جلسه با واژهٔ سوءت و جسم و اخراج از بهشت شروع میشود. او بعد نقشهٔ بازگشت به بهشت و دورشدن از عالم جسمانی را توصیف میکند، تعلیم اسماء را به زبان فیزیولوژی میآورد و از توبه در عرفان دینی، سطوح آگاهی و بحران میانسالی و نفی گذشته حرف میزند.
سوءت، جسم و بهشت
او میگوید داستان به جایی رسیده که آدم از بهشت اخراج شد و بر این تأکید میشود که واسطهٔ اخراج توجه به جسم بود. دلیل قطعی خودش برای اینکه «سوءت» بهنوعی به معنای جسم است این است که در بحث هابیل و قابیل فقط آنجا میآید که قابیل در فکر دفن جسد برادرش است. به نظر میرسد عدهای چون این واژه ظاهراً به معنای عورت هم به کار میرود آن را اشاره به جنبهٔ شرمآور جسمانیت میگیرند، و او میگوید میتواند اینگونه باشد. تصور خودش این است که با توجه به کاربرد قرآنی واژه با مردهبودن پیوند دارد: عالم اجسام انگار عالم مردههاست، و فقط بعضی اجسام چون حیاتی در آنهاست غیرمرده به نظر میرسند.
بیشترین چیزی که در قرآن دربارهٔ بهشت تکرار میشود باغ و «من تحت الانهار» است و توصیف مفصل کم است. در برابر این پرسش که پس آدم در بهشت جسم داشته، میگوید نه لزوماً: حتی اگر توصیف بهشت را کاملاً رئال بگیریم، آدم میتواند میوه بخورد و راه برود بیآنکه متوجه جسم شود، مثل کسی که غرق تماشای فیلم است؛ مشکل توجه پیدا کردن به جسم و فهمیدن تمایزها بود.
او میگوید حتی اگر حرف حاضر را قبول کنیم، اینکه در این اتفاق حتماً باغی به معنای ما باشد قابل مناقشه است؛ عرفا و فلاسفه مناقشه کردهاند، و فکر میکند ابنسینا با جنبهٔ جسمانی آخرت مشکل دارد ولی ملاصدرا نه. از معاصران، محمدتقی جعفری با «لذت معقول» میگفت آنجا لذت باید معنوی باشد. مسئلهٔ خودش نوع نگاهکردن است: حرف عرفان این است که در همین دنیا و با همین جسم میشود برگشت و جسم مشکل خاصی نیست.
بازگشت و یکسان نگریستن
او میگوید در نقشهٔ بازگشت به بهشت یک نکتهٔ اساسی دورشدن از عالم طبیعت و عالم جسمانی است. از جملهٔ ابوسعید ابوالخیر خیلی خوشش میآید: عرفان در دو کلمه است، یکسان نگریستن و یکسو نگریستن. در «یکسان نگریستن» میگوید همهٔ مشکلات شناختی از اینجا میآید که بین خودمان و دیگران فرق میگذاریم و خود را تافتهٔ جدابافته میدانیم، که نیستیم.
مثال مشورت را میآورد: کسی میآید و مشکلی را میگوید که جوابش ساده است، ولی چون با کسی رودربایستی دارد راهحلهای عجیبوغریب به ذهنش میآید. به گفتهٔ او مشورت به همین درد میخورد: آدمها معمولاً با کارهای خودشان درگیریهای عاطفی خاصی دارند و راهحلها را بهراحتی نمیبینند؛ لازم نیست کسی که با او مشورت میکنید عاقلتر باشد، کافی است آن درگیریها را نداشته باشد. ما از موضع خودمان، با امیال خاصی که داریم و منافعی که در ماجرا داریم، نگاه میکنیم و واقعیت را نمیبینیم.
او میگوید هر چه امیال کنترلشدهتری داشته باشید، عادلانه نگاه میکنید و به شناخت جامعتری میرسید. تمایز قاطع بین خود و جهان دروغ است، چون ما جزو جهان هستیم، و تا آن هست از حس وحدت دور میشوید. با واژهٔ «تقرب» هم میشود گفت وقتی به خدا تقرب پیدا کردهاید که دنیا را از همان زاویهٔ دیدی نگاه کنید که خداوند نگاه میکند؛ آنوقت یکسان نگریستن به وجود میآید و عدالت را بین خودتان و دیگران رعایت میکنید. او با استدلالی کمی پارادوکسی میگوید نفعی در این نیست که آدم به نفع خودش فکر کند.
تعلیم اسماء به زبان فیزیولوژی
او میگوید چیزهایی را نگه داشته که آخر بگوید، از جمله اینکه این داستان چقدر تمثیلی است یا میشود واقعی به آن نگاه کرد. دو جور میشود نگاه کرد: داستان اتفاقهایی است که برای اولین انسان افتاده، یا همهٔ آدمها وقتی خلق میشوند در بهشت خلق میشوند و بعد اخراج میشوند. فعلاً فرض میکند همهٔ ما مرحلهٔ تعلیم اسماء را گذراندهایم، بیآنکه جواب دوم را قبول کرده باشد؛ و به نظر میآید اولین اتفاق برای آدم این است که اسماء را یاد میگیرد.
تعلیم اسماء را با زبان فیزیولوژی و نوروساینس میگوید: وقتی کسی به شما مهربانی میکند در یک حالت ذهنی قرار میگیرید که مبنایی فیزیولوژیک و هورمونی دارد. اگر فرض نوروساینس درست باشد و همهچیز در مغز باشد، وقتی خداوند رحمت خودش را نشان میدهد انسان در یک برین استیت قرار میگیرد. تعداد استیتهایی که میتوانیم تجربه کنیم در حدی است که همهٔ اسماء الهی به استیتهای متمایز تبدیل میشوند و میتوانیم اسماء را درک کنیم؛ حیوانات نمیتوانند.
او فکر میکند الان خیلیها به این فرض قدیمی نوروساینس شک کردهاند که همهٔ منتال استیتها قابل ریداکشن به برین استیتها هستند، ولی مهم نیست. میگوید میگویند هورمونی به نام هورمون صمیمیت هست و فرض میکند در برابر اسم رحمان چنین چیزی باشد، و در برابر جلال الهی هورمونی مربوط به خوف و خشیت؛ واقعاً نمیداند، و فرض اینکه برای هر اسم یک هورمون هست فقط برای توضیح است تا حالت گسسته و «ترکیب» روشن باشد.
استیتهای دیگر ترکیب همینهاست، و آدمی که در بهشت و حالت وحدت است فقط به درون خودش نگاه میکند و مستقیم به معانی توجه دارد، بیواسطهٔ اجسام، پس انگار فقط با خداوند سروکار دارد. به گفتهٔ او ادعای عرفا این است که به چنین حالتی میرسند و میتوانند اجسام را کنار بگذارند.
تنزل و زندگی در عالم معانی
از جامی میگوید که به نظرش سیمولیشن نمیکند و حرفهایش حس تجربهٔ خودش را میدهد؛ جامی نوشته در عالم غیب بود و تنزل کرد، و یکی از شاگردان علامه طباطبایی دربارهٔ او میگفت در ماههای آخر عمرش کمتر تنزل میکرد. به رانندگی مثال میزند: کارهای جسمانی خودکار میشود و آدم فقط به معنای خطر توجه میکند، و حتی راهرفتن را اگر به آن فکر کنید فاجعه میشود. نتیجه میگیرد که بهوضوح میشود در عالم معانی زندگی کرد و به جزئیات دقت نکرد.
به گفتهٔ او عرفا در عالم غیب معانی و حالتهایی که به آنها میرسد برایشان کافی است و میل به تنزل ندارند، ولی این با زندگی روزمره کانفلیکت ندارد. عرفا مینویسند آدمهایی یک بار سجده کردند و دیگر از سجده بلند نشدند؛ او میگوید نمیتواند بگوید چنین پدیدهای پیش میآید، ولی اینکه آدم در این دنیا زندگی کند و همهچیز را تجلی اسماء ببیند با تحلیل علمی فهمیدنی است، و اینکه واقعاً زنده باشند و هیچ توجهی به دنیا نکنند به نظرش کمی زیادی انتزاعی است.
او به گزارشهای عرفانی دربارهٔ سختی راه شک میکند: کسانی که گزارش میدهند قربانی نکردهاند، و فکر میکند اکثر این حرفها، شاید همهاش، را کسانی زدهاند که رفتند و نرفتند. داستان ابراهیم را مهمترین تمثیل عرفانی قرآن میداند: دستوری سخت داده میشود، ابراهیم تسلیم میشود، و آن دستور آنگونه که اول به نظر میآید نیست؛ خدا به خونریزی و کار بد فرمان نمیدهد.
چیز مشترک عرفانها حس وحدت و دورشدن از عالم اجسام و زندگی درونی غنی است. زندگی اکثر آدمها فقط بیرونی است و تنها که شوند عذاب میکشند. او ایمان به غیب را با این مرتبط میکند: چیزی که با کنار گذاشتن عالم اجسام میماند همان علم حضوری و حالتهای درونی است، و «یؤمنون بالغیب» را به تدریج و به معنای گرایشپیداکردن میفهمد.
کمالجویی و آزادی اراده
او میگوید به نظرش در قرآن به کمالجویی اشاره شده: اینکه آدم در هر لحظه بهترین کار ممکن را درست تشخیص بدهد، توانایی انجامش را داشته باشد و مانعی نباشد، مثل رسیدن به قدرت کامل و ارادهٔ آزاد. خیلی از آدمها نمیتوانند خیلی خوب باشند: غرور میگیرد، زود سیر میشوند، و نگاه دیگران قید میگذارد. به نظر او آدمها را میشود با این احساس سیری درجهبندی کرد.
او میگوید حالت طبیعی آدم راستگفتن است و دروغ انرژی میخواهد. در پاسخ به اینکه در قرآن چگونه به این اشاره شده، اشارهٔ مستقیمی نمیبیند، ولی در قرآن بارها آمده که در آخرت اسرار آشکار میشود، و فکر میکند همه قبول دارند واقعیتهای پنهان در آن دنیا آشکار میشوند، مثل آتشی که خورندهٔ مال یتیم همین الان میخورد.
به گفتهٔ او توصیفهای بهشت اشاره به حالتهای نفسانی دارد؛ آیهٔ بقره میگوید «رزقنا من قبل» و این یعنی در دنیا چیز مشابهی تجربه کردهاند، و او میگوید کسی که شراب معنوی را اینجا نخورده آنجا هم به او نمیدهند. قرآن دو دسته را در بهشت توصیف میکند، اصحاب الیمین و مقربین؛ در سورهٔ «هل اتی» ابرار «یشربون من کأس» با مزاج کافور مینوشند که اشتها را کم میکند، ولی عبادالله از چشمهای مینوشند که خودشان درمیآورند.
به نظر او این توصیف وضع ارادهٔ دو آدم است: آدم خوبی که زود ترمز میکند و کسی که به آزادی اراده رسیده و سیر نمیشود. انتهای سیر عرفانی را رسیدن به آزادی اراده میداند، که در آن آدم میفهمد تا حالا زندگی را اجباری زندگی کرده است. میگوید آدمی که به عرفان رسیده میتواند اصلاً به اجسام توجه نکند، ولی بهطور طبیعی با این دنیا تعامل دارد.
یقظه و توبه در عرفان دینی و شرق
او میگوید همهٔ عرفا مرحلهٔ اول را یکجور توصیف میکنند و عرفای اسلامی واژهٔ «یقظه» را به کار میبرند: آدم تکانی میخورد و میفهمد زندگی این نیست و باید راهی را طی کند. توصیف قرآن از این حالت را حرف لوط در سورهٔ عنکبوت میداند، که به ابراهیم ایمان میآورد و میگوید میروم؛ مهاجرت یعنی دوری کردن از این جهان به سمت پروردگار. شکسته شدن زندگی روزمره و حس اینکه زندگی درونی دیگری هست مرحلهٔ اول است.
در عرفانهای دینی مفهوم توبه هست ولی در عرفان هندی نیست. به گفتهٔ او عرفان هندی شناختی است و به مسائل عملی کم میپردازد؛ در ذن بودیسم هم میگویند رسیدن یک نفر روی بقیه اثر میگذارد. خدای شخصی و دعا در آنها چندان وجود ندارد و بیشتر شبیه ورزشهایی است که قوهٔ شناخت را بالا میبرد؛ پس طبیعی است که دربارهٔ زمینههای عملی کم بگویند.
در مقابل، همهٔ عرفانهای دینی با نفی زندگی گذشته و ابراز پشیمانی شروع میکنند، و داستان آدم و حوا میگوید اگر نزول کردید یعنی گناه کردهاید. او میگوید عرفان شرق را آنقدر نمیشناسد و مفهومی مشابه توبه ندیده است. دربارهٔ پرسشی که شده بود، میگوید اکثر اشتباهات ما معصیت نیست و بیشتر نتیجهٔ فرهنگ است؛ ابراهیم هرچه دربارهٔ بتها به او میگفتند، چون معصیت نکرده بود، اصلاً به دلش نمینشست. همیشه تمام سنتها، حتی دینی، بهنوعی در جهت خاموش کردن این آتش رفتار میکنند و عرفان را جدا کردهاند، چیزی مستحب در کنار دین.
او میگوید شیطان وقتش را با ما صرف نمیکند؛ فرهنگ درست کرده که در آن خودکار کارهای زشت را یاد میگیریم، و «خطوات شیطان» یعنی جای پای شیطان در فرهنگها. میپرسد ما چه کاری شبیه کارهای ابراهیم کردهایم که انتظار داشته باشیم دنیا را مثل او ببینیم؛ ابراهیم از اول هیچ چیز فرهنگ خودش را قبول نکرد. اگر طوری زندگی کنید که به حالتی شبیه پیامبران برسید همان را میبینید که آنها میدیدند. توبه را هم یادآوری چیزی میداند که قبلاً میدانستیم، مثل حرف سقراط که حقیقت را همه میدانند.
ذکر، مرض قلب و سطوح آگاهی
در عرفانهای دینی که به وحی متصلاند حکمت و مجموعهای از باید و نباید هست که از عرفانهای شرقی خیلی وسیعتر است؛ او میگوید آنها عملاً در انزوا زندگی میکنند و جریان عمل را قطع میکنند، بهجز شاخهای از یوگا به نام تانترا، هرچند آنقدر اطلاع دقیق ندارد. قرآن دربارهٔ کسانی که دین دارند ولی به ایمان نرسیدهاند اصطلاح «الذین فی قلوبهم مرض» را به کار میبرد؛ آدمهای پستی نیستند.
به گفتهٔ او توبه در قرآن گاهی به این شکل است که خدا برمیگردد و بعد آنها توبه میکنند، و پس از توبه القای کلمه میآید و حالتهای بد از بین میرود. توبه همیشه طبق برنامه نیست و یکدفعه حالتی میآید؛ راهزن معروفی که از دیوار بالا میرفت و آیهای را شنید که میپرسد آیا وقتش نرسیده قلب اینهایی که ایمان آوردهاند از یاد خدا خاشع شود نمونهای است. میگوید در قرآن آمده که این آدمها را سالی یکی دو بار آزمایش میکنیم تا توبه کنند، ولی عدهٔ کمی توبه میکنند.
او میگوید ما همیشه میل به بازگشت داریم، چون همهٔ آدمها یک بار تجربهٔ بهشت را دارند؛ ولی هرچه آدم دورتر میشود آن خاطره کمرنگتر و قیدهای جامعه بیشتر میشود. «ذکر» در قرآن را شاید معادل «یقظه» در عرفان میداند. مثال سینمایی میآورد: آنتونی کوئین در فیلم «جاده» که در صحنهای پشیمان میشود و گریه میکند؛ همه حالتهای ذکر دارند ولی شکستن همهچیز سخت است.
یکی از ملاکهای پیشرفت تجربهٔ سطوح مختلف آگاهی است که وقتی وارد سطح بالاتر میشوید انگار از خواب بیدار شدهاید. او این را به آیهٔ مهر زدن بر قلب کافران ربط میدهد: آنها در سطوح پاییناند و «لا یبصرون» یعنی درک معانی برایشان متوقف شده. جنبهٔ مثبتی هم میبیند: مهر یعنی خدا قلب را محفوظ نگه میدارد تا بعد سالم تحویل دهد، و آدمها خودبهخود خواب میمانند تا آسیب نبینند.
نفی گذشته و بحران میانسالی
به گفتهٔ او کسی که توبه میکند و وارد سطح دیگری میشود واقعاً آدم دیگری است و آن گذشته دیگر گذشتهٔ او نیست؛ این به آزادی اراده ربط دارد: اینکه کمالجویی انسان هیچ حدی نشناسد. آدمها وقتی به سنی میرسند از گذشتهٔ خودشان دفاع میکنند و هر کاری را که کردهاند توجیه میکنند. بحران میانسالی را از آخرین فشارهای حس فطری آدم برای اینکه بیدار شود میداند؛ روانپزشک میگوید یکی دو سال صبر کن، و راست هم میگوید، چون آن اخطارها تمام میشود و آدم دوباره میخوابد.
به گفتهٔ او هر کاری آدم میکند ناقص است و اگر ذرهای گذشتهاش را تأیید کند کمالجویی مطلق ندارد؛ هر وقت با خودش بگوید بهبه عجب کاری کردم، اوضاعش خراب است. میگوید پیامبر در یک روز ۷۰ بار توبه میکند و معصیت نمیکند. دعایی از حسنزاده آملی نقل میکند که از سجدههای خود توبه میکند. اگر آدم واقعاً پیشرفت کند، با دید منفی به گذشتهاش نگاه میکند؛ هر وقت نسبت به گذشتهاش حس خیلی خوبی داشته باشد، یا متوقف شده یا به احتمال زیاد در حال سقوط است.
→ متنِ کاملِ این جلسه