او جلسه را با آیهٔ سوم سورهٔ هود دربارهٔ توبه شروع میکند و بعد چند نکته از یادداشتهایش را میگوید. محور بحث پرسشی است که پیشتر مطرح کرده بود: این داستان آدم چقدر تمثیلی است، آیا فقط برای آدم اتفاق افتاده یا برای همهٔ آدمها.
توبه، تقوای زنانه و تجربهٔ دینی
او آیهٔ سوم سورهٔ هود را برای خود جالب میداند: از پروردگارتان استغفار بطلبید و به سوی او برگردید تا متاع حسنی تا وقتی معلوم به شما داده شود و به هر صاحب فضلی فضلش داده شود. به گفتهٔ او هر آدمی برتری و ویژگیهایی دارد که تا وقتی برنگردد و درست زندگی نکند بروز نمیکند، و این وعده است. او تأکید میکند که برخلاف تصور غلط، امور عرفانی همهاش سخن از بدبختی نیست؛ آیهای دیگر با شگفتی میپرسد چرا دعوت رسولی را که شما را به چیزی که زندهتان میکند فرا میخواند اجابت نمیکنید.
او میگوید دربارهٔ تقوا نکتهٔ دیگری یادداشت کرده بود: فکر میکند تصور ما از تقوا مردانه است. در زنها حسی شدید هست که شاید بشود «حس جلوهکردن» نامید، و کنترل آن تقوای خاص زنان است. به گفتهٔ او در متون دینی گفتهاند اگر مرد جلوهٔ جلال خداست، زن جلوهٔ جمال خداست، و جمال باید جلوه کند. مردها اگر بخواهند جلوهگری کنند، کارهای عجیب و غریب میکنند، مثلاً معلق میزنند.
او فکر میکند اگر به مردها میگفتند حجاب را رعایت کنید بهراحتی انجام میدادند، ولی برای زنها سخت است و همین سختی را نشانهٔ چیزی میداند. اما نکتهٔ بسیار مهم این است که قرار نیست زنها اصولاً این کار را نکنند: به اصطلاح فطرت زن این است که در برابر مردی که ابراز عشق میکند حس جلوه را رها کند، و این حس فطری و خوب است. به گفتهٔ او کسانی که بیآنکه در برابر عشقی باشند از مقررات خارج میشوند، و مذهبیهایی که معنای حکم را نمیفهمند و نسبت به جسمانیت خود شرم پیدا میکنند، هر دو از تعادل خارجاند؛ مسئله حفظ تعادل است.
او یادآوری میکند که در جلسات اولیه بر «والد و بالغ» تأکید کرده بود: حتی هنگام ورود به دین نباید در اطاعت از والد بود، بلکه باید به چیزی رسید و به آن عمل کرد. به نظر او هیچ راهی نیست که کسی دیانت داشته باشد و زندگی بالغانه داشته باشد، مگر آنکه به تجربههای عرفانی برسد؛ کسی که به حس شهودی نسبت به حقیقت نرسیده نهایتاً والدی را رها میکند و به والد دیگری میرسد. از بیرون نمیتوان فهمید یک آدم مذهبی چقدر به والد متکی است و چقدر به بالغ؛ ممکن است جزئیات را کپی کرده باشد ولی مثلاً ۹۰ درصد دینش، اعتقاد به خدا، حسی باشد.
سه دسته در آغاز سوره
او میگوید در ابتدای سوره تقسیمبندی سهگانهای هست: متقین که به غیب ایمان دارند، کافرانی که بر قلبشان مهر زده شده، و کسانی که «فی قلوبهم مرض» و بینابین ایمان و کفرند و خودشان میگویند مؤمنیم. تأکید او بر دستهٔ سوم است: به نظر او اینها منافق به معنای قرآنی نیستند، مثل سردستهٔ منافقین مدینه که میگویند واقعاً ایمان نیاورده بود و برای زندگی در مدینه ظاهرسازی میکرد. اینها قبول دارند باید اعتقاد داشته باشند ولی نمیبینند؛ مشکل شهودی دارند و اصلاً نمیدانند ایمان یعنی چه.
به گفتهٔ او تمثیل پایان این توصیف آتشی است که گاهی روشن میشود و بعد خاموش میشود؛ قلبشان پذیرای ایمان نیست و نور برایشان مثل رعد و برق است که از آن میترسند، چون آمادگی ندارند؛ لحظهای خود را در محضر خدا احساس میکنند و برمیگردند. چون معاصی هم میکنند آن شعله روشن نمیشود؛ توبهکردن یعنی همین را آمادهکردن، چنانکه در چند جای قرآن آمده «کسانی که توبه کردند و ایمان آوردند».
او میگوید همهچیز در دنیا خوب است، حتی جهنم، چون راهی است که آن آدمها از آن به سوی خدا برمیگردند. آدم هرچه بیشتر معصیت کند کرختتر میشود و کمتر میفهمد، و به گفتهٔ او این را در دوران پستمدرن با افتخار میگویند که حقیقتی وجود ندارد. به گفتهٔ او تمدن غرب این فکر عجیب را پخش کرده که میتوان حقیقت را با همان مقدار رشدی که تا ۱۴ یا ۱۵ سالگی داریم کشف کرد؛ در حالی که همه میدانستند حقیقت رسیدنی است و قوهٔ شناخت باید رشد کند. نشنیدن و ندیدن را جنبههای عمیقتر شنیدن و دیدن میداند که ندارند، و میگوید به نفعشان است، چون حسهای شیطانی به هستهٔ مقدس وجودشان نفوذ نمیکند.
انسان کامل و حاشیهها
او پرسشی را میآورد که کسی پس از جلسه پرسید: اگر قرآن به پایینترین سطح نازل شده و کتاب شده، پس حیات بشر به چه درد میخورد؟ میشود کتاب را در موزه گذاشت. او فکر میکند این یکی از دلایل اعتقاد عرفا به اوتاد است: کتابشدن قرآن کافی نیست و همیشه انسانهای کاملی هستند که کارکردی دارند. ابن عربی سلسلهمراتب و تعدادشان را میگوید، ولی او چیزی را که فقط شنیده و درک نمیکند نمیگوید؛ شیعیان هم معتقدند شخصیتی پیامبرگونه باید همیشه حضور داشته باشد.
او میگوید سروش در پاریس سخنرانی کرده و حرفهای عجیبی زده، از جمله اینکه ولایت در تشیع به نوعی ناقض خاتمیت است؛ به نظر او سطح استدلالها کودکانه است و به نظر میآید سروش رسماً به عنوان یک سنی صحبت کرده. به گفتهٔ او همهچیز این است که دموکراسی خوب است و اعتقاد به امام باقی با آن مخالف است؛ او این را قاطیشدن استدلال سیاسی با مذهبی میداند و میگوید لیبرالدموکراسی آمریکایی آنقدر مقدس شده که بر اندیشیدن دربارهٔ دین هم اثر میگذارد.
او میگوید اصولاً میل ندارد بحث سیاسی کند، ولی دموکراسی فقط همین مدل موجود نیست و کتابی هست به نام «مدلهای دموکراسی». میان پرسیدن مستقیم از آحاد مردم و تحمل ضرر عوامفریبی تریدی هست، و او مدلی را بهتر میداند که آدمها لایهلایه از پایین تعیین شوند. فاشیسم هم با دموکراسی سر کار آمد؛ و او ایدهٔ سادهای میگوید که چون آمریکا رسماً دنیا را اداره میکند، همهٔ مردم دنیا باید در ریاستجمهوری آن رأی بدهند.
همگانیبودن هبوط و شعور موجودات
او میگوید دو گزینه هست: یا داستان فقط برای آدم اتفاق افتاده، مثل آزمایشی روی نمونهای از نوع بشر، یا برای همهٔ آدمها میافتد. میخواهد حرفهایش را قاطعانه نزند؛ ایدهاش این است که برای همه میافتد و نمونهبرداری نیست، و حالت بینابین هم قابل فرض است. اینکه خطاب هبوط جمع است، نکتهای بود که یکی از حاضران اشاره کرد و او آن را میپذیرد؛ به عالم ذر هم اشاره شد و او میگوید میخواهد از این ایده دفاع کند که همهٔ ما بهشت را تجربه کردهایم.
برای این ایده از شعور موجودات شروع میکند: اسفنج، سادهترین موجود زنده، حسی درونی و نوعی آگاهی دارد، و درخت هم؛ دکارت را میآورد که حیوانات را ماشین میدانست. او میگوید قرآن هم همه را در حدی دارای شعور میداند، حتی سیارات و ستارهها، و این را تصور خودش میداند که دارد استدلال میکند. به نظر میآید شعور بشر را به خودش منحصر کرده و در قرآن همهٔ موجودات برای خدا سجده میکنند.
هبوط و حیات جنینی
به گفتهٔ او همهٔ این اتفاقات، جز برای حضرت آدم که میتواند نخستین بار تمثیلی نباشد، برای همهٔ ما تمثیلی است و به اتفاقهایی درون رحم اشاره دارد: در بهشتبودن پیش از تولد است. موجود انسانیای که شکل میگیرد احساسی نسبت به هستی خودش دارد، صرف بودن. اعضا یکییکی اضافه میشوند و مثل ماشینی که پیش از تحویل چک میشود، همهچیز آزمایشی چک میشود.
او میگوید مدل هورمونی را برای نشاندادن گسستهبودن استیتها ساخته و مدل واقعی نیست. مثلاً نخستین بار که آدرنالین ترشح شود حس خوف پیدا میشود؛ جنین نمیداند چیست و فقط موجودی را در برابر خود میبیند، و صفتی که کشف میشود انگار تجلی یکی از اسمهای خداست. چون جز خدا کسی نیست، رحمانیت را کشف میکند؛ این ارتباط بدون حواس است و آن بچه واقعیت را میفهمد.
او میگوید ما حضور خودمان را درک میکنیم، ولی ممکن است درک نکنیم که سیگنال وجود از خدا میآید، چون غرق عالمی هستیم؛ به نظر او عرفان رسیدن به همین است. عارف درست حالت بچه در رحم را دارد: واسطهها را کنار میگذارد و میبیند رحمتی که احساس میکند از جانب خداوند است، مثل آنچه عرفا میگویند «بیخود از شعشعهٔ پرتو ذاتم کردند».
او تأکید میکند قاطعانه نمیگوید و احتمال میدهد؛ چه پیش از نطفه وجودی باشد چه نباشد، به نظرش وقایع داستان تمثیلاً با وقایع رحم همخوانی دارد. فکتهایی میآورد: جنین مرحلهٔ حرکات سریع چشم دارد، و در مستندی دیده حرکتهایش مثل زبان اشاره بود؛ نوزاد فرانسوی به زبان فرانسه گوش میدهد. اینها را برای رد تصور لوح سفید میگوید، و میگوید قرآن آن ۹ ماه را هم حساب میکند.
تطبیق با آیات و زبان
او میگوید داستان دو بار در قرآن آمده، در بقره و اعراف؛ آنچه بقره دربارهٔ تعلیم اسما دارد، به نظر او در اعراف در یک واژه آمده: شکلگرفتن انسان، و خداوند در جاهای دیگر مرتب میگوید ما شما را در رحم شکل میدهیم. این را به صورت احتمال میگوید. تعلیم اسما یعنی قرارگرفتن در استیتی که انعکاس صفتی مثل رحمت است، چون جهان را از راه انعکاس در خودمان درک میکنیم.
به نظر او این احتمال را پیش میآورد که در رحم واقعاً در بهشت هستیم و هنوز به عالم اجسام تنزل نکردهایم؛ حرکتی اشتباه، مثلاً دراز کردن پا و برخورد با چیزی، ما را متوجه جسمانیت میکند و سقوط میکنیم. هبوط یعنی به دنیا آمدن، در حالی که هیچ نمیدانید.
او میگوید دانستن با لوح سفید بودن فرق دارد، مثل زبان: چامسکی استدلال فقر محرک را دارد، و بچههای کرولال نیکاراگوئه خودشان زبان اشارهای غنی ساختند. میخواهد نشان دهد وقایع رحم در شناختهای بعدی مؤثرند و زبان با شکلگیری بدن ربط دارد؛ کریستوا میگوید «زبان در بدن است و بدن در زبان». اثبات دیگری ندارد و فقط میگوید به نظرش این با آن میخواند.
انتخاب، جهنم و مردسالاری
او میگوید تطبیق را ادامه نمیدهد و این را در حد ایدهای خام میداند. احساس شخصیاش این است که احتمالاً داستان دربارهٔ خود آدم تمثیل نیست و ممکن است واقعی اتفاق افتاده باشد، ولی دربارهٔ ما هم صدق میکند: پیش از هبوط بودن در بهشت را تجربه کردهایم. فرض میکند به آدمها انتخاب بدهند تا ابد بیآگاهی از اینکه جهان چیست و خوش بمانند؛ احساسش این است که میگویند به جهنم، برویم ببینیم، چون بیآگاهی با ذات بشر چندان هماهنگ نیست، و در ما نوعی «خلوچلی» هست.
او آخرین نکته را دربارهٔ مردسالاری میگوید: زن فضیلتی دارد که انسان را در درون خود خلق میکند. تصور رایج که شعر ارادی است و آنچه در زن رخ میدهد طبیعی و بیفضیلت، به نظر او غلط است: شعر به نوعی میآید و شاعر هم دخالت دارد، و جسم زن در بارداری با هزار سیگنال با جنین در ارتباط است و روحیهاش مؤثر است؛ پس زن دستکم به اندازهٔ شاعر دارد بچه را میسازد. دربارهٔ مریم میگوید هیچ مردی دخالت ندارد و این یک فضیلت زنانه است، هرچند نمیخواهد بگوید همهٔ موارد اینطور است.
او میگوید وضعیت روانی مادر بر خواندهشدن این کدها تأثیر میگذارد؛ مریم از هیچکدام از این ترسها نترسید و برای جنین همهچیز به خوبی گذشت. به نظر او این ایده که چیزهایی در طبیعت خودکارند و هیچ ارزشی ندارند و هر چیزی که در ذهن میگذرد، مثلاً شعرگفتن و ریاضی کارکردن، ارادی است، مردسالارانه است؛ ذهن هم فیزیک است و ذهنیت در ساختهشدن کودک نقش دارد.
تفاوت این داستان و «المراقبات»
او میگوید این داستان با داستانهای دیگر قرآن فرق دارد؛ به نوعی داستانی فلسفی است که وضعیت انسان، جایگاهش، آمدن به زمین و مسئلهٔ شر را توضیح میدهد، و با آن میشود و باید زندگی کرد. آیهٔ هبوط از «مستقر و متاع» سخن میگوید، یعنی قبلاً جایی بودم، موقتاً اینجا هستم و به جای دیگری میروم. بعد دوباره به کافران برمیگردد که با آغاز سوره تقارن دارد، و بنیاسرائیل را نمونهٔ کامل گروه «فی قلوبهم مرض» میداند: سوره بیش از هر سورهٔ دیگری به احوال این گروه میپردازد.
او میگوید پیشتر دربارهٔ تأثیرهای قرآن چند لول گفته و لول سوم را از کتاب «المراقبات» جواد ملکه تبریزی میخواند. لول قبلی این بود که قرآن تجربهٔ ما را نسبت به جهان عوض میکند: اگر ایمان داشته باشد همراه پیامبران میبیند و دوزخ را میبیند. دعاهایی که از ائمه رسیده به قول تبریزی «قرآن صاعد»اند، جواب قرآن از زمین به آسمان.
در متن تبریزی، قاری که به حقیقت قرآن عارف شود دلش با هر آیه حالی پیدا میکند و جواب آیات را میدهد، تا جایی که گویی خدا با او سخن میگوید. در پایان «منحصر به گوینده مینگرد» و نه به خود و نه به خواندن. او میگوید این دقیقاً همان برگشتن به بهشت است: اگر کلمات طیبه درختها باشند، گشتوگذار میان درختها و میوهخوردن است. این را بهترین توصیفی میداند که از اوج قرآنخواندن شنیده، و میگوید مردم با هر وسیله میکوشند به بیخودی برسند، چون توجه به خود مثل «بار هستی» سنگینی است.
→ متنِ کاملِ این جلسه