاند، چه تفسیرهایی خوردهاند و به چه معانیای ترکیب شدهاند که من در این استیت قرار گرفتهام.
یک قسمت از توصیفم دقیق است، اینکه سعی میکنم از استیت حرف بزنم: به هر حال ما در استیت قرار میگیریم، خواه این ترکیبی از استیتهای مغز به اضافهٔ ترشح هورمونها و حالتهای جسمانی دیگر باشد، خواه نباشد. فقط یک چیزش که خیلی علمی نیست و جنبهٔ توضیح دادن دارد این است که فرض کردم به ازای هر کدام از اسماء الهی یک هورمون هست، برای اینکه این حالت گسسته را درک کنید و وقتی میگویم «ترکیب»، خیلی واضح باشد؛ اگر همهچیز شیمیایی باشد، آدم خیلی بدیهی میبیند.
من مدلی انتزاعی همینطوری میگویم: انگار فرض کنید چیزی که بهطور قاطع و واقعی و خالص میفهمیم و تعلیم شدهایم، اسماء الهی است. بعد همینطور در موقعیتهای مختلفی قرار میگیرید. تا جایی که توجهتان به درونتان و حالتهای خودتان است و متوجه نیستید که چرا این حالت الان در شما ایجاد شده، همچنان انگار در همان حالت درک اسماء الهی هستید؛ فقط انگار تجلیات کمی پیچیدهتری را میگیرید.
میشود اینگونه فرض کرد: آدم که در بهشت است و در حالت وحدت به سر میبرد، تنها کاری که میکند این است که به درون خودش نگاه میکند و حسهای عمیق و واقعی را میبیند. یعنی وقتی در مقابل موقعیتی قرار میگیرد، فرض کنید بیواسطهٔ آن مقدمات، یعنی اینکه اینجا اجسامی هستند، چه تأثیراتی گذاشتهاند، من چگونه آنها را سهبعدی کردهام و بعد سهبعدی را وارد زبان و دستور زبان کردهام تا معانی را درک کنم، مستقیماً فقط به این معانی توجه میکند و در مقابل این معانی حالتهایی را تجربه میکند که برایش کاملاً قابل تحلیل به همان اسمهایی است که میشناسد. بنابراین انگار فقط با خداوند سروکار دارد. میخواهم بگویم عرفا بهنوعی ادعایشان این است که به چنین حالتی میرسند؛ یعنی اینکه میگویند اجسام را میتوانند کنار بگذارند. عرفا اصطلاحی به کار میبرند.
جامی و اصطلاح تنزل
این متنی است که جامی نوشته است. جامی از آدمهایی است که وقتی این متنها را میخوانم، به نظرم واقعاً سیمولیشن نمیکند؛ به نظر میآید که حرفهایش واقعاً این احساس را به آدم میدهد که همهٔ این چیزها را از تجربهٔ خودش میگوید. یک جا جامی نوشته است که من در عالم غیب بودم که یک نفر پیش من آمد؛ من تنزل کردم. این اصطلاح «تنزل» را خیلی به کار میبرند. یکی از دوستان و به اصطلاح شاگردان علامه طباطبایی، و دقیقاً یادم هست، این جمله را دربارهٔ ایشان میگفت: در ماههای آخر عمرش کمتر تنزل میکرد.
ببینید، چگونه به شما بگویم؟ وقتی رانندگی میکنید و این همه جزئیات را انجام میدهید، مثلاً اینکه الان دستم برود دنده را عوض کنم، حالا یک بوق بزنم، فرمان را بگیرم، قبول دارید که ما کارهای جسمانیمان را بهشدت خودکار میکنیم. حتی این حرف درستی است که خیلی از کارهای روزمره را اگر خودکار کنید، بهتر انجام میدهید تا اینکه به آنها فکر کنید.
رانندگی خودکار و زندگی در معانی
اصلاً راه رفتن را اگر به آن فکر کنید، احتمالاً به فاجعه تبدیل میشود: مدام اینکه حالا یک قدم، حالا نوبت پای راستم است، مواظب باشم که پایم را ۶۰ یا ۷۰ سانت جلو نگذارم، چون ممکن است تعادلم را از دست بدهم؛ آخرش حتماً زمین میخورید. ما اصولاً جسممان این ویژگی را دارد که خیلی چیزها در آن اتوماتیک باشد. میخواهم بگویم برای انجام دادن کارهای دنیا لزوماً لازم نیست که آدم واقعاً به همهٔ چیزهایی که میبیند حتماً توجه کند.
مثلاً وقتی رانندگی میکنید و حداکثر خطری از سمت چپ پیش میآید، فرمان میدهید. حالا اینکه این چیست، مثلاً باید توجه کنید که این ماشین حتماً از شما بزرگتر است یا کوچکتر، یا اصلاً سایهای میبینید؟ ما با معانی سروکار داریم. من دارم رانندگی میکنم و فقط توجهم به این است که الان خطری در سمت چپ هست یا نیست، و راه باز است. اگر راه باز است، اصلاً بهکلی میتوانم به هر چیزی که دوست دارم فکر کنم؛ در بزرگراهها دارم میروم. تا وقتی سیگنال خاصی نیامده، توجه نمیکنم؛ حتی به سیگنالها میتوانم تا حدود زیادی با بیدقتی رسیدگی کنم: اینکه خطرناک هست یا نیست. اگر برگی سمت چپ من باشد، ترمز نمیکنم، مگر اینکه چیزی از حدی بزرگتر باشد.
این حرفها را برای این نمیزنم که شما در رانندگی امتحان کنید ببینید میشود یا نمیشود. ولی اینکه میشود در آن عالم معانی زندگی کرد و خیلی دقت نکرد که جزئیات چیست، واقعاً میشود؛ بهوضوح میشود این کار را کرد.
این موضوعِ در عالم غیب بودن، یعنی در همان عالم معانی بودن و توجه نداشتن به چیزهای جسمانی و به اصطلاح دمدست، و این مفهوم تنزل کردن، از چیزهایی است که در متون عرفانی خیلی هست. عرفا وقتی در عوالم غیب هستند، به حالات خودشان توجه میکنند؛ معانیای که به آنها میرسد و حالتهایی که در آنها ایجاد میشود برایشان کافی است. و چون ما همهچیز را از طریق همین استیتها و همین معانی میفهمیم، زندگی خیلی عمیقتری دارند. یعنی بهطور طبیعی در این حالتها بودن آنقدر لذتبخش است که توجههای اضافیای که ما داریم، به کلی چیزهایی که نباید به آنها توجه کرد، در واقع کلی از انرژی این حالتها را میگیرد. اصلاً لذتِ زندگی کردن همین است.
اصولاً وقتی به چنین حالتی میرسند، میل به تنزل ندارند؛ یعنی یکی باید آنها را متزلزل کند، یا اتفاقهایی بیفتد، یا خودشان اراده کنند که به دلیل وظایفی که دارند کمی به سطح پایینتر بیایند و به چیزهایی نگاه کنند؛ وگرنه تمایلشان این است که همانطور بمانند. سعی کردم توضیح بدهم که این منحل شدن همهٔ مشاهدات در اسماء با زندگی روزمره کانفلیکت ندارد. میتوانید زندگی روزمرهتان را بکنید، ولی به حدی از دانش رسیده باشید که با تمرینی ذهنی توجهتان را از آن سطوح پایین شناخت، یعنی مقدمات شناخت، قطع کنید و بیشتر در آن معانی و حالتهایی که دارید زندگی کنید. هیچ مشکلی هم پیش نمیآید و عکسالعملتان هم طبیعی است. یعنی واقعاً ممکن است چنین آدمهایی وجود داشته باشند.
عرفا در کتابهایشان مینویسند که آدمهایی هستند که یک بار سجده کردند و دیگر از سجده بلند نشدند. منظور از بلند نشدن این است که جسمشان ممکن است تا مدتی همینطور در دنیا همهٔ کارها را اتوماتیک انجام داده باشد، ولی بهنوعی از آن حالت سجده درنیامدند؛ مثل اینکه دیگر رفته بودند. من واقعاً نمیتوانم بگویم که چنین پدیدهای پیش میآید یا نه. ولی اینکه انسان میتواند در این دنیا زندگی کند و توجهش به حالتهای ذهنی خودش و معانیای باشد که به او میرسد، و همهچیز را مشابه همان حالتی ببیند که آدم در بهشت دارد، یعنی همهچیز را فقط به صورت تجلی اسماء ببیند، بهوضوح با تحلیل علمی فهمیدنی است. به نظر من این تحلیل خیلی سادهای است؛ یعنی بهراحتی میشود به آن رسید. ولی اینکه واقعاً آدمها زنده باشند و هیچ توجهی به دنیا نکنند، کمی زیادی انتزاعی به نظر میرسد.
اگر برای این قسمتهایش توجیهی نداشته باشم، حداکثر میگویم که بعضیها چنین گزارشهایی دارند. ولی این گزارشها را چه کسانی دادهاند؟ خود آنها دادهاند؟ خود آن آدمهایی که دیگر برنگشتند گزارش دادهاند؟ همیشه دربارهٔ این گزارشهای عرفانی کمی فکر کنید. دربارهٔ این حرفهایی که میگویند نفس را باید قربانی کرد و کشت: این تمثیل ابراهیم و اسماعیل در قرآن تمثیل خیلی خیلی اساسی و حساسی است؛ از شما میخواهند که چیزهایی را قربانی کنید. اینهایی که گزارش میدهند کسانیاند که قربانی نکردهاند. میآیند داد و فریاد میکنند که آقا نمیدانی چه راه سختی است، خون ریخته، آدم را بیجرم و بیجنایت میکشند، سر آدم را میبرند.
تمثیل ابراهیم و قربانی
این جمله از حافظ است. دلم نمیخواهد به حافظ ایرادی بگیرم، ولی این تصورات خیلی خونینی که از راه عرفان و سختی آن وجود دارد، باور کنید، اکثر این حرفها را، فکر میکنم همهاش را، آدمهایی زدهاند که رفتند و نرفتند، سختشان بوده و بعد آمدند فقط برای دیگران تعریف کردند. مثلاً دری به شما نشان میدهند و میگویند باید از این در وارد شوی؛ پشتش هم اژدهاست. بعد عدهای برمیگردند و میگویند آقا آنجا اژدها دارد؛ رفتهاند در را باز کردهاند و اژدهایی آنجا هست؛ پشتش اژدهاست.
مهم این است که خودتان در این داستان ابراهیم دقت کنید؛ حقیقتی است، چون واقعاً مهمترین تمثیل عرفانی در قرآن است: دستوری به ابراهیم داده میشود که خیلی خیلی سخت به نظر میرسد؛ ابراهیم میپذیرد، تسلیم میشود و میرود انجامش بدهد؛ ولی آن دستور آنگونه که اول به نظر میآید نیست. مهم این است که هر دستوری را که به شما دادهاند از روی اطاعت خداوند انجام بدهید و به اینجا رسیده باشید که همهچیز را بپذیرید و تسلیم باشید؛ ولی هیچوقت به خونریزی و کار بد فرمان نمیدهد؛ هیچوقت تحققِ سربریدن و اینجور چیزها خیلی در کار نیست.
فکر میکنم توضیح این مسئله که چگونه میشود، کمی لازم بود. این چیزهایی که میگویم، این قسمتهایی که مربوط به این است که مشاهدات به مشاهدات اسماء تبدیل شوند، واقعاً عرفان اسلامی است. چیز مشترک بین همهٔ عرفانها آن حالت حس وحدت است. اینکه مثلاً اسمائی وجود دارد یا ندارد، در همهٔ عرفانهای موجود نیست؛ حس وحدت همهجا هست. و چیزی که در همهٔ عرفانها هست این است که همه در این بخش مشترکاند که این حسِ دور شدن از عالم اجسام و پیدا کردن زندگی درونی غنی در همهشان هست. یعنی هر کسی که از نظر عرفانی به جایی رسیده و کار کرده، دستکم بهوضوح زندگی درونی خیلی خیلی قویای دارد.
زندگی اکثر آدمها را که واقعاً نگاه میکنید، انگار فقط در زندگی بیرونی است: شغلی دارند و ارتباطاتی با دیگران، و تنها که میشوند، اصلاً از تنهایی عذاب میکشند.
زندگی درونی غنی در عرفان
یعنی حتماً باید کسی باشد که اینها را ببیند؛ اگر هم بخواهند کاری بکنند، حتماً باید در حضور جمع باشد. این بهنوعی خالی بودن درون است. در عرفان، این درون نسبت به بیرون مدام حالت غلبه پیدا میکند؛ این درون آنقدر جالب و عمیق میشود که با کمتر توجه کردن به بیرون و بیشتر توجه کردن به درون، لذتهایی میبرند، حیاتشان انگار مدام تقویت میشود و به نحوی جذب همان حالتهای درونی خودشان میشوند. به هر حال این حسی است که در همهٔ عرفانها وجود دارد و در عرفان اسلامی هم هست.
بگذارید همینجا این را بگویم: کمی ببینید؛ مفهوم ایمان به غیب همین است. ایمان به غیب به معنای صرفِ قبول کردن است و ایمان به معنای گرایش پیدا کردن. اولاً غیب: وقتی گفته میشود همین عالمی را که این اجسام در آن است و این قسمت مشترکی را که همه در آن سهیم هستیم کنار بگذارید، چیزی که میماند چیز خیلی خیلی بزرگی است که در درونتان میماند.
ایمان به غیب
این حسهایی را که در درون خودمان داریم، به قول فیلسوفها علم حضوری مینامند. ما از درون چیزهایی میبینیم که از بیرون معلوم نیست؛ حالتهای خودمان را تجربه میکنیم؛ منتال استیتهای ما درون ما هستند. این غیبی است که من با آن تماس دارم و به آن ایمان پیدا میکنم. «یؤمنون بالغیب» را خیلیها حتی ترجمه هم میکنند؛ یعنی به تدریج: اولاً چون مضارع آمده، به تدریج؛ و گرایش پیدا کردن به غیب، نه فقط ایمان به غیب به این معنا که چیزهایی را که در شهود نیست فقط باور کنم. حتی در ایمان به خدا هم مفهوم گرایش همینگونه هست. در اول سورهٔ بقره «یؤمنون بالغیب» آمده و در جای دیگر قرآن هم آمده؛ اصلاً مفهوم غیب بهنوعی با پیدا کردن این زندگی درونی ارتباط دارد.
هزار جور میشود این حالتهای انتهایی را توصیف کرد. مثل اینکه پارامتری را در نظر بگیرید که به حالت اکستریمش میرسد و مثلاً به آخرش میرسد: چیزهای خوب همه به حالت مطلق، به نهایت درجهشان، میرسند. چیزی که فکر میکنم خیلی مهم است، و احساس میکنم در قرآن به آن اشاره شده، این است که مثلاً بگوییم کمالجویی: چقدر این احساس در وجود شما هست که در هر لحظهای که زندگی میکنید، بهترین کار ممکن را انجام میدهید، یعنی پرفکت عمل میکنید؟
کمالجویی و آزادی اراده
اولاً کسی بهترین کار ممکن را خیلی خوب تشخیص بدهد و همیشه همان بهترین کار ممکن را انجام دهد، و هیچ مانعی سر راهش نباشد که کاری را که تشخیص داده انجام ندهد؛ مثل رسیدن به قدرت کامل و ارادهٔ آزاد: من اولاً میفهمم که چه کار باید بکنم و بهترین عکسالعمل من در این موقعیت چیست، توانایی انجام دادنش را هم دارم و چیزی جلوی مرا نمیگیرد.
خیلی از آدمها اصلاً نمیتوانند خیلی خوب باشند. مثلاً اگر کارهای خیلی خوبی انجام بدهند، فوری حالت غرور به آنها دست میدهد؛ این یک مانع است. یا خیلی زود به حالتی میرسند که انگار دیگر کار خیلی خوبی کردهاند و به اندازهٔ کافی این کار را انجام دادهاند. از درون و از بیرون هزار مشکل هست. خیلی از آدمها اصلاً به دلیل ضعفهای نفسانیای که دارند، چه جسمانی و چه روانی، توانایی انجام این کارها را ندارند و نمیتوانند این کارها را بکنند. حتی اگر بتوانند هم، مانعهایی وجود دارد: کمی که کاری میکنند، فوری احساس میکنند سیر شدهاند؛ انگار از کار خوب کردن زود به حالت سیری میرسند.
شما این را تجربه کردهاید: جلوی دیگران انگار مانعی وجود دارد که کار را خیلی خوب بکنیم؛ احساس میکنید در موقعیتی قرار گرفتهاید که شاید خیلی نظر دیگران را جلب کند و خوب نیست. آزاد نیستیم؛ ما خیلی قید و بند داریم. نگاه دیگران قید و بندهایی روی ما میگذارد، به اضافهٔ قید و بندهای درونی دیگری که داریم. در آن حالت، بهترین کارها را بهوضوح تشخیص میدهید، میدانید بهترین کار در هر موقعیتی چیست و بدون هیچ محدودیتی انجامش میدهید؛ نه احساس غرور به شما دست میدهد و نه احساس میکنید که دیگران دارند میبینند؛ اصلاً هیچ پارامتری وجود ندارد. من مطلقاً قدرت این را دارم که هر کاری را که میدانم درست است انجام بدهم، بدون اینکه هیچ احساس سیریای به من دست بدهد. به نظر من آدمها را میشود با این احساس سیری درجهبندی کرد: اینکه اصلاً چقدر ظرفیت انجام دادن کار مثبت و خوب دارند؛ اینکه چهقدر زود سیرشان میکند و احساس میکنند خیلی خوب شد و کار خیلی خوبی کردند.
نمیگویم در هر شرایطی. گفتم حالت طبیعی آدمها راست گفتن است؛ آدم بهطور طبیعی راستش را میگوید. ببینید، دروغ گفتن اصولاً سخت است و دروغها را باید هماهنگ کرد: اگر جایی چیزی گفتم، دروغهای بعدی باید بهنوعی مشابه آن دربیایند. راست گفتن راحت است: اگر همیشه راستش را بگویم، اصلاً لازم نیست فکر کنم؛ هر اتفاقی که افتاده و دیدهام، میگویم و زحمتی نمیکشم.
ممکن است در شرایط سختی، اگر راست بگویید، بلای خیلی بدی سرتان بیاید و مجبور شوید دروغ بگویید، چون در آن شرایط خاص مشکلی وجود دارد. ولی بهطور کلی میگویم: وقتی نگاه کنید، صدق حالت طبیعی انسان است. آدمها برای رفتن به استیت کذب باید انرژی صرف کنند؛ چیزی میبینند و همان را گزارش میدهند. چیزی که دارم میگویم با خود آن موضوع فرق دارد: حالت طبیعی چیست؟ حالتی که در آن من در استیتی هستم که راست میگویم، مگر اینکه بخواهم به منظوری دروغ بگویم. حالا ممکن است در شرایطی قرار بگیرم که راست گفتن ضرری به من وارد کند که نمیخواهم بپذیرم؛ آنوقت دروغ میگویم؛ یعنی با صرف انرژی برای دروغ گفتن جلوی ضرری را میگیرم و از حالت طبیعی هم خارج میشوم، چون نمیتوانم اینجا راست بگویم و تحمل عواقبش را ندارم.
گفتم در قرآن به این اشاره شده، به خاطر پرسشی که الان مطرح شد: در قرآن چگونه به چنین چیزی اشاره شده است؟
بهشت و آشکار شدن اسرار
من اشارهٔ مستقیمی نمیبینم؛ ولی در قرآن توصیفهایی دربارهٔ آدمهایی دارید که در جهنماند و آدمهایی که در بهشتاند. در عین حال در قرآن دربارهٔ آخرت این را هم با تأکید و بارها داریم؛ مثلاً آیههایی که میگوید در آخرت اسرار آشکار میشود. فکر کنم همه، از عرفا و غیرعرفا، قبول دارند که آنچه در آخرت اتفاق میافتد این است که واقعیتهای موجودی که اینجا در این دنیا پنهاناند، یعنی در عالم شهادت نیستند، در آن دنیا همه آشکار میشوند. مثلاً در قرآن رسماً این آیه هست که میگوید کسی که مال یتیم میخورد، آتش میخورد؛ همین الان دارد آتش میخورد ولی شما نمیبینید، ولی در آن دنیا این آشکار میشود: به او آتش میدهند و میخورد، حالا جسمانی یا غیرجسمانی؛ واقعیتهایی است.
میخواهم بگویم توصیفهایی که از بهشت وجود دارد، اشاره به حالتهای نفسانی آدمهایی میکند که به بهشت میروند؛ باید اینگونه به آن نگاه کنید. به این آیه دقت کنید که در سورهٔ بقره، قبل از داستان آدم و حوا، آمده است. میگوید هر رزقی که به آدمهایی که به بهشت میروند میدهیم، میگویند این چیزی است که قبلاً هم این رزق را به ما دادهاند. یعنی چه؟ هر چیزی که در بهشت به آنها میدهیم، میگویند «رزقنا من قبل»؛ این عین آیهٔ قرآن است. معنایش این است که انگار اینها در دنیا چیز مشابهی تجربه کردهاند.
اگر کسی اینجا شراب معنوی، مثلاً آن شرابی که عرفا در عالم غیب از آن میگویند، نخورده باشد، آنجا به او نمیدهند. یعنی ممکن است بهنوعی در آن دنیا در حالتهای شدیدتری پیش بیاید. آقای الهی قمشهای حرف خوبی میزند؛ میگوید کسی که در این دنیا حوریپری ندیده، آن دنیا هم نمیبیند. به نظر من این واقعاً روشن است. یعنی آدمهایی که حالتهای معنوی این دنیایشان خراب است، اصلاً هیچ تجربهای ندارند. ممکن است حالتهایی به شما دست داده باشد که بعداً در آن دنیا به شراب تبدیل شود و اسمش را ندانید. بعضی از عرفا میدانند که این همان شراب است: چیزی که دارند میخورند، این حالتی که به آنها دست میدهد، تجلیاش در آن دنیا نوشیدن شراب است. ولی ممکن است شما حالتهای خیلی خیلی ضعیفی داشته باشید و تشخیصش ندهید، و آنجا قوی و قویتر شود. به هر حال باید یک بیس داشته باشید. آدمی که اصلاً اهل حرفهای معنوی و معنویت نبوده، آن دنیا هم همینطور خشک و خالی است. همهٔ آن آتشهایی هم که در آن دنیا سراغ آدمها میآید، در این دنیا هست؛ مثلاً در همان مثالِ آتش خوردن؛ منتها طرف حس نمیکند و عادت کرده است.
الان میخواهم به این آیه اشاره کنم، به خاطر همین موضوع کمالگرایی که گفتم: قرآن دو نوع افراد را در بهشت توصیف میکند؛ عدهای را تحت عنوان اصحاب الیمین و عدهای را تحت عنوان مقربین. بهوضوح دو سری توصیف در قرآن داریم. قرآن را که میخوانید، گاهی کلیات گفته میشود، ولی وقتی وارد جزئیات میشود، دو دستهاند: آنهایی که وضعشان خیلی خوب است و آنهایی که حد متوسطاند؛ مثلاً در سورهٔ انسان، «هل اتی». بهشت را میگویم که دو دسته است؛ یک دسته هم اصحاب شمالاند که در جهنماند. پس در بهشت دو دستهاند و آدمها کلاً سه دسته میشوند. دستکم دو بار، وقتی توصیفهای طولانی میآید، با صراحت اینگونه است: یکی سورهٔ واقعه است و یکی سورهٔ انسان، «هل اتی»، سورهای که با این عبارت شروع میشود. در سورهٔ «هل اتی» خیلی واضح نیست، چون توصیف بهشت مربوط به آن دستهای است که به آنها «عبادالله» میگوید، و دستهٔ ابرار را با یکی دو جمله توصیف میکند؛ قسمت اعظم کل سوره به توصیف بهشت برای عبادالله اختصاص دارد.
ابرار و مقربین در توصیف بهشت
ولی در سورهٔ واقعه سه دسته بهطور متعادل توصیف میشوند: آنهایی که اصحاب شمالاند، اصحاب یمین، و آنهایی که مقربیناند. به تفاوت توصیفهای مقربین با ابرار کمی دقت کنید: اینکه آدم خوب و آدم خیلی خوب بهطور تمثیلی چه تفاوتی با هم دارند.
این همان چیزی است که الان گفتم. ببینید، در سورهٔ «هل اتی» دربارهٔ ابرار میگوید به اینها شرابی مینوشانیم. بگذارید دقیق بخوانم: میگوید ابرار «یشربون من کأس»، و دربارهٔ مزاجش «کافورا»؛ یعنی نوشانده میشوند از جامی که مخلوطش کافور هم هست. کافور چیزی است که اصولاً اشتها را کم میکند؛ مثلاً الان در سربازخانهها کافور مصرف میکنند؛ چنین خاصیتی دارد. عبارتها اینگونه است که اولاً این جامها را به آنها میدهند؛ مثل اینکه اینها مفعولاند و این جامها به آنها داده میشود؛ تازه در آن چیزی هست که انگار اشتها را کنترل میکند.
به توصیف عبادالله که میرسد، میگوید اینها مینوشند؛ به آنها نوشانده نمیشود. مینوشند از چشمهای؛ از جام خبری نیست؛ از چشمهای که «یفجرونها»: خودشان اصلاً این چشمه را درمیآورند. نوعی حس آزادی عمل بینهایت است: چشمهای هست که انگار از ارادهٔ خودشان میجوشد و مستقیماً از آن چشمه میخورند و هیچ چیز هم قاطیش نیست. تازه بعد، توصیف دیگر این است که به آنها، علاوه بر چشمهای که انگار از خودشان میجوشانند، چیزهای ویژهٔ دیگری هم هست: جامهایی به آنها میدهند که مزاجش زنجبیل است، چیزی تحریککننده. مثل اینکه اینها اصلاً مدام مینوشند و سیر نمیشوند و باز هم مینوشند؛ تازه چیزهایی اضافه هم در آن هست که مزاجشان را تحریک کند تا بیشتر بنوشند، و الی آخر.
به نظر من این توصیف وضع ارادهٔ دو آدم است. یکی آدمی که آدم خوبی است، ولی در موقعیتهایی کارهایی میکند و خیلی زود هم ترمز میکند؛ به این حس آزادی اراده نرسیده که در هر کاری که درست است، بهطور مطلق چیزی جلویش نیست و میتواند انجامش دهد. انتهای سیر عرفانی آدم این است که واقعاً به معنای واقعی کلمه به آزادی اراده میرسد. همهٔ شیوههای عرفانی روی این تأکید میکنند که آدم تازه از جایی میفهمد که تا حالا اصلاً زندگی نکرده است. این حس به همهٔ آدمهایی که از حدی بالاتر میروند دست میدهد که انگار همهٔ زندگیشان را اجباری زندگی کردهاند و تا حالا اصلاً از ارادهشان استفاده نکردهاند؛ از جایی به بعد واقعاً دارند از ارادهشان استفاده میکنند؛ آزاد نبودهاند و آزادی را تازه به دست میآورند. و این آزادی مطلق انتهای کار است: رسیدن به جایی که خودتان دیگر چشمه درمیآورید و سیر نمیشوید؛ این حسِ به کمال رسیدن، اینکه هیچ ترمزی جلوی آدم وجود نداشته باشد.
سعی کردم بگویم که از نظر روانی چه توصیفی برای آدمی که این سیر را انجام داده وجود دارد: بهنوعی دور شدن از عالم جسمانی، رسیدن به آن عالم غیب و توجه کردن به معناها؛ توجه کمتر به بیرون، یعنی به همین زندگی متعارفی که داریم و در آن معنا را نمیفهمیم و مدام به اشیا نگاه میکنیم. همهچیز آنقدر معنادار شده که آدمی که به عرفان رسیده، میتواند اصلاً به اجسام توجه نکند؛ یعنی بهنوعی در همان عالم غیب زندگی کند. ولی این کار را نمیکنند و بهطور طبیعی با این دنیا تعامل دارند.
حالا از اول: فکر میکنم همهٔ عرفا در سراسر جهان مرحلهٔ اول را یکجور توصیف میکنند، همانطور که وحدت را. عرفای اسلامی واژهای به کار میبرند: «یقظه». کسی در شرایطی خاص تکانی میخورد و انگار از چیزی آگاه میشود: اینکه اصلاً زندگی این نیست و باید راهی را طی کنم. ممکن است خیلی چیزها باشد: کسی کتابی بخواند، توصیفهایی آنجا بخواند و کنجکاو شود که باید راهی را بروم.
یقظه: بیداری نخست
ممکن است اتفاقی در زندگیاش بیفتد؛ یکدفعه، در حالی که راهی طبیعی را میرود. سر خیلیها مثلاً به بنبست، به دیوار، میخورد و متوجه میشوند که این راه زندگی کردن نیست و باید برگردند و از راه دیگری بروند. هزار جور ممکن است این حالت آگاهی برای آدمها پیش بیاید: اینکه حسی به وجود بیاید که انگار جای من اینجا نیست و باید جای دیگری میبودم، تا حالا درست زندگی نکردهام؛ چیزی برای رسیدن هست، راهی برای رفتن هست.
توصیف خیلی جالب این حالت در قرآن حرفی است که لوط در سورهٔ عنکبوت میزند. قبلاً در جلسهای به مناسبتی آن را خواندم، چون آیهٔ قشنگی است و قبل و بعدش چیزی داشت که گفتم. میگوید حضرت لوط به ابراهیم ایمان میآورد؛ ایمان آورد و گفت من میروم. انگار واقعاً دارد میرود. مهاجرت به معنای رفتن نیست؛ «مهاجر» یعنی از اینجایی که هستم دور میشوم؛ مهاجرت کردن یعنی دوری کردن؛ مثل اینکه از این جهانی که الان در آن هستم دور میشوم و به سمت پروردگار میروم. عین همین حس که راهی جلویش باز شده و تصمیم گرفته که برود.
اگر یادتان باشد، این را به این دلیل گفتم که داستان ابراهیم همینجا قطع میشود؛ با سرعت خیلی زیاد بسته میشود و بعد داستان لوط را شروع میکند. این از نظر ادبی خیلی جالب است و حس خوبی دارد: داستان ابراهیم آنقدر ناگهانی تمام میشود که اگر یادتان باشد، میگوید اینگونه شد، به او فرزند دادیم، آخرتش هم اینگونه شد؛ چیزی که میماند این پرسش است که آن لوط چه شد که رفت. بعد داستان لوط را میگوید. فکر میکنم در ادبیات متعارف اینگونه است که داستان ابراهیم را میگویند و بعد میگویند: اما یکی از کسانی که به او ایمان آورده بود لوط بود؛ به سمت خداوند مهاجرت کرد، بعد برگشت و این کارها را کرد. اینکه قطعهٔ کوتاهی، یک جمله، دربارهٔ لوط قبل از تمام شدن داستان آمده، حس خیلی جالبی دارد؛ یعنی زمینهسازی خوبی برای شروع داستان لوط است. این را همان موقع که دربارهٔ ادبیات صحبت میکردیم گفتم.
ولی این حس مهاجرت کردن و تصمیم به مهاجرت بهشدت در این آیه هست: کسی انگار ابراهیم را دیده، آگاهیای دیده و فهمیده که ابراهیم جاهای دیگری دارد. ابراهیم در نوجوانیاش؛ آیهٔ عجیبی دربارهٔ ابراهیم هست؛ به نظر میآید در جوانیاش، خدا میگوید همهٔ ملکوت آسمان و زمین را به او نشان داد. مواجه شدن با چنین آدمی سادهترین راه برای بیدار شدن است: از جای دیگری چیزهای دیگری میگوید و لذتهایی میبرد که ما الان نمیدانیم چیست، و ما همینطور داریم زندگی روزمره میکنیم. این شکسته شدن زندگی روزمره، و حس اینکه زندگی درونی، زندگی دیگری، هست که باید به طرفش برویم، مرحلهٔ اول است.
در حالت شیمیایی هم همین است: کسی بیاید و به شما بگوید بیا این را بخور، خیلی خوب است، این قرص چه حالتهایی دارد؛ شما آگاه شوید که عرفانش ظرف ۱۰ دقیقه شروع میشود و اگر نشد، دوباره آنقدر میخورید تا به عرفانش برسید.
در خیلی از توصیفهایی که دربارهٔ انتهای مسیر هست، در همهٔ عرفانها تا حدود زیادی آن قسمت اصلیاش، یعنی مسئلهٔ وحدت، مشترک است؛ ولی در عرفانهای دینی مفهوم توبه هست. در عرفان هندی اصلاً نیست. دلیلش دقیقاً چیست؟ عرفان هندی از همهٔ عرفانها بهشدت عرفانی شناختی است. واقعاً اینها آدمهایی هستند که، کتابهایشان را هم بخوانید، کتابهای جدیدشان را، رسماً روی قوهٔ شناخت کار کردهاند؛ از نظر عملی اصلاً خیلی چیزی نیست. قرار نیست اینها کیفیتهای خاصی در زندگی داشته باشند، یا احکامی، نه به معنای احکام دینی.
توبه در عرفان دینی و شرق
این حس که در عرفان دینی وجود دارد، که شما در قبال سایر انسانها وظایفی دارید، در این جهان وظیفهای دارید و باید کارهایی انجام بدهید، در عرفان شرق خیلی ضعیف است. اتفاقاً چیز جالبی در ذن بودیسم هست: وظیفهٔ آدم این است که به آن حد نهایی، به اصطلاح بودا شدن، برسد. میگویند وقتی رسیدید، لازم نیست به کسی چیزی بگویید یا کاری بکنید؛ اینکه یک آدم برسد، از طریقی که ما نمیفهمیم روی بقیهٔ آدمها اثر میگذارد. توجیهشان این است که کافی است یک نفر آدم، مثلاً همینجا، به حالت عرفان و نهایتِ آن برسد تا انگار همین جهان را متحول کند؛ واقعاً انگار جهان وارد مرحلهٔ جدیدی میشود، چیزهایی به وجود میآید و برکاتی دارد. بدون اینکه اعتقادات دینی داشته باشند، چنین حرفهایی میزنند.
برای همین، اصولاً آن کتابهایی را که میخوانید، توجهشان به مسائل عملی خیلی ضعیف است؛ اصلاً به شما نمیگویند که اگر تا حالا زندگیتان اشتباه بوده، چه باید بکنید. اولاً در عرفانهای شرقی خداوند، به قول امروزیها «خداوند شخصی»، یعنی شخصی که با او مواجه هستید، خیلی وجود ندارد؛ مثلاً دعا وجود ندارد. ببینید، مثل تمرین است: همانطور که ورزش میکنید و جسمتان را قوی میکنید، عرفانهای شرقی شبیه ورزشهایی هستند که با آنها جسم و روان خودتان و قوهٔ شناختتان را به حد خیلی بالاتری میرسانید؛ چیزهایی را میفهمید که تا حالا نمیفهمیدید و نگاهتان به دنیا عوض میشود.
بنابراین میخواهم بگویم طبیعی است که با توجه به آنچه میخواهند به آن برسند، که بیشتر جنبهٔ شناختی دارد، در زمینههای عملی خیلی خیلی کم حرف بزنند. کتابی که حالا به شما معرفی میکنم، اولین تمرینش این است؛ میگوید یاد بگیرید که به خودتان بهعنوان ناظری بیطرف و بدون هیچ احساس ملامتی نگاه کنید؛ فقط و فقط ناظر باشید؛ خودتان را بهعنوان یک موجود نظاره کنید و تلاش کنید که هیچ ملامتی نکنید. این تمرین، تمرین خوبی است؛ ولی نه اینکه آدم اصولاً یکدفعه وارد این استیت شود که دیگر خودش را ملامت نکند. دلیلش، به نظر من، از همین تمرین شمارهٔ یک پیداست: دنبال شناختن و نظاره کردناند. اینکه از نظر عملی قبلاً چه کردهاند و بعداً چه میخواهند بکنند، در عرفان شرقی، عرفان غیردینی، خیلی مطرح نیست.
برای همین، در تفاوت با آن، همهٔ عرفانهای دینی با این شروع میکنند که باید زندگی گذشتهٔ خودتان را انگار نفی کنید، کنار بگذارید و ابراز پشیمانی کنید. یعنی اینطور نیست که من مثلاً منتی بگذارم که وارد این راه شدهام؛ بدهکارم. ببینید همین داستان آدم و حوا چه به شما یاد میدهد: اگر نزول کردید و سقوط کردید، یعنی گناه کردهاید؛ یعنی از اول انگار در همان عالم بالا بودید و به دلیل معصیت سقوط کردید. این مفهوم دینی خیلی مهمی است؛ این داستان آدم و حوا را همهٔ ادیان ابراهیمی دارند. اصلاً هر بلایی که سرتان آمد، اگر وارد عالم اجسام شدید، توجهتان به عالم اجسام رفت، از حالت وحدت دور شدید و رنج کشیدید، نتیجهٔ معصیت است. بنابراین شروع راه این است که از همهٔ کارهای اشتباهی که قبلاً کردهاید واقعاً پشیمان شوید، ابراز پشیمانی کنید و زندگی جدیدی را شروع کنید.
این در عرفان هندی نیست. من واقعاً آنقدر عرفان شرق را نمیشناسم؛ شاید شاخههای خیلی متعدد و مختلفی دارند، فقط عرفان هندی مثلاً از انواع یوگا و انواع گرایشهای ودایی، و ممکن است در بعضیهایشان از این حرفها زده باشند؛ ولی دستکم چیزهایی که من میدانم اصولاً اینطور نیستند و مفهومی مشابه توبه ندیدهام داشته باشند. ولی در همهٔ ادیان این هست: برای هر کاری که قبلاً کردهاید، برای همهٔ کارهای زندگی ناقصی که قبلاً داشتید، قبل از اینکه بخواهید به زندگی کاملی برسید، باید انگار از آن زندگی ببرید و بهنوعی ابراز پشیمانی کنید.
یک نفر در دو جلسه قبل پرسشی کرد؛ همان موقع هم در یادداشتم چیزی بود، ولی شاید یادداشت نکرده بودم: اینکه اکثر اشتباههایی که در زندگیمان میکنیم و دچار مشکل میشویم، واقعاً حالتِ معصیت، یعنی اینکه چیزی را بدانیم که نباید کرد و بکنیم، نیست؛ بیشتر نتیجهٔ فرهنگ است. یعنی جایی به دنیا میآییم، فرهنگی وجود دارد، زبانی وجود دارد پر از واژههایی که به این واژههای خبیث منتهی شدهاند، و اینها مجازند. نتیجهاش این میشود که در این فرهنگ، در اثر پیروی از قالبِ همان فرهنگ، کارهایی انجام میدهیم و دچار مشکلات اساسی میشویم.
آن جلسه هم دربارهٔ آدمی گفتم که در فرهنگی پر از این واژههای خبیث باشد، و این مثال را زدم که حضرت ابراهیم هرچه هم دربارهٔ بتها به او بگویند، اصلاً آن کلمه به معنای درونی در او وجود ندارد؛ چون معصیت نکرده، اصلاً به دلش نمینشیند. حالا شما مدام بیایید به او بگویید این بتها فلان کار را میکنند؛ فوقش میپرسد اینها چیست و کجا هستند؛ اصلاً در دنیای خودش چیزی پیدا نمیکند که شبیه این بتها باشد، حس نمیکند و طبعاً تبعیت هم نمیکند.
ولی واقعاً این را نمیشود نفی کرد که الان بیشتر گرفتاری ما همین است: اگر راههای اشتباهی رفتهایم، به دلیل سنتهای موجود است. حتی در سنتهای دینی ما هم اقلیتی هستند که از این حرفها میزنند که باید راهی طی شود. همیشه تمام سنتها بهنوعی در جهت خاموش کردن این آتش رفتار میکنند، حتی سنتهای دینی: به شما میگویند همین کارها را بکنید، کافی است. الان عموماً در فرهنگ دینی به شما نمیگویند که باید راهی را طی کنید. مثل اینکه خود همین واژهٔ «عرفان» نشاندهندهٔ این است: عرفان را جدا کردهاند و شده چیزی در کنار دین؛ مثلاً خوب است حالا دنبال عرفان هم برویم، مستحب است. اینطور نیست که بگویند اصلاً متن دین همین است و دین برای همین آمده؛ اینگونه نمیگویند. خیلی تلطیف شده است، برای اینکه با عوام و تودهٔ مردم سروکار دارند.
خودتان خیلی سخت بگیرید. من بارها این حرف را زدهام که استانداردهای قرآن از این چیزهایی که عرفا میگویند هم بالاتر است. خودتان دقت کنید: آدمی که در قرآن اسمش مؤمن است، به نظر من سطحش از آن چیزی که در عرفان بهعنوان عارف توصیف میکنند بالاتر است، از نظر شناختی و از نظر عملی. کسانی که اسمشان عبادالله یا عبادالرحمان است، آدمهای خیلی خاصی هستند.
میخواهم فقط چیزی بگویم: واژهای قرآنی را که به این نوع گناه کردن اشاره میکند. وقتی وارد این دنیا میشوم، شیطان نمیآید مرا گول بزند و آن کاری را که با آدم کرد با من انجام دهد؛ فرهنگی درست کرده که من وقتی وارد آن فرهنگ میشوم، اتوماتیک این کارهای زشت را یاد میگیرم و انجام میدهم. واقعاً شیطان وقتش را با ما صرف نمیکند. یک بار این را در کلاس گفتم و بعد از اینکه گفتم، یادم افتاد که دقیقاً واژهای در قرآن هست که به این اشاره میکند و چند بار در قرآن تکرار میشود. میگوید از «خطوات شیطان» پیروی نکنید. «خطوات شیطان» یعنی جای پای شیطان؛ مثل اینکه راههایی هست که شیطان قبلاً این جاپاها را گذاشته و ما الان میافتیم و از همان راهها پیروی میکنیم. اینطور نیست که شیطان سراغ من آمده و به من چیزی گفته باشد؛ ردپایش در فرهنگها هست.
خطوات شیطان و فرهنگ
همهٔ ما از این ردپاهای شیطان را گرفتهایم و به جاهایی رفتهایم؛ حالا شاید خیلی دور نرفته باشیم، ولی تا هر جا دلتان بخواهد میشود دور رفت.
همهٔ حرف این است که دنیا همانگونه است که در قرآن هست؛ شما در آن پوزیشن قرار بگیرید، دنیا را همینگونه میبینید. شما الان کجا هستید که انتظار دارید دنیا را همانگونه ببینید که ابراهیم تجربه میکرد؟ موضوع همین است. واقعیتش این است: شما چه کاری شبیه کارهای ابراهیم در زندگیتان کردهاید که بعداً معجزهای در آن حد ببینید؟ ابراهیم دستکم از آنجا شروع کرد که هیچ چیزی از فرهنگ خودش را قبول نکرد.
به نظر میآید ابراهیم یکی از آدمهایی در قرآن است که اصلاً فقط یک لحظه، فقط یک بار، معصیتی مرتکب شده و همیشه حقیقت را خوب فهمیده است. آدم خیلی استثناییای است و با آدمهای معمولی خیلی قابل مقایسه نیست. زندگی خیلی خیلی استثناییای دارد، از این نظر که انگار اصلاً هیچوقت خیلی دور نشده که بخواهد بعداً برگردد؛ اصلاً هیچوقت دچار شرک نشده است. اینطور نیست که مثلاً از بچگی اول مدتی مشرک بوده و بعداً رهایی پیدا کرده باشد؛ از اولی که به او گفتند، نپذیرفت.
به هر حال تمام نکته این است: اگر طوری در این دنیا زندگی کنید که به حالتی شبیه حالتهای پیامبران برسید، همان چیزی را میبینید که پیامبران میدیدند. ما بهوضوح خدا را آنطور که پیامبران میبینند نمیبینیم؛ فکر میکنیم چیزهایی به ذهنمان میرسد، ولی واقعاً مشاهده نمیکنیم. و این نتیجهٔ نوع رفتار ما و چیزی است که در ذهنمان هست؛ نتیجهاش این است که یک عالمه از آن کلمات خبیث در وجودمان داریم. در جایی با اشارهای مفرد به یک کار اشتباه اشاره میشود. نمیخواهم بگویم اینجا واقعاً معنایش این است که کاری کرده، ولی بهنوعی از خطا میگوید؛ مثل اینکه انگار یک بار جایی اشتباهی کرد، پرفکت عمل نکرد و مشکلی پیش آمد. همهٔ آدمها تجربهٔ گناه دارند.
در اینجا پرسشی مطرح شد: به نظر میرسد وقتی کسی چیز خبیثی را تجربه میکند، ریست میشود؛ یعنی آدمی که تا جاهایی، مثلاً تا طبقاتی از هرم، بالا رفته، وقتی چیز خبیثی را تجربه میکند، دوباره ریست میشود، مثل آدم در بهشت که با یک اشتباه چنین شد. واژههایی که قرآن برای خطا به کار میبرد خیلی زیاد است؛ واقعاً نمیدانم چندتاست. چیزهایی که به اشتباهات و گناهان رجوع میدهد، مثلاً سوء و فحشا، با هم کاملاً تفکیک میشوند؛ یا ذنب و اثم و خطایا. به نظر میرسد رفتن در این مسیر نهایتاً مشکل باشد، چون هر کس جلو برود، با اولین کلمهٔ خبیثی که به آن برخورد کند، دوباره به اول مسیر برمیگردد. الان همهٔ ما تعداد خیلی خیلی زیادی حالتهای خبیث داریم که نتیجهٔ نحوهٔ زندگیمان است؛ برای همین اصلاً خدا را نمیبینیم؛ یعنی آن رابطهٔ شهودی که باید باشد، نیست؛ حالتهایی را تجربه میکنیم که انگار حالتهای استانداردی نیستند و در اثر غیراستاندارد زندگی کردن به وجود آمدهاند. در همین داستان، توبه این است که آدم ابراز پشیمانی میکند و دیگر آن کار را نمیکند؛ حالا چه مدت طول میکشد تا کلماتی القا شود؟
فرض کنید، همانطور که توضیح میدهم، این حالتهای خبیث ناپایدارند؛ یعنی انگار باید انرژی صرف کنید تا به وجود بیایند و بمانند. وقتی آن انرژی را صرف نمیکنید و آن کارها را انجام نمیدهید، بعد از مدتی خودبهخود همهچیز درست میشود. «خودبهخود» یعنی همین که خداوند القا میکند؛ اصطلاح ما این است که خودبهخود این کار انجام میشود، و بعد از توبه خداوند کلمات را القا میکند.
ماجرای حضرت آدم چیزی تاریخی است: یک بار انسان معصیت میکند و به زمین میآید؛ ولی در همین دنیا مرتب کارهای خوب و کارهای بد انجام میدهد و پایین و بالا میشود، ولی دیگر مثلاً زیر زمین نمیرود. در همین حیات دنیوی خودش، روی زمین، سعی میکند به همان کلمات طیبه دست پیدا کند و بهنوعی در همین دنیا به بهشت برسد. بهشت در درون ما وجود دارد.
چیزی که در این مفهوم توبه هست، به غیر از این، این است که در عرفان شرق این حس وجود ندارد که ما اشتباهی کردهایم که الان عارف نیستیم. این خودش فرق است. فکر نمیکنم هیچ دینی غیر از این باشد؛ همه همین داستانها را دارند. همهٔ این مسائلی که در قرآن هست کموبیش در اعتقاد همهٔ ادیان ابراهیمی هست: اینکه ما بهنوعی انگار بدهکاریم؛ اشتباهی کردهایم که اینگونه نمیبینیم؛ نه اینکه مثلاً برای دیدن از اول باید انرژی صرف میکردیم. بیس انگار این است که ما در وحدت بودیم، جدا شدیم و حالا باید برگردیم؛ برگشتن وجود دارد.
توبه یعنی اینکه من چیزی را از قبل میدانستم؛ مثل این حرفهایی که سقراط میزند که حقیقت را همه میدانند و انگار در پس ذهن همهٔ آدمهاست و باید دوباره آن را بازیابی کنند. مقداری از این حس وجود دارد: ما انگار حقیقت را، وحدت عالم و همهٔ اینها را، قبلاً یک بار تجربه کردهایم و دوباره برمیگردیم؛ در اثر خطاهای خودمان به اینجا رسیدهایم.
نکتهٔ دیگر این است که در عرفانهای دینی، عرفانهایی که به وحی متصلاند، حکمت وجود دارد؛ یعنی مجموعهای از باید و نباید وجود دارد که خیلی خیلی وسیعتر از آن چیزی است که در عرفانهای شرقی هست. من واقعاً نمیدانم؛ برای عرفانهای شرقی خیلی احترام قائلم، مخصوصاً اگر واقعاً هیچ پیامبری آن طرفها نبوده و خودشان این چیزها را کشف کردهاند. ببینید، طبیعی است که عرفان شرقی خیلی در محدودهٔ عمل نیست.
چیزی که به ما کمک میکند این است که من میتوانم وارد سخیفترین موقعیتهای این دنیا شوم و همچنان آن وحدت را ببینم. همهٔ ما آموزش خیلی خیلی عمیقی دیدهایم برای اینکه کلمات طیبه را تجربه کنیم. اگر این نباشد، آنها لزوماً منزوی زندگی میکنند: وقتی میخواهند به حالت عرفانی برسند، میروند جایی مینشینند، مثل اینکه به غار پناه میبرند؛ باید از این دنیا خارج شوند، توجهشان به دنیا را کم کنند و زندگی عادی نکنند تا بتوانند به تجربههایی برسند، و برگشتن برایشان همیشه بهنوعی با شکسته شدن آن حالت همراه است.
بهعلاوه، آنها به این معنا حکمت ندارند. کسی که به آنجا میرود، عملاً باید در انزوا زندگی کند؛ مثل اینکه جریان عمل خودش را تا حدود زیادی قطع کند. انگار فهمیدهاند که برای دچار نشدن به حالتهای بد چنین کنند، چون نمیدانند چه کارهایی هست که نباید بکنند. ما مجموعهای کار داریم: فهرستی به ما دادهاند که این کارها را نکنید و فهرستی که این کارها را بکنید، و همینها حدوداً کافی است؛ میتوانید زندگیتان را بکنید و به آن حالتهای طیب هم برسید. آنها عملاً جریان زندگیشان را اصولاً متوقف میکنند؛ به غیر از موردی که دفعهٔ قبل اشاره کردم، هرچند عموماً میگویم که واقعاً آنقدر اطلاع دقیق ندارم: آن شاخهٔ یوگا که اسمش تانترا است و سعی میکند در عین حال که زندگی میکند به حالتهای عرفانی هم برسد.
قرآن دربارهٔ آدمهایی که جزو مؤمنیناند، یعنی دین را قبول کردهاند ولی واقعاً به ایمان نرسیدهاند، با اصطلاح «الذین فی قلوبهم مرض» یاد میکند. اینها آدمهای پستی نیستند؛ کسانیاند که دین دارند ولی واقعاً به حقایق دینی نرسیدهاند. توصیفشان اول سورهٔ بقره هست.
الذین فی قلوبهم مرض و فرصت توبه
بگذارید اول توضیحی بدهم: این حالت توبه گاهی در قرآن اینگونه ذکر میشود که میگوید ما توبه میکنیم تا اینها توبه کنند. گاهی میگوید اینها توبه میکنند و بعد خداوند هم برمیگردد، و گاهی گفته میشود که خداوند برمیگردد و بعد اینها توبه میکنند. توبه همین مدلی است که در داستان آدم و حوا هست: کسی که توبه میکند، بعد یک مرحلهٔ القای کلمه وجود دارد که در آن انگار گذشتهاش پاک میشود؛ حالتهای خوبی پیدا میکند و حالتهای بد از بین میرود.
من دیگر رسماً بهجای «کلمه» میگویم «حالت»، «استیت»؛ آنقدر گفتهام که رسماً در زبان فارسی از کلمهٔ «حالت» استفاده میکنم؛ ولی فکر کنم خیلی توضیح دادم که «کلمه» معادل «حالت» نیست. ولی دربارهٔ آدم که صحبت میکنیم، کلمهٔ طیب و کلمهٔ خبیث و القای کلمه چیزی شبیه حالت میشود، شبیه آن چیزی که عرفا به آن «مقام» میگویند، چیزی نفسانی؛ ولی واقعاً خود کلمه این نیست.
میخواهم بگویم این با مشاهدات خود ما سازگار است: گاهی آدمها طبق برنامهای از پیش تعیینشده توبه نمیکنند؛ یکدفعه حالتی به آنها دست میدهد که از گذشتهٔ خودشان پشیمان میشوند.
مثلاً داستانی نقل میکنند که راهزن معروفی یک شب داشت از دیوار خانهٔ کسی بالا میرفت. کسی آنجا نصف شب نشسته بود و با صدای بلند قرآن میخواند، و او وقتی از دیوار بالا رفت، این آیهٔ قرآن را شنید: آیا وقتش نرسیده که قلب اینهایی که ایمان آوردهاند از یاد خدا خاشع شود؟ همانجا خشکش زد و پیش خودش گفت که دیگر وقتش رسیده؛ رفت و آدم دیگری شد. این آدم خیلی معروفی است که در کتابها معمولاً بهعنوان نمونهٔ آدمی که در سنین خیلی بالا توبه کرد و بهنوعی به درجاتی هم رسید از او یاد میکنند.
این مفهوم توبه است: خداوند میگوید برمیگردیم و اینها را در شرایطی قرار میدهیم که بتوانند توبه کنند. میخواستم این آیهٔ قرآن را بگویم: جایی در قرآن رسماً میگوید آدمهایی که «فی قلوبهم مرض»، یعنی آنهایی که واقعاً ایمان ندارند ولی جزو مؤمنیناند و اصلاً میل دارند ایمان داشته باشند ولی گیر کردهاند، اینها را سالی یکی دو بار آزمایش میکنیم تا توبه کنند. برای هر آدمی سالی یکی دو بار موقعیتهایی پیش میآید؛ حالتِ ذکری پیش میآید. مثلاً میتواند اینگونه باشد که یکدفعه کار خیلی بدی میکند و بهشدت پشیمان میشود؛ یا ممکن است یکدفعه همینطوری احساس خیلی خوبی از گذشته یادش بیاید و بفهمد که چقدر سقوط کرده است؛ یکدفعه متوجه میشود که وضعش خیلی بد است و انگار باید برگردد. بهطور طبیعی این را نمیبیند.
اگر الان یک لحظه شادیها و حس واقعاً کودکانهای را که داشتید واقعاً دوباره تجربه کنید، احتمالاً در شرایطی قرار میگیرید که بهشدت میل دارید همهٔ این زندگیتان را دور بریزید: تمام این کارهایی که کردید و به اینجا رسیدید که دیگر آن شادی را ندارید؛ ای کاش همهٔ اینها نبود. هر سال انگار یکی دو بار این آدمها در موقعیتی قرار میگیرند که از این وضع موجود بهشدت دچار ناراحتی میشوند و میل دارند این حالتها را کنار بگذارند. این چیزی است که خود قرآن میگوید: خدا میگوید ما هر سال یکی دو بار به آنها موقعیتی میدهیم که توبه کنند، ولی اینها اصلاً توبه نمیکنند؛ عدهٔ کمیشان توبه میکنند.
اینکه شما میگویید، لزوماً مسئله از طریق پیامبران نیست؛ این حالت ممکن است از طریق پیامبران باشد، ممکن است از طریق شنیدن آیهٔ قرآن باشد یا دیدن صحنهای. به هر حال آدم مرتب در شرایطی قرار میگیرد که یادش میآید که انگار جایش اینجا نیست و نباید به چنین وضعی دچار شده باشد. اصولاً معمولاً آدمها با حالت نوستالژی به کودکی خودشان نگاه میکنند و خاطرات خوبی دارند؛ از چیزی دور شدهایم. دستکم، حتی اگر آدم هیچ فکری در ذهنش نباشد و هیچ چیز نداند، میداند که قبلاً به او بیشتر خوش گذشته و الان وضع خوبی ندارد. اگر بهنوعی بداند که میشود برگشت، یا به حالتهایی خیلی شادمانهتر از آنچه در کودکی تجربه کرده رسید، قاعدتاً میل دارد برگردد.
بنابراین ما همیشه این میل به بازگشت را داریم. واقعیت این است که انگار همهٔ آدمها یک بار تجربهٔ در بهشت بودن را دارند؛ بنابراین میل به برگشتن در همهٔ آدمها هست. کافی است کمی این گرد و غبار کنار برود تا میل کاملاً بروز پیدا کند. منتها اینکه آدمها چقدر به آن میدان میدهند؛ خیلیها واقعاً نمیدهند. زندگی در روالی میافتد که شکستن این روال برایشان خیلی خیلی سخت میشود؛ جدا شدن از چیزهایی که در فرهنگ به آنها تحمیل شده ممکن است سخت باشد. اصولاً کار سادهای نیست. هرچه آدم اینطور پیش میرود، اولاً از آن بهشت دورتر میشود و آن خاطره کمرنگتر میشود، بنابراین احتمال اینکه یکدفعه متحول شود کمی کمتر است؛ بهاضافهٔ اینکه قیدهای جامعه، قیدهایی که از نظر روانی روی خود طرف هست، مدام بیشتر میشود.
این چیزی که شما میگویید، اینکه انسان به حال خودش ترک نشده است: واژهٔ «ذکر» در قرآن خیلی جاها به این معنا به کار میرود که ما ذکر را بر آدمها نازل میکنیم؛ یاد چیزی میافتید، یاد چیز فراموششدهای میافتید. یعنی همین حالتها؛ شاید «ذکر» بهنوعی معادل همان کلمهٔ «یقظه» در عرفان است.
ذکر، یقظه و میل بازگشت
یقظه در عرفان یعنی اینکه آدم یکدفعه به حالت آگاهیای برسد که میل دارد اینگونه زندگی نکند و میل دارد اینجا نماند. یک مثال سینمایی خیلی معروف، آنتونی کوئین در فیلم «جاده» است. فیلم خیلی خوبی است، از این نظر که واقعاً چقدر مقدمات چیده تا به این لحظهٔ آخر برسد که آنتونی کوئین پشیمان میشود و گریه میکند؛ آن آدمی که اصلاً به نظر میآید هیچ نوع عاطفه و احساسی ندارد، یک لحظه در صحنهٔ خیلی جالبی حسی به او دست میدهد که میرود و گریه میکند. همهٔ آدمها، حتی آنتونی کوئین، حالتهای ذکر دارند: حالتهایی که بهشدت احساس ناپاکی کنند، یادشان بیاید که پاک بودن و زندگی خیلی خوب بود، و میل داشته باشند که این وضعیت موجود را به هم بریزند. ولی شکستن همهچیز خودش سخت است.
بگذارید یک نکتهٔ دیگر بگویم. یک ملاک برای اینکه آدم در این مدارج عرفان پیش میرود، که باز بین همهٔ انواع عرفان مشترک است، این است که سطوح آگاهی متفاوتی را تجربه میکند؛ هم پیش از اینکه آدم زندگیاش را متحول کند، یعنی بهنوعی گذشتهٔ خودش را انگار ریست کند، و مخصوصاً بعد از اینکه این اتفاق افتاد. همهٔ عرفا باز این گزارش را مطلقاً دارند. فکر کنم همهٔ شما هم شاید تجربههایتان در حدی هست که بفهمید یعنی چه: لحظههایی پیش میآید که وارد حالتهایی میشوید که انگار تا حالا اصلاً خواب بودهاید؛ یعنی سطح آگاهی و حساسیتتان آنقدر پایین بوده است.
وقتی به لول آگاهی بالاتری میرسید، و حالا اینکه این لولهای آگاهی چند لولاند حرفهای مختلفی میزنند، ولی دستکم سه چهار لول مختلف آگاهی دارید، وقتی کمی وارد لول جدیدی میشوید، اصلاً به نظرتان میآید که انگار از خوابی بیدار شدهاید: تا حالا همهٔ تجربههایتان خیلی ضعیف بوده و از لذت بردن تا همهچیز، همهٔ نوع شناختتان، در لولهای خیلی پایین بوده و حالا دارید وارد جایی میشوید که انگار تازه دارید دنیا را میبینید.
لولهای آگاهی
تجربههایی را که قبلاً کردهاید، میتوانید با شدت بیشتری احساس کنید؛ از جمله چیزی خیلی واضح: احساس وجود داشتن. به هر کس بگویید احساس میکنی وجود داری، میگوید آره؛ ولی واقعاً این حس میتواند زمین تا آسمان فرق داشته باشد: اینکه چقدر قوی و تکاندهنده است و شناختهای جانبی همراهش هست یا نیست. در ضعیفترین حالتش، هر آدمی احساس میکند وجود دارد، یعنی سیگنالی دریافت میکند که هست؛ ولی شدت و ضعفش واقعاً خیلی فرق میکند. تابع همین سیگنالِ وجود داشتن، بقیهٔ آگاهیها هم بهشدت میتوانند به لولهای بالاتر بروند.
میخواهم اشاره کنم که این همان چیزی است که در قرآن اینگونه به آن اشاره میشود: میگوید آدمهایی که کافر میشوند، قلبهایشان را مهر میکنیم؛ دیگر نه چیزی میبینند، نه چیزی میشنوند، نه چیزی میفهمند. مثل اینکه شناختشان در لولهای پایین است. وقتی آدمها در حالت کفر هستند، و کفر یعنی پوشیده شدن و پوشاندن، مثل اینکه در لولهایی از این هستیاند که انگار واقعاً حیات در آن وجود ندارد. اگر واقعاً این جسم را به معنای همان مرده بودن بگیریم، آدمی که کافر است انگار دارد با اموات زندگی میکند و متوجه نیست؛ حسهایش آنقدر ضعیف است که نزدیک به مردن است. بعد میگوید ما قلبهایشان را مهر میزنیم، و انگار همهٔ این چیزهای شناختیشان متوقف میشود و واقعاً دیگر نمیبینند.
دیدن در حدِ رؤیت است. من یک بار این آیه را خواندم: سه لول دیدن هست، رؤیت، نظاره کردن و بصیرت به معنای فهمیدن. نمیگوید اینها نمیبینند و رؤیت نمیکنند؛ میگوید «لا یبصرون»: آن مرحلهٔ درک کردن، یعنی درک کردن معانی، برایشان متوقف میشود. در شنیدن هم فقط اصوات را میشنوند؛ آیههای قرآن را میشنوند، ولی نه تأثیری دارد و نه درکی دارند، و دیگر هیچ حالتی در آنها ایجاد نمیشود.
میخواهم به یک جنبهٔ مثبتش اشاره کنم. آدمی که توبه میکند و از این حالت خواب بیدار میشود، خوشحال است که چه خوب شد که در آن افتضاحی که زندگی میکردم، اصلاً چیزی نمیفهمیدم؛ مثل اینکه آدمها در شرایطی همان بهتر که وضع خودشان را نبینند و نفهمند، چون دردناکتر میشود. دربارهٔ این واژهٔ «مهر کردن»، که باز طبق معمول عدهای ممکن است فکر کنند حالتی غضبناک دارد: مثل این است که خداوند قلب این آدمها را برایشان محفوظ نگه میدارد؛ قلبشان محکم موم میشود؛ هر وقت از آن حالت درآمدند، قلبشان را باز میکنند، سالم به آنها تحویل میدهند و میگویند بیا دوباره زندگیات را شروع کن. مهم این است که آشغالها به قلبشان وارد نشود؛ وقتی در آن حالتهای خبیث زندگی میکنند، قلبشان آسیب نبیند و قوای شناختشان آسیب نبیند. بنابراین همان بهتر که این آدمها خواباند؛ یعنی خودبهخود این اتفاق بهطور طبیعی میافتد.
یعنی انگار این مکانیسمها وجود دارد: هر چقدر بیشتر با کلمات خبیثتر سروکار دارید و زندگی بدتری دارید، قوای شناختیتان فروکش میکند؛ بهتر؛ چیزی نمیفهمید و بعداً که بیدار میشوید سالمترید؛ مثل اینکه زندگی را از نو شروع میکنید. اینکه میگویند زندگی گذشتهٔ کسی که توبه میکند واقعاً ریست میشود، یعنی اصلاً میگویند کسی که توبه میکند مثل کسی است که گناه نکرده، واضح است: وقتی وارد لول دیگری شدید، واقعاً آدم دیگری هستید و آن گذشته دیگر گذشتهٔ این آدم نیست. فرض کنید آنقدر تغییر کردهاید که خودتان هم خودتان را به جا نمیآورید که من آدمی بودم که اینگونه زندگی میکردم؛ آن گذشته دیگر متعلق به شما نیست؛ انگار آدم جدیدی هستید، حسهای جدیدی دارید و اصلاً آنجایی نیستید که قبلاً بودید. واقعاً این اتفاق به معنای واقعی کلمه میافتد: آدم میتواند از گذشتهٔ خودش جدا شود؛ اگر به حالتهای جدیدی برسد و فاصله بگیرد، انگار آن گذشته اصلاً وجود نداشته است.
این چیزی است که خیلی خواستنی است؛ نمیدانم، شاید همهٔ آدمها این احساس را نداشته باشند؛ ولی اینکه آدم بتواند کلاً از گذشتهٔ خودش رها شود، حس خیلی خوبی است؛ مثل اینکه بشود همهچیز را از اول شروع کرد. این خیلی به آن حالت آزادی اراده ربط دارد: اینکه کمالجویی انسان هیچ حدی نشناسد. واقعاً آدمها به سنی که میرسند، کاملاً در این بحث میروند که از گذشتهٔ خودشان دفاع کنند و هر کاری را که در زندگیشان کردهاند بهنوعی توجیه کنند که کارهای خوبی بوده است. واقعاً چیزی که به آن «بحران میانسالی» میگویند و برایش اسم گذاشتهاند، مرحلهای از زندگی است که آدمها از آن رد میشوند: معمولاً به جایی میرسند که اگر بیارزشترین زندگی را هم کرده باشند، اینگونه خودشان را توجیه میکنند که نه، فلان کار را که کردم خوب بود؛ بهنوعی با توجیه کردن، خودشان را از فشار اینکه زندگی خوبی نکردهاند خلاص میکنند.
بحران میانسالی و نفی گذشته
آن چیزی که اسمش را بحران میانسالی گذاشتهاند، فشاری است، از آخرین فشارهایی که این چیز فطری آدم میآورد تا بیدار شود. بعد اینها پیش روانپزشک میروند و روانپزشک به آنها میگوید نگران نباش، این بحران میانسالی است؛ یکی دو سال صبر کن، همینطور رد میشوی. راست هم میگوید: یکی دو سال که بگذرد، آن اخطارها هم تمام میشود، آن اخطارها که این چه زندگی مزخرفی است که کردی؛ دیگر طرف کاملاً تا ابد خوابش میبرد. تا ابد که نه؛ منظورم آن حالت بحرانیاش است.
نفی گذشته: قبول دارید که هر کاری آدم میکند بهنوعی ناقص است و قطعاً میشد بهتر انجامش داد؛ تشخیص ما اشتباه است؛ درست تشخیص بدهیم، میتوانیم عمل کنیم. اگر ذرهای نسبت به گذشتهٔ خودتان تأیید داشته باشید، یعنی آن حس کمالجویی را بهطور مطلق ندارید. اگر کاری کرده باشم و احساس کنم که عالی بوده و به آن مغرور باشم، یعنی به کار ناقصی دلخوش کردهام. آدمی که میخواهد به حالت کمالجویی مطلق برسد، نباید هیچ چیزی از گذشتهٔ خودش برای خودش باقی بگذارد.
اینکه مثلاً پیامبر در یک روز ۷۰ بار توبه میکند، نه اینکه معصیت مرتکب شود؛ ولی این حالت، حالت خوبی است که گذشته نداشته باشید و به هیچ چیزی در گذشتهٔ خودتان دلبستگی نداشته باشید؛ چون اگر داشته باشید، معنایش این است که چیز ناقصی به چشمتان خوش آمده است، مثلاً در همان حد کافور ریختن در شرابتان. عمل معمولی که انجام دادید، حتی عمل خوبی هم که انجام دادید، اگر در نظرتان جلوه کند، مشکلی پیش آمده است. واقعاً دستکم همین را ببینید که هر وقت احساس کردید که بهبه، عجب زندگیای کردم، عجب کاری کردم، یعنی اوضاعتان خراب است؛ یعنی به چیزی خیلی معمولی و محدود و متوسط راضی شدهاید. آدمهایی که این حس کمالجویی را دارند، واقعاً حس مداومشان این است که هر کاری را که میکنند نفی میکنند. پیامبر معصیت نمیکند.
آقای حسنزاده آملی کتابی دارد، «الهینامه»، به سبک خواجه عبدالله انصاری؛ دعاهایی نوشته که با «الهی» شروع میشود. یکی از دعاهایش این است: الهی شکر میکنم که به جایی رسیدم که از سجدههای خودم توبه میکنم. به جایی رسیده که اصلاً از اینکه چه سجدههای مزخرفی کرده پشیمان است و دچار شرمندگی شده که اینها چه سجدههایی بود که من کردم.
اگر آدم واقعاً در حال پیشرفت باشد، با دید منفی به گذشتهٔ خودش نگاه میکند، برای اینکه هر روز از روز قبل بهتر زندگی میکند و بنابراین روز قبلش مایهٔ شرمندگی است. هر وقت احساس کردید نسبت به گذشتهٔ خودتان حس خیلی خوبی دارید، یعنی وقتی به گذشتهٔ خودتان نگاه میکنید و میگویید بهبه، افتادهاید پایین؛ بدانید که یا متوقف شدهاید یا به احتمال زیاد در حال سقوط کردن هستید.