او جلسه را با آیهٔ سوم سورهٔ هود دربارهٔ توبه شروع میکند و بعد چند نکته از یادداشتهایش را میگوید. محور بحث پرسشی است که پیشتر مطرح کرده بود: این داستان آدم چقدر تمثیلی است، آیا فقط برای آدم اتفاق افتاده یا برای همهٔ آدمها.
متن ویرایششده بر پایهٔ پیادهٔ خودکار گفتار؛ با صوت تطبیق داده نشده. بازبینی مستقل انجام نشده است.
آیهای دربارهٔ توبه هست که برای من خیلی جالب است و نکتهٔ بسیار خوبی در آن هست: آیهٔ سوم، در آغاز سورهٔ هود. میگوید از پروردگارتان استغفار بطلبید، سپس به سوی پروردگار برگردید، تا متاع حسنی به شما داده شود تا وقتی معلوم، و به هر صاحب فضلی فضلش داده شود. فرض کنید هر آدمی برتری و ویژگیهایی دارد که میتواند در دنیا بروز کند؛ اما تا وقتی برنگردد و درست زندگی نکند، این ویژگیهایش بروز نمیکند. این وعده است.
ببینید، همانطور که مدام تأکید میکنم، برخلاف این تصور غلط که هر وقت حرف از امور عرفانی میشود همهاش سخن از مشکلات و سختی و بدبختی است، آیهٔ دیگری که جلسهٔ قبل میخواستم به آن اشاره کنم، با حالتی از شگفتی میپرسد: چرا دعوت رسول را اجابت نمیکنید که شما را به چیزی فرا میخواند که زندهتان میکند؟ مسئله زندهشدن است؛ همهاش این است که بیایید اینسو، میخواهیم چیز خوبی به شما بدهیم. به لحن آیهٔ هود نگاه کنید: تا اجل مسمایی به شما میدهیم؛ و تازه آن فضیلتی که شاید هنوز نشناختهاید و نمیدانید چیست، در وجودتان جلوه میکند؛ انگار فضیلتهایتان را تحویل میگیرید. تا وقتی راه دیگری میروید، کارهای دیگری میکنید: کسی شاعر است و میرود فوتبالیست میشود. اگر توبه کند و از نظر معنوی راه درست را برود، آن ویژگیهای خاص خودش جلوه میکند؛ آنها را میشناسد و به آنها میرسد.
نکتهٔ دیگری که یادداشت کرده بودم و حیفم میآید نگویم، دربارهٔ تقواست. چقدر حرفها مردانه است و چقدر تصوری که ما از تقوا داریم مردانه است! فکر میکنم وقتی حرف از تقوا میشود، در تصورات عمومی به نکتهٔ بسیار خاصی دربارهٔ زنها اشاره نمیشود.
تقوای زنانه و حس جلوهگری
در زنها ویژگیای هست، حسی شدید که شاید بشود آن را «حس جلوهکردن» نامید؛ حسی که به انجامدادن کاری ربط ندارد و بیشتر مثل حضورداشتن و دیدهشدن است. جلوهکردن معلوم است یعنی چه. اینکه این حس کنترل شود، تقوای خاص زنان است. این دقیقاً نتیجهٔ همان چیزی است که فکر میکنم از خیلی خیلی وقت پیش، دستکم در متون دینی، همه به آن اشاره میکنند: اگر مرد جلوهٔ جلال خداست، زن جلوهٔ جمال خداست. جمال چیزی است که باید جلوه کند؛ یعنی حس جلوهگری چیزی طبیعی در وجود زنهاست و مردها واقعاً آن را ندارند. دستکم اگر مردها هم بخواهند جلوهگری کنند، به این معناست که کارهای عجیب و غریبی بکنند، مثلاً معلق بزنند، تا کسی نگاهشان کند؛ اما زن این حس را به شکلی طبیعیتر دارد.
بهویژه حکم خاصی که دربارهٔ زنها هست، یعنی حجاب: فکر میکنم اگر به مردها میگفتند حجاب را رعایت کنید، بهراحتی این کار را میکردند؛ اما رعایت حجاب برای زنها سخت است. واقعاً در این خیابانها که رد میشوید، میبینید چیزی در حال انفجار است: مثلاً امسال، نمیدانم، روسریها را طوری میگذارند که کمی مو از پشت سرشان بیرون بیاید؛ چیزی میخواهد به بیرون نفوذ کند. مردها این حس را ندارند: به مردها حکم کنید کلاه بر سر بگذارند، میگذارند؛ حکم هم نکنید، میگذارند. به چیز جالبی نگاه کنید: مثلاً در جهان غرب، در محافل سیاسی، همهٔ مردها کت و شلوار میپوشند، کراوات، یقه بسته تا اینجا، آستینها تا اینجا؛ زنها هستند که این کار را نمیکنند. این نشان میدهد چیزی در کار است: زنها از نظر جلوهکردن، به معنای جسمانی و حتی چیزی بیش از جسمانی، با مردها فرق دارند. همین سختبودن نشانهٔ آن است که به هر حال چیزی اینجا هست.
اما نکتهٔ بسیار مهم این است که قرار نیست زنها اصولاً این کار را نکنند. به اصطلاح فطرت زن این است که در برابر مردی که ابراز عشق میکند، سرانجام این کار را قاطعانه انجام دهد؛ یعنی حس جلوه را رها کند. این حس درونی، حس خوبی است و دلیلی دارد که اصلاً این حس در وجود زنها، حتی در جسمشان، هست. اما واقعیت کنونی این است که کسانی که از محدودهٔ رعایت این مقررات خارج میشوند، بیآنکه در برابر عشقی قرار گرفته باشند، این کار را میکنند؛ بعضیشان حتی به این حساب که اینطور میتوانند کسی را عاشق خود کنند. و آنهایی هم که مذهبیاند و معنای حکم حجاب را خوب نمیفهمند، این چیز طبیعی و فطری و خوب را در خود به کلی میکُشند؛ یعنی نسبت به کل جسمانیت خود احساس شرم پیدا میکنند. مسئله حفظ تعادل است. این حس، میل به جلوهکردن، حسی فطری و خوب است؛ اما قرار است طبق قواعدی و در برابر چیز بزرگی انجام شود، نه هر جا و به هر مقدار و بی مقررات و قانون. این ویژگی خاص زنانه است و به تقوای زنانه خیلی ربط دارد. مردها این مشکل را ندارند؛ در این مورد حکمی هم برایشان نیست، ولی رعایت میکنند. دربارهٔ زنها در همهٔ ادیان حکم هست، ولی رعایت نمیکنند.
نکتهٔ دیگری که در اواخر یادداشتم بود: در جلسات اولیه خیلی زیاد بر مفهوم «والد و بالغ» تأکید کردم؛ اینکه حتی وقتی وارد دین میشوید، نباید در اطاعت از والد باشید؛ یعنی اینطور نباشد که حرفی را شنیدهام، همان را کپی کردهام و از رویش عمل میکنم، بلکه به چیزی رسیدهام و به آن عمل میکنم.
والد و بالغ و تجربه دینی
آدمی که به بلوغ رسیده، به چیزهایی که در زندگی به آنها عمل میکند و به آنها اعتقاد دارد، به معنایی واقعاً رسیده است. فکر میکنم در اولین جلسات هم این حرفها را به معنایی کلیتر زدهام: در مسائل دینی به تجربهٔ دینی نیاز هست؛ عقاید دینیتان باید واقعی و به اصطلاح بالغانه شود. آنچه میخواهم بر آن تأکید کنم این است که مسئله کشفکردن حقیقت است، و به نظرم حقیقت بهوضوح همان چیزی است که در عرفان و در دین هست. هیچ راهی نیست که کسی دیانت داشته باشد، یا هر چیز دیگر، و زندگی بالغانه داشته باشد، مگر آنکه به نوعی به تجربههای عرفانی برسد؛ یعنی مثلاً خدا را بهطور شهودی درک کند. به نظر من آدمی که واقعاً به بلوغ نرسیده، یعنی به حسی شهودی نسبت به حقیقت نرسیده، نهایتش این است که والدی را که اول داشته رها میکند و به والد دیگری میرسد؛ ممکن است به والد بهتری برسد، اما در نهایت از سخنی پیروی میکند که از بیرون میآید. موضوع این است که چیزی باید در درون ما بجوشد.
نکتهای که میخواهم بگویم این است که واقعاً هیچ راهی نیست که از بیرون بفهمید یک آدم مذهبی چقدر به والد متکی است و چقدر به بالغ؛ این چیزی بسیار بسیار درونی است. ممکن است آدمی را ببینید که کاملاً استاندارد و مطابق همهٔ حرفهایی که در امور دینی زده میشود زندگی میکند، ولی بهشدت بالغانه است، چون چیزهایی شهودی داشته است. ممکن است جزئیاتی را که رعایت میکند کپی کرده باشد، اما مثلاً ۹۰ درصد دینش، که مربوط به اعتقاد به خداست، اعتقاداتی کاملاً حسی است؛ یعنی به جایی رسیده که چیزهایی را یقینی میفهمد، هرچند ظاهرش همان است که در جامعه عرف است. این ظاهر اصلاً مهم نیست. مسئلهٔ والد و بالغ بهشدت به این ربط دارد که آدم به تجربههای درونی برسد یا نه.
سه دسته آغاز سوره: متقین، کافران، بیماردلان
نکتهٔ دیگری هم به همین داستان مربوط است. به کل این ماجرای ابتدای سوره که نگاه کنید، تقسیمبندی سهگانهای در آن هست. متقین، که ویژگی ایمان به غیب را دارند و انگار به سمت دیگری میروند و از این جهان شهادت فاصله میگیرند. کافرانی که بر قلبشان مهر زده شده است؛ فکر میکنم یادم هست گفتم که مهرخوردن قلب خیلی خوب است، یعنی قلب به هر حال حفظ میشود. اینها جاهایی در لجنزار زندگی میکنند و قلبشان را مهر و موم میکنند تا برایشان سالم بماند؛ شاید بعداً روزی بخواهند آن را تحویل بگیرند. مهرخوردن ربطی به آن توصیف ندارد؛ سه دسته هستند. قلب کافران هم به هر حال مشکلی دارد؛ ولی تعبیر «فی قلوبهم مرض» به کسانی اشاره میکند که بینابین ایمان و کفرند. اینها کافر نیستند، چون اولاً خودشان میگویند ما مؤمنیم؛ اینجا همین توصیف میشود.
چیزی که تکرار میکنم و میخواهم بگویم این است که این توصیف دربارهٔ چه آدمهایی است. اینها آدمهایی نیستند که به آن معنایی که در قرآن هست منافق باشند؛ یعنی مثلاً به دلایل سیاسی کار سیاسی کنند. میگویند سردستهٔ منافقین مدینه، عبدالله بن عبید، آدمی بود که واقعاً ایمان نیاورده بود، ولی چون پیامبر آنجا مستقر شد، او هم باید به نوعی در مدینه زندگی میکرد؛ کاملاً به دروغ، یعنی در باطن با مشرکان هم رفتوآمد داشت. کسانی که در آغاز این سوره معرفی میشوند، آن آدمها نیستند؛ آدمهایی نیستند که میدانند کافرند و فقط برای گولزدن مردم حرف میزنند. اگر آیهها را بخوانید، بهوضوح میبینید که اینها کسانیاند که به نوعی قبول دارند که باید اعتقاد داشته باشند، ولی نمیبینند؛ مشکل شهودی دارند. بنابراین اینکه دروغ میگویند که مؤمنیم، از آن روست که مؤمن نیستند: اینها اصلاً نمیدانند ایمان یعنی چه و نرسیدهاند به اینکه حالت ایمانآوردن چیست. تمثیلی که در پایان این توصیف آمده، تمثیل بسیار جالبی است: مثل این است که آتشی گاهی برای اینها روشن میشود و چیزی را میبینند، ولی بعد خاموش میشود.
تمثیل رعد و برق و ایمان ناپایدار
قلبشان پذیرای چیزی نیست؛ پذیرای ایمان نیست. یعنی نوری هم که به قلبشان میآید مثل رعد و برق است، و این حسِ رعد و برق حس بسیار مهمی است. اینها حتی از ایمان میترسند، چون آمادگیاش را ندارند. لحظهای خود را در محضر خداوند احساس میکنند و دوباره به جای خود برمیگردند، چون این مثل نوری است که آن را همراه با ترس میبینند. توصیفش این است که نور میآید و اینها از ترس چشمهایشان را میبندند؛ از ترس مرگ؛ انگار از نور ایمانی که لحظهای میبینند، در حد مرگ میترسند.
اینها آدمهاییاند که تلاشهایی میکنند. مثل آدمی است که واقعاً ایمان ندارد؛ مثل اکثریت آدمهایی که جزو مؤمنان و مذهبیاند، ولی ایمان به معنای واقعی در قلبشان مستقر نشده و هنوز استعداد و آمادگی داشتن آن حس ایمان را ندارند. اما چون فعالیتهایی میکنند، گاهی دعایی میخوانند و نماز میخوانند، گاهگداری حالتهایی مثل یک جرقه به آنها دست میدهد؛ ولی خودشان را پس میکشند. آنچه میخواهم بگویم اشاره به همین قسمت است که بعضیها بد میفهمند و فکر میکنند منظور منافق است؛ چون آیه از دروغگفتن آنها سخن میگوید، فکر میکنند معنایش این است که کافرند ولی میگویند مؤمنیم. در قرآن واژهای که برای آن مفهوم هست «نفاق» است؛ منافق کسی است که دیگران را گول میزند و ممکن است اصلاً دنبال ایمان هم نباشد؛ هیچوقت در تنهاییاش نمیرود دعا یا عبادت کند.
اما اینها این کارها را میکنند. والدشان، یا تا حدودی عقلشان، به آنها میگوید و اینطور میفهمند که خدایی هست و دین درست است، و کارهایی میکنند؛ ولی نمیگیرد و آن شعله در درونشان روشن نمیشود، چون مشکلی دارند. مشکل این است که کارهای خلاف ایمان هم میکنند؛ یعنی حتماً معاصیای انجام میدهند. توبهکردن یعنی همین را آمادهکردن. ببینید، در چند جای قرآن آمده است «کسانی که توبه کردند و ایمان آوردند»؛ شرطش این است که به نوعی سالم شده باشند و محیط خوبی فراهم کرده باشند، چون ایمان چیزی است که باید در قلب مستقر باشد. دربارهٔ همین آدمهاست که میگوید دوباره امتحانشان میکند تا توبه کنند، ولی نمیکنند. گاهی ناگهان حالتهایی به آنها دست میدهد: رعد و برق شدید میشود، شعلهٔ بزرگی است، چیزهایی میبینند و ممکن است میلی پیدا کنند؛ اما مهم این است که باید چیزی را در زندگیشان تغییر دهند. همین چیزها مانع میشود که این حالت مستمر شود و به ایمان برسد.
پرسش: ختم قلوب و معنای خیر
بگذارید اول این را روشن کنم و دربارهٔ آن توافق کنیم: همهچیز در دنیا خوب است، حتی جهنم. خوببودن به این معنا که مثلاً جهنم راهی است که آن آدمها از آن طریق باید به سوی خداوند برگردند؛ و برگشتن به سوی خدا خوب است. آن طرف کاری کرده که باید با عذاب به خدا توجه کند. اینکه اصولاً همهچیز خوب است، حکمی بسیار کلی است و از منشئی میآید. اما دربارهٔ این مورد خاص: آدم هرچه بیشتر معصیت میکند و دورتر میشود، کرختتر میشود و کمتر میفهمد؛ اصلاً به حالتی میرسد که خودش هم احساس میکند چیزهایی را که قبلاً میفهمید، حالا دیگر نمیفهمد. البته بعضی آدمها مغرورند و همیشه خودشان را توجیه میکنند: احساس میکنند چیزهای جدیدی کشف میکنند و آنچه قبلاً میفهمیدند اشتباه بوده است. ولی این کرختی از نظر شناختی بهوضوح در آدمها وجود دارد. با خیلی آدمها که حرف بزنی، هیچ نمیفهمند؛ یعنی خیلی چیزهای بسیار بدیهی را دیگر نمیفهمند. و این را در دوران پستمدرن با افتخار میگویند: میگویند اصلاً حقیقتی وجود ندارد. مثل آدمهای کوریاند؛ واقعاً کور و کرند.
چیزی را چند بار گفتهام: در کل تمدن غرب، که از یونان سرچشمه گرفته، فکر عجیبی وجود داشته که فقط در یک ناحیه از دنیا بوده و حالا به همهجا پخش شده است: اینکه ما میتوانیم حقیقت را با همان مقداری که مثلاً تا ۱۴ یا ۱۵ سالگی در وجودمان رشد میکند کشف کنیم، بیان کنیم و دیگران را هم قانع کنیم. در حالی که در سراسر دنیا همهٔ مردم این را میدانستند که حقیقت چیزی است که باید بهتدریج و با زندگیکردن به آن رسید؛ قوهٔ شناخت باید رشد کند؛ چشمی باید باز شود تا حقیقت را ببینی. با این حواس پنجگانه و مقداری فکرکردن در قالب زبان، آن هم زبانی که اصلاً اعتبار ندارد و قاطی با خیلی واژهها و گرامر نادرستی است که خودمان وضع کردهایم، نمیشود حقیقت را دید و کشف کرد و بیان کرد تا مردم هم قانع شوند؛ اینطور نیست که کتابی بنویسم و حقیقت در آن باشد. حقیقت چیزی رسیدنی و مربوط به امری درونی است؛ بیش از آنکه به فکرکردن مربوط باشد، به این مربوط است که قوای شناختی درونی ما چقدر رشد کرده است.
این توصیف که بر قلبهایشان مهر زده شده و نمیشنوند و نمیبینند، مربوط به گوش و چشم و چیزهای عادی نیست. معنایش این است که آن جنبههای کمی ماورایی، یعنی جنبههای عمیقتر شنیدن و دیدن و حسکردن را، دیگر ندارند؛ و به نفعشان است که ندارند، چون در محیطی زندگی میکنند که چیزهایی میبینند که همان بهتر که بر آنها اثر نگذارد. منظورم این است که آن حسهای شیطانی که در لحظههایی از زندگیشان وجود دارد، به اعماق وجودشان نفوذ نمیکند، چون سدی در راه به وجود آمده است؛ مثل این است که راهِ درون، به آن هستهٔ اصلی وجودشان که چیزی مقدس است، بسته شده است. اینها در لجنزار زندگی میکنند؛ خوب است که این لجن از جایی اینورتر نیاید تا بعداً بتوانند پاکش کنند.
تمثیلی هم در سورهٔ شمس هست، پس از سوگندهایی که میخورد. توصیفش مثل این است که چیزی گرانقیمت است و بعضیها آن را زیر خاک میکنند و چیزهایی رویش میریزند، ولی آن گوهر از بین نمیرود. نمیدانم چگونه بگویم؛ در درون ما چیزی هست که نباید آسیب ببیند و خوب است که حفظ شود. این تعطیلشدن شناخت کمک میکند که زیاد حس نکنی. لحظهای که چنین آدمی به هوش میآید و ادراکات عمیق پیدا میکند، شکر میکند که همان بهتر که در آن مدت برایش مثل خواب بود. فرض کن کسی آدم کشته است. اگر آدمی مثلاً عارف آدم بکشد، دود میشود و به هوا میرود و نابود میشود؛ چون درک میکند دارد چه میکند. پس بهتر است آدمی که در دنیایی پر از آلودگی زندگی میکند، نفهمد. امیدوارم قانع شده باشید که این به نفع آن چیز فطریشان است: اینکه از بیرون چیزی به قلبشان وارد نشود، یعنی قلب محفوظ میماند. مسئلهٔ نشنیدن و ندیدن مربوط به همان امور کمی باطنی است.
تأکید من بر دستهٔ سوم است که آن را اشتباه نگیرید. این سوره با این توصیف سهگانه شروع میشود: آدمهایی که ایمان دارند، میدانند ایمان چیست و میگویند ایمان داریم؛ آنهایی که ایمان ندارند، نمیدانند ایمان چیست، ولی میدانند که ایمان ندارند و چیزی هست که ندارند. اما عدهای بینابیناند: آدمهایی که انگار دنبال ایمان میگردند، ولی آمادگیاش را ندارند؛ ایمان با زندگیشان تطبیق ندارد و چیزهایی در زندگیشان هست که باید کنار بگذارند، دقیقاً همان توبهکردن. کارهایی میکنند که نباید بکنند و جاهایی میروند که نباید بروند، و تا اینها را کنار نگذارند، بیش از همان حالت جرقهزدن چیزی در قلبشان ظاهر نمیشود.
این تمثیل را کمی بخوانید؛ به نظر من فوقالعاده است. این تمثیلهای اول قرآن حس بسیار عجیبی دارند و تمثیلهای خیلی قویایاند. فکر کنم در کتابی، کسی از آدمهای غیرمسلمان که مسلمان شده بود، تعریف میکرد که این تمثیلها چقدر بر او اثر گذاشته و چقدر زیبا و ماهرانهاند. درست یادم نیست.
پرسشی را که دو جلسه پیش، پس از جلسه، کسی پرسید و فکر میکنم پرسش مهمی است، فقط اشاره میکنم و نمیخواهم دربارهٔ آن بحث کنم. شبهه این بود: فرض کنیم این حرف درست باشد که رسالت انسان این است که خلق شده و وقتی خلق میشود، در عالم جسمانی، در پایینترین سطح جسمانی، نمایندهای دارد؛ سرانجام اسماء الهی، و مثلاً قرآن، به نوعی به پایینترین سطح حیات نازل میشود و انگار همه خبردار میشوند و این خبر در دنیا پخش میشود. پرسش این است: وقتی قرآن نازل شد، دیگر حیات بشر به چه درد میخورد؟ اگر هدف از خلقت انسان این بود که کتابی به صورت جسمانی ظهور پیدا کند و انسان کاتب کتاب در پایینترین سطح هستی بود، این کتاب که هست؛ مثلاً آن را در موزهای بگذارند و همه بیایند بخوانند.
نازل شدن قرآن و انسان کامل
منظور از پرسش این است که اگر مسئله پخششدن خبر است، این کار شده است: حالا میتوانند صدای کسی را ضبط کنند تا این خبر هر روز خوانده شود؛ ملائکه هم بخوانند، هر که میخواهد بیاید و بخواند. اطلاعات به صورت کتاب، به صورت کاملاً جسمانی، ظهور پیدا کرد و نوشتنش هم تمام شد. شبهه اینگونه است و پرسش خوبی است.
فکر میکنم این یکی از دلایلی است که همهٔ عرفا، دستکم در محدودهٔ اسلام، و حتی در بعضی عرفانهای هندی هم چنین عقیدههایی را میبینیم، معتقدند که همیشه اوتاد وجود دارند. یعنی اعتقاد به اینکه صرف کتابشدن قرآن کافی نیست؛ اینکه همیشه آدمهای خاصی، معلمی، نبیای، کسی که بتواند خبر بدهد، وجود دارند که فانکشنی را انجام میدهند و انگار واقعاً هنوز دارند به ملائکه چیزی تعلیم میدهند. اینکه عرفا میگویند همیشه اوتاد وجود دارند و جهان به نوعی قائم به انسانهای کامل است، یعنی صرف ظهور قرآن به صورت کتاب کافی نیست و این نقش با خود انسان است، همانطور که حضرت آدم این نقش را برای ملائکه بازی میکند؛ اصولاً چیزی شبیه نبوت انگار جریان دارد. قرآن به معنایی در قلب انسان نازل شده و از آنجاست که انگار به خیلی جاها منتقل میشود.
نمیخواهم در این مورد بحث کنم، ولی میخواهم بگویم این یکی از دلایل روشن اعتقاد به وجود انسان کامل و به قول عرفا اوتاد است؛ یعنی اینکه همیشه آدمهای خاصی هستند. ابن عربی را بخوانید: سلسلهمراتب این آدمها، اینکه مثلاً همیشه ۴۰ نفر با این ویژگی باید در جهان باشند؛ یعنی جزو ساختار جهاناند، همانطور که عیسی موجودی است که جای خاصی را در جهان اشغال کرده است. حرفهای ابن عربی کاملاً در این حد است که افرادی را با عناوینی نام میبرد و حتی تعدادشان را میگوید: میگوید همیشه این تعداد از این نوع آدمها که کار خاصی را در جهان انجام میدهند هستند و اگر نباشند، چیزی به هم میخورد. واقعاً نمیدانم؛ چیزی را که فقط شنیدهام و خواندهام و درک نمیکنم، نمیگویم. فقط میخواهم اشاره کنم که نزد عرفا، جز اینکه صرفاً کتابی به وجود آمده باشد، این حس هست که انسان همیشه، مثل خود حضرت آدم، باید وظایفی انجام دهد و آدمهای خاصی همیشه هستند که کارهایی انجام میدهند. شیعیان هم به همین دلیل معتقدند که شخصیتی پیامبرگونه باید همیشه حضور داشته باشد؛ چیزی بیش از آنچه عرفا معتقدند که اوتاد باید باشند.
در ضمن، سروش سخنرانیای در پاریس کرده است؛ سخنرانی جالبی است و احتمالاً در آینده واکنشهایی هم به وجود میآورد. حرفهای خیلی عجیب و غریبی است؛ مثلاً اینکه ولایت در تشیع به نوعی ناقض خاتمیت پیامبر است. به نظر میآید رسماً به عنوان یک سنی صحبت کرده است. سطح استدلالهایش هم واقعاً در حد کودکانه است؛ بخوانید. به نظر من همهچیز این است که دموکراسی خیلی چیز خوبی است و اگر معتقد باشید که خاتمیت صورت نگرفته و هنوز امامی باقی است، این مخالف دموکراسی است. خیلی جالب است: استدلالهایی سیاسی با امور مذهبی در سطحهای مختلف قاطی میشوند. دموکراسی، به معنای لیبرالدموکراسی آمریکایی، آنقدر مقدس شده که بر اندیشیدن ما دربارهٔ دین هم اثر میگذارد: همیشه باید مواظب باشیم که عقاید دینیمان با دموکراسی سازگار باشد.
خودم اصولاً میل ندارم بحث سیاسی کنم، ولی خواهش میکنم کمی به دموکراسی فکر کنید. کتابی هست به نام «مدلهای دموکراسی». دموکراسی فقط همین مدلی نیست که الان در دنیا هست؛ مدلهای دیگری هم برای دموکراسی وجود دارد که میتوانند خیلی خیلی بهتر از این کار کنند. یک ایدهٔ خیلی کوچک بگویم: وقتی میخواهید تعیین کنید چه مدلی از دموکراسی خوب است، میان دو چیز تریدی هست: اینکه برای تعیین حکومت چقدر مستقیم نظر آحاد مردم را بپرسید، و اینکه چقدر این ضرر را تحمل کنید که میدان برای عوامفریبی باز باشد. شما از آدمهایی سؤال میکنید که سیاست سرشان نمیشود، پشت پرده را نمیدانند و نمیدانند واقعاً در سیاست چه اتفاقی دارد میافتد؛ از دور نگاه میکنند. هرچه بیشتر به این سمت بروید که برای تعیین حکومت مستقیماً از آحاد مردم بپرسید، این دقیقاً به درد جایی مثل آمریکا میخورد که با رسانهها میتوانند همهچیز را کنترل کنند. مثلاً در کشوری حاکمان دو حزب درست کردهاند که از نظر سیاستهای اقتصادی تقریباً هیچ فرقی با هم ندارند؛ فرقشان مثلاً یک درصد است. همه احساس رضایت میکنند، همیشه هم به همین دو حزب رأی میدهند و احساس آزادی هم میکنند: میگویند رأی ما را هم از ما پرسیدند. این مدلی است که بهطور اکستریم سراغ این میرود که به اصطلاح از کف، مستقیماً رأس هرم را تعیین کند.
مدلهای دیگری هم هست: مثلاً از مردم، لایهلایه، هرمی بسازید که آخرش به آدمهایی برسد که سوادی داشته باشند، بدانند به چه رأی میدهند و بدانند الان مسائل اقتصادی کشور چیست؛ این بهتر است. مردم واقعاً چه میدانند که آدمهایی که در انتخابات ریاستجمهوری ما شرکت کردند چه ایدهای دارند و اگر کدامشان بیاید چه میشود؟ شما هم که شرکت کردید و آدم آگاهی هستید، آیا میدانید اگر آن یکی میآمد چه میشد و آیا بهتر بود؟ حتی نمیشود بهراحتی تشخیص داد کدام بهتر است. بهتر است آدمها کمکم، لایهلایه بالاتر، توسط کف تعیین شوند؛ نه اینکه من مستقیم بروم از آدمی بیسواد بپرسم که میخواهی حکومت کاپیتالیستی باشد یا دوست داری کمونیستی باشد. در همین انتخابات ما، اصلاحطلبها فکر کردند مردم از اصلاحات خوششان میآید، و حالا همه ماندهاند که خدایا چرا مردم به اینها رأی دادند. همیشه چون نمیخواهند به آنها رأی بدهند، به یکی دیگر رأی میدهند؛ انتخابات مردم ایران معمولاً اینطور است: آن را نمیخواهند.
اصولاً حرف از دموکراسی طوری زده میشود که انگار اول و آخر دموکراسی همین چیز مزخرفی است که الان در آمریکا هست؛ با همین حکومتی که مردم نمیفهمند برایشان ضرر دارد یا سود. مثلاً به مالیات نگاه میکنند: چقدر پول درمیآورند و چقدر مالیات میدهند؛ نه ایدهٔ فرهنگی دارند، نه ایدهٔ جهانی. مثلاً تمام ایدهٔ آدمهای مذهبی آمریکا برای رأیدادن به جمهوریخواهها این است که اینها مخالف همجنسگراییاند. اصلاً چیزی به نام جهان و خارج از آمریکا، و اینکه بوش بیاید یا کس دیگری، بیرون از آمریکا چه تأثیری دارد و چه بلایی سر مردم بیرون از آمریکا میآید، در فرهنگ و افکار آمریکاییها مطرح نیست. چامسکی در آمریکا مدام از این حرفها میزند. یک ایدهٔ خیلی ساده: آیا واقعاً درست نیست که ما هم برای ریاستجمهوری آمریکا، که رسماً دنیا را اداره میکنند، رأی بدهیم؟ سرنوشت آنها به من هم مربوط است؛ من چرا رأی ندهم؟ مثلاً ایرانیها هم یک درصد رأی داشته باشند. این واقعاً فقط سرنوشت مردم آمریکا نیست؛ در ریاستجمهوری آمریکا باید همهٔ مردم دنیا رأی بدهند. البته پارامترهایی که ایرانیها نهایتاً بر اساس آن رأی میدهند، ابهامهایی دارد که معلوم نیست.
بگذریم. دموکراسی چیز خوبی است، ولی دموکراسی فقط این نیست که الان میگویند؛ این دقیقاً به درد این میخورد که بشود بهراحتی عوامفریبی کرد. مگر فاشیسم با دموکراسی سر کار نیامد؟ فاشیسم در اروپا با دموکراسی بود؛ در ایتالیا همه موافق فاشیسم بودند. کاپیتالیسم هم سوار بر دموکراسی، به همین معنای موجود، است. اگر آدمهایی از سطحی از سواد به بالا بیایند و رأی بدهند که حکومت چه باشد؛ مثلاً چهار کتاب بگذارند، مردم این چهار کتاب را بخوانند، بعد بیایند امتحان بدهند، کوالیفای شوند و بیایند رأی بدهند، آنوقت همهجا چه میشود؟ اگر آدمها کمی فهم داشته باشند، به کاپیتالیستها رأی نمیدهند؛ به آدمهایی رأی میدهند که کمی از جنس خودشان باشند. این دموکراسی که الان در آمریکا هست، به درد همان حکومتی شبیه آمریکا میخورد: عدهای سرمایهدارند و رسانهها دستشان است، با یک مشت مردم. یک آمریکایی کتاب معروفی نوشته به نام «ملت گوسفند» که به فارسی هم ترجمه شده است؛ روی جلدش پرچم آمریکاست که جای ستارههایش تعدادی گوسفند دارد. بیفکرترین آدمهای دنیا از نظر سیاسی، که واقعاً از نوک دماغشان جلوتر را نمیبینند، آمریکاییها هستند، و اینها کسی را تعیین میکنند که در سرنوشت من و شما دخالت میکند؛ رسماً این را میگوید.
بگذریم. به هر حال دکتر سروش به این دلیل که دموکراسی اینقدر چیز خوبی است، میگوید اعتقاد به ولایت دیگر منتفی است، چون با دموکراسی به همین معنای موجود مخالف است. استدلالش از این جهت خیلی بامزه است که آدم از امور سیاسی نتایج فلسفی و نتایج عرفانی بگیرد. این سخنرانی را اخیراً در پاریس کرده و الان در اینترنت هست؛ فکر میکنم بهزودی سر و صدایش هم دربیاید. نمیدانم از کی آن را گذاشتهاند، ولی مال همین دو سه روز اخیر است. حرفهای تندی زده است.
سوال اصلی: همگانی بودن داستان هبوط
آنچه امروز میخواهم بگویم دربارهٔ پرسشی است که قبلاً مطرح کردم و سرانجام باید دربارهٔ آن حرف بزنیم: این داستان چقدر تمثیلی است؟ گزینههایی که وجود دارد این است: یکی اینکه این داستان فقط برای حضرت آدم، بهطور واقعی یا تمثیلی، اتفاق افتاده است؛ مثل اینکه آزمایشی بوده دربارهٔ انسان بهطور تیپیک: یک نفر را در بهشت گذاشتند و چون معصیت کرد، معلوم شد همهٔ ذریهٔ او هم، چون از همان جنساند، اگر در بهشت گذاشته شوند همین کار را میکنند. ما را آزمایش نکردند و تکتک ما آزمایش نشدیم، ولی از نوع بشر یک بار یک نفر به عنوان نمونه انتخاب و آزمایش شد و معلوم شد جای انسان در بهشت نیست. این یک ایده است. ایدهٔ دیگر این است که نه، این اتفاقی است که برای همهٔ آدمها میافتد و بعد به دنیا میآیند.
در هر دو حالت میشود دربارهٔ این حرف زد که این اتفاقات چقدر تمثیلی است: آیا واقعاً باغی وجود دارد، آدم در این باغ زندگی میکند، درختی هست و میوه میخورد، یا اینها تمثیلیاند؟ اگر واقعاً وجود دارد، آنوقت همان پرسشی پیش میآید که خیلیها دربارهٔ آن بحث کردهاند: کجاست؟ بعضیها ایراد میگیرند که اگر بهشت به معنای واقعی است، کسی که وارد بهشت شود دیگر بیرون نمیآید؛ میخواهند بگویند آن باغ بهشت نیست، چون بهشت جای خلد است و کسی که وارد بهشت شود دیگر بیرون نمیآید. به گمانم حرف جالبی نیست. نمیدانم چه چیزهای دیگری میشود گفت؛ اینها چیزهایی است که خوب است دربارهٔ آن بحث کنیم.
نمیخواهم حرفهایم را خیلی قاطعانه بزنم، ولی دستکم ایدهای بگویم. یکی اینکه این اتفاق برای همهٔ آدمها میافتد و نمونهبرداری نیست؛ فقط مشابه آن برای همهٔ آدمها اتفاق میافتد. دیگری اینکه چقدر تمثیلی است. میشود حالتی بینابین هم فرض کرد: مثلاً کسی معتقد باشد که این برای آدم بهطور واقعی اتفاق افتاده، یعنی وقتی حرف از جنت است واقعاً جنتی بوده، ولی برای انسانهای دیگر بهطور تمثیلی اتفاق میافتد.
اشاره شد که خطاب در اینجا جمع به کار رفته است. آفرین؛ میخواستم بعداً دربارهٔ آن صحبت کنم. خطاب هبوط به دو نفر نیست، به جمع است؛ انگار همه آنجا حاضرند و همه میشنوند؛ انگار همهٔ انسانها دارند از بهشت اخراج میشوند.
دربارهٔ عالم ذر هم اشاره شد که در قرآن آیهای هست که در آن خطابی به همهٔ انسانها شده و همه پاسخ دادهاند. این دستکم به نوعی تأیید میکند که پیش از آنکه به اینجا بیاییم، چیزی داشتهایم، سوابقی داشتهایم. من میخواهم از این ایده دفاع کنم که این اتفاق برای همهٔ آدمها میافتد: همهٔ ما بهشت را تجربه کردهایم و این اتفاقات به نوعی برای همهمان افتاده است. ممکن است کسی بگوید ماجرای ملائکه برای همهٔ آدمها نیست؛ مثلاً میگویند آدم پیامبر بوده و آنجا نقش نبی را ایفا کرده است. اما در بهشت بودن، اخراجشدن از بهشت، به زمین آمدن و دوباره مورد خطاب این آیات قرار گرفتن، برای همهٔ آدمها هست. باید بکوشیم توضیح بدهیم که این چگونه است. مثلاً اگر حرف از عالم ذر است، عالم ذر چیست؟ این اسم از یک واژهٔ قرآنی گرفته شده و وقتی به آن اشاره میکنند، اشاره به همان ماجرایی است که در سورهٔ اعراف هست: از انسان تعهد گرفته میشود که خداوند پروردگار اوست.
اول موجود زندهٔ بسیار سادهای را در نظر بگیرید؛ مثلاً اسفنج چگونه زندگی میکند؟ میخواهم توصیفی بسیار ساده بدهم: زندگیاش خیلی خیلی ساده است؛ چیزهایی را از محیط چک میکند. اگر تصور دیگری دارید بگویید؛ نوعی آگاهی در درون اسفنج، سادهترین موجود زنده، هست که گاهی در اثر اتفاقی میفهمد که باید حرکت کند؛ خلاصه حسی دارد. چیزی، هرچقدر هم ساده، در حیات در حد اسفنج هم وجود دارد؛ در حیات نباتی یا چیزی مثل اسفنج. همهٔ موجودات زنده حسی درونی و نوعی آگاهی دارند؛ سیگنالهایی از بیرون دریافت میکنند و اتفاقهایی که در درونشان میافتد برای حیاتشان مهم است. دربارهٔ حیوانات، که بهوضوح پیچیدهترند، موضوع روشن است: شما معتقد نیستید که اینها هیچگونه درک و آگاهی ندارند و مثل ماشینهای مکانیکیاند؛ این را به دکارت نسبت میدهند. واقعاً آنقدر عجیب است که باورم نمیشود، ولی در جای نسبتاً معتبری بود که دکارت دقیقاً معتقد بود حیوانات روح ندارند و ماشیناند. انگار دقیقاً این مثال از دکارت است که وقتی با سنگ به سگی میزنید و زوزه میکشد، این صدایی است که از آن درمیآید؛ مثل اینکه وقتی سنگ را به دیوار میزنید صدا میکند. صدای سگ همان است؛ مثل اینکه به شیشه بزنید، جرینگ میکند؛ یعنی دردی نیست و اصلاً حیاتی آنجا نیست که احساس درد کند.
همهٔ موجودات، تا حد اسفنجها، حس راحتبودن و ناراحتبودن و اینکه چیزی برایشان مطلوب یا نامطلوب است را دارند؛ به هر حال چیزی در درونشان ترشح میشود. فرض کنید حتی درخت، چون موجود زنده است، در حالِ آبخورده و آبنخورده انگار آگاهی دارد و کارهایی میکند؛ کم یا زیاد بودن نور در زندگیاش تأثیر میگذارد. ماشینی نیستند؛ اگر هم بگویید ماشینیاند، تا کجا ماشیناند؟ آیا واقعاً درختها کاملاً ماشیناند؟ ممکن است کسی ایدهٔ مخالفی داشته باشد؛ یعنی حس کند این موجودات زنده حیات به معنای واقعی و احساس ندارند و هیچ چیز را درک نمیکنند و فقط مثل یک کارخانهاند که چیزهایی را برمیدارد و به غذا تبدیل میکند و هیچ احساسی همراهش نیست؛ یعنی کمآب باشد یا پرآب، احساسی ندارد. نمیخواهم بگویم استدلال میآورم؛ دارم میگویم احساس ما نسبت به حیوانات، که پیچیدهاند، بهوضوح اینطور است.
قرآن هم اینطور تعبیر میکند که همه در حدی شعور دارند؛ شعور به این معنا که حسی نسبت به هستی و نسبت به چیزهایی دارند که برای ادامهٔ حیات یا هستیشان مفید یا مضر است؛ حتی سیارات و ستارهها. این چیزی است که در قرآن بهوضوح گفته میشود. واقعاً نمیدانم؛ وقتی کسی چیزی را که بهراحتی در قرآن نوشته شده بگوید، مثلاً بگوید موجودات همه به نوعی حس دارند، میگویند اینها حرفهای عرفانی است؛ اما این عین آیهٔ قرآن است. مثلاً به سیارات و ستارهها خطاب کردیم که بیایید. آنچه در زبان سیارات و ستارهها هست، آمدن و رفتن و حرکتکردن و احتمالاً نیرو دادن است؛ فانکشنهایشان ساده است و در زبان سادهای هم زندگی میکنند. نمیخواهم دربارهٔ به اصطلاح جمادات صحبت کنم، ولی دستکم دربارهٔ اسفنجی که حسی در آن هست: حسی نسبت به زندهبودن، راحتبودن و ناراحتبودن، شرایط خوب و بد برای زندگیاش؛ از اینجا راه میافتد و با زحمت خیلی زیاد کمی آنطرفتر میرود؛ حسی دارد. اینطور نیست که مثل کامپیوتر برنامهریزی شده باشد و بی هیچ احساسی کار کند. این تصور خودم است؛ دارم این تصور را ایجاد میکنم و استدلال میکنم.
حالا میخواهم برگردم و دربارهٔ این موضوع خاص صحبت کنم: همهٔ این اتفاقات، جز برای حضرت آدم که به دلیلی خیلی روشن میتواند در نخستین بار تمثیلی نباشد، برای همهٔ ما تمثیلی است و به اتفاقهایی اشاره دارد که درون رحم میافتد.
تمثیل هبوط و حیات جنینی
یعنی این در بهشت بودن، پیش از تولد است: ۹ ماه پیش از تولد، اتفاقهایی درون رحم میافتد که شما چندان از آن خبر ندارید، و این داستان به نوعی به همینها، به در بهشت بودن و اخراجشدن از بهشت، اشاره دارد. میکوشم توضیح دهم که چگونه. از جایی، موجود انسانیای که دارد شکل میگیرد، نمیدانم از کجا، از چندروزگی یا از همان لحظهٔ صفر، مثل همهٔ موجوداتی که در عالم هستند، دستکم احساسی نسبت به هستی خودش دارد: صرف بودن. هنوز آنقدر پیچیده نشده که بخواهد چیزهای پیچیدهتری را بفهمد.
همینطور که بچه رشد میکند، آنچه اکنون از نظر علمی میدانیم این است که مرتباً اعضا و ارگانهای جدیدی اضافه میشوند. و آنچه شاید ندانید این است که اتفاقهایی که درون رحم میافتد مثل این است که ماشینی را در کارخانه بسازند و مدام چک کنند: موتورش را چک میکنند؛ میخواهند تحویل مشتری بدهند، پس همهچیزش را یک دور چک میکنند. درون رحم همین اتفاق میافتد: وقتی مثلاً غدهای که مربوط به هورمونی است تشکیل میشود، دستکم ترشحاتی ابتدایی را بهطور خودکار انجام میدهد؛ یا دست حرکت میکند؛ همهٔ ارگانهای حرکتی انواع حرکتها را خیلی آرام انجام میدهند، مثل اینکه سالم است و این دست را دارند تحویل میدهند. چیز خیلی جالبی بگویم که فکر کنم روشن کند در چه حد کارهای غیرضروری درون رحم اتفاق میافتد: در درون رحمِ یک دختر نوزاد که متولد شده، هزاران تخمک هست، و در قسمت تناسلی تعداد بسیار بسیار زیادی سلول جنسی هست. حتی مسئلهٔ جنسیت هم یک دور چک شده است: همهٔ غدهها کمی ترشح میکنند؛ همهٔ حالتها و فانکشنهایی که این جسم میتواند انجام دهد، وقتی آن غدهها به وجود میآیند، انگار بهطور آزمایشی فعالیتی انجام میدهند.
توضیحی که قبلاً دادم این است که همهٔ آن استیتها، استیتهایی که معادل ظهور اسماء الهیاند، در رحم اتفاق میافتد. همان مدل بسیار ساده را گفتم: فرض کنید همهچیز با ترشح هورمون است. این مدل واقعی نیست؛ چون الان حدس خیلیها این است که جز وضعیت به اصطلاح شیمیایی بدن که بر ادراک ما اثر میگذارد، و جز استیتهای مغز که خیلیها معتقد بودند قسمت اصلی ادراک است، و حتی بعضی معتقد بودند همهٔ ادراک در استیتهای مغز است، اکنون عدهای معتقدند که حتی این موتور سیستم، یعنی قسمتهای حرکتی بدن هم، در ادراک بهشدت نقش دارد؛ یعنی حسهای درونی ما به نوعی با وضعیت حرکتی بدنمان و با خیلی چیزهای دیگر هم مربوط است. من مدل بسیار سادهای ساختم تا بتوانم گسستهبودن چیزها را نشان دهم؛ چون اگر از استیتها صحبت کنیم، همه احساس میکنند که این استیتها چیزی الکترومغناطیسی است، چون مغز است و اصلاً نورالنتورک است، پس استیتهایی پیوسته به وجود میآید؛ در حالی که ظاهراً اینطور نیست.
میخواهم اینطور بگویم که نخستین احساس موجود انسانیای که دارد شکل میگیرد، حسی مشترک با همهٔ جهان است: حسی نسبت به وجود داشتن، که همهٔ موجودات، حتی ستارهها، آن را دارند؛ و همهشان، به دلیل فانکشنها و ویژگیها و شکلی که دارند، حسهایی مبهم دارند. من هیچوقت دربارهٔ ستارهها و سیارهها به این راحتی حرف نمیزنم که همینطور طبق قوانینی حرکت میکنند؛ چون مثلاً در قرآن میبینید که قسم میخورد به پروردگار ستارهٔ شعرا؛ یعنی کاری روی آن انجام شده است. از کجا معلوم که این تودهای از گاز و سنگ است که هیچ فانکشنی انجام نمیدهد و هیچ پیچیدگیای در آن نیست؟ ما چه میدانیم درونش چه خبر است؟ واقعاً همینطور الکی بگوییم که این فقط ما را گرم میکند؟ در آن خیلی کارهای دیگر هم هست: اینهمه فعالیت الکتریکی و مغناطیسی. اینها کاملاً ممکن است در ساختارهای جهان فانکشنهایی به حساب بیایند. خیلی ساده برخورد نکنید.
بشر ویژگیای دارد، مثل دکارت: همهاش اینکه فقط من شعور دارم و آن سگ هیچ نمیفهمد؛ نوعی انحصاریکردن همهچیز به خودمان: فقط ما میفهمیم، فقط ما موجودات ذیشعوریم. کاملاً همین حرف را میزنند: موجودات هوشمند و موجودات ذیشعور. نمیدانم «هوشمند» دقیقاً چه معنایی دارد، ولی منظور این است که شعور و درک و احساس را فقط ما انسانها داریم، حیوانات شاید چیزکی میفهمند و بقیه هیچ. اما در قرآن واقعاً اینطور نیست: همهٔ موجوداتی که در آسماناند، به نظر میآید شعور دارند؛ شاید هم خیلی شعور داشته باشند. دستکم میگویم این حس بودن در همهٔ موجوداتی که خلق میشوند وجود دارد. اگر نباشد، یعنی اینها ارتباطی با خدا ندارند؛ در حالی که اینکه همهٔ موجودات دنیا برای خداوند سجده میکنند، چیزی واقعی است. نمیشود قرآن را جز این فهمید، مگر اینکه بخواهید حرفهای عجیب و غریب بزنید.
داستان بهمثابه شکلگیری انسان پیش از اراده
ایدهٔ من این است که این داستان تمثیلی است از شکلگرفتن انسان، پیش از آنکه کار ارادی انجام دهیم. همهچیز بهطور کاملاً پرفکت انجام میشود و استیتها به وجود میآید. مثلاً فرض کنید نخستین باری که آدرنالین ترشح میشود، حس خوف به وجود میآید. موجودی که در رحم است نمیداند که در عالم خارج چیزهای متنوعی وجود دارد، و نمیداند این حس خوف چیست، از کجا آمده، ترشحکردن فلان غده یعنی چه و آدرنالین یعنی چه. تنها چیزی که میفهمد این است که موجودی را در برابر خود میبیند، و این یعنی ترس. بنابراین صفتی که آنجا کشف میشود، انگار تجلی یکی از اسمهای خداست. همهاش دارم شیمیایی بحث میکنم، ولی این نوعی سادهکردن بحث است. وقتی غدههایی که مربوط به حس صمیمیتاند ترشح میکنند، یعنی چه؟ یعنی به من احساس صمیمیت دست میدهد. نسبت به چه کسی؟ از نظر آن موجودی که درون رحم است، مثل همهٔ موجودات دیگر دنیا، فقط یک چیز وجود دارد و آن خداست؛ کسی دیگر وجود ندارد. یعنی اکنون در برابر رحمانیت خداوند قرار گرفته است و رحمانیت را کشف میکند: در جهان رحمت وجود دارد؛ یعنی انعکاسش را در خودش میبیند. مگر ما جز اینکه انعکاس دنیا را در خودمان ببینیم، به شکل دیگری چیزی میفهمیم؟
این ارتباطی بسیار بسیار سطحبالاست؛ یعنی بدون استفاده از حواس و بدون استفاده از چیزهایی که از بیرون میآید. همهٔ آن حسهایی که در درون ایجاد میشوند، یعنی استیتها، انگار یکییکی چک میشوند و هر کدام از آن استیتها معادل اسمی از اسماء الهی است؛ ما همهٔ این اسما را میتوانیم درک کنیم. بعد وارد مرحلهٔ کلمات میشویم؛ یعنی چیزهای پیچیدهتر: استیتهایی که ترکیبی از اسما هستند، حالتهای پیچیدهتری که معادل قرارگرفتن در برابر کلماتاند، و الی آخر. این تجربهٔ بودن در بهشت است؛ جایی که همهچیز خوب است، هیچ مشکلی وجود ندارد و هیچ موجودی جز خدا در برابر شما نیست. اکنون که این توضیحات را میدهم، شما فکر میکنید آن بچه دارد اشتباه میکند، چون خودتان دارید اشتباه میکنید. او واقعیت را میفهمد: چیزی وجود دارد و آن خداوند است. اینکه این اتفاق چگونه دارد میافتد و عواملی که باعث میشوند بیفتد، مثلاً اینکه آن غده کجاست، مهم نیست. آنچه بشر درک میکند این است که حضور مستقیم خداوند را درک میکند و با اسما و صفات الهی آشنا میشود. هنوز اوهامی وجود ندارد، هنوز کذبی در عالمش وجود ندارد؛ هرچه هست درست است. همهٔ چیزهایی که حس میکند حسهای واقعیاند و به چیزی واقعی اشاره دارند.
پرسش: درک موجودات و حس وجود
این بحث ابهام دارد و نمیخواهم خیلی وارد آن شوم. اما دربارهٔ اینکه موجوداتی خلق شدهاند، باز شما به دنیای اجسام فکر میکنید. مثلاً از این آیه که خداوند در آن از «ملکوت کل شی» میگوید چه میفهمید؟ این «شی» به چه اشاره میکند؟ مثلاً به همین اتمها؟ کمی آن تصور را کنار بگذارید: موجوداتی که وجود دارند همه ملکوت دارند؛ یعنی خداوند مخلوقات خاصی دارد. فعلاً به تحقق مادیشان فکر نکنید. آن ستارهٔ شعرا چیزی است و معنایی دارد؛ اما یک تکه سنگ ممکن است جزئی از کرهٔ زمین باشد و بدون کرهٔ زمین معنایی نداشته باشد و شاید حسی هم در آن نباشد؛ من نمیدانم. ولی عالم اینطور نیست که یک سری اتم باشند تا وقتی میگوییم هر چیزی که وجود دارد حس دارد، بپرسیم آیا یک اتم هم بهتنهایی حس دارد یا نه. به آن ویژگیهایی که مربوط به تحقق مادی میشود نگاه نکنید. مخلوقات خداوند، کلمات الهی، همه چیزهایی هستند که ملکوت دارند و معنا دارند: ستارهها هستند، سیارهها هستند، کرهٔ زمین هست. ولی آیا هر جزئی از کرهٔ زمین را هم که بگیرند، برای خودش مستقلاً موجودی است که خداوند خلق کرده؟ واقعاً لازم است دنیا را اینطور نگاه کنیم. وقتی دنیا را اینطور میبینید که مثلاً اتمی به آن نگاه میکنید، یعنی به تحقق مادی موجودات نگاه میکنید؛ در حالی که موجودات در واقع به نوعی کمی گسستهتر به نظر میآیند.
ما دستکم حضور خودمان را درک میکنیم؛ مسئله ارتباط آن است. من الان احساس میکنم وجود دارم، که بدیهیترین احساس است، و میدانم که وجود دارم؛ اما ممکن است درک نکنم که این سیگنال وجود از طرف خداوند میآید، چون گرفتار عالمی هستم که در آن غرق شدهام؛ عالمی که معنا را در آن درست نمیفهمم. یعنی با نگاهکردن به این تحققهای مادی، چیزهایی را فراموش کردهام و از آن اتفاقهای اصیلتری که در درون میگذرد فارغ شدهام. اما عرفان به نوعی رسیدن به همین است که بفهمید این سیگنالِ وجود در هر لحظه از کجا میآید: سیگنال وجود مستقیماً از خداوند میآید، برای همهٔ موجودات. مفهوم قائمبودن به خداوند این است: اینطور نیست که خلق شده باشید و وجودی مستقل باشید؛ انگار در هر لحظه دارید این را دریافت میکنید. موجودات جز انسان، که دچار مشکلاتی است، این را بهطور شهودی درک میکنند؛ اصلاً چیزی جز خدا را درک نمیکنند و همهٔ حالاتشان هم توسط خداوند خلق میشود. این واقعیت دربارهٔ ما هم هست، ولی ما نمیبینیم؛ چون به جهانی نگاه میکنیم که فاقد معناست و معناهایش را درست نمیفهمیم.
همهٔ توضیحم این است که به جایی برسیم که همین را درک کنیم. مثلاً عرفا میگویند «بیخود از شعشعهٔ پرتو ذاتم کردند»؛ یعنی چه؟ یا اینکه «خبر از تجلی صفاتم دادند»؛ اینکه اسما و صفات الهی بر عرفا تجلی میکند یعنی چه؟ به نظر من عارف درست همین حالتِ بچهای را دارد که در رحم است: این واسطهها را کمی کنار بگذارید، مستقیماً میبینید که رحمتی که احساس میکنید از جانب خداوند است. یعنی بتوانید درک کنید که این حالتهای درونیتان ممکن است واسطههایی خورده باشد، ولی خداوند آنها را ایجاد میکند؛ خداوند همهٔ ویژگیهای ما را خلق کرده و در هر لحظه هم هر حسی که در درونتان هست، به نوعی توسط خداوند ایجاد میشود؛ ممکن است واسطههایی در کار باشد. ما غرق در این واسطههاییم؛ غرق در اینکه بفهمیم این استیتها چگونه به وجود میآیند. اما از نظر کسی که نمیداند چگونه به وجود میآیند و فقط به خود حس توجه میکند، همهٔ چیزهایی که احساس و درک میکند مستقیماً جلوهٔ خداست. فقط کافی است یاد بگیریم که پشت این چیزهای ظاهری، کمی آنسوترش را هم ببینیم.
احتمال حیات پیش از نطفه و رویا
این حرفهایی را که میزنم قاطعانه نمیگویم؛ مثل احتمالدادن است. چه پیش از به وجود آمدن نطفهٔ انسان وجودی برای ما نباشد، چنانکه بعضیها مثلاً میگویند، و چه چیزی وجود داشته باشد، به هر حال احساس من این است که وقایع این داستان بهطور تمثیلی با وقایعی که درون رحم اتفاق میافتد همخوانی دارد.
بگذارید چند فکت دربارهٔ وضعیت جنین بگویم. یکی اینکه میدانید الان دوربین میگذارند و ساعتها از بچهٔ درون رحم فیلم میگیرند؛ بیچاره، آنجا چه احساسی به او دست میدهد؟ من مستندی دیدم که واقعاً کمی تکاندهنده و کمی عجیب بود؛ یعنی با تصوری که ما از زندگی جنینی داریم، برای من خیلی فرق داشت و واقعاً شگفتزده شدم. نکتهٔ بسیار بسیار مهم این است: ما در حالت رویا استیتی داریم که در آن انسان رویا میبیند؛ آن دوره را «حرکات سریع چشم» میگویند. انسان وقتی در خواب، خواب میبیند، چشمش مرتب اینور و آنور میرود. آن لحظهای که خواب میبینید، واقعاً انگار دارید چیزهایی را با چشمتان میبینید و چشمتان پیاپی چیزهایی را دنبال میکند. جنین چند ماه این کار را میکند؛ یعنی درون رحم مرتب دارد چیزهایی را نگاه میکند. چشمش، مثل خواب، بسته است؛ ولی وقتی چشم پیدا میکند و چشم به وجود میآید، مرتباً، درست مثل کسی که خواب میبیند، چیزهایی را میبیند و به آنها واکنش نشان میدهد. برخلاف انتظار من، تمام مدت تکان میخورد و حرکتهای عجیبی انجام میداد. گویندهای که روی فیلم مستند صحبت میکرد میگفت مثل حرکات زبان اشاره است: مدام حرکتهایی به این شکل، که انگار با دستش علامتهایی میدهد.
یعنی حیاتی کمی پیچیدهتر از آنچه تصور میشد درون رحم وجود دارد. هر چیزی که به وجود میآید، انگار مرتب بهطور آزمایشی چک میشود؛ و بعد از مدتی هم جنین کاملاً در حالتی خلسهوار مثل خواب قرار میگیرد که مدتها طول میکشد. یا آزمایشها بهوضوح نشان داده که بچهای که در فرانسه متولد میشود، در همان لحظههای اول تولد، وقتی نوار زبان فرانسه برایش میگذارند، با دقت زیاد گوش میدهد و ساکت میشود، ولی به زبانهای دیگر که میگذارند، اصلاً واکنشی نشان نمیدهد. معنای این فقط این است که جنین درون رحم به صدا گوش میدهد: به صدای مادرش، به صداهایی که ممکن است به هر حال به نوعی از بیرون به او منتقل شود؛ و وقتی متولد میشود، اصلاً نسبت به زبان مادری خودش حسی دارد.
همهٔ اینها را برای این میگویم که تصوراتی کمی قدیمی و عجیب و غریب وجود دارد: واقعاً احساس میکنند این بچه که متولد میشود، و این جمله را خیلیها به کار میبرند، لوح سفید است، هیچ است و حالا از اینجا تربیت میشود؛ یعنی از آنجایی که ما او را میبینیم. تا به دنیا نیاید و جلوی چشم من نباشد، آن دوره اصلاً حساب نیست. خیلی جالب است: ما سن خودمان را از لحظهٔ تولد حساب میکنیم؛ یعنی آن ۹ ماه اصلاً به حساب نمیآید. مردم آن را ثبت نکرده بودند و انگار قبولش نداشتند. در حالی که قرآن، آنجا که بهوضوح از ۴۰ سالگی حرف میزند، پس از آنکه میگوید مادرتان ۹ ماه شما را در رحم حمل میکند، به ۴۰ سالگی که میرسد، آن ۹ ماه را هم حساب میکند: ۴۰ سالگی شما ۳۸ سال و خردهای است؛ سالش هم قمری است، فراموش نکنید. ۴۰ سالگی سن مهمی است و در قرآن به آن اشاره میشود.
اینها چیزهایی است که در قرآن هست و به نظر من جور درمیآید با اینکه این داستان آدم و حوا، جز در مورد خود آدم و حوا، در مورد بقیهٔ ما بهطور تمثیلی به وقایع درون رحم اشاره دارد. این داستان دو بار در قرآن آمده و من از دو متن میخوانم: یکی در سورهٔ بقره و یکی در سورهٔ اعراف. در سورهٔ بقره سخن از این است که به ملائکه گفتیم، اعتراض کردند، اسما را یاد دادیم و اتفاقهایی افتاد. در سورهٔ اعراف اینها نمیآیند؛ از کجا شروع میشود؟ از آنجا که دستور سجده داده شد. ولی پیش از آن چیزی نوشته است. قبول دارید که دو داستان به نوعی بر هم منطبقاند؛ فقط ممکن است از قسمتی سریع رد شده باشد. آنچه در سورهٔ اعراف سریع از آن رد میشود چیست؟
انطباق بقره و اعراف؛ وقایع پیش از تولد
همهٔ آن داستان اسما در یک واژه آمده است: همین شکلگرفتن انسان. خلقشدن و شکلگرفتن انسان انگار مقدمهٔ کل آن داستان است تا به اینجا برسد که گفتیم سجده کنید. یعنی میخواهم بگویم تعلیم اسما و آن وقایعی که آدم تجربه کرد، اگر با این سوره مطابقت دهید، فقط در همین یک واژه آمده است. این چیزی است که خداوند در جاهای دیگر مرتب و با تأکید زیاد میگوید: ما شما را در رحم شکل میدهیم. اصلاً در قرآن اشارهٔ بسیار زیادی به وقایع پیش از تولد هست و به وقایع پیش از تولد اهمیت بسیار زیادی داده میشود. این یک نشانه است.
من این را به صورت احتمال میگویم، احتمالی که امیدوارم معقول باشد، دربارهٔ وقایعی که ما در رحم، به عنوان جنین، تجربه میکنیم. تعلیم اسما اصولاً چیست؟ اسما را چگونه درک میکنیم؟ استیتی وجود دارد که در آن قرار میگیریم و این انعکاس است؛ مثلاً انعکاس صفت رحمت. اصلاً ما جهان را چگونه درک میکنیم؟ من جهان را اینطور درک میکنم که جهان در من انعکاس پیدا میکند. ذهن انسان، و به اصطلاح همهٔ موجودات زنده، این ویژگی را دارند که ریپرزنتیشن، یعنی بازنمایی، انجام میدهند؛ ما در استیتی قرار میگیریم که نسبتی با این بازنمایی دارد و جهان را اینطور درک میکنیم. من خدا را چگونه میتوانم درک کنم؟ رحمت خدا را چگونه؟ اینگونه که با تمام وجود در استیتی قرار بگیرم که انعکاس رحمت است. برای اینکه ساده شود، فکر کنید همهٔ حسها ناشی از ترشح هورمونهاست؛ مثلاً صمیمیت و احساس مهربانی واقعاً بهشدت به هورمونها ربط دارد. و این اطلاع را هم از جنین داریم که همهٔ این اتفاقات در جنین میافتد؛ همهٔ این استیتها انگار آزمایش میشوند و بعد ما به دنیا میآییم.
به نظر من اینها این احتمال را پیش میآورد که ما وقتی در رحم هستیم، واقعاً در بهشت هستیم. یعنی آن چیزهایی هم که میبینیم و چشممان دنبالشان است، چیزهایی شبیه درخت و از این قبیل است. هنوز به عالم اجسام تنزل نکردهایم؛ درخت، مثل هر موجود دیگری، در آن هرم قسمتهای بالاتری دارد و ما داریم آن حقایق را میبینیم: با درخت روبهرو شدهایم، نه به معنای جسمش، بلکه به معنای واقعی کلمه، یعنی آن چیز معنادار که معنایش درخت است. واقعاً مدتی اینطور زندگی کردهایم؛ بعد حرکتی اشتباه انجام دادیم که ما را متوجه جسمانیت کرد. مثلاً جنین احتمالاً قرار است پایش را زیاد حرکت ندهد، ولی یک وقت پایش را دراز میکند، به چیزی برخورد میکند و متوجه میشود که این چیست؛ بعد دیگر سقوط میکند. هبوط، سقوط به زمین، یعنی به دنیا آمدن؛ دقیقاً یعنی وارد زمین شدن. رحم زمین نیست و جنین در زمین قرار ندارد؛ ما وقتی به دنیا میآییم وارد کرهٔ زمین میشویم. اگر این تطبیق را قبول کنید، هبوط یعنی به دنیا آمدن، در حالی که هیچ نمیدانید.
اما دانستن یک چیز است و لوح سفید بودن چیز دیگر؛ مثل زبان. الان بدیهی است و فکر کنم همه قبول کردهاند؛ دربارهٔ زبان همه قبول دارند که لوح سفید نیستیم. از جهت دانستن، هیچ زبانی را نمیدانم؛ نه اینکه هیچ تجربهای و هیچ آمادگیای برای یادگیری چیزی نداشته باشم. حرف چامسکی این است که یک سری پارامتر در ذهن وجود دارد که باید ست شوند. حرف بسیار جالبی میزند: میگوید تجربههای عملی نشان میدهد که انگار همهٔ آدمها میدانند دو جور زبان وجود دارد: یا فعل آخر است یا فعل اول؛ چون یکی دو جمله که میشنوند، بهراحتی همان را درک میکنند. اینطور نیست که با روشی استقرایی مثلاً هزار چیز شنیده باشند و بعد الگوهای جمله را درک کرده باشند. این استدلال معروف چامسکی است که اصلاً شهرت ابتداییاش برای همین بود. بعدها حرفهای مهم زیادی زد، از جمله دربارهٔ دموکراسی آمریکا که مرتب دربارهاش حرف میزند؛ ولی در زبانشناسی استدلال بسیار معروفی دارد که به فارسی به آن «استدلال فقر محرک» میگویند: اینکه از نظر زبانآموزی، این مقدار اطلاعات و محرکی که به بچه داده میشود، مطلقاً برای یادگرفتن زبانی با اینهمه چیز کافی نیست؛ در حالی که بچهها با کوچکترین تحریکی زبان یاد میگیرند و استراکچر را یاد میگیرند.
اتفاق معروفی در نیکاراگوئه افتاده است؛ شنیدهاید؟ بچههای کرولال در نیکاراگوئه مدرسه نداشتند. وقتی انقلاب نیکاراگوئه شد، یکدفعه آنها را برای نخستین بار در مدرسه جمع کردند و هیچ چیز هم یادشان ندادند؛ یعنی دولت هنوز طرحش را داشت، ولی اینطور نبود که زبانی را بهطور منظم به آنها یاد بدهند. فقط بچههای کرولال را مدتی کنار هم نگه داشتند و اینها برای خودشان زبان اشارهای درست کردند که الان در دنیا معروف است؛ زبان اشارهٔ بسیار غنی و خوبی است. یعنی مثل اینکه چیزی از درونشان میجوشید؛ کافی بود آدمی مثل خودشان را ببینند که بخواهند با او ارتباط برقرار کنند و بکوشند از طریقی این کار را انجام دهند.
اینکه ما چیزی نمیدانیم؛ مثلاً نوزادی که به دنیا میآید چه میداند؟ زبان نمیداند؛ دانستن معنای کمی عمیقتری دارد. اما از این جهت که تجربههایی داشته و آمادگیای مثلاً برای یادگرفتن زبان پیدا کرده، لوح سفید نیست؛ لوح سفید نمیتواند زبان یاد بگیرد، حتی اگر صد سال از صبح برایش نوار بگذاریم. اینکه ما استعدادی ویژه برای زبان داریم، این را همه قبول دارند؛ تقریباً کمتر کسی در زبانشناسی هست که این بخش از استدلالهای چامسکی را قبول نکرده باشد.
این چه ربطی به وقایع درون رحم دارد؟ آنچه میخواهم با این حرفها به آن اشاره کنم، بیش از هر چیز، نه این بخشِ تطبیق با داستان، بلکه خود این است که وقایع درون رحم مهماند و در شناختهای بعدی ما مؤثرند، و اینکه زبان با بدن و شکلگیری بدن ربط دارد. اینها حرفهایی است که کریستوا زده است؛ به نظر من نزدیکترین آدم به درک این چیزها حرفهای کریستواست. قبلاً به او اشارههایی کردهام ولی هیچوقت دربارهاش صحبت نکردهام. جملهٔ معروفی دارد: «زبان در بدن است و بدن در زبان»؛ یعنی بدن و زبان جداییناپذیرند. این شکلگرفتن بدن است که به ما آمادگی زبان میدهد. حالا از من سؤالهای ریز نکنید که این پارامترها چیست؛ نمیدانم ما چگونه استعداد یادگیری استراکچر را پیدا میکنیم. من یک سری اطلاعات و فکتهای جنینشناسی به شما گفتم و داستان را هم میدانید؛ به نظرم این با آن میخواند، ولی چیز دیگری نمیتوانم بگویم که برایتان اثبات بیاورم.
کمی به این فکر کنید: حیات جنینی ما، که آدمها تا حالا اصلاً به آن توجهی نکردهاند و در هیچ چیزی به آن اشارهای نیست؛ لحظهٔ صفر را لحظهای میدانیم که به دنیا میآییم. این حیات، با این پیچیدگیهایی که توصیف میکنم، چیست؟ حیاتی پیش از تولد است؛ پیش از آمدن به دنیا، یا بهتر است نگوییم دنیا: پیش از سقوط به کرهٔ زمین.
حیات پیش از تولد و تجربه بهشت
تطبیق را دیگر ادامه نمیدهم. فکر کنم همین را در حد ایدهای خام، چیزی که به نظرم میرسد، گفتم؛ فکر میکنم ایدهٔ قابلتأملی است. احساس شخصی من این است که احتمالاً این داستانی که دربارهٔ آدم نقل میشود تمثیل نیست: رحمی وجود ندارد، جنینی وجود ندارد؛ نوعی خلقت بسیار خاص دربارهٔ آدم اتفاق افتاده و ممکن است همهچیز بدون تمثیل، واقعی، اتفاق افتاده باشد. اما دربارهٔ ما هم صدق میکند، به این معنا که ما پیش از آنکه به دنیا بیاییم، پیش از آنکه به ارض هبوط کنیم، بودن در بهشت را به معنایی تجربه کردهایم؛ جایی که ارادهٔ ما دخالت نداشت و همهچیز، پرفکت، در اختیار ما بود. بچه در رحم مرتب غذا میخورد: مایع درون رحم را میخورد، دفع میکند، میخورد، دفع میکند؛ انگار دستگاه گوارشش مرتب تمرین میکند. در خواب میبیند که میوه میخورد.
بگذارید چیزی بگویم. رحم را، یا آن بهشت را، به همان معنایی در نظر بگیرید که در آن خبری از آزادی و اراده و اختیار ما نیست، و حتی آگاهی به اینکه جهان چیست، و عالم کثرت ندارد؛ یعنی توصیف مرا از وضعیت بچه در حالت جنینی در نظر بگیرید. فرض کنید این آزادی انتخاب را به شما بدهند که تا ابد همینطور خوش و خرم آنجا زندگی کنید و همیشه هم غذایتان آماده باشد، و جنین اصلاً همینطور است؛ هیچ فعالیتی نکنید و هیچوقت هم آگاه نشوید که جهان چیست و چیز دیگری وجود دارد یا نه؛ به آگاهی نرسید و فقط در همان خوشی و سرمستیای که جنین دارد، تا ابد همانجا بمانید؛ مثل اینکه تا ابد شما را در کپسولی گذاشته باشند. فرض کنید، هرچند الان این قابلتصور نیست: اکنون که آگاه شدهایم، آیا واقعاً میپذیرید و دوست دارید آنطور زندگی کنید؟ یعنی بیآگاهی از اینکه جهان چیست، فقط با همان حس، مثل کرمی که در پیله است و خیلی هم خوش است.
احساس من این است که حتی اگر آدمها همهچیز را میدانستند و میشد به آنها گفت که میان این دو جور زندگی انتخاب کنند، با اینکه آمدن و آگاهشدن ریسک دارد، روحیهٔ ما اینطور است که میگوییم به جهنم، بگذار برویم ببینیم چیست. اینکه ناآگاه باشی ولی خیلی لذت ببری، انگار با ذات بشر چندان هماهنگ نیست. میخواهم به این اشاره کنم که به هر معنایی که از «امانتی» که به همهٔ جهان عرضه کردیم گرفته میشود، انگار همه در همان حالت وحدت باقی ماندند؛ فقط در وجود ما نوعی خلوچلی هست که با اینکه میدانیم خطرناک است، همین الان هم که این دنیا را دیدهایم، باور کنید اگر این سؤال را از آدمها بپرسند و خوب بفهمند یعنی چه، میگویند نه؛ حتی اگر خطر جهنم وجود داشته باشد، شیطان باشد، هرچه هم بگویند، میگویند نه، بیاییم ببینیم چیست؛ سعی میکنیم خوب زندگی کنیم. بشر همیشه میگوید من که کار بد نمیکنم؛ میروم. دربارهٔ بچهها هم، روحیهٔ بچهها واقعاً چنین نیست: میخواهند آدمهای خوبی بشوند و در این شکی نیست، و اصلاً احتمال نمیدهند که یکدفعه جنایتکار شوند. هیچ آدم جنایتکاری در ۲ سالگی احتمال نمیداد که به موجودی خیلی عوضی تبدیل شود؛ همه فکر میکنند خیلی خوباند و خیلی هم خوب میمانند، ولی اکثراً اینطور نیستند.
میخواهم بگویم این حس که از میان همهٔ موجودات ما این ریسک را کردیم، یعنی چیزی در ذات ما هست که ما را به این سمت میکشاند. به بهشت جاودان رفتن یعنی انسان وارد بهشت میشود و همهچیز را هم میداند، میداند دنیا چه بود؛ ولی این توانایی را پیدا میکند که خودش را در آن حالت خوشی و سرمستی شدید نگه دارد و مرتکب معصیت نشود؛ به نوعی خودش را نسبت به اشکالی که ممکن است در زندگی دنیاییاش پیش بیاید محافظت کند. به هر حال توصیفی بسیار کلی کردم از احتمالی که به نظر من دستکم نسبتاً موجه است: اینکه همهٔ ما مشابه چیزهایی را که در این داستان هست، شخصاً تجربه کردهایم.
آخرین نکتهٔ این دوره دربارهٔ مردسالاری و این حرفهاست. فرض کنید به شما بگویند زن فضیلتی اساسی نسبت به مرد دارد: اینکه بچه را، انسان را، در درون خودش خلق میکند؛ خلقت انسان در درون زن است، در جسم زنی که خلاق است و موجودی انسانی را خلق میکند. یک بار کسی در همین کلاس این حرف را زد. من در آن به اصطلاح تقابلهایی که میان جهان زنان و مردان هست، تولد کودک را با شعر مقایسه کردهام. خیلیها الان هم در دلشان، و به هر کس بگویید، حتی خود زنها، میگویند: شعر فعالیتی ارادی و اختیاری است و شاعر فضیلتی دارد که مینشیند و شعر میگوید؛ اما آنچه در زن رخ میدهد اتفاقی طبیعی است؛ همینطور چیزهایی آنجا رخ میدهد و زن هیچ نقشی ندارد؛ بنابراین هیچ فضیلتی به حساب نمیآید، به همین راحتی.
خلقت در رحم زن و مقایسه با شعر
واقعاً همینطور است. اما میخواهم بگویم این تصور عمومی که شعر چگونه ساخته میشود، یعنی میزان اراده و اختیاری که شاعر در گفتن شعر دارد، کاملاً غلط است. در هر آدمی که واقعاً شاعر است، شعر به نوعی میآید؛ و اینطور هم نیست که شاعر دخالت نکند: حس شاعر، اینکه از نظر روانی در موقعیتی قرار گرفته، باعث میشود شعر بیاید، و وقتی شعر میآید هم، فعالیتی که انجام میدهد در شکلگرفتن آن مؤثر است.
حالتهای روانی زن در دوران بارداری، یعنی مثلاً تنظیمبودن هورمونهای بدن خود زن، را در نظر بگیرید: جسم زن در دوران بارداری، جدا از رساندن مواد غذایی، با هزار جور سیگنال با جنین در ارتباط است. یعنی جنین، مثل اینکه اگر چیزی کم دارد، از بدن زن برمیدارد؛ سیگنالی میآید و جسم زن این کار را انجام میدهد؛ و اینها خودکار نیست. یعنی به روحیه ربط دارد: روحیهٔ انسان با اینکه وضعیت هورمونیاش اکنون چگونه است مربوط است. مثلاً آدمهایی که همیشه استرس دارند، همیشه بیدلیل جسمشان پر از هورمون آدرنالین است. بنابراین حالتهای روانی زن بهشدت بر وضعیت جسمانی و درونیاش و بر سیگنالدادن و سیگنالگرفتن اثر میگذارد؛ پس زن واقعاً دارد بچه را میسازد، دستکم به همان اندازه که شاعر شعر را میسازد.
اینکه بچهٔ حضرت مریم عیسی میشود، به همین خاطر است که وضع خودش درست است؛ یعنی در جسم مریم محیطی پرفکت وجود دارد تا کودکی با بهترین ویژگیها در آن به وجود بیاید. تازه در داستان مریم همیشه به این دقت کنید که هیچ مردی دخالت ندارد؛ مریم تنهایی این کار را میکند و تنهایی کودکی میسازد. این یک فضیلت زنانه است. موجودی که متولد میشود بهشدت به ویژگیهای روانی زن بستگی دارد، در حالی که خیلی به مرد بستگی ندارد؛ مثلاً اینکه بچهای عقبافتاده بشود یا نشود. نمیخواهم بگویم همهٔ موارد اینطور است.
بگذارید اینطور بگویم: همهتان میدانید که برای ساختهشدن جسم کودک میلیاردها کد وجود دارد که باید با دقت خوانده شوند، و از روی این ژنها دستورالعملهایی هست که این اعضا یکییکی به وجود میآیند. هر نوع اختلال و نامیزانی درون رحم و جسم زن که به روحیهاش مربوط میشود، مثلاً اینکه چرا هورمون جسمش زیاد یا کم است، چون وضعیت روانیاش خوب نیست، و هر وضعیتی که در ذهن و روح زن میگذرد، بر وضعیت جسمش و بر خواندهشدن این کدها تأثیر میگذارد: اینکه درست خوانده شوند یا کج و معوج دربیایند، اینکه جاهایی ناقص بشود یا نشود، و اینکه اصولاً موجودی چقدر پرفکت و خوب به وجود بیاید.
بگذارید حس بسیار مهمی را بگویم: اینکه زن در دوران بارداری چقدر جسم خودش را در اختیار جنین قرار میدهد. میفهمید یعنی چه؟ در نخستین بارداری معمولاً زنها مقاومت دارند. ببینید، واقعاً موجودی در درون زن به وجود میآید و انگار شروع میکند به خوردن جسم زن؛ و این حس از کنترل خارجشدن اوضاع چیز خاصی است. جسم شما هیچوقت از کنترلتان خارج نمیشود؛ منظورم مردهاست؛ برای ما اتفاق عجیب و غریبی نمیافتد. گاهی از نظر ذهنی عدم تعادل پیدا میکنیم، ولی در زنی که باردار است، حسی بسیار خاص است که هم جسم و هم روح دچار تلاطم میشود: احساس اینکه موجودی دارد از جسمش استفاده میکند. میدانید درصد عقبافتادگی در کودک اول چقدر بیشتر از بقیهٔ بچههاست؟ مثل اینکه هنوز این حس در اختیار قرار دادن، حس بارداری، وجود ندارد؛ یعنی ترسهایی وجود دارد. اگر زنی خودش را، جسمش را، عقب بکشد و احساس خطر کند؛ و همهٔ زنها در دوران بارداری احساس خطر میکنند، خطر مرگ؛ این اصلاً جزو ویژگیهای بارداری است و هرچقدر هم وضع کلینیکها بهتر شود، این حس از زنها از بین نمیرود؛ حسی که انگار مرگ تهدیدشان میکند، و ترسهای موهومی به آنها دست میدهد.
مریم از هیچکدام از این چیزها نترسید؛ بنابراین همهچیز برای جنینی که در جسمش بود به خوبی و خوشی اتفاق افتاد. ولی بقیهٔ زنها اینطور نیستند. آن ترسها که به وجود میآید، اختلالاتی به وجود میآورد: جایی جنین نامه مینویسد که کلسیم کم آوردهام، و مادر نمیدهد، چون ترسیده است؛ مثلاً میترسد بلایی سرش بیاید. بگذریم. این فرایند ۹ ماهه بهکلی به ویژگیهای مادر ربط دارد: به اینکه چقدر جسم خودش را در اختیار کودک قرار میدهد و به هزار چیز دیگر؛ به اینکه مادر در برابر آن حسها واکنشهای درستی نشان دهد. گاهی حس مبهمی به او دست میدهد؛ مریم همهٔ این حسها را میفهمد و میداند در برابرش چه باید بکند.
بگذریم. میخواستم بگویم این ایده اصلاً مردسالارانه است که چیزهایی در طبیعت اتفاق میافتد که خودکارند و هیچ ارزشی ندارند و با قوانین فیزیکی سادهای صورت میگیرند، و در عوض هر چیزی که در ذهن میگذرد، مثلاً شعرگفتن و ریاضی کارکردن، بسیار ارادی است. ذهن هم فیزیک است؛ اگر قوانینی وجود دارد، من هم میگویم آنچه در ذهن تو میگذرد هم طبق قوانین فیزیک پیش میرود. مردها به امور ذهنی اهمیت فوقالعاده میدهند و در جهان ما اینطور است. من میخواهم بگویم اولاً امر ذهنی همهجا وجود دارد؛ یعنی در ساختهشدن کودک هم ذهنیت نقش دارد: وضعیت روانی و واکنشهای روح زن نسبت به اتفاقهایی که دارد میافتد، دستکم به همان اندازه نقش دارد که یک شاعر وقتی شعر میگوید نقش دارد.
فکر میکنم داستان تمام شده و نکتهٔ خیلی خاصی نمانده است؛ خیلی چیزها میشود گفت، ولی احساس میکنم کلیاتش، چیزهایی که پرسشبرانگیزند، همینهاست.
تفاوت این داستان با دیگر داستانهای قرآن
فقط میخواهم اشاره کنم که از اول گفتم این داستان با داستانهای دیگر قرآن فرق دارد؛ چون، به اصطلاح، چه آن را تمثیلی بگیرید و چه هر طور دیگر بخوانید، به نوعی داستانی فلسفی است: میکوشد وضعیت انسان در جهان هستی، جایگاهش، آمدنش به زمین، مسئلهٔ شر و همهٔ این امور کلی را که به ویژگیهای حیات انسان بستگی دارند توضیح دهد. میخواهم میان فلسفهای که در قالب داستان بیان میشود و فلسفهای که به صورت گزاره بیان میشود مقایسهای بکنم: من واقعاً میگویم که با این داستان میشود زندگی کرد؛ اصلاً باید با آن زندگی کرد. اگر این داستان را قبول کرده باشید، حستان نسبت به جهان، و وقتی روی زمین راه میروید نسبت به زمین و این جایگاه، عوض میشود.
اصلاً این آیه که میگوید هبوط کنید و از «مستقر و متاع» سخن میگوید، همین احساس است: اینکه من قبلاً جایی بودم، موقتاً به اینجا آمدهام و به جای دیگری میروم. اگر احساس کنیم که دستکم یک دوره زندگی پیش از این داشتهایم، این دورهٔ دوم است و دورهٔ دیگری هم وجود دارد. تأکید بر موقتبودن است؛ «متاع» یعنی در این دنیا هم خوشیهایی هست و چیزهایی در اختیارتان گذاشتهایم، ولی همهاش حرف از این است که همانطور که مرحلهٔ اول موقت بود، این هم مرحلهای موقت است و قرار است از اینجا به جای دیگری بروید. تمام نکته دربارهٔ هدایت است، وقتی در زمین هستید: آخرین آیهای که داستان را ختم میکند میگوید بروید؛ میگوید همهتان هبوط کنید، و هر وقت از طرف من هدایتی آمد، هر کس از هدایت من تبعیت کند، نه ترسی برایش هست و نه محروم میشود.
بعد دوباره برمیگردد به اینکه عدهای کافرند. این تقارنی با آغاز سوره دارد: آنجا مؤمنان، بعد جملهای دربارهٔ کافران، و بعد سراغ آنهایی میرود که «فی قلوبهم مرض». این داستان هم میگوید آنهایی که از هدایت پیروی کنند؛ اصلاً سوره از اول اینطور شروع میشود. سپس وارد ماجرای بنیاسرائیل میشود که نمونهٔ کامل گروه «فی قلوبهم مرض» است: کسانی که ایمان آوردند، ولی نه به آن معنایی که باید. میگویند ایمان داریم و واقعاً دنبال موسی راه افتادند و میبینند، ولی فقط در حد همان جرقه میتوانند ایمان بیاورند: آن لحظه که این را میبینند، رعد و برقی در قلبشان میزند، ولی بعد دوباره فراموش میکنند. این سوره، بیش از هر سورهٔ دیگری، بهشدت به احوال این گروه میپردازد؛ کل این داستان بنیاسرائیل وضعیت آدمهایی را نشان میدهد که درون جماعت مؤمناناند، ولی ایمان ندارند.
خیلی خیلی وقت پیش از تأثیرهایی که قرآن بر آدم میگذارد حرف زدم و گفتم چند لول دارد؛ دو تایش را گفتم و یکی را گفتم بعداً میگویم، ولی هیچوقت نگفتم. نمیخواهم از زبان خودم بگویم؛ این کتابی است از جواد ملکه تبریزی، که از عرفای معاصر بوده و شیوهٔ ویژهای هم در امور عرفانی دارد؛ نام کتاب «المراقبات» است و او اهل مراقبه بود.
المراقبات و اوج خواندن قرآن
میخواهم بخشی را که در قسمت مراقبات ماه رمضان دربارهٔ خواندن قرآن آمده برایتان بخوانم. این لول سوم است که سطحش کمی بالاتر است: اینکه قرآن چگونه میتواند در زندگی انسان ظاهر شود. یکی از آن لولها این بود که تجربهٔ ما را نسبت به جهان عوض میکند؛ یعنی وقتی قرآن میخوانم، اگر ایمان داشته باشم، همراه پیامبران میبینم، دوزخ را میبینم؛ انگار در جهان دیگری زندگی میکنم. هرچه ایمانم قویتر باشد، این بیشتر به تجربه تبدیل میشود و از حالت صرف دانستن و امر ذهنی درمیآید. دقیقاً یادم نیست آنجا لول یک و دو را چگونه گفتم، ولی لول سوم را آقای تبریزی اینطور توصیف میکند:
«ولی چون قاری به حقیقت قرآن و عظمت آن عارف شود، به ناچار برای او مرادهای خداوندی بر حسب مقام او در دین تجلی خواهد نمود؛ و چون از این چشم جام بنوشد، او را مست میکنند؛ و چون از تجلیات معارف ربانی مست شود، دل او به اختلاف آیات و آثار مختلفی متأثر میشود و برای او به حسب هر معنی حال و وجدی حاصل میشود؛ زیرا او میبیند که گویا طرف خطاب هر آیه خود اوست، یا در حق او نازل شده است و او مخصوص به آن آیه است. بنابراین دل او به حزن یا سرور، به بیم یا امید، به توکل یا تسلیم، به توحید یا رضا متصف میشود و به حسب حال خود، به وسیلهٔ پناه بردن و استغفار و اعتراف و توبه و دعا و شکر و تسبیح و تحمید و تحلیل و تکبیر، به حسب احوال حاصله در تأثراتی که پیدا کرده، جواب آیات را میدهد.»
یعنی برای آدمی که از حدی گذشته، اینطور است که وقتی آیات را میخواند، به اصطلاح انگار مکالمهای صورت میگیرد؛ زمان را لحظهای فراموش میکند: خداوند دارد حرف میزند و او دارد میشنود. وقتی آیه کسانی را خطاب میکند و میگوید این کار را بکنید، این آدم، چون مخاطب قرار گرفته، جواب هم میدهد؛ با انواع گفتن کلمات شکر و تسبیح و هر چیز دیگر. در خواندن بعضی سورهها، مخصوصاً سورهٔ الرحمن، این توصیه شده است: هر وقت به این ترجیعبند میرسید، پاسخی بگویید؛ یعنی وقتی دارید میخوانید، چیزی اضافه کنید. آقای تبریزی مدام این اصطلاح را به کار میبرد که دعاهایی که از ائمه نقل شده و از معصومین به ما رسیده، «قرآن صاعد»اند: قرآن از آنسو نازل شده و اینها حرفهایی است که در برابر قرآن، از زمین به آسمان رفته است؛ جواب قرآن است.
«و از بدبختی خود به پروردگار خویش پناه میبرد؛ و چون امید بر او غالب شود، برای رسیدن به مقام اعلی از مقامات کاملین و عارفین تشویق میگردد و از خدا میخواهد که او را به آنها ملحق سازد.» میگوید آدم در هر حالتی، بهطور طبیعی، چه واکنشهایی نشان میدهد. «و چون این تأثرات برای او تکمیل شود، به ناچار از برکات پروردگار آنچه باعث ارتقای اوست برای او حاصل میشود و منتج نتیجه میگردد، تا به جایی که گویی خدا با او سخن میگوید و مخاطب آیه اوست، و گویا به قلب خود مشاهده مینماید که خداوند به الطاف خود او را مخاطب ساخته و به انعام و احسان خویش با او مناجات میفرماید.»
یعنی انگار در قالب پیامبر قرار میگیرد که الان دارد به او وحی میشود؛ تا این حد میشود پیش رفت. همین الان خداوند هست، این کلام خداوند است و این آدم دارد میشنود. توجه کنید که اولین بار نیست که کسی میشنود؛ چندمین بار است. من انسانم؛ خداوند دارد سخن میگوید و من میشنوم. اینکه این سخن قدیمی است؛ سخن خداوند است و از ازل تا ابد این سخن هست و من دارم گوش میدهم و میشنوم. وقتی مثلاً به انسان خطاب میکند، و حقیقت این آدم به حقیقت شخصی مثل پیامبر نزدیک شده باشد، او هم مورد خطابها قرار میگیرد؛ به همان درصدی که به پیامبر نزدیک شده است.
«و به انعام و احسان خویش با او مناجات میفرماید و حال او حالت تعظیم و شنوایی و فهم و حیا خواهد بود. سپس اگر توفیق با او مساعدت کند که شکر این نعمت را چنانکه سزاوار است به جای آورد و این عنایت را استقبال کند، خدای تعالی در انعام او میافزاید و مقام اعلی به او عطا میفرماید و حالت او مانند کسی است که گوینده را در سخن و صفات و در کلمات او نگران است.» این را به روایتی از امام جعفر صادق استناد میکند که گفته است: «همانا خداوند در کلام خود برای بندگان خویش تجلی فرموده است، ولیکن نمیبینند.» فقط میخواهم به این جمله توجه کنید که آخرش این است: «منحصر به گوینده مینگرد و برای قاری نظری نه به خویشتن، نه به خواندن و نه به سایر احوال باقی نمیماند.»
حالت کامل قرآنخواندن این است که شدت تأثیرات آنقدر زیاد است که انگار خود خواندنِ این کلمات هم محو میشود؛ فقط آن معانی دارند منتقل میشوند و انگار فقط دارد خداوند را در حال تجلیکردن میبیند. میخواهم بگویم حالتی که او توصیف میکند، دقیقاً همان برگشتن به بهشت است. باز به همان زبانی که خودم گفتم، بهطور تمثیلی: اگر کلمات، همان کلمات طیبه، درختها هستند، این به نوعی گشتوگذار در لابهلای درختهای طیبه و میوهخوردن است؛ همان چیزی که انسان در بهشت به نوعی تجربه کرده و باید تجربه کند. قرآن و قرآنخواندن به نوعی با کلمه، با شجره و با در بهشت بودن ارتباط دارد.
این بهترین توصیفی است که شنیدهام از اینکه به اصطلاح اوج قرآنخواندن چه حالتی است: حالتی که دیگر توجهی به هیچ چیز نیست، جز اینکه انگار آن معانی مستقیماً به کسی که میخواند منتقل میشوند، بیآنکه حتی فعل خواندن برایش جلوه کند یا به فکر خودش باشد؛ مثل تماشای چیزی بسیار زیبا؛ دوباره برگشتن به آن حالت، حسی از بیخودی. تمام دنیا پر از این است که مردم با هر وسیلهٔ ممکن میکوشند به حالت بیخودی و از خود درآمدن برسند: خودشان را از کوه پرت میکنند تا چند لحظه از خودشان غافل شوند؛ فیلمهای هیجانانگیز میبینند، صحنههایی میبینند، کارهایی میکنند تا لحظهای از خود بیخود شوند. انگار تمام لذت انسان این است که به نوعی از خودش بیخود شود. این توجه به خود، همان سنگینی است؛ به قول آن عبارت «بار هستی»: هستی، یعنی توجه به خود، انگار باری است روی دوش آدم؛ هرچه کمتر به آن توجه کند و بیشتر متوجه چیزی باشد که دارد به آن میرسد، سبکتر و راحتتر میشود.