→ بازگشت به مقدمه‌ای بر فهم قرآن

جلسهٔ ۱۶ · مقدمه‌ای بر فهم قرآن

ملاحظاتی در باب واژه‌پژوهی در قرآن

۱۳,۸۱۸ واژه · ۲۵ موضوع
خلاصهٔ تولید شده توسط هوش مصنوعینقشهٔ موضوعیِ این جلسهورود ←

او می‌گوید شبهه‌هایی که وارد می‌کنند معمولاً چنین است که کسی فرض می‌کند پیغمبر، پیغمبر نیست و وقایع را به شکلی می‌بیند که این را تأیید کند. این مطلب کلی را دو جلسه قبل گفته و حالا می‌خواهد چیزی به آن بیفزاید، با مثال بنی‌قریظه. به نظر او هیچ شبههٔ تاریخی اصلاً وجود ندارد.

متن ویرایش‌شده بر پایهٔ پیادهٔ خودکار گفتار؛ با صوت تطبیق داده نشده. بازبینی مستقل انجام نشده است.

شبهه‌هایی که وارد می‌کنند معمولاً چنین است: مثل این است که من فرض کنم پیغمبر، پیغمبر نیست و بعد مجموعه‌ای از وقایع یا چیزهایی را که هست به شکل خاصی ببینم که این را تأیید کند که پیغمبر نیست؛ آن‌گاه این به یک شبهه تبدیل می‌شود. این مطلب خیلی کلی را دو جلسه قبل گفتم و حالا می‌خواهم چیزی به آن بیفزایم. در آن جلسه مثالی تاریخی زدم: ماجرای بنی‌قریظه، که یکی از معروف‌ترین شبهه‌های تاریخی است؛ اینکه چرا این قوم را محکوم به مرگ کردند و ظاهراً همهٔ مردانشان را کشتند، به این دلیل که در جنگ خندق خیانت کرده بودند. آیا این اصلاً شبهه حساب می‌شود یا نه؟ اگر این واقعه را همین‌طور خیلی طبیعی نگاه کنم، گویی پیغمبر آدمی معمولی است، آن‌وقت برای آدم کمی سخت است بپذیرد که آدمی معمولی، با علمی معمولی، در یک ماجرای سیاسی چنین تصمیم شدیدی بگیرد.

مثالی که در آن جلسه زدم این بود: فرض کنید خدا قومی را، حتی با همهٔ بچه‌ها و زنانشان، در اثر طوفان یا چیزی مانند آن نابود می‌کند؛ هیچ اشکالی هم به ذهن ما نمی‌رسد که اتفاق ناجوری افتاده است. خدا این‌ها را خلق کرده و خودش علم نامتناهی دارد. مثلاً خدا به حضرت نوح می‌گوید که دیگر از قوم تو هیچ‌کس ایمان نمی‌آورد، و خود حضرت نوح هم جایی در دعایش می‌گوید که دیگر از این‌ها هیچ‌کس جز آدم فاجر و کافر متولد نمی‌شود؛ حضرت نوح می‌داند که از این قوم دیگر کسی به غیر از آدم فاجر و کافر به دنیا نمی‌آید. وقتی خدا مستقیماً چنین کاری را انجام می‌دهد، هیچ احساس مشکلی نمی‌کنیم و تا حالا هیچ‌کس این را به‌عنوان شبهه مطرح نکرده است. اتفاق‌هایی که زمان پیغمبر می‌افتد هم چنین است: چون پیغمبر آدم عادی نیست و می‌تواند علمی داشته باشد که کسی ندارد، وقایع تاریخیِ زمان پیغمبر را نمی‌توان با ملاک‌های خودمان سنجید و بعد به این نتیجه رسید که با پیغمبر سازگار نیست. می‌خواهم بگویم من شخصاً خودم چنین نگاه می‌کنم: به نظر من هیچ شبههٔ تاریخی اصلاً وجود ندارد. از نظر من هیچ لزومی ندارد که وقایع زمان پیغمبر را با معیارهای امروز توجیه کنم؛ خوب است که این کار را بکنیم.

نبود شبهه تاریخی قطعی

شبهه طبق تعریف چیست؟ اشکال یعنی اینکه من تئوری‌ای دارم و شما فکتی بگویید که من نتوانم با تئوری خودم توجیهش کنم؛ دقت می‌کنید؟ نه اینکه شما فکتی را همراه با تفسیر و نوع نگاه خاص خودتان بگویید که با تئوری من سازگار نیست؛ من آن وقایع تاریخی را طور دیگری می‌گیرم. مثلاً برای من مهم‌ترین شبههٔ تاریخی، یعنی مسئلهٔ بنی‌قریظه، برای آدمی که با این تئوری نگاه می‌کند به‌راحتی قابل حل است. می‌گوید پیغمبر به هر دلیلی بوده است؛ ممکن است من هیچ دلیل سیاسی هم پیدا نکنم و وقایع تاریخی آن زمان را نتوانم با منطق امروز توجیه کنم، ولی احساس اطمینان می‌کنم که این، تئوری من را نقض نمی‌کند که پیغمبر به جایی وصل است. ممکن است اصلاً خداوند مستقیماً حکم داده باشد که این‌ها با کاری که کردند به جایی رسیده‌اند که باید نابود شوند؛ این را به‌عنوان مثال می‌گویم. چون من به مسائل تاریخی زمان پیغمبر به شکل خاصی نگاه می‌کنم، چیزهایی که تحت عنوان شبههٔ تاریخی مطرح می‌شود، حتی مسئلهٔ بنی‌قریظه، چیزی نیست که ایمان آدم را تهدید کند؛ زیرا طبق تعریف اصلاً این‌ها شبهه حساب نمی‌شوند، اشکال حساب نمی‌شوند. آنچه اشکال حساب می‌شود آن فکت همراه با نوع نگاه و تفسیر خاصی است که آدم‌ها به آن دارند، نه خود فکت. این یک نکته. نکتهٔ خیلی مهم دیگر این است که دلیل اینکه من اصولاً علاقه‌ای ندارم وارد بحث‌های تاریخی شوم همین است: یکی اینکه این‌ها را اصلاً اشکال حساب نمی‌کنم؛ دیگر اینکه دربارهٔ وقایع تاریخی، حتی همین امروز صبح، وقتی واقعه‌ای تاریخی در این دانشگاه اتفاق می‌افتد، شما اصلاً نمی‌توانید دقیقاً بفهمید چه اتفاقی افتاد، چون آدم‌هایی که در ماجرا ذی‌نفع‌اند هر کدام روایت خودشان را دارند.

ما الان نمی‌دانیم در ۲۸ مرداد چه اتفاقی افتاد و تقصیر که بود؛ آیا حزب توده خیانت کرده یا نه، یا مثلاً مصدق آدم کم‌کاری بوده است. هر کسی از دید خودش روایت می‌کند و هر کتابی هم مستندات جالبی دارد، و دربارهٔ خیلی از مستندات هم معلوم نیست که این شخص واقعاً راست می‌گوید، این حرف را به آن یکی زده یا نزده، یا ترتیب تاریخی واقعاً چنین بوده یا نه. دربارهٔ وقایع تاریخی ۱۴۰۰ سال پیش هم، به دلیل ابهامی که وجود دارد، واقعاً احساس نمی‌کنم هیچ‌کدامشان به چنین قطعیتی برسد. حتی اگر آن نکتهٔ منطقیِ اول را کنار بگذارید، اصولاً مسائل تاریخی به قطعیتی نمی‌رسند که آدم بخواهد با وسواس به آن‌ها نگاه کند و مثلاً بکوشد مشکل را حل کند.

ابهام وقایع ۱۴۰۰ سال پیش

نکتهٔ سوم اینکه ما نباید ایمان خودمان را از تاریخ گرفته باشیم؛ یعنی قرار است کسی که به اسلام ایمان می‌آورد از طریق قرآن ایمان آورده باشد. قرآن معجزهٔ پیغمبر است که الان هست؛ من می‌توانم آن را نگاه کنم، احساس کنم که معجزه است و به پیغمبر ایمان بیاورم که پیغمبر بوده است، نه به دلایل تاریخی. شبههٔ تاریخی واقعاً برای آدمی شبهه محسوب می‌شود که مثلاً تاریخ را مطالعه کرده و به دلایل تاریخی، مثلاً چون پیغمبر آدم خیلی خوبی بوده و رفتار خیلی خوبی داشته، به پیغمبر ایمان آورده است. اگر کسی این‌گونه ایمان آورده باشد، یک چیز تاریخی می‌تواند ایمانش را خدشه‌دار کند: فکر می‌کرده پیغمبر چنین کرده و ایمان آورده، و حالا می‌فهمد آن ماجرا چنین نبوده و طور دیگری بوده است. من چون احساسم این است که کسی نباید ایمانش به دین را از طریق تاریخ به دست بیاورد، اشکال‌های تاریخی را هم هیچ‌وقت خیلی جدی نمی‌گیرم، مگر اینکه مسئله‌ای در قرآن ذکر شده باشد. به‌عنوان تکمیل نکته‌ای که دو جلسه قبل گفتم: از نظر من اصلاً شبههٔ تاریخی وجود ندارد؛ یعنی هیچ لزومی ندارد که هیچ‌وقت وارد بحث‌های تاریخی شویم، ولی خوب است این کار را بکنیم. احساسم این است که خوب است آدم‌ها تاریخ را بخوانند و بکوشند همهٔ جزئیات اتفاق‌هایی را که زمان پیغمبر افتاده با عقل و منطق توجیه کنند؛ ولی این‌ها از نظر منطقی شبهه حساب نمی‌شوند. کسی نباید چنین باشد که با یک فکت تاریخی که ارائه می‌شود یک‌باره ایمان خودش را از دست بدهد.

نکتهٔ دیگری هم هست که در این بحث به آن برمی‌خوریم و میل دارم یک بار دیگر بر آن تأکید کنم. یک بار، اواخر یک جلسه، دربارهٔ آن چیزها بحث کردم و اشاره کردم که به نظر من فرشته، با توصیفی که قرآن می‌کند، وجهی فیزیکی هم دارد؛ چنین نیست که موجودی ماوراءطبیعی باشد که هیچ ارتباطی با فیزیک ندارد، چون دارد کار انجام می‌دهد؛ بنابراین به نظر می‌آید که باید بتواند انرژی تولید کند. نمی‌دانم؛ به هر حال حرف‌هایی در آن جلسه زدم. در آن جلسه آقای محمودی گفت که شما کم‌کم می‌گویید فرشته مادی است؛ کم مانده بگویید خدا و این‌ها هم مادی‌اند.

مادی بودن فرشته و جهان

برعکس، می‌خواهم بگویم نظرم، یعنی آنچه به نظرم از قرآن درمی‌آید، این است که هیچ چیزِ مادی وجود ندارد. ممکن است چیزی باشد که مادی نباشد و کاملاً غیرمادی باشد، مثل خدا یا روح؛ ولی طبق نگاه قرآن هیچ چیزِ صرفاً مادی وجود ندارد. به این آیه دقت کنید که ملکوتِ همه‌چیز را به خدا نسبت می‌دهد: همهٔ اشیایی که جلوه‌ای مادی دارند حتماً ملکوتی دارند و به خدا وصل‌اند. یعنی ما ممکن است چیزهایی را در پایین‌ترین سطح ببینیم و فکر کنیم سطح مادی است؛ ولی هر چیزی که واقعیت مادی دارد حتماً به نوعی مثل خود ماست. احساس ما نسبت به خودمان این نیست که فقط جسمیم؛ انگار روح داریم، به جای دیگری وصل‌ایم و برای خودمان معنویتی قائلیم.

همهٔ چیزهای مادی همین‌طورند. نگاه قرآن چنین است: همه به نوعی حرف می‌زنند، همه به نوعی به خدا توجه دارند و همه دارند تسبیح می‌کنند. ببینید این آیه چقدر واضح است: انگار همهٔ اشیا ملکوت دارند. بنابراین طیفی هست که به خدا وصل می‌شود؛ اگر چیزها مادی هم باشند، باز طیفی هست که بالا می‌رود. این چیزی است که آدم در قرآن می‌فهمد: با تمام آسمان و زمین و همه‌چیز مثل موجودات زنده برخورد می‌شود. احتمالاً بعداً به مناسبت دیگری هم در این مورد صحبت می‌کنم؛ ولی این را به دلیل واژه‌ای می‌گویم که امروز می‌خواهم دربارهٔ آن صحبت کنم: هیچ چیز مادی‌ای وجود ندارد که بگویید معنایی پشتش نیست، ملکوتی پشتش نیست. هر چیزی اگر جلوهٔ مادی دارد، مثل خود ماست؛ یعنی امتدادی به‌سوی خدا هم دارد و انگار چیزهای غیرمادی هم در وجودش هست. نه اینکه همه‌چیز مادی است؛ همه‌چیز، حتی اگر وجه مادی داشته باشد، وجهی غیرمادی دارد. در حالی که تصور ما نسبت به غیر از خودمان و موجودات زنده، یعنی نسبت به اشیایی مثل ستاره‌ها و سیاره‌ها، به‌شدت این است که این‌ها چیزی نیستند؛ یک مشت خاک و سنگ‌اند و همین؛ یعنی در حد ماده به آن‌ها نگاه می‌کنیم. دید قرآن اصلاً چنین نیست؛ هیچ‌کدام از این کرات و سیاراتی که می‌بینید آن‌طور که فکر می‌کنید نیستند. این‌ها برای خودشان کلی شخصیت دارند.

شخصیت کرات در دید قرآن

آخر همه‌چیز به نوعی به خدا اتکا دارد. به نظر می‌آید این طیف‌داشتن لازم است: خدا چیزی کاملاً غیرمادی و خیلی دور است و این اشیا نمی‌توانند جدا از خدا زندگی کنند. نمی‌خواهم هیچ دلیل فلسفی بیاورم، ولی خدا چیزی را خلق نمی‌کند که رهایش کند تا همان‌جا بماند؛ همه انگار با ریسمانی به او متصل‌اند و بنابراین ابعاد غیرمادی هم پیدا می‌کنند. می‌خواهم بگویم جهانِ قرآن این است. حالا شما می‌گویید چرا باید چنین باشد؛ چنین هست. واقعاً نمی‌توانم بگویم چرا خدا چنین کرده است؛ فکر می‌کنم لازم است. همهٔ چیزهایی که می‌بینیم جلوهٔ حقایقی هستند؛ همان شعر معروف ناصرخسرو که می‌گوید: «صورتی در زیر دارد آنچه در بالاست». همهٔ چیزهایی که بالا هستند ممکن است صورت‌هایی هم در زیر داشته باشند. فرشته ممکن است در عالم فیزیکی جلوه‌ای فیزیکی داشته باشد، یا هر حقیقت دیگری ممکن است در این پایین جلوه‌ای داشته باشد. اکثر چیزها چنین‌اند: همه‌چیز آن بالا هست؛ بعضی ممکن است جلوهٔ مادی داشته باشند و بعضی کاملاً موجودات مجرد باشند. به هر حال انگار همه‌چیز ملکوت دارد؛ نمی‌دانم، همهٔ اشیا ملکوت دارند. ما عادت کرده‌ایم که دنیای مادیِ بیرون از محدودهٔ زندگی خودمان را کاملاً بی‌معنا و بی‌روح فرض کنیم، در حالی که واقعیت چنین نیست. چون دوست داریم اشرف مخلوقات باشیم، به همه‌چیز کمی با تحقیر نگاه می‌کنیم؛ مثلاً به آسمان نگاه می‌کنیم و این‌ها را چیزهایی می‌دانیم که همین‌طور دارند می‌چرخند و هیچ معنا و مفهومی و ارزش چندانی ندارند؛ ما پیچیده‌تریم و پیچیدگی در بالاتر بودن مهم است.

به هر حال، این را در ادامهٔ آن صحبت می‌گویم، چون امروز واژه‌ای هست که باید دربارهٔ آن صحبت کنیم: نظر من این نیست که خدا و روح و این‌ها همه مادی‌اند؛ فکر می‌کنم از قرآن چنین برمی‌آید. می‌بینید که در قرآن ستاره‌ها و همهٔ سماوات حرف می‌زنند؛ از آن‌ها چیزی پرسیده می‌شود و جواب می‌دهند. آن موقعی که امانت را بر سماوات عرضه کردند، عقلشان رسید و برنداشتند؛ ما عقلمان نرسید و برداشتیم. انگار عقلشان هم کمی از ما بیشتر است. فکر نکنید دنیا همین‌قدر ساده است که نگاهش می‌کنید.

امانت و عقل سماوات

چیزی که دفعهٔ قبل گفتم این است که ما، به‌عنوان یک اصل، سعی می‌کنیم برای هر واژه یک معنا قائل شویم؛ برعکس علم وجوه و نظایر، که واژه‌ها را به‌نوعی با زبان عرفی عربی ترجمه می‌کند و ممکن است مثلاً «هدایت» به نظرشان شانزده معنا داشته باشد. اصل را باید بر این بگذاریم که واژه وقتی در قرآن استعمال می‌شود یک معنا دارد.

ممکن است معنای پیچیده‌ای داشته باشد، ولی چنین نیست که یک جا بگوییم این‌جا به معنای سنت است، این‌جا مثلاً به معنای کمال است و آن‌جا به معنای دیگری. مفهوم هدایت چیزی مشترک است و در همهٔ آیه‌ها همان مفهوم است؛ ولی آن مفهوم چیزی نیست که در زبان عربی وجود داشته باشد یا در زبان فارسی معادلش را داشته باشیم. از نحوهٔ استعمال واژه است که باید درک کنیم محدودهٔ این بخشی که نامش را مثلاً هدایت گذاشته‌اند دقیقاً در قرآن چیست. بنابراین این را به‌عنوان یک اصل می‌پذیریم. البته بعضی از واژه‌ها واقعاً دو معنا دارند، مثل «عین» به معنای چشم و چشمه. اینکه چه رابطه‌ای میان چشم و چشمه دیده می‌شده که یک واژه برایشان گذاشته‌اند، بستگی دارد به اینکه عرب‌ها چگونه به دنیا نگاه می‌کردند؛ ولی واقعاً در قرآن کلمهٔ «عین» به دو معنا به کار می‌رود. نمی‌خواهم اصلی بگذارم که هر واژه حتماً یک معنا دارد؛ تا جای ممکن اصل بر این است که یک معنا دارد، مگر اینکه شما خلافش را ثابت کنید؛ یعنی مثلاً جایی استعمالی ببینم که مطلقاً با استعمال آیهٔ دیگر یکی نباشد. باید سعی کنیم واژه‌ها را به یک معنا بگیریم، مگر اینکه دلیلی داشته باشیم که جایی نمی‌شود آن را به همان معنای قبلی گرفت؛ آن‌گاه معنای جدیدی در کار است. نکتهٔ بعدی این است که واژه‌ها، درست است که یک معنا دارند، ولی هر واژه یک طیف دارد. یعنی واژه‌ها ممکن است از یک معنای مادیِ خیلی ملموس در مفهومی غیردینی شروع شوند و تا مفهومی کاملاً انتزاعی برسند. مثلاً ایمان را نگاه کنید: ایمان چنین نیست که بتوانم بگویم یک نقطه است؛ مؤمن موجود خاصی نیست که بگویم از این‌جا تا این‌جا را ایمان می‌گویم؛ طیفی وجود دارد. به‌خصوص دربارهٔ همهٔ مفاهیم انتزاعی، نمی‌توانم بگویم محدودهٔ ایمان دقیقاً از کجا شروع می‌شود؛ ممکن است از چیزی خیلی سطح‌پایین شروع شود تا چیزی خیلی‌خیلی سطح‌بالا.

طیف مفاهیم انتزاعی مثل ایمان

ایمان یک مفهوم است؛ این‌ها دو معنا نیستند. آیه‌ای هست که به کسانی که ایمان آورده‌اند می‌گوید: ای کسانی که ایمان آوردید، «آمنو بالله و رسوله»؛ یعنی انگار کسانی که ایمان آورده‌اند تا جایی آمده‌اند و حالا آن‌ها را دعوت می‌کند که به جای بالاتری از ایمان بروند. این آیه بهترین دلیل است بر اینکه واژه‌ها یک چیز خاص نیستند؛ طیف دارند، سلسله‌مراتب دارند. ابراهیم مسلم است و ما هم مثلاً مسلمیم؛ یعنی ما مثل او نیستیم، و چنین هم نیست که از حدی که بگذریم بگوییم حقیقت اسلام اصلاً این‌جا وجود ندارد. حتی دربارهٔ اسلام، فرض کنید همان‌هایی را که بعد از فتح مکه مخالفت خودشان را با پیغمبر قطع کردند؛ این‌ها به یک معنا مسلم شدند: دیگر نمی‌جنگیدند و در مقابل پیغمبر تسلیم شدند. بنابراین اسلام می‌تواند از حدی خیلی‌خیلی پایین شروع شود، و حتی ممکن است در حد مفهومی غیردینی به کار برود — کسی تسلیم دیگری می‌شود و او را مسلم می‌گویند، آن‌طور که اعراب استعمال می‌کردند — و تا درجات خیلی عالی برسد. بنابراین این با چیزی مخالف نیست. نکتهٔ دومی که می‌خواستم بگویم دقیقاً همین است: این حالت طیف‌داشتن با یک مفهوم داشتن مخالف نیست؛ مفهوم یکی است، ولی از حدی خیلی پایین شروع می‌شود و شدید می‌شود؛ شدت و ضعف دارد. چنین نیست که بگویم در آن آیه «آمنو»ی اول یک معنا دارد و «آمنو»ی دوم معنای دیگری؛ اولی مثلاً به معنای شهادتین یا مرتبهٔ پایین‌ترش، و دومی چیز دیگری. باید مفهوم ایمان را یک چیز بگیرم. پس اصلی داریم که هر واژه یک معنا دارد، مگر اینکه خلافش ثابت شود؛ برعکس علم وجوه و نظایر، که در آن هر واژه هزاران معنا دارد، مگر اینکه خلافش ثابت شود. آن‌ها در آن علم با شوق زیاد دنبال این می‌گشتند که معانی مختلفی برای یک واژه پیدا کنند.

وجوه معانی و اعتراض علما

واقعاً کار به جایی رسیده بود که — و این حرف را الان من نمی‌زنم — علمای قرن هفتم و هشتم دادشان درآمده بود که این چه کاری است. خیلی از مفسران و آدم‌های بزرگی که دربارهٔ وجوه و نظایر حرف زده‌اند به‌شدت شاکی بودند از اینکه این کار حالت رکوردزنی پیدا کرده است: فلانی مثلاً ۱۶ معنا پیدا کرده و دیگری در کتابش ۱۸ معنا. خلاصه، فرض ما این است که واژه بیش از یک معنا ندارد، مگر در موردهای خاصی، یا اینکه بتوانیم استدلال کنیم که این‌جا از دو معنا استفاده می‌شود و بکوشیم دلیلی پیدا کنیم که چرا یک واژه دو معنا دارد. اصلاً در یک متن کار جالبی نیست که برای دو مفهوم کاملاً متفاوت یک واژه به کار ببرید؛ طبیعی است که آدم بکوشد از واژه‌های مختلف استفاده کند. البته مقداری از آن ممکن است به عرف برگردد؛ مثلاً واژهٔ چشم و چشمه که در قرآن همان «عین» آمده، یک کلمه است که در متن اختلال ایجاد نمی‌کند: شما به‌وضوح می‌فهمید آن‌جا که در کنار مثلاً «انف» آمده به معنای چشم خودمان است و آن‌جا که از آن آب می‌جوشد به معنای چشمه است. بدی‌اش آن‌جاست که واژه دو معنا بدهد و در متن ابهام ایجاد کند. پس اگر واژه‌ای دو معنا دارد، بکوشیم بگوییم به چه دلیلی معنای دوم را فرض می‌کنیم و چگونه استدلال می‌کنیم که این ابهام ایجاد نمی‌کند؛ وگرنه اگر در متن ابهام‌های غیرتعمدی وجود داشته باشد، ضعف حساب می‌شود. زبان شعر چنین نیست: هیچ‌کس به شاعر ایراد نمی‌گیرد که چرا شعرت مبهم است؛ شعر اصلاً قرار نیست با صراحت ساده شود. ممکن است جایی احساس کنم ابهامی که ایجاد شده معنادار و تعمدی است؛ آن اشکال ندارد. ولی دربارهٔ ابهامی که مشکل‌زاست، اگر جایی واژه را به دو معنا گرفتیم، بکوشیم دربارهٔ آن توضیحی داشته باشیم.

منظور از ابهام تعمدی، ابهام به همان معنای شعری است: حتی جاهایی هست که به‌وضوح می‌خواهد شما از یک چیز دو معنا برداشت کنید. به نظرم بعداً می‌توانم مثالی بزنم که نه در حد واژه، بلکه حتی جمله طوری گفته می‌شود که دو بخش پیدا می‌کند؛ مثل اینکه شما چیزی بگویید و چند معنا در ذهن آدم‌ها ایجاد شود که همه‌اش درست است. اگر بتوانید به اختصار چنین کاری انجام دهید، کار قشنگی است. این حرفی که الان می‌زنم، اینکه واژه طیف دارد، چیزی است که علامه طباطبایی خیلی بر آن تأکید دارد. سبکی که در قرآن زیاد به کار می‌رود این است که واژه‌ای را که برای مصداقی مادی است برای مفهومی انتزاعی به کار می‌برد. خیلی از واژه‌های کاملاً انتزاعی جلوه‌های مادیِ خیلی ساده‌ای هم دارند؛ مثلاً همین ایمان، که دربارهٔ آن صحبت می‌کنم، در متن غیردینی هم قبلاً می‌توانست معنایی داشته باشد. هیچ لزومی ندارد که مفهومی صرفاً انتزاعی باشد؛ قرآن خیلی این کار را می‌کند که برای مفاهیم کاملاً انتزاعی از واژه‌هایی استفاده می‌کند که مصداق مادی دارند. ایزوتسو هم در مقدمهٔ کتابش، «مفاهیم اخلاقی در قرآن»، این را به‌عنوان یک نکته تأکید می‌کند. او در شروع کتاب هفت نکته می‌گوید که می‌خواهم این هفت تا را بگویم؛ شاید بر همه‌شان خیلی تأکید نداشته باشم، ولی نکتهٔ هفتمش — نمی‌دانم چرا — به نظر من نکتهٔ خیلی مهمی است. بگذارید دست‌کم مقداری از آن را بخوانم. می‌گوید: «همان‌طور که انسان انتظار دارد، واژه‌های عمده در قرآن مجید عموماً در بافت‌هایی که اهمیت ژرف مذهبی دارند به کار می‌روند؛ گاه می‌بینیم که همین واژه‌ها حتی در محدودهٔ قرآن نیز در بافت‌های غیردینی استعمال می‌شوند و از این‌جا جنبه‌های کاملاً مادی و ناسوتی معنای آن‌ها آشکار می‌گردد.» یکی از روش‌هایی که ایزوتسو می‌خواهد در این کتاب به کار ببرد تا معنای واژه را بفهمد این است که ببیند جایی که واژه در مفهوم غیردینی‌اش به کار می‌رود معنایش چیست؛ این به مفهوم دینی‌اش ربط دارد. یعنی وقتی واژه‌ای را به معنایی به کار می‌برم که اصلاً ربطی به دین ندارد و در خود قرآن هم چنین معنایی می‌دهد، این به اصطلاح وجه ناسوتی آن واژه و شروع آن طیف است؛ حتماً قسمت‌های بالای طیف به این قسمت پایین ربط دارند. چیزی این‌جا وجود دارد. بگذارید مثالی را بزنم که خود ایزوتسو می‌زند: مفهوم کفر. کفر یکی از مفهوم‌های بسیار پیچیده در قرآن است؛ واقعاً پیچیده‌ترین مفهوم دینی در قرآن کفر است، چون هم مقابل ایمان است و هم مقابل اسلام؛ به نظر می‌آید که خیلی چیز پیچیده‌ای است.

پیچیدگی مفهوم کفر

جایی در قرآن مفهوم کفر را در محاوره‌ای می‌بینید که در آن آدمی که دین ندارد از کلمهٔ کفر استفاده می‌کند. چنین استعمال‌هایی در قرآن ملاک خیلی خوبی است که ببینیم واژهٔ کفر در معنای معمولی‌اش یعنی چه؛ آن‌گاه معنای دینی حتماً باید به‌نوعی به این ربط داشته باشد. مثل این است که معنای سادهٔ روزمرهٔ کفر را می‌گویید و از این آیه می‌توانید آن را بفهمید؛ یعنی اگر کسی اصلاً عربی بلد نباشد و تا حالا تحقیق نکرده باشد که کفر یعنی چه، آیه به‌نوعی به او می‌گوید کفر یعنی چه. این آیه حرفی است که فرعون در سورهٔ شعرا به موسی می‌زند. موسی بچه‌ای بود که در زمانی که فرعون تصمیم گرفته بود پسرهای قوم بنی‌اسرائیل را بکشند، مادرش او را در گهواره‌ای گذاشت و به آب انداخت؛ خلاصه، موسی به دست خود فرعون و در دربار او، مثل فرزندخوانده‌اش، بزرگ شد. بعد ماجرایی پیش آمد: کم‌کم رهبری بنی‌اسرائیل را به عهده گرفت، فردی را به قتل رساند و از آن‌جا فرار کرد. بعد از حدود مثلاً ده سال، حالا که پیغمبر شده بود، دوباره پیش فرعون برگشت. فرعون با موسی صحبت می‌کند و می‌خواهد به رویش بیاورد که من این‌قدر به تو لطف کردم و تو چنین کاری کردی، یک نفر را کشتی و رفتی. می‌گوید: آیا ما تو را وقتی بچه بودی در میان خودمان بزرگ نکردیم؟ مدتی از عمرت را میان ما زندگی کردی، و آن کاری را که کردی، کردی — این‌قدر کار بدی بوده که حتی اشاره نمی‌کند چه بوده — و تو از کافرها بودی. این‌جا کافر اصلاً معنای دینی ندارد؛ یعنی ما این‌همه به تو لطف کردیم و تو چه کردی؛ مثلاً نمک‌نشناسی کردی. در فارسی مثلاً چنین می‌گوییم: این‌همه نعمت به تو دادم، شکر نکردی و کفر ورزیدی. می‌خواهم بگویم اگر کسی اصلاً نمی‌داند معنای کافر چیست، در این متن همه می‌فهمند منظور چیست: آدمی که خیلی به او لطف شده و نمک‌نشناسی کرده است. یک نکتهٔ دیگر هم بگویم که به نظرم جالب است: فکر می‌کنم شاید بشود یک جلسهٔ کامل دربارهٔ حرف‌هایی صحبت کرد که آدم‌ها در قرآن می‌زنند.

گفتار شخصیت‌ها در قرآن

آدم‌ها در قرآن به شکل‌های مختلفی حرف می‌زنند. مثلاً جمله‌ای که ابراهیم می‌گوید، با چیزی که از موسی نقل می‌کند، لحن حرف‌زدنش کاملاً فرق دارد؛ عیسی خیلی آرام است و ابراهیم به شکل خاصی حرف می‌زند. به نظر می‌آید شخصیت این آدم‌ها و لحن حرف‌زدنشان در قرآن حفظ شده است؛ چنین نیست که همه مثل هم حرف بزنند. جمله‌هایی که فرعون در قرآن می‌گوید همه قشنگ است؛ برعکسِ مثلاً بنی‌اسرائیل: حرف‌هایی که بنی‌اسرائیل در قرآن می‌زنند اصلاً سروته ندارد، یعنی آدم خنده‌اش می‌گیرد. مثلاً موسی بعد از چهل روز برمی‌گردد و می‌بیند این‌ها گوساله‌پرست شده‌اند و شروع می‌کند که این چه کاری است که کردید؛ سامری برایشان گوساله ساخته بود. آیه‌اش الان دقیق یادم نیست کجاست؛ مضمون جمله‌شان را می‌گویم. موسی می‌گوید گوساله‌پرست شدید، و بنی‌اسرائیل می‌گویند نه، نه، اصلاً آن‌طور که تو فکر می‌کنی نبوده. آدم می‌ماند که پس چطور بوده است؟ می‌گویند این به ما گفت این طلاها را بیاورید، بعد این‌ها را ریخت و گوساله‌ای شد که صدا می‌داد. موسی ایستاده و گوش می‌دهد که چیزهای چرت‌وپرت می‌گویند؛ جمله‌هایشان همه مقطع و بیهوده است و مثل بچه‌ها حرف می‌زنند: این آمد، سامری گفت، بعد ما این را ریختیم، بعد آن را چنین کرد. صحبت بنی‌اسرائیل همیشه این‌طور است؛ در حالی که جمله‌های فرعون در قرآن بی‌نظیرند، یعنی در اوج بلاغت‌اند. مثلاً وسط حرف‌هایی که مؤمن آل فرعون در سورهٔ مؤمن می‌زند، یک‌دفعه فرعون چنین جملهٔ فوق‌العاده قشنگی می‌گوید.

جمله فرعون در سوره مؤمن

جمله‌هایش خیلی قشنگ است، از جمله این‌جا که جملهٔ فوق‌العاده قشنگی است. با بلاغت می‌گوید تو چه کار کردی؛ همیشه با حالتی خیلی پرطمطراق و خوب صحبت می‌کند. قرآن حق فرعون را رعایت کرده است؛ جمله‌هایی که از قول فرعون هست همه‌شان قشنگ‌اند. این مقدمه‌ها را می‌گویم چون در حرف‌هایی که امروز می‌زنیم این نکته به نظرم مهم است: اینکه بکوشیم وجهِ به قول ایزوتسو ناسوتیِ کلمه را در خود قرآن ببینیم. این راهنمایی خیلی خوبی است برای اینکه بفهمیم آن مفهوم چه معنایی می‌تواند داشته باشد، آن‌جا که فهمیدن معنای خود واژه سخت است. به نظرم خیلی مهم است که اکثر واژه‌های مهم قرآن، که انتزاعی هستند، به‌نوعی تعمداً جاهایی در متن غیردینی هم به کار رفته‌اند؛ این راهنمایی خیلی خوبی است.

چون دفعهٔ قبل برای ایزوتسو تبلیغ کردم، می‌خواهم این هفت موردی را که در آغاز اشاره می‌کند بگویم. اگر به‌نوعی این فکر نسبت به ایزوتسو وجود دارد که هرچه می‌گوید درست است، من هم می‌گویم به نظرم جاهایی چیزهایی که می‌گوید ممکن است ایراد داشته باشد؛ ولی کلاً اینکه یک نفر چنین تلاشی می‌کند و مثلاً برای پیدا کردن مفهوم واژه‌ها هفت مورد اصول برای خودش می‌گذارد ارزش دارد، ولو اینکه بعضی‌اش درست نباشد. اولین نکته‌ای که می‌گوید این است که معنای دقیق واژه را ممکن است قرآن به‌طور عینی، از روی بافت و از راه توصیف لفظی، گفته باشد؛ به این می‌گوید تعریف بافتی یا تعریف متنی؛ یعنی خود قرآن واژه را توضیح می‌دهد. مثالی که می‌زند دربارهٔ کلمهٔ «بِرّ» است. می‌گوید بِرّ این نیست که صورت‌هایتان را به‌سوی مشرق و مغرب بکنید — این مربوط به قبله است، آیه‌ای در سورهٔ بقره در آن قسمتی که قبله دارد عوض می‌شود — و بعد انگار دارد بِرّ را تعریف می‌کند که بِرّ چیست: بِرّ آن نیست؛ بِرّ این است که به خدا، روز آخرت، ملائکه، کتاب و نبیین ایمان بیاورید و مالی را که دوستش دارید به نزدیکان، یتیمان، مساکین و ابن‌سبیل بدهید، و همین‌طور الی آخر. ایزوتسو می‌گوید انگار این‌جا بِرّ را برای ما تعریف می‌کند. من کمی مشکل دارم با اینکه این‌طور نگاه کنید که این تعریف کلمهٔ بِرّ است؛ به نظر من این‌طور نگاه‌کردن کمی عجیب‌وغریب است. بِرّ مفهومی است که وجود دارد و این‌ها مثل نتایج آن‌اند. مفهوم بِرّ را باید به‌نوعی بفهمیم؛ چیزی است مثلاً فرضاً نیکویی. نیکویی چیست؟ نمی‌خواهم بگویم تعریف نیکویی این است که کسی نماز بخواند و ایمان بیاورد و این‌ها؛ درست است، یعنی مهم‌ترین چیزهایی که در نیکویی هست این‌هاست و این‌ها مؤلفه‌های مهم آن‌اند. الان در سمنتیکس مبحثی هست که به آن تجزیهٔ مؤلفه‌ای می‌گویند: مجموعهٔ واژه‌هایی را که در یک حوزهٔ معناشناختی‌اند می‌آورند و مثلاً ده ستون برای مفاهیمی که در آن‌ها هست درست می‌کنند. مثلاً جایی دیدم که برای واژه‌های پخت‌وپز در زبان آلمانی تحلیل مؤلفه‌ای می‌کنند. یعنی چه؟ فرض کنید خودمان واژه‌های فارسی را نگاه کنیم: سرخ کردن داریم؛ مؤلفه‌هایش چیست؟ در بعضی روغن هست و در بعضی نیست؛ ستونی برای روغن می‌گذارند و همهٔ آن‌هایی را که باید در آن‌ها روغن باشد علامت می‌زنند. همین‌طور جدولی درست می‌کنند که مؤلفه‌های واژه‌های یک حوزهٔ معناشناختی را روشن می‌کند و تفاوت‌هایشان با هم را نشان می‌دهد؛ گاهی تفاوت دو واژه ممکن است خیلی ظریف باشد و فقط در یک ستون علامتشان با هم فرق کند. به نظر من این آیه کمی چنین است: مثل اینکه دارد مؤلفه‌هایی را می‌گوید که جلوهٔ بِرّ است، نه اینکه بِرّ به این معناست؛ کمی فرق دارد. مثل همان حرفی که دفعهٔ قبل زدم: دربارهٔ محسنین می‌گوید کسانی‌اند که نماز را برپا می‌دارند، زکات می‌دهند و به آخرت یقین دارند. این معنای واژهٔ محسن نیست. محسن یعنی کسی که انگار با ملاک زیبایی کار می‌کند و زندگی می‌کند؛ کسی که همهٔ رفتارش، فکرش و همه‌چیزش زیباست. معنای واژهٔ محسن این است: کسی که وقتی او را می‌بینید، تجلی‌ای از حُسن را در رفتارش می‌بینید؛ حُسن به معنای زیبایی است. نه اینکه آیه بگوید محسن بودن یعنی همین کارها؛ می‌خواهد تأکید کند که فکر نکنید محسن فقط آدمی است که رفتارش زیباست، یعنی مثلاً به مردم خوبی می‌کند. معمولاً آدم نیکوکار یا محسن را کسی می‌دانیم که با پدر و مادرش و با مردم خوش‌رفتاری می‌کند؛ ولی مهم‌ترین کارهای زیبا این است که آدمی که می‌خواهد با ملاک زیبایی زندگی کند و دنیا را خوب می‌فهمد، حتماً باید اقامهٔ صلات و ایتای زکات داشته باشد و به آخرت یقین پیدا کند. یقین‌کردن به آخرت جزو زیبایی‌های وجود یک آدم است.

محسن و اقامه صلات

این در واقع اتفاقاً چیزی دور از ذهن را می‌گوید؛ ما فکر نمی‌کنیم چنین باشد. این‌جا هم همین‌طور است: ممکن است شما بگویید بِرّ، یعنی نیکویی، مثلاً کمک‌کردن به دیگران است، یا نمی‌دانم، کار نیک انجام دادن؛ چیزی که عرب داشته، و قرآن دارد سعی می‌کند وجوه جدیدی به معنای آن اضافه کند: اگر واقعاً حرف از بِرّ و ابرار می‌زنید، این‌ها کسانی‌اند که باید این کارها را انجام دهند، چون این‌ها بالاترین نیکویی‌ها هستند. من کمی با این مورد اول مشکل دارم که این را تعریف بگیرید؛ در واقع به‌نوعی راهنمایی کرده‌اند، مثل اینکه مؤلفه‌های یک واژه را داده‌اند. خود واژه ممکن است جاهای دیگر در متن طوری به کار رفته باشد که معنایش مشخص‌تر باشد. مورد دوم این است که می‌گوید از واژه‌های جانشین می‌شود استفاده کرد: هنگامی که واژهٔ الف در بافتی یکسان، یا در بافتی که از لحاظ ساختمان مشابه است، جانشین واژهٔ ب می‌شود؛ یعنی واژهٔ الف بوده و بعد متن ادامه پیدا می‌کند و این‌جا به واژهٔ ب تبدیل می‌شود. این نشان می‌دهد که به اصطلاح این دو همنشین هم‌اند و بنابراین به هم نزدیک‌اند. باز این را نمی‌شود به معنای یکسان بودن معنا گرفت؛ ولی واقعاً هم مورد اول و هم مورد دوم مهم‌اند و می‌توانید از آن‌ها استفاده کنید. ایزوتسو روش‌های زبان‌شناسی را می‌گوید برای اینکه شما، نه فقط در قرآن، در هر متنی مفهوم واژه‌ای را که برایتان گنگ است روشن کنید. مثلاً آیه‌ای که مثال می‌زند این است: می‌گوید ما هیچ نبی‌ای را در هیچ قریه‌ای نفرستادیم مگر اینکه اهلش را با «بأساء» و «ضرّاء»، یعنی با سختی و ضرر، گرفتیم، شاید تضرع کنند. همهٔ پیغمبرها هر جا رفتند بلاهایی نازل شده است؛ مثلاً یک بار محصول کشاورزی‌شان خراب شده است؛ در ماجرای موسی و فرعون خیلی دقیق به این چیزها اشاره می‌کند. ادامهٔ آیه، یعنی آیهٔ بعدی، می‌گوید بعد این «سیئه» را به «حسنه» تبدیل کردیم. پس این‌جا «سیئه» جای «بأساء و ضرّاء» نشسته است: در آیهٔ اول گفته «بأساء و ضرّاء» و در بعدی می‌گوید جای «سیئه» را «حسنه» گذاشتیم. چون آیه جالب است، بگذارید بقیه‌اش را هم بخوانم: می‌گوید از آن‌ها گذشتیم و بعد آن‌ها گفتند به پدران ما هم ضرّاء رسیده بود.

بأساء و ضراء و حسنه

نتیجه‌ای که این‌ها گرفتند این بود که گاهی خوبی می‌آید. یعنی مفهوم را نفهمیدند؛ فقط این را دیدند که مدتی اوضاع بد بود و بعد خوب شد: به پدران ما هم ضرّاء و سرّاء رسیده است؛ یک موقعی ضرر کردم و بعد برایم شادی شد. این نکتهٔ خیلی مهمی است که ایزوتسو می‌گوید. مثال‌های دیگری هم دارد؛ من همه‌شان را می‌گویم. می‌گوید در موردی که معنای واژه را می‌شود با متضادش فهمید؛ این کار را همه‌جا می‌شود کرد: ممکن است متضاد کلمه را خوب بفهمید ولی خود کلمه را نفهمید؛ این دیگر لازم نیست بگویم. مورد چهارم شبیه همین است. مورد پنجم این است که مجموعه‌ای از روابط معنایی میان دسته‌های مختلف واژه‌های یک زبان هست که به آن حوزه یا میدان معنایی می‌گوییم. یعنی شما واژه‌ای را می‌بینید و در حول‌وحوشش واژه‌های دیگری از همان حوزه به کار می‌روند؛ مثلاً فرض کنید کفر هست، افترا هست و یک سری واژه‌های دیگر. این‌ها می‌توانند کمک کنند واژه‌ای را که خوب نمی‌فهمیدید بفهمید: اینکه همنشین‌هایش در حوزهٔ معناشناختی‌اش چه‌اند. ممکن است حالتی باشد که جانشینی واقعاً صورت گرفته باشد؛ در نکتهٔ دوم، که مثال بأساء و ضرّاء و سیئه بود، واژه‌ای جانشین واژهٔ دیگر شده بود و بنابراین معنایشان به هم نزدیک است. همنشینی هم در سمنتیکس خیلی مهم است: اینکه در یک ماجرا، مثلاً در یک آیه، سه چهار کلمه هی با هم بیایند؛ مثلاً هی همراه با کفر مفهوم افترا می‌آید؛ این‌ها به‌نوعی مؤلفه‌هایی هستند که در کفر وجود دارد. این هم نکتهٔ پنجم. نکتهٔ ششم ترادف یا پارالِلیسم است. مثلاً در این آیه‌ها زیاد می‌بینیم که در آیه‌ای دربارهٔ «جهد» به آیات «کافرون» آمده و در سورهٔ دیگری عین همین آیه هست و «ظالمون» آمده است؛ پس کافرون و ظالمون با هم جایگزین شده‌اند. به این می‌گوید پارالِلیسم. لازم نیست این‌ها در یک جای متن آمده باشند؛ اصلاً یکی در یک سوره است و دیگری در سورهٔ دیگر، ولی دقیقاً چیزی موازی وجود دارد: جمله‌ای است که فقط یک کلمه‌اش تغییر می‌کند. بنابراین کفر و ظلم با هم نسبتی پیدا می‌کنند. یا باز در سه سورهٔ مختلف قرآن سه آیه هست دربارهٔ کسانی که «به ما انزل الله» حکم نمی‌کنند؛ پس ظلم و کفر و فسق به‌نوعی در سه متن به‌طور موازی آمده‌اند. ایزوتسو نمی‌خواهد ادعا کند که کفر با ظلم یکی است، چون جایی به‌طور موازی استعمال شده‌اند. ببینید، چیزی مشترک میان کفر و ظلم وجود دارد که باعث جهد نسبت به آیات می‌شود؛ انگار مؤلفه‌ای مشترک این‌جا وجود دارد، همین؛ نمی‌خواهیم بگوییم این دو یکی‌اند. این را به‌عنوان یک مثال آورده است؛ شاید اگر ترتیب چیزهایی را که گفته جور دیگری می‌گفت بهتر بود؛ این می‌تواند ادامهٔ نکتهٔ شمارهٔ دو باشد. نکتهٔ شمارهٔ دو این بود که آیه‌ای همین‌جا هست و در آیهٔ بعدی‌اش چیزی به جای یک واژه جانشین شده است. این‌جا هم جانشینی صورت گرفته، ولی با فاصله؛ منتها چون آیه‌ها موازی‌اند، یعنی عین هم‌اند، نوعی جانشینی حساب می‌شود، ولو اینکه حتی در یک سوره دنبال هم نیامده‌اند. در آن مثال قبلی هم نمی‌توانیم نتیجه بگیریم که این دو مساوی‌اند؛ فقط اینکه بأساء و ضرّاء به‌نوعی به مفهوم بدی ربط دارد و می‌شود برای خلاصه کردن به جایش از سیئه استفاده کرد. هیچ دو واژه‌ای، نه در قرآن و نه در هیچ زبانی، یکی نیستند؛ اگر مؤلفه‌هایشان را تا حد خیلی زیادی بنویسید، حتماً جایی مؤلفه‌ای در یکی هست که در دیگری نیست. مثلاً مثال خیلی خوبی که در کتاب‌های زبان‌شناسی می‌زنند کلمهٔ «فیدل» در زبان انگلیسی است. فیدل یعنی چه؟ فیدل یعنی ویالون. چه فرقی با ویالون دارد؟ مثلاً کوچک‌تر یا بزرگ‌تر است؟ هیچ فرقی ندارد؛ فیدل یعنی ویالون. ولی وقتی فیدل می‌گویند که مراسم کمی سطح‌پایین باشد؛ فیدلر یعنی کسی که مثلاً در مراسم رقص عامیانه ویالون می‌زند. این دو واژه از نظر مصداق هیچ فرقی با هم ندارند، یعنی شیء همان شیء است؛ فقط نوع جایی که به کار می‌روند فرق دارد. ما ویالون داریم، ویولا هم داریم؛ ویولا با ویولن فرق دارد: صدایش فرق دارد و شکلش کمی فرق می‌کند؛ یعنی سازی قدیمی‌تر است که بعداً از رویش ویالون را ساخته‌اند. ولی فیدل همان ویالون است؛ منتها هیچ‌وقت در ارکستر نمی‌گویند فیدل؛ فیدل را مثلاً در یک بار یا کافه می‌زنند، ولی اگر در ارکستر بزند، ویولن است. به هر حال واژه‌ها حتماً با هم فرق دارند؛ امکان ندارد دو واژه واقعاً یکی باشند. در آن آیه هم این آدم‌ها همین‌ها هستند و برای این گروه دو صفت مختلف می‌آورد: دلیل جهد به آیات این است که طرف کافر است. هیچ‌کس نمی‌گوید که معنای دیگری دارد؛ ایزوتسو هم این را نمی‌گوید؛ می‌خواهد بگوید این پارالِلیسم، مثل آن جانشینی، قابل استناد است برای اینکه این‌ها وجوه مشترکی با هم دارند، و بکوشیم بفهمیم چه چیزی با هم مشترک است. به هر حال چیزی مشترک این‌جاست؛ به قول شما ممکن است مثلاً یکی زیرمجموعهٔ دیگری باشد؛ به هر حال معمولاً چنین نیست که یکی باشند؛ اشتراک دارند.

دفعهٔ قبل، نهایتاً از همهٔ حرف‌هایی که در جلسات زده بودیم، به یک نتیجه رسیدیم: روشی برای اینکه بفهمیم معنای یک واژه چیست. اول گفتم که ما یک تحلیل مفهومی داریم؛ همین شگردهایی که ایزوتسو به کار می‌برد شگردهای خیلی مؤثری هستند و با همین‌ها می‌کوشد به مفهوم خیلی چیزها نزدیک شود. ولی نکته این بود که ریفرنس واژه‌های انتزاعی ممکن است اصلاً پیش ما نباشد؛ ما نمی‌دانیم. مثلاً آدمی که آن را ندارد نمی‌تواند دقیقاً بفهمد ایمان یا اسلام به چه چیزهایی اشاره می‌کند؛ مثلاً یک حالت روانی است که ممکن است من، چون ندارم، ندانم دقیقاً چیست. پس وقتی واژه را می‌بینیم، کاری که باید انجام دهیم این است که حدسی داریم که معنای این واژه چیست و به چه چیزی ریفرنس می‌دهد. همین روش‌هایی که ایزوتسو دارد می‌تواند کمک کند که حدس بزنید ریفرنس چیست. بعد باید در تمام جاهایی که این واژه آمده بگردیم. بنا به آن اصل — که فکر می‌کنم اصل واضحی است — که واژه باید یک معنا داشته باشد مگر اینکه خلافش ثابت شود، وقتی دربارهٔ واژه‌ای حدسی می‌زنیم، در همهٔ جاهایی که این واژه استعمال شده آنچه در ذهن ماست باید درست دربیاید. یعنی مثلاً اگر جایی نخواند، به نظر می‌آید حدس خیلی درستی نزده‌ایم.

حدس معنی و سازگاری با همه آیات

این یک نکته. پس وقتی برای واژه‌ای معنا قائل می‌شویم، باید با همهٔ آیه‌ها سازگار باشد؛ و اگر سازگار نبود و می‌خواهیم بگوییم این‌جا واژه دو معنا دارد — در این جاها این است و بعضی جاها چیز دیگری — واقعاً باید به‌نوعی توجیهی داشته باشیم؛ اصل این است که بیش از یک معنا نباشد. نکتهٔ دوم این بود که باید توجیهی داشته باشیم که چرا از این لغت استفاده شده است. هر لغت در زبان عربی استعمالی داشته است؛ لغت‌ها در زبان عربی به معنایی استعمال می‌شدند و ریشه‌ای داشتند؛ باید به‌نوعی توجیه داشته باشید. مثلاً همان بحثی که آخر دو جلسه قبل با یکی از شما کردم: فرض کنید توبه به معنای این باشد که قول بدهیم کار بد انجام ندهیم. یک نکته این است که خدا هم در قرآن می‌گوید من توبه می‌کنم؛ اصلاً خدا تواب است، یعنی مرتباً دارد توبه می‌کند؛ و چنین نیست که خدا قول بدهد. پس این معنا نمی‌خواند. حتی اگر با یک معنا — حالا شما بگویید با مفهومی که هم خدا توبه می‌کند و هم ما توبه می‌کنیم — همه‌جا هم بخواند، باید توجیهی داشته باشید که چرا لفظ بازگشت استفاده شده است؛ معنایی که در ذهنتان هست باید به‌نوعی با بازگشتن نسبتی داشته باشد. مثلاً اگر معنایش قول‌دادن است، واژهٔ عهد بهتر بود؛ به جای اینکه بگوید این‌ها توبه کردند، «عهد» بیشتر آن معنا را می‌رساند که این‌ها عهدی با خدا بسته‌اند که دیگر کار بدی نکنند. این را به‌عنوان مثال می‌گویم؛ نمی‌خواهم الان دربارهٔ آن بحث کنم؛ دارم می‌گویم ملاک‌های ما برای اینکه حس کنیم واژه را خوب فهمیده‌ایم یا نه چیست. یکی اینکه به همه‌جا بخورد. حالا شما ممکن است بگویید که مثلاً خدا توبه‌پذیر است؛ خلاصه توبه دربارهٔ خدا به معنای قول‌دادن نیست. حالا شما دارید این‌جا می‌گویید دو معنا وجود دارد: یکی اینکه ما توبه می‌کنیم، یعنی قول می‌دهیم کار بد نکنیم؛ ولی وقتی خدا توبه می‌کند، توبه دربارهٔ خدا معنای دیگری دارد. پس دارید دو معنا قائل می‌شوید؛ باید کمی توجیه کنید. در واقع سؤال من این است که چرا آن‌جا چنین واژه‌ای به کار رفته است. مثلاً «قابل التوبه» هم در قرآن هست؛ می‌توانست همه‌جا همین را بیاورد. «قابل التوبه» یعنی پذیرندهٔ توبه است؛ و خدا «تواب» هم هست، یعنی خودش هم برمی‌گردد. باید کمی توجیه کنیم و به همین سادگی نگیریم. نه فقط در قرآن؛ همین الان مثلاً حافظ را هم که می‌خوانند، واژه را این‌قدر سهل و ساده نمی‌گیرند؛ همه‌جا را نگاه می‌کنند.

تواب و قابل التوبه

باید به‌نوعی توجیه داشته باشید. به هر حال شاعر هم معمولاً واژه را به یک معنا به کار می‌برد؛ چنین نیست که مثلاً هر شعری حال دیگری داشته باشد. البته ممکن است در طول عمرش کم‌کم، فرض کنید، واژه‌ای در شعر یک شاعر معنای سیاسی پیدا کند؛ این‌ها را می‌شود نشان داد: مثلاً از یک شعر به بعد، این واژه کم‌کم در شعرهایی ظاهر می‌شود که حال‌وهوای سیاسی دارند. راحت نگیرید؛ معنای واژه‌ها را خیلی ساده نمی‌شود فهمید؛ در متن معمولی هم همین‌طور است. نکتهٔ دیگر اینکه حتی اگر آن توجیهی که می‌آورید درست است، باید در حرفتان توجیهی داشته باشید که چرا واژهٔ بازگشت؛ خدا برای اینکه توبهٔ مردم را بپذیرد چرا از واژهٔ بازگشت برای خودش استفاده می‌کند و چرا برای مردم از واژهٔ بازگشت استفاده می‌کند. کلمهٔ توبه در زبان عربی، پیش از نزول قرآن، درست است که به معنای اخلاقی‌اش استفاده نمی‌شده، ولی به معنای «تاب» یعنی برگشت به کار می‌رفته است؛ بنابراین هم از نظر ریشه و هم از نظر نوع استعمال، معنای برگشتن در آن هست. باید معنایی پیدا کنید که بخورد. اصلاً بگذارید این‌طور بگویم: باید به معنایی برسید که احساس کنید اگر خودتان می‌خواستید واژه‌ای برایش انتخاب کنید، همین را می‌گذاشتید؛ مثل اینکه اگر از شما می‌پرسیدند برای این حالت، برای این ریفرنسی که پیش شماست، از زبان عربی چه چیزی مناسب است، بگویید بهترین این است که اسمش را بگذاریم توبه، یعنی بازگشت؛ یعنی واژه به ریفرنس بخورد. پس باید حدسی بزنیم، بعد برویم همهٔ آیه‌ها را چک کنیم و بعد بکوشیم ببینیم خود واژه، واژهٔ مناسبی هست یا نه. نکته‌ای که می‌خواهم اضافه کنم این است که روند فهمیدن معنای یک واژه به صورت برعکس هم وجود دارد. الان من انگار دارم فرض می‌کنم که واژه‌ای دارم و می‌خواهم بفهمم معنایش چیست؛ ممکن است برعکس هم برای کسی اتفاق بیفتد، و واقعاً اتفاق می‌افتد: شما ریفرنسی در درون خودتان پیدا می‌کنید و فکر می‌کنید باید جایی در قرآن واژه‌ای برایش گذاشته شده باشد. یعنی کنجکاوی ممکن است برعکس باشد: ریفرنسی دارید و دنبال واژه می‌گردید، و بعد متوجه می‌شوید که مثل اینکه این واژه به آن می‌خورد؛ بعد در قرآن همان آیه‌ها را نگاه می‌کنید و می‌بینید انگار همه‌جا به همین ریفرنسی می‌خورد که شما در نظر دارید.

از ریفرنس به واژه

به‌عنوان مثال — یک بار این مثال را گفته‌ام و می‌خواهم تکرارش کنم — این مورد واقعاً چنین به ذهنم رسید: یک روز که داشتم قرآن می‌خواندم، این حسِ محکم بودن آیه‌ها برای من جلوهٔ خاصی پیدا کرد. شما دقت کنید: در قرآن همه‌چیز قاطعانه گفته می‌شود. معمولاً کتابی که می‌خوانید، خلاصه جایی یک «شاید» دارد؛ به هر حال تزلزلی در آدمیزاد هست؛ وقتی حرف می‌زند، چیزی را کمی شل می‌دهد. هیچ آیه‌ای پیدا نمی‌کنید که در قرآن کمی چنین حالتی داشته باشد. همه‌چیز به‌شدت قاطعانه و با وضوح است: همه‌چیز واضح است، این چنین است، و اگر این کار را بکنی چنین می‌شود، و آن‌ها هم این کار را کردند و چنان شد. همهٔ آیه‌ها همین حالت وضوح را دارند و به اصطلاح با قاطعیت و قطعیت هرچه تمام‌تر گفته می‌شوند. برای من واقعاً چنین شد که یک روز انگار خیلی تحت تأثیر این ریفرنس قرار گرفتم و احساس کردم این‌قدر چیز جالبی است که احتمالاً باید جایی به آن اشاره شده باشد. بعداً واقعاً احساس کردم آیه‌ای که می‌گوید در آن کتاب شکی نیست یعنی چه: نه اینکه در درستی‌اش شکی نیست؛ در خود این کتاب «ریب»، یعنی شک، نیست. فکر می‌کنم ریفرنسش می‌تواند همین باشد: در تمام این قرآنی که می‌خوانید جایی حس نمی‌کنید که شک و شبهه‌ای وجود دارد؛ همه‌چیز بدون «ریب» گفته می‌شود و در تمام متن قرآن تزلزلی نیست. پس از این سو هم می‌شود سؤال پرسید: من ریفرنسی دارم و می‌خواهم ببینم در قرآن چه واژه‌ای به آن اشاره می‌کند. در واقع مثل این است که عکس آن عمل را انجام می‌دهم؛ ولی روند تأیید شدنش، وقتی فرض کردم «لا ریب» یعنی این، همان است: باید بروم در قرآن نگاه کنم و باز همان کار را انجام دهم، که همه‌جا می‌خورد یا نمی‌خورد. فقط انگار حدس را برعکس زده‌ام: اول ریفرنس را پیدا کردم و بعد حدس می‌زنم که آن واژه یعنی این. آن‌وقت باید خیلی زحمت بکشیم تا بفهمیم. واژه‌هایی که مهم هستند یک بار به کار نرفته‌اند. ولی هر چقدر استعمال یک واژه کمتر باشد، طبیعی است که به معنای عرفی عربی نزدیک‌تر است؛ قرآن به‌نوعی دارد این واژه را با استعمال می‌سازد. کفر به یک معنایی بوده، ولی آن‌قدر در قرآن استعمال شده که می‌دانیم دیگر به آن معنا نیست و معنای دینی دارد.

ساخت معنی با استعمال قرآنی

ولی مثلاً فرض کنید کلمهٔ «حمار» یک بار در قرآن آمده باشد؛ دنبال معنای دیگری نمی‌گردم، مگر اینکه تناقض بزرگی ایجاد شود؛ مثلاً فرض کن حمار در قرآن آمده باشد و گُل بدهد؛ آن‌وقت می‌فهمم منظور الاغ نیست. ولی واقعاً هر چقدر واژه کمتر استعمال شده باشد، بیشتر باید رجوع کنیم به اینکه عرب آن را چگونه استعمال می‌کرد؛ یعنی قرآن فرصت نداشته این را بسازد. ولی همیشه همین‌طور نیست؛ مثلاً فرض کنید اصطلاحی یک بار به کار رفته، ولی می‌دانید که اصلاً چنین واژه‌ای وجود نداشته است؛ پس ریفرنسی دارد که مثلاً باید آدم کاملاً عارفی می‌بودید تا بفهمید یعنی چه. یعنی لزوماً هر واژه‌ای که یک بار آمده معنای عربی نمی‌دهد؛ ولی واضح است که هرچه تکرار بیشتر باشد، بیشتر حدس می‌زنیم که از معنای عربی‌اش دور می‌شود. اولین واژه‌ای که می‌خواهم دربارهٔ آن صحبت کنم: معمولاً برای اینکه روشی جا بیفتد، آدم اول مثالی ساده می‌زند تا آن روش جا بیفتد. اولین مثال من مثال آموزشی نیست، ولی فکر می‌کنم چون قبلاً دربارهٔ آن بحث کرده‌ایم، بگذارید از همین شروع کنیم. در واقع می‌خواهم موضوع «سبع سماوات» را — که یک واژه نیست، یک اصطلاح در قرآن است — با چیزهایی تکمیل کنم. موضوع سبع سماوات را قبلاً از این جهت گفتم که ما، چون عادت داریم همه‌چیز را به صورت علمی نگاه کنیم و کتاب‌های درسی‌مان ظاهراً برایمان ملاک مستندی هستند، احساسمان این است که اگر منظور از سبع سماوات همان چیزی باشد که قبلاً مردم می‌گفتند، مشکلی هست. مردم می‌گفتند هفت آسمان داریم؛ بالای سرشان را نگاه می‌کردند و این سیارات و خورشید و ماه را در فلک‌های دور و نزدیک می‌دیدند و می‌گفتند هفت تا. منظور از سبع سماوات در لفظ قدیمِ مردم دنیا، نه فقط اعراب، همه‌جا اشاره به همین کرات آسمانی بود که در منظومهٔ شمسی هستند، تا جایی که زحل آن‌جا بود؛ بقیه‌اش با چشم دیده نمی‌شد و حسابش نمی‌کردند. مشکلی که برای عده‌ای پیش می‌آید این است که اگر حرف من این بود که سبع سماوات در قرآن هم به همین معناست، یعنی همان چیزی که ما می‌بینیم، می‌گویند علم کشف کرده که تعدادش ۷ تا نیست؛ ۹ تاست یا حالا ۱۰ تا. من دربارهٔ این بحث کردم که این‌طور نمی‌شود حرف زد: ما مثلاً سیارات خُرد داریم که آن‌ها را حساب نمی‌کنیم.

سبع سماوات و شمارش علمی

بنابراین هر چیزی را که دور خورشید بگردد حساب نمی‌کنیم. ملاک ما برای اینکه چه چیزی جزو سیاراتی که دور خورشید می‌گردند در منظومهٔ شمسی حساب شود کمی بزرگی و کوچکی است: از حدی بزرگ‌ترش را قبول داریم و از حدی کوچک‌ترش را قبول نداریم. قمرها را — فکر کنم مثلاً قمرهای مشتری — که با سیاره فرق می‌کنند، کنار بگذارید. بحثی که قبلاً کردیم این است که گفتنِ اینکه تعداد سیاره‌ها ۹ تاست هم ملاکی دارد؛ ملاکش کوچکی و بزرگی است؛ قمرها را حساب نمی‌کنند. به نظر می‌آید ملاکش کوچکی و بزرگی است؛ و بیچاره این سیارات خُرد، که تعدادشان خیلی‌خیلی زیاد است و قابل شمارش هم نیستند، حساب نمی‌شوند. یک عالم اجرام داریم، سیارک‌هایی که دور خورشید می‌گردند، و ما این‌ها را حساب نمی‌کنیم. پس بحث من در واقع این بود که چرا بزرگی و کوچکی را به‌عنوان ملاک قبول کنیم. مثلاً ملاکی که مردم قبلاً داشتند دیده‌شدن بود: چیزی که من می‌بینم؛ برای این‌ها اسم می‌گذارم، با آن‌ها سروکار دارم و می‌گویم هفت آسمان؛ غلط هم نمی‌گویم. این شمارش با ملاک بزرگی و کوچکی است و آن با ملاک دیده‌شدن. این دقیقاً آن نکته‌ای است که به نظر من خیلی‌خیلی از آن دور شده‌ایم؛ یعنی دقیقاً حسی مثلاً شاعرانه در آن هست: اینکه شما چیزی را که می‌بینید و نسبت به آن حس دارید حساب کنید و چیزهایی را که دیده نمی‌شوند و نسبت به آن‌ها حس خاصی ندارید وارد جهان خودتان نکنید. این برخورد کاملاً غیرساینتیفیک است، ولی هیچ‌کس اصلاً نمی‌تواند به من بگوید این ملاکی که می‌گذاری ملاک غلطی است. دقیقاً همان موقع‌هایی که داشتم این حرف را می‌زدم، مجموعه‌شعری از خانم شیمورسکا خواندم به اسم «آدم‌ها روی پل». شعری دارد که دقیقاً به همین اشاره می‌کند؛ اصلاً شروعش چنین است: می‌گویند ستاره‌ای ضبط شد، مثلاً اسمش فلان بود؛ با تلسکوپ جایی را نگاه کرده و چنین چیزی دیده‌اند؛ ولی به ما چه ربطی دارد؟ آن ستاره این‌جا نیست. شاعر در ادامهٔ شعر خیلی چیزهای دیگر می‌گوید، ولی فکر کنم شروع شعر همین است. گفتم از نظر یک شاعر، ستاره‌ای که دیده نمی‌شود — فقط یک نفر یک بار با تلسکوپ از این‌جا دیده — اصلاً در دنیای ما نیست.

ستاره نادیدنی از دید شاعر

برای ما مهم نیست؛ ما حسی نسبت به آن نداریم. وقتی می‌خواهید با مردم مثلاً دربارهٔ نظم جهان صحبت کنید و بگویید این سیارات را نگاه کنید، باید دربارهٔ چیزهایی که می‌بینند با آن‌ها صحبت کنید؛ نمی‌توانم مثلاً بگویم این ۹ سیاره را ببینید. مردم از هفت تا بیشتر حرف نمی‌زدند؛ در همان هفت تا هم ماه را حساب می‌کنند، خورشید را هم حساب می‌کنند و پنج سیاره را هم می‌دیدند. می‌خواهم بگویم این ملاک، ملاک ساینتیست‌ها نیست و هیچ اشکالی هم ندارد. قبلاً دربارهٔ آن صحبت کرده‌ام و نمی‌خواهم حرفم را این‌جا تکرار کنم. همان موقع یک بار این استدلال را کردم که چرا هفت، و دربارهٔ هفت آسمان چه چیزهایی می‌گویند. عده‌ای — دست‌کم یک نفر — معتقدند که هفت آسمان اشاره به لایه‌هایی است و اصلاً با دید هواشناسی به آن نگاه می‌کنند. عده‌ای معتقدند هر چیزی که در آسمان می‌بینیم در آسمان اول است و ۶ آسمان دیگر را اصلاً نمی‌دانیم چیست؛ خیلی‌ها این حرف را می‌زنند؛ و حرف‌های دیگری هم هست. من آیه‌ای آوردم که با تئوری آن‌ها متناقض بود: حضرت نوح جایی در قرآن به قوم خودش، قوم نوح، که تلسکوپ هم ندارند، می‌گوید: آیا نمی‌بینید که خداوند این آسمان‌ها را هفت طبقه قرار داده است؟ و از ماه و خورشید هم یاد می‌کند.

آیهٔ دیگری هم هست که می‌گوید آیا کسانی که کافر شدند نمی‌نگرند که آسمان و زمین یکی بودند و آن‌ها را از هم جدا کردیم؟ این آیه را خداوند در قرآن می‌گوید و مخاطب مستقیمش منم که به خدا ایمان دارم؛ کمی فرق می‌کند با حرفی که نوح به قومش گفت. خطابش به کفار نیست؛ به من می‌گوید آیا کفار چنین چیزی را نمی‌بینند؛ چیزی که ممکن است حالا ببینند یا نبینند. آن اشکالی را که اگر نوح به قومش می‌گفت پیش می‌آمد ندارد؛ من می‌توانم به این چیز ایمان داشته باشم. خطاب‌های قرآن گاهی جانبی است. ببینید، این‌جا نکته‌ای گفته شد که واقعاً قبول دارم: چنین پیچیدگی‌هایی در حرف‌هایی که خدا در قرآن به ما می‌زند هست. گاهی چیزی می‌گوید که معنایش این نیست که هیچ‌کس شک ندارد؛ ولی به‌نوعی، مثل اینکه با حالت سؤال‌کردن، به خود ما که ایمان داریم چیزی را می‌رساند: این را بدانید که شکی نیست؛ اگر شک و شبهه‌ای هم برایتان ایجاد شده، این حرف‌ها را کنار بگذارید. می‌خواهم ببینید که وقتی خداوند در قرآن چیزی را به ما خطاب می‌کند، که دست‌کم مقدمات ایمان را داریم، ممکن است حالت خطابی داشته باشد و بخواهد تأثیری روی ما بگذارد. این فرق می‌کند با بحث حضرت نوح با قوم خودش، که منتظرند چیزی از او بگیرند و به او ایراد بگیرند. نوح به قوم خودش می‌گوید آیا شما این هفت آسمان را نمی‌بینید که خداوند چنین خلق کرده است؟ قطعاً از نظر قوم نوح جوابش جزو بدیهیات است. ادامه‌اش را نگاه کنید: ماه و خورشید؛ به چیزهای بدیهی‌ای اشاره می‌کند که همه دارند می‌بینند. نمی‌شود پیغمبری نزد قومی که عناد دارند بیاید و چیزهای مشکوک بگوید. اگر مثلاً پیغمبر نزد کفار قریش می‌رفت و می‌گفت خدا مثلاً چه کرده است و چنین چیزی می‌گفت، ممکن بود اشکالی که من می‌گویم پیش بیاید؛ ولی وقتی خدا ما را خطاب قرار می‌دهد، ممکن است چیز خیلی پیچیده‌ای هم بگوید که کمی جای شک و شبهه در آن باشد. خطاب به کافران نیست؛ به ما می‌گوید که آیا این‌ها را ندیدند، آیا این‌ها نمی‌بینند؛ مثلاً چنین موقعیتی وجود دارد. به هر حال، نمی‌دانم؛ خودم می‌خواهم بگویم تفاوتی وجود دارد. در آن آیه هم ممکن است به حقیقت واضحی اشاره کند که واقعاً دیدنی است؛ یا ممکن است چیزی باشد که در آن فرهنگ جا افتاده بوده و همه قبول داشتند: چیزی مربوط به آفرینش آسمان و زمین که همه می‌پذیرفتند و چیز درستی هم هست؛ مثلاً جزو به اصطلاح خرد باستانی. قدیمی‌ها خیلی چیزها می‌فهمیدند که ما الان به آن توجه نمی‌کنیم، چون به‌نوعی شهود بیشتری داشتند؛ ممکن است خیلی ساینتیفیک نباشد. ولی به هر حال من این استدلال را دارم: فکر می‌کنم چون نوح دارد به قومش می‌گوید و آن را در کنار شمس و قمر می‌گوید، جزو چیزهایی است که مردم در آسمان می‌بینند؛ چنین نیست که قسمتی از آن چیز عجیب‌وغریبی باشد. این چیزی را که بالای سرشان می‌دیدند هفت لایه می‌دیدند. ما دیگر به آسمان نگاه نمی‌کنیم؛ آن‌ها خیلی خوب می‌فهمیدند که ماه از همه نزدیک‌تر است و بعد مثلاً طبقه‌هایی وجود دارد؛ یعنی فاصله‌ها را درک می‌کردند. من مطمئنم — چون نمی‌خواهم به چیزی ارجاع بدهم — من مطمئنم که اعراب همین واژه را برای این مفهوم به کار می‌بردند؛ یعنی سبع سماوات در فرهنگشان وجود داشت. ولی نمی‌دانم؛ به نظر من همین‌طوری‌اش هم واژهٔ بدی نیست.

آسمان همین چیزی است که بالای سرت است. مثل این است که ۷ چیز وجود دارد، ۷ لایه وجود دارد: یکی در این لایه است، یکی در لایهٔ بالاتر، و این‌ها با هم تداخل ندارند؛ و همیشه چنین نیست که از کنار هم رد شوند. چیزی که بالای سر ماست مثل پوسته‌پوسته است: یک سری چیزها این‌جاست و یک سری چیزها آن‌جا. قدیم چنین فکر می‌کردند — حتی ارسطو و این‌ها هم همین‌طور بودند — و کاملاً همین‌طور این‌ها را می‌چیدند و فکر می‌کردند ستاره‌ها همه در آسمان آخرند، چون ثوابت‌اند، و آن‌ها با این‌ها تداخل ندارند. چنین تصوری از آسمان داشتند؛ مثلاً می‌گفتند هفت آسمان، و آسمان اول و دوم و الی آخر اسم هر کدام بود. به نظر من این چیزی است که در فرهنگ بوده و لزومی هم نداشته تغییر کند. دربارهٔ لایه‌های آسمان معتقد بودند که شفاف‌اند، ولی نمی‌شود از آن‌ها رد شد. در قرآن آیه‌ای هست که به‌نوعی این حس را دارد که می‌شود رد شد؛ به بحث آن کاری ندارم. مردم حسی نسبت به نظمی داشتند که بالای سرشان وجود داشت: اینکه این‌ها با هم تداخل نمی‌کنند برایشان جالب بود؛ اینکه فاصله دارند، مثلاً یکی این‌جاست و دیگری آن‌جا. واقعاً وقتی می‌گفتند هفت آسمان، همین لایه‌ها را می‌گفتند هفت آسمان، نه آن اجرام را؛ و به‌نوعی حس نظم و تداخل‌نکردنِ این‌ها در آن بود؛ فقط وجود این‌ها نیست. ببینید، آن تئوری که در ذهنشان بود، حالا تئوری‌ای که یک عالم چیز و جزئیات دارد؛ ولی از ۵۰۰۰ سال قبل که مردم به آسمان نگاه می‌کردند، به‌نوعی تئوری‌ای داشتند: اینکه این لایه‌ها چگونه‌اند، کی از کنار هم رد می‌شوند، مثلاً کی آن پشت این قرار می‌گیرد. این هفت آسمان به‌نوعی اشاره به نظم این کرات است، به چیزی که ما در آسمان داریم می‌بینیم؛ واقعاً صِرف وجود هفت سیاره نیست. همین برایشان شگفت‌انگیز بود که این‌ها به‌نوعی در طبقات مختلف قرار گرفته و چیده شده‌اند. جایی در قرآن به این اشاره می‌کند که این‌ها مثلاً در پی هم می‌آیند؛ اصلاً به نظمِ خود این اجرام اشاره‌ای می‌کند. به هر حال من مطمئنم که هفت آسمان در زبان عربی بود و اشاره به همین وضعیت لایه‌لایهٔ آسمان بود که به نظرشان خیلی جالب بود.

ببینید، من باز بر این جمله تأکید می‌کنم که هفت آسمان را می‌دیدند: طبقات آسمان را در کنار خورشید و ماه؛ همه به همین وضوح می‌دیدند. بگذارید یک بار بگویم چرا ریفرنس هفت آسمان را این می‌گیرم که منظور همان خورشید و ماه و پنج سیارهٔ دیگری است که اطراف زمین هستند. اول اینکه در جهان قدیم، از پنج هزار سال به این طرف، این را می‌شناختند، دربارهٔ آن محاسبه داشتند و حرف می‌زدند؛ همین‌ها آسمان یونانی‌هاست؛ این‌ها را می‌کشیدند. می‌خواهم بگویم این چیزی است که در فرهنگ وجود داشته؛ بنابراین اگر خداوند می‌خواهد هفت آسمان جدیدی را در قرآن معرفی کند، کمی عجیب‌وغریب است که با همین الفاظ بگوید و هیچ توضیحی هم ندهد. می‌خواهم بگویم این چیزی است که ما می‌دانیم آن‌ها می‌دانستند؛ در فرهنگ اعراب و در همهٔ جهان بود؛ این‌ها چیزهایی بود که در اطراف می‌دیدند، مشاهده می‌کردند و قانون‌بندی‌اش می‌کردند. بنابراین می‌خواهم بگویم این ریفرنس میان اعراب وجود داشت؛ و از شواهدی هم که در متن هست به نظر می‌آید به همین اشاره می‌کند، چون چیز قابل رؤیتی است: می‌گوید آیا نمی‌بینی که چنین است؛ و قوم هم اعتراض نمی‌کنند که نه، ما نمی‌بینیم؛ می‌دیدند.

الم تروا و مشاهده سبع سماوات

استدلال من این است که اولاً این سابقهٔ ذهنی وجود دارد؛ ثانیاً در قرآن طوری به کار رفته که اصلاً چیز عجیب‌وغریبی به نظر نمی‌آید؛ و نهایتاً اینکه، نمی‌دانم، اشکالی هم که با ویکی‌پدیا می‌گیرند که ۹ تاست، اصلاً کاملاً بی‌خود است؛ یعنی نگاه باید کمی طبیعی‌تر و به اصطلاح شاعرانه‌تر باشد. دیده‌شدن مهم است. ممکن است کسی بگوید با این استدلال می‌شود گفت اگر قوانین غلط علمی هم در قرآن آمده باشد مشکلی نیست، چون مثلاً آن‌ها آن موقع با حواس ظاهری خودشان چنین حس می‌کردند. نه، قوانین غلط نه؛ حرف از مشاهدات است، اصلاً حرف از قوانین نیست. مشاهدات یعنی فرض کنید مثلاً در قرآن می‌آمد که آیا شما نمی‌بینید که همه‌چیز به‌سوی زمین بازمی‌گردد؟ بعد الان به جایی رسیده‌ایم که موشک‌ها به‌سوی زمین بازنمی‌گردند؛ این آن را نقض نمی‌کند. در آن دیدن، اینکه مثلاً همه‌چیز به‌سوی زمین بازمی‌گردد، شاید برای این مردم نکتهٔ جالبی بوده و آن را می‌دیدند؛ اشاره به قانون نیست. البته چنین آیه‌ای در قرآن نیست. یک چیز دیگر: قرآن به‌شدت بر این تأکید دارد که زمین زیر پای ما مثل یک سفره گسترده شده است. نکته‌اش این است که وقتی تمثیل بساط را به کار می‌برد، شما سریع سفره‌ای را در نظر می‌آورید که رویش غذا می‌خورید، یا فرشی زیر پا را. من هم الان همین حس را دارم: ما در روزمره که با هم حرف می‌زنیم، هیچ‌وقت به گرد بودن زمین اشاره نمی‌کنیم؛ یعنی الان مثلاً در تصور ما هنوز زمین انگار مسطح است. می‌خواهم بگویم شهود ما و حس ما با گرد بودن زمین به‌نوعی آمیخته نمی‌شود؛ می‌دانیم گرد است، ولی هنوز زمین را زیر پای خودمان احساس می‌کنیم. ببینید، ما در زبان خودمان به پایین و بالا اشاره می‌کنیم، در حالی که می‌دانیم در جهان پایین و بالایی وجود ندارد. یعنی چنین نیست که چیزهایی که در قرآن آمده قوانین و، نمی‌دانم، تئوری‌ها باشند؛ چیزهایی‌اند که مشاهده می‌کردند و می‌دیدند و همه هم بر آن توافق داشتند، و درست هم هست. اصلاً من الان می‌گویم پایین و بالا: این طرف بالاست، آن طرف پایین است؛ از صبح تا شب همین را می‌گوییم و هیچ‌کس هم در خیابان اصلاً به کسی نمی‌گوید: بابا، تو پرتی؛ اصلاً پایین و بالا وجود ندارد؛ کمی پایین‌تر بروی، خودش بالاتر است.

مشاهده مشترک بالا و پایین

یعنی اصولاً زبان قرآن دربارهٔ طبیعت به همان مشاهدات ساده‌ای اشاره می‌کند که همگان دارند. بنابراین هفت آسمان درست است و اصلاً چنین شبهه‌ای وجود ندارد. حالا ممکن است بگویی اگر قانونی گفته شود، مثلاً فرمولی در قرآن نوشته شود و بعد این فرمول غلط باشد چه؟ کو؟ گفته نشده است؛ پس حرف از مشاهدات است. یعنی اصولاً در این زمینه‌ها به همان چیزهای قابل مشاهده اشاره می‌شود؛ جز اینکه در زمینهٔ خلقت چیزهایی دربارهٔ آفرینش آسمان‌ها گفته می‌شود که قابل مشاهده نیست؛ آن‌جا ممکن است کسی ایرادی بگیرد که نه، مثلاً آسمان چنین خلق نشده است. ولی وقتی با مردم دربارهٔ چیزهای روزمره صحبت می‌کند، به همان چیزهای قابل مشاهده‌شان اشاره کرده است؛ به قوانین اشاره نمی‌کند. توضیحی که در آن جلسات اول دادم این بود: دلیل اصلی اینکه به نظرم زبان عربی زبان قرآن است این است که پیچیده‌ترین و پربارترین زبان در آن دوره بوده؛ زبانی خیلی‌خیلی وسیع و گسترده. دلیل ساده‌ای هم داشت: اعراب زبان را واقعاً برای ارتباط به کار نمی‌بردند؛ سال‌ها بود که زبان برایشان زبان شعر بود. مثلاً جایی در کتابی خواندم که برای حالت‌های مختلف آب ۳۳۰۰ کلمه دارد؛ آب کمی گرم باشد یا کمی کمتر باشد، اصلاً کلمه‌ها فرق می‌کند؛ این‌طور راحت‌تر می‌شد شعر گفت. یعنی به‌نوعی وسواس‌آمیز و افراطی واژه تولید می‌کردند، و اصلاً حتی ساختار زبانشان برای شعر گفتن مناسب است: با بردن واژه به باب‌ها، مثلاً با تغییر وزن، تغییر معنا می‌دهند؛ این است که خیلی راحت می‌شود در آن کلام تولید کرد. زبان مهمی بود. نکتهٔ دومی که قبلاً دربارهٔ آن صحبت کردیم همین حالت بدوی بودن فرهنگش است: فلسفه و قانون و آن چیزها را هنوز زیاد نمی‌شناختند؛ بنابراین خیلی فطری به دنیا نگاه می‌کردند. حالا من نمی‌دانم؛ هیچ قانونی در قرآن نیست و شبهه‌ای از این نوع هم وجود ندارد؛ ولی این هفت آسمان به نظر من خیلی واضح است که اشاره به همین چیزی است که مردم می‌دیدند و همین الان هم ما اگر نگاه کنیم می‌بینیم.

ممکن است اشکال شود که با اشاره به دانش‌های قدیم می‌شود به‌نوعی همه‌چیز را توجیه کرد؛ مثلاً بگویید همین هفت آسمان واقعاً همان هفتایی است که علامه طباطبایی می‌گوید — یعنی همهٔ چیزهایی که می‌بینیم در آسمان اول است — و مردم آن موقع چنین شهودی داشتند و این شهود هم چون درست بوده، توانسته در قرآن بیاید. در این مورد خاص چنین نیست. من حرف خاصی نزدم؛ واقعاً به نظر من وقتی آیه‌ای مثل همین می‌گوید «آیا نمی‌بینید»، باید چیزی باشد که ببینند، مگر اینکه دلیل بیاورم که نه، این‌جا منظور این نیست. می‌خواهم بگویم اگر چیز قابل رؤیتی بود، همان را می‌گیرم. من دارم می‌کوشم ریفرنس این واژه را دربیاورم. در تئوری‌های مختلف، آیه‌هایی هست که به من نمی‌خورد. یکی اینکه اصلاً این مفهوم‌هایی که می‌گویند در آن زمان سابقه ندارد و هیچ قومی چنین افکاری نداشته است؛ بنابراین افکار جدیدی‌اند و خوب نیست که از همان لفظ‌های قدیمی برایشان استفاده شده باشد. ثانیاً این حرف همه‌جا برخورد را خیلی ساده می‌کند؛ و اصلاً اینکه دربارهٔ ماه «فیهن» آمده، یعنی در آن‌ها، با آن تئوری بعید است. حالا نمی‌دانم؛ به نظر من خیلی واضح است که سبع سماوات همین چیزی است که می‌دیدند. چیزی که مانده بود این بود که چرا آن‌ها چنین فکر می‌کنند. آن‌ها هم آیه‌ای دارند که بر پایهٔ آن فکر می‌کنند همهٔ ستاره‌ها و این‌ها در آسمان اول‌اند. آیه‌ای در قرآن هست — در واقع دو بار چنین آیه‌ای در قرآن هست — که می‌گوید آسمان دنیا را به ستاره‌ها زینت دادیم. بعد می‌گویند «سماء الدنیا»؛ دنیا یعنی نزدیک‌تر؛ به همین دلیل به حیات دنیا و حیات آخرت چنین می‌گویند: به این می‌گویند حیات دنیا، چون به ما نزدیک‌تر است، و آخرت از ما دورتر است. من می‌خواهم بدون توضیح گرامری بگویم؛ شاید در قسمت گرامر به گرامر این آیه هم اشاره‌ای کرده‌اند؛ فکر می‌کنم از راه واژگان می‌شود راحت توضیح داد. پس همهٔ حرف این است که چون این آیه در قرآن هست که به‌نوعی می‌گوید همهٔ ستاره‌ها زینت آسمانِ نزدیک‌ترند، بنابراین همهٔ این چیزها در آسمان اول است و ما دیگر نمی‌دانیم آسمان دوم به بعد چیست.

آخرت دورتر و دنیا نزدیک‌تر

این استدلال کسانی مثل علامه طباطبایی است دربارهٔ اینکه همهٔ این‌ها در آسمان اول است. چرا دنیا را چنین معنا می‌کنند؟ دلیل نحوی دارند: می‌گویند چون «السماء الدنیا» آمده، صفت و موصوف است؛ بنابراین «دنیا» را باید به معنای صفت گرفت، به معنای نزدیک‌تر؛ پس می‌شود آسمان نزدیک‌تر. در واقع مضاف و مضاف‌الیه نیست؛ یعنی «دنیا» به‌عنوان یک اسم نیامده که آسمان به دنیا نسبت داده شود. این استدلالی است که از روی این آیه می‌کنند و می‌خواهند به این نتیجه برسند که هرچه ما می‌بینیم در آسمان اول است و آن ۶ آسمان مجهول است. من توجیه خیلی ساده‌ای دارم. ببینید، در قرآن کلمهٔ دنیا همراه با حیات دنیا می‌آید، به معنای حیات نزدیک‌تر؛ و دست‌کم یک جا در قرآن به معنای نزدیک‌ترِ مکانی هم می‌آید — یادم نیست کجاست — که می‌گوید شما نزدیک این تپه، تپهٔ نزدیک‌تر، بودید و آن‌ها در تپهٔ دورتر بودند؛ «دنیا» را در مقابل «قصوا» به کار می‌برد. پس همه‌جا در قرآن دنیا به معنای نزدیک است؛ ولی وقتی دربارهٔ حیات دنیا به کار می‌رود، نزدیک‌تر زمانی منظور است، و وقتی در آن مورد به کار می‌رود، منظور چیزی است که از نظر مکانی به من نزدیک است. پس نزدیک‌تر هم معنای مکانی دارد و هم زمانی؛ در قرآن همهٔ این استعمال‌ها هست و تقریباً همیشه معنای زمانی دارد، جز آن یک موردی که گفتم که معنای مکانی دارد. مفهوم نزدیک‌تر شاید در زبان خودمان برایمان بیشتر معنای مکانی داشته باشد؛ برای ما نزدیک بودن برای مکان و نزدیک بودن برای زمان انگار شاید کمی با هم فرق‌هایی داشته باشند؛ ولی در قرآن چیزی که نزدیک است یعنی نزدیک است؛ حالا می‌تواند نزدیک مکانی باشد یا زمانی. حیات دنیا هر جا می‌آید، اکثراً به معنای زمانی استفاده می‌شود؛ یک جا مکانی است. در این آیه زمانی است یا مکانی؟ به‌وضوح از نظر من زمانی است: «سماء الدنیا» یعنی آسمانِ نزدیک‌تر از نظر زمانی؛ همان‌طور که حیات دنیا یعنی حیات نزدیک‌تر، دنیا یعنی آسمانی که مربوط به این دنیاست، چیزی که از نظر زمانی به ما نزدیک‌تر است، در مقابل آسمان آخرت. شاهدی هم که دارم این است که چرا اصلاً در این آیه بر این تأکید می‌شود: چون در قرآن می‌آید که وقتی قیامت می‌شود، ستاره‌ها خاموش می‌شوند؛ یعنی در جهان آخرت، وقتی آن تحول بزرگ اتفاق می‌افتد، دیگر ستاره در آسمان نمی‌بینید. این زینت مربوط به این دنیاست؛ در آخرت این زینت وجود ندارد. می‌خواهم بگویم دنیا در قرآن تقریباً همیشه به معنای نزدیک‌ترِ زمانی است؛ چه اصراری است که این‌جا آن را به معنای مکانی بگیریم؟ همیشه می‌شود از این سؤال‌ها کرد که اگر منظور همان است که بعضی از مفسرین می‌فهمند، چرا نمی‌گوید آسمان اول، و چرا از این واژهٔ نزدیک‌تر استفاده می‌کند. آنچه آن‌ها می‌فهمند ترجمه‌اش این است که مصابیح در آسمان اول قرار دارند؛ در آن صورت باید مثلاً کلمهٔ «جعل» به کار می‌رفت: مصابیح را در آسمان دنیا یا آسمان اول قرار دادیم. به نظر من خیلی عجیب‌وغریب دارد ترجمه می‌شود. دربارهٔ تفاوت سماء و سماوات سؤال خوبی مطرح شد. کلمهٔ سماء هر وقت به کار می‌رود — نه فقط در قرآن، در زبان عرب — یعنی هر چیزی که بالای سر ماست. دقت کنید: واژهٔ سماء هر وقت در قرآن استعمال می‌شود یعنی هر چیزی که بالای سر ماست؛ یعنی می‌توانم بگویم سماوات در واقع در سماء است. من بالای سرم را نگاه می‌کنم و هرچه ببینم همه‌اش آسمان است، آسمان به این معنا؛ ولی سماوات به یک معنای خاص است: سماوات یعنی آن لایه‌هایی که بالای سر می‌بینید. سماء همه‌جا در قرآن به یک معنا به کار می‌رود، به معنای چیزی که بالای سر آدم قرار دارد؛ عرب هم به همین معنا به کار می‌برد. بنابراین این‌جا اصلاً ربطی به سبع سماوات ندارد: «سماء الدنیا» یعنی آن چیزی که در دنیا، پیش از اینکه آخرت برسد، بالای سرتان است و به مصابیح زینت داده شده است؛ این‌ها زینت آسمان ماست. احتیاجی به بحث گرامری هم نیست. حتی اگر آن را صفت و موصوف بگیرید، و حتی اگر مضاف و مضاف‌الیه نبود، به نظر من می‌توانستم جور دیگری درستش کنم.

زینت آسمان دنیا

در مقابل آن آیاتی که می‌گوید در آخرت ستاره وجود ندارد و این زینت وجود ندارد، این آیه یک بار دیگر بر این تأکید می‌کند که در دنیا شما این زینت را بالای سر خودتان دارید و بعداً از بین می‌رود. می‌خواهم بگویم چون آن آیات وجود دارد که دیگر چنین زینتی در آخرت نیست، به‌وضوح معنای این آیه همین است که من می‌گویم، نه اینکه چیز عجیب‌وغریبی بگوییم، مثلاً اینکه هفت آسمان هست و چیز دیگری نمانده است. این آیه‌ای بود که مانده بود؛ دربارهٔ آن سؤال شد و من گفتم بعداً توضیح می‌دهم. آن موقع اصلاً قرار نبود واژهٔ هفت آسمان را بفهمیم؛ قرار بود بحث کنیم که دیدگاه ما نسبت به دنیا باید علمی باشد یا نباشد و این حرف‌ها. در قرآن دنیا همیشه به معنای نزدیک‌تر است و حتی به معنای مکانی هم به کار می‌رود: دنیا در مقابل قصوا، نه در مقابل مثلاً رفیع‌تر؛ دنیا در مقابل قصوا به معنای نزدیک‌تر و دورتر است. در حیات دنیا هم، فکر می‌کنم واقعاً همه بر این توافق دارند که به معنای حیات نزدیک‌تر است: حیاتی که الان در آن هستید و به شما نزدیک است. حالا دربارهٔ واژهٔ سماء، که الان حرفش شد و ایشان پرسید: از نظر من کلمهٔ سماء از ریشه به معنای بلندی و رفعت است؛ هر چیز بلندی را، مثلاً سقف خانه را، اعراب حتی سماء می‌گویند. در قرآن همه‌جا سماء هر چیزی است که شامل سماوات می‌شود، شامل همه‌چیز می‌شود؛ هرچه بالا را نگاه کنید و ببینید. یعنی سماءِ مفرد لزوماً یکی از آن سماوات نیست؛ سماوات و سبع سماوات اصطلاح خاصی است برای آن چیزی که می‌بینید؛ هرچه بالای سرمان است.

من می‌خواهم سؤالی برعکس بپرسم: اگر همه‌جا در قرآن سماوات و سبع سماوات به معنای همین چیزی است که در این منظومهٔ شمسی است، بقیهٔ دنیا کجاست؟ اگر برای آن ریفرنس دارم، باید دنبال واژه‌ای برایش بگردم. می‌خواهم حرف‌های شاذ بزنم: بقیهٔ دنیا کجاست؟ دنیا چیست؟ حالا این آیه را می‌خوانم؛ شما چه می‌فهمید؟ این را قبول کنید که سبع سماوات همین چیزی است که از زمین دیده می‌شد. می‌گوید پروردگار این سماوات کیست، و رب عرش بزرگ، عرش بسیار بزرگ. خودتان را جای یک عرب قدیمی بگذارید؛ می‌خواهم بگویم این عرب از این آیه چه می‌فهمید. چنین می‌فهمیدند که همهٔ دنیا همین هفت صفحهٔ سماوات است و ستاره‌ها هم بالا چسبیده‌اند؛ چیزی غیر از این در دنیا برایشان نبود؛ بزرگ‌ترین چیز دنیا زمین بود و دورش هم این لایه‌ها وجود داشت؛ چنین نگاه می‌کردند. از عرش عظیم چه می‌فهمیدند؟ اگر واقعاً می‌خواستند همین‌طور لغوی نگاه کنند، اینکه چیزی بسیار‌بسیار بزرگ‌تر از این سماواتی که ما این‌جا درک می‌کنیم وجود دارد. عرش را به معنای معنوی بگیری؟ واژهٔ عظیم برایش به کار رفته که کمی جنبهٔ مادی دارد، آن هم در کنار سبع سماوات آمده است؛ این از بلاغت دور است که بگویم سبع سماوات، و بعد چیزی خیلی‌خیلی بزرگ که اصلاً دیده نمی‌شود و هیچ‌کس نمی‌داند چیست. بعضی‌ها می‌گویند عرش چیز دیگری است: مفهومی خیلی معنوی که مثلاً جلوهٔ مادی ندارد. نظر من این است که عرش مفهومی معنوی است، و توضیحی که اول دادم برای همین‌جاست: آنچه در این کهکشان‌هایی که ما می‌بینیم هست، حالا همه‌اش یا جزئی از آن، جلوهٔ عرش الهی است، که چیزی معنوی و بسیار‌بسیار عظیم است. یعنی این چیزهایی که خارج از منظومهٔ شمسی می‌بینید اصلاً جلوهٔ عرش خداست، و وقتی در قرآن از عرش صحبت می‌کند، منظور همین است. ستاره‌ها به هیچ صورت جزو سبع سماوات حساب نمی‌شدند؛ سبع سماوات تا یکی از آخرین سیاره‌هایی بود که می‌دیدند، فکر کنم مشتری و زحل. ولی فکر می‌کردند ستاره‌ها در سقف این‌جا چسبیده‌اند؛ چنین تصوری داشتند. یعنی لایه‌هایش درست است و ۷ لایه می‌دیدند، ولی واقعاً ستاره‌ها آن‌جا نیستند. می‌خواهم بگویم اشارهٔ واضحی هست: در کنار سبع سماوات عرش عظیم آمده است؛ انگار عرش عظیم از همین جنس است، منتها چیزی بسیار‌بسیار بزرگ‌تر. من در واقع این‌طور بحث می‌کنم: ریفرنسی دارم و به‌وضوح احساس می‌کنم که منظور از عرش عظیم ریفرنسی است که ما الان می‌فهمیم: خارج از منظومهٔ شمسی چیزی بسیار بزرگ‌تر از این وجود دارد که جلوهٔ عرش است؛ و چنین هم نیست که چیزی مادی باشد، ولی تجلی مادی دارد. همه‌چیز سماوات نیست: سماوات این لایه‌هایی است که می‌بینید و عرش عظیمی هم هست. آن‌ها در بعضی چیزها اشتباه می‌کردند؛ واضح است که فکر می‌کردند ستاره آن‌جاست و اشتباه می‌کردند؛ لایه‌ها را درست تشخیص می‌دادند که هفت چیز این‌جا وجود دارد. بگذارید این‌طور بگویم: اگر عرب این آیه را می‌شنید، چه می‌فهمید؟ اینکه چیز بزرگی در کنار سبع سماوات وجود دارد. من هم همین را می‌گویم، همان چیزی که آن‌ها می‌فهمیدند؛ منتها الان من می‌فهمم آن چیز بزرگ چیست. آن‌ها اشتباه می‌کردند که ستاره‌ها آن‌جاست؛ ستاره‌ها خیلی‌خیلی دور و پراکنده‌اند. قرار نیست همهٔ تئوری‌های ذهن آن‌ها را بگیریم و بگوییم چون چنین فکر می‌کردند منظور همین بوده است. این هفت لایه که بود، هنوز هم هست؛ الان هم که نگاه می‌کنم می‌بینم؛ و در کنار این هفت لایه، عرش عظیم هست که الان می‌فهمم و قبلاً نمی‌فهمیدم. می‌خواهم این‌طور بگویم: عرب دست‌کم می‌فهمید که این‌جا چیزی هست؛ با تئوری‌اش می‌فهمید که کنار سبع سماوات عرش عظیمی وجود دارد.

نمی‌دانم عرب‌ها چه کار می‌کردند؛ یونانی‌ها ستاره‌ها را حساب می‌کردند. قرآن هیچ‌وقت اشاره نمی‌کند که ستاره‌ها آن‌جا هستند؛ مثلاً آن‌جا حرفی از سماوات نیست؛ سماء دنیاست. سماء یعنی هر چیزی که بالای سر ماست؛ همه‌چیز، هرچه می‌بینی. ستاره‌ها این‌جا زینت بالای سر ماست. اصلاً از اینکه آیه ساختار آسمان را می‌دهد خارج شوید: من بالای سرم را نگاه می‌کنم و چیزهای زیبایی می‌بینم؛ کمی شاعرانه‌تر نگاه کنید. این‌جا اصلاً حرفی از ساختار و اینکه این‌ها چگونه قرار گرفته‌اند نیست. ولی ۷ آسمان داریم؛ ۷ لایه‌ای که بالای سرمان هست واقعاً هست و هیچ اشکالی در آن نیست. نمی‌دانم اعراب هم مثل یونانی‌ها فکر می‌کردند که ستاره‌ها همه آن بالا چیده شده‌اند یا نه؛ نمی‌دانم؛ ولی ربطی به این ندارد؛ آن تئوری در قرآن نیامده است. هیچ‌جا گفته نشده که مثلاً ستاره‌ها در آسمان هفتم یا فلان‌جا هستند؛ ولی این به‌وضوح آمده که کنار این سبع سماوات عرش عظیمی وجود دارد. این عرش عظیم چیست؟ من الان ریفرنسش را می‌فهمم. فکر می‌کنم احساس عرب این بود که نمی‌فهمید عرش عظیم چیست؛ اصلاً در تمام طول تاریخ عرش عظیم را چیزی معنوی می‌گرفتند، چون هنوز فکر می‌کردند همه‌چیز همین هفت آسمان است؛ بنابراین فکر می‌کردند عرش دیگر چیزی غیرمادی است، یعنی جلوهٔ مادی ندارد؛ غیرمادی که هست. عرش جاهای دیگر هم به کار رفته است: خیلی جاها اشاره به عرش رحمان است؛ یک جا هم وجه ناسوتی‌اش را داریم: در داستان سلیمان، دربارهٔ ملکهٔ سبا، می‌گوید عرش عظیمی دارد. عرش در لغت، برای فهمیدن اینکه لغتش چیست، یعنی اریکه، مثلاً تخت سلطنت. برای همین آن‌جایی هم که خداوند، نمی‌دانم، بر عرش استوا پیدا کرده و این‌ها، می‌توانیم آن عرش را مثل همین عرش بگیریم؛ همه‌جا عرش همین معنا را دارد. منتها عرش این چیزی نیست که ما می‌بینیم؛ معنایی است؛ چیزهای خیلی عظیمی این‌جاست که این‌ها جلوه‌اش هستند و ما درک نمی‌کنیم و ربطی هم به ما ندارد. ما حداکثر در همین سبع سماوات‌ایم که عرصهٔ زندگی ماست.

من نگفتم بالا و پایین غلط است؛ می‌گویم درست است. می‌خواهم بگویم همان‌طور که ما از بالا و پایین استفاده می‌کنیم و با تئوری‌ای مثلاً از انیشتین و چیزهای دیگر مشکلی نداریم، قرآن هم همین‌طور است؛ یعنی معنای طبیعی بالا و پایین وجود دارد؛ اینکه سماء بالای سر ماست. شما دارید آن را مثل مفهومی فیزیکی در نظر می‌گیرید. بالا یعنی آن جهتی که سرم قرار گرفته و پایین آن‌جایی که پایم است؛ همان معنایی که انسان می‌فهمد: بالای سر من. شما دارید جهانی را تصور می‌کنید، چهارچوبی می‌گذارید و بعد می‌بینید که مثلاً فلش این بالاست؛ این‌طور نگاه نکنید؛ همین‌طور طبیعی نگاه کنید: کسی بالاتر از من نشسته است. یعنی همیشه ریفرنس دارم: زمین زیر پایم است، پایین است، و بقیهٔ چیزها به ترتیب از این چیده شده‌اند. این مفاهیم ممکن است مفاهیم کیهانی نباشند، ولی روی زمین معنا دارند؛ مردم استفاده می‌کنند و ما هیچ مشکلی با آن‌ها نداریم. قرآن هم به همین معنای ملموسش که مردم استفاده می‌کنند استفاده می‌کند. مثلاً در قرآن بالا بردن داریم: «رافع»؛ به‌سوی خودم بالا می‌برم؛ یعنی از روی زمین به بالاتر. ببینید، می‌خواهم بگویم عرش جلوهٔ مادی دارد؛ کمی به این آیه دقت کنید: می‌گوید ملائکه را می‌بینی که حول عرش قرار دارند؛ یا مثلاً آن‌هایی، یعنی ملائکه‌ای، که عرش را حمل می‌کنند. همهٔ فعل‌های خدا در طبیعت به‌نوعی با واسطهٔ ملائکه انجام می‌شود؛ و این چیزی است که دارد حمل می‌شود. اینکه بگوییم هیچ جلوهٔ مادی ندارد به نظر من عجیب‌وغریب است؛ اگر کسی ادعا کند عرش صرفاً چیزی عرفانی است، آن‌وقت چیزی عرفانی است که دارد توسط ملائکه حمل می‌شود. کلمهٔ حمل و «حافین» و این «حول» همین را نشان می‌دهند؛ و عرش در کنار سبع سماوات آمده است، و ما یک ریفرنس هم داریم. نمی‌دانم؛ به نظر من عرش چیزی معنوی و عرفانی است که تجلی مادی هم دارد.

عرش عرفانی و حافین

عرفا هم به‌نوعی دربارهٔ سبع سماوات قبول دارند که این جلوهٔ آن چیزی است که در بالاست؛ چنین نمی‌گویند که مثلاً سبع سماوات در قرآن اصلاً مادی نیست؛ جلوه‌ای دارد، ولی معنا هم دارد. معنا هم دارد، درست است؛ ولی عرش کنار سبع سماوات آمده است. من در واقع دو جور استدلال کردم. اگر فقط همین‌طور واژه‌ای نگاه کنی، به نظر می‌آید عرش چیزی از جنس سبع سماوات و خیلی‌خیلی بزرگ‌تر است، چون کنار آن می‌آید و با لفظ عظیم از آن یاد می‌شود. من مطمئنم هر کسی که قبلاً این را می‌خواند و تصوری از جهان، آن‌طور که ما الان داریم، نداشت، برایش این مشکل ایجاد می‌شد که عرش چیست، و به‌نوعی باید صرف‌نظر می‌کرد و عرش را سلطه معنا می‌کرد. در معنای خیلی ساده‌اش، عرش در قرآن به معنای تخت به کار رفته است. چنین نیست که شما بتوانید بگویید عرش ۵ معنا در قرآن دارد: در این آیه این است و در آن آیه آن. می‌خواهم بگویم اگر طبیعی نگاه کنیم، به نظر می‌آید کنار سبع سماوات عرش عظیمی هست؛ و ما هم می‌بینیم که الان کنار سبع سماوات عرش عظیمی هست. بنابراین اگر قبلاً مثلاً یک عرب مشکل داشت که این عرش چیست، الان دیگر ما می‌فهمیم. گفتم از مثال شاذ شروع می‌کنم. مثال شاذش باز در سورهٔ یوسف است، که حرف از عرش به معنای جایی است که بالای آن می‌روند: تخت سلطنت. نکته‌ای که قرآن زیاد به آن اشاره می‌کند این است که هی به مردم می‌گوید فکر نکنید این چیزهایی که می‌بینید بازیچه‌اند و ما با این‌ها بازی کرده‌ایم. واقعاً الان تصور مردم نسبت به این کرات این است که چیزهایی‌اند که همین‌طور دارند می‌چرخند؛ و مرتب در قرآن اشاره می‌شود که این‌طور نگاه نکنید؛ معانی‌ای آن‌جا هست؛ بازی نیست.

آسمان بازیچه نیست

مثلاً مؤمنین به آسمان نگاه می‌کنند و دربارهٔ این همه چیزی که این بالا خلق شده سخن می‌گویند: احساس آدم مؤمن این است که این‌ها همین‌طوری بازیچه نیستند؛ مثلاً فقط قشنگی‌ای نیست که نگاهش کنی؛ واقعاً چیزی آن بالاست. می‌خواهم چیزی را که دفعهٔ قبل گفتم کمی فنی‌تر ببینیم: واژهٔ محسن در قرآن. اولاً آیه‌ای هست که کلمهٔ حُسن در آن به معنای معمولی، دربارهٔ زنان، به کار رفته است: آیه‌ای که خدا به پیغمبر دربارهٔ زنان می‌گوید. این‌جا حسن دقیقاً یعنی زیبایی؛ چیزی که در یک زن ممکن است آدم را به اعجاب وادارد. این‌جا حُسن به مادی‌ترین وجهش به کار رفته، یعنی به معنای زیبایی ظاهری؛ در مقابل اینکه زیبایی می‌تواند جنبه‌های معنوی‌تری هم داشته باشد؛ ولی این‌جا به نظر می‌آید که بیشتر اشاره به زیبایی ظاهری است. می‌خواهم بگویم در کلمهٔ حُسن در قرآن همیشه مفهوم زیبایی هست؛ ریشهٔ حسن، همان‌طور که اعراب به کار می‌بردند، به معنای زیبایی است. پس محسن یعنی کسی که انگار زیبایی خلق می‌کند؛ همهٔ رفتار و منش و همه‌چیزش زیباست. بعد آیه‌ای هست که دفعهٔ قبل دربارهٔ آن صحبت کردم: کتاب را هدایت و رحمت برای محسنین می‌خواند و بعد سعی می‌کند توضیح دهد محسنین چه کسانی‌اند. بیش از اینکه این‌ها تعریف محسن باشد، از این آیه باید این را بفهمید که زیباترین کارها در دنیا اقامهٔ صلات و مانند آن است. ما می‌دانیم محسن یعنی چه؛ این تعریف محسن نیست. محسن کسی است که زیباترین کارها را که می‌تواند انجام می‌دهد؛ با ملاک زیبایی‌شناسی، مثل یک هنرمند، زندگی می‌کند؛ افعالش، احوالش و همه‌چیزش زیباست؛ حرف‌زدنش زیباست و همهٔ کارها را با زیبایی انجام می‌دهد. آن‌وقت معنای این سه کار بیشتر این می‌شود که این‌ها زیباترین کارهاست: اگر کسی واقعاً محسن باشد، باید این سه کار را حتماً بکند: اقامهٔ صلات داشته باشد، ایتای زکات داشته باشد و به آخرت یقین داشته باشد. ولی من این‌طور قبول نمی‌کنم که این‌ها تعریف محسن است؛ محسن همین چیزی است که ما می‌دانیم و این‌ها نشانه‌های اصلی‌اش است. بنابراین نتیجه می‌شود که این سه عملی که این‌جا گفته می‌شود از نظر خدا زیباترین اعمال است. نمی‌خواهم دربارهٔ اقامهٔ صلات صحبت کنم؛ ولی آیا اقامهٔ صلات معنایش فقط نماز خواندن است، به این معنا که مثلاً فقط نماز بخواند؟ ساده‌ترین لایه، لایهٔ پایین معنایش، ممکن است عملی عبادی به این شکل باشد. مشکلی که پیش آمد دربارهٔ این آیه بود: دربارهٔ یوسف می‌گوید وقتی به اندازهٔ کافی رشد کرد و به بلوغ رسید — این اصطلاحی است که قرآن زیاد دارد، یعنی کسی به حدی از رشد، مثلاً رشد معنوی خودش، رسیده است — به او حکم و علم دادیم، و این‌گونه به محسنین پاداش می‌دهیم. حالا شما ممکن است بگویید کسی به این معنا نماز می‌خواند. من می‌خواهم دلیل خیلی ساده‌ای بگویم که اقامهٔ صلات در متن قرآن کمی از استانداردهای ما بالاتر است و نماز خواندن نیست: اقامهٔ صلات عملی معنوی است که اگر کسی موفق به آن شود، آن‌وقت چنین چیزی به او می‌دهند؛ حکم و علمی به او داده می‌شود. ببینید، در بحثی که کردیم، احساس کردم اشکال این است — حالا بعداً معلوم شد که، نمی‌دانم، اشکال چه بود — احساس کردم شاید اشکال این باشد که اگر معنای محسنین کسانی است که این سه عمل را انجام می‌دهند، همهٔ ما داریم این کارها را می‌کنیم؛ بنابراین باید به همهٔ ما حکم و علم بدهد، و می‌بینیم که داده نمی‌شود. بنابراین یک استدلال این است که اقامهٔ صلات به معنای نماز خواندن نیست؛ مثلاً همین رعایت ظاهر کردن نیست؛ در قرآن معنای عمیق‌تری دارد، که برای هر کس واژهٔ اقامهٔ صلات را در قرآن ببیند واضح است. مثلاً دربارهٔ صلات «کبیره» آمده است، یعنی چیز سختی است؛ ما که خیلی راحت نماز می‌خوانیم.

بگذارید دربارهٔ این واژهٔ محسن در داستان یوسف بگویم؛ در این داستان این واژه خیلی به کار رفته است. مثلاً دو نفر با یوسف وارد زندان شدند، خواب دیدند و به او می‌گویند ما تو را از محسنین می‌بینیم. دو آدم معمولی‌اند؛ یوسف چیزی در وجودش هست که هر کس او را ببیند، حُسن و زیبایی رفتار این آدم جذبش می‌کند. این‌ها مدتی با او در زندان بودند و این حرف را به او می‌زنند: ما تو را از محسنین می‌بینیم. رفتارهایی از خودش نشان می‌دهد و منشی دارد که این‌قدر زیباست که آن‌ها، در بافتی غیردینی، این را می‌گویند؛ دو آدم دارند این حرف را می‌زنند، چون به‌نوعی این زیبایی و حُسنش پیداست. و دقیقاً برادرانش، پیش از اینکه او را بشناسند، وقتی یوسف برادر دوازدهم را می‌خواهد پیش خودش نگه دارد، می‌آیند و به او می‌گویند یکی از ما را جای این برادر کوچک بگیر؛ او پدر پیری دارد که خیلی برایش مهم است که این پیش چشمش باشد؛ ما تو را از محسنین می‌بینیم. باز هم هر کس یوسف را می‌بیند، چیزی در وجودش هست که همه تحت تأثیر قرار می‌گیرند. حالا جدا از اینکه از خود قرآن برمی‌آید که چهرهٔ بسیار زیبایی دارد، منظور از محسنین آدم‌های خوب‌روی نیست؛ یعنی رفتار زیبایی دارد که همه این را دربارهٔ او می‌گویند. نکتهٔ دیگری هم دربارهٔ خود داستان هست.

یوسف از المحسنین

این داستان «احسن القصص» است. کلمهٔ حُسن مرتب در این داستان دربارهٔ یوسف استعمال می‌شود، و حتی خود داستان هم زیباترین داستان است، به خاطر اینکه محسن بودن در یوسف خیلی تجلی داشت؛ انگار نمایندهٔ همهٔ محسنین در قرآن است: آدمی که تمام رفتارهایش به‌نوعی زیباست، ظاهرش هم زیباست و در همه‌چیزش حُسن هست.

بگذارید دربارهٔ کلمهٔ حکم که در این آیه آمده بگویم، چون با کسی دربارهٔ آن صحبت کردم. می‌گوید وقتی به رشد رسید، به او حکم دادیم. آیه‌های مشابه این زیاد است؛ مثلاً فکر کنم دربارهٔ حضرت یحیی می‌گوید در موقعی که کودک بود به او حکم دادیم. بعضی ترجمه‌ها حکم را حکمت ترجمه می‌کنند؛ ولی حکم معنایش چیست؟ دقت کنید؛ من این‌طور فکر می‌کنم: اولاً لغتی دارند؛ بعد هم اینکه این کنار علم آمده است. چه چیزی کنار علم هست؟ مثلاً این‌جا می‌گوید به او حکم و علم دادیم. علمی به یوسف داده شده، که به نظر می‌آید منظور همان تأویل احادیث است، و حکمی هم به او داده شده است. ببینید، همهٔ معناهایی که شما می‌گویید با «حکماً» سازگار نیست، چون نکره است. اگر مثلاً به معنای تشخیص خوب از بد بود، باید می‌گفت «الحکم» و «العلم»، که معرفه است. یک حکمی به او دادیم؛ حکمت هم نمی‌تواند معنایش باشد. «علماً» یعنی علمی به او دادیم، مثلاً تأویل احادیث یادش دادیم؛ علم به‌طور کلی ندادیم، علمی به او دادیم؛ این‌طور بخوانید؛ و یک حکمی. حکم چیست؟ وظیفه‌ای؛ حکم به معنای حکمی که اداره‌ها می‌دهند: مثلاً به حضرت عیسی حکمی داده می‌شد که در زندگی‌اش باید چه کار کند. و اینکه می‌گوید این‌گونه پاداش می‌دهیم یعنی آدم‌هایی که محسن هستند، خدا تکلیفشان را در زندگی برایشان مشخص می‌کند. در لحظه‌ای از زندگی‌شان، به هر طریقی، می‌فهمند — ممکن است به آن‌ها وحی شود، یا آدم‌هایی باشند که به آن‌ها وحی نمی‌شود — به طریقی می‌فهمند که کارشان در زندگی این است و باید این کار را انجام دهند، و دیگر زیاد زیگزاگ نمی‌روند.

بگذارید از خود قرآن دلیل بیاورم، در همین سورهٔ خودمان، برای کسانی که می‌گویند حکمت. بعد از اینکه یوسف برادر دوازدهم را با ترفندی پیش خودش نگه می‌دارد و آن ۱۱ برادر نمی‌توانند پیش پدرشان برگردند، برادر بزرگ‌ترشان می‌گوید من از این‌جا تکان نمی‌خورم، مگر اینکه خدا به من حکم بدهد، و خدا بهترین حکم‌دهنده است. یعنی خدا باید به‌نوعی تکلیف من را روشن کند؛ من تکان نمی‌خورم؛ یا پدرم باید به من بگوید بیا، یا خدا به من حکم بدهد. به‌وضوح این‌جا منظور این نیست که خدا به من حکمت بدهد؛ خدا بهترین کسی است که حکم می‌کند. دربارهٔ آدم هم وقتی حکم می‌کند، مثلاً فرض کنید به آدمی نبوت می‌دهد؛ حکمش نبوت است؛ کسی ممکن است حکمش چیز دیگری باشد. خلاصه اگر آدم‌های خوبی باشید، لازم نیست زندگی را خیلی زیگزاگ بروید. این جزای محسنین است؛ گزاره این است که اگر جزو محسنین باشید، آن‌گاه به شما حکم و علمی داده می‌شود.