او میگوید شبهههایی که وارد میکنند معمولاً چنین است که کسی فرض میکند پیغمبر، پیغمبر نیست و وقایع را به شکلی میبیند که این را تأیید کند. این مطلب کلی را دو جلسه قبل گفته و حالا میخواهد چیزی به آن بیفزاید، با مثال بنیقریظه. به نظر او هیچ شبههٔ تاریخی اصلاً وجود ندارد.
شبههٔ تاریخی و ایمان
به گفتهٔ او اگر ماجرای بنیقریظه را طبیعی نگاه کنیم، گویی پیغمبر آدمی معمولی است و پذیرفتن اینکه آدمی با علمی معمولی در ماجرایی سیاسی چنین تصمیم شدیدی بگیرد سخت است. مثالش این است که اگر خدا قومی را حتی با بچهها و زنانشان با طوفان نابود کند، هیچ اشکالی به ذهن نمیرسد؛ حضرت نوح هم میدانست که از قومش جز آدم فاجر و کافر به دنیا نمیآید. چون پیغمبر آدم عادی نیست و میتواند علمی داشته باشد که کسی ندارد، وقایع زمان او را نمیتوان با ملاکهای خودمان سنجید.
او میگوید اشکال یعنی تئوریای دارم و شما فکتی بگویید که نتوانم با تئوریام توجیهش کنم، نه فکتی که با تفسیر و نگاه خاص شما همراه باشد. مسئلهٔ بنیقریظه برای کسی که با این تئوری نگاه میکند قابل حل است: ممکن است دلیل سیاسی پیدا نکند، ولی اطمینان دارد که این تئوری را که پیغمبر به جایی وصل است نقض نمیکند؛ ممکن است خداوند مستقیماً حکم داده باشد، که این را بهعنوان مثال میگوید.
او میگوید به بحثهای تاریخی هم علاقهای ندارد، چون حتی دربارهٔ واقعهای که امروز صبح در دانشگاه اتفاق بیفتد نمیتوان فهمید دقیقاً چه شد، و دربارهٔ ۲۸ مرداد هم نمیدانیم تقصیر که بود؛ دربارهٔ وقایع ۱۴۰۰ سال پیش هم احساس نمیکند هیچکدام به قطعیتی برسند.
نکتهٔ سوم او این است که کسی نباید ایمانش را از تاریخ گرفته باشد؛ قرآن معجزهٔ پیغمبر است که الان هست و میشود با نگاه به آن ایمان آورد. شبههٔ تاریخی برای کسی شبهه است که به دلیل تاریخی، مثلاً چون پیغمبر آدم خیلی خوبی بوده، ایمان آورده باشد. او اشکالهای تاریخی را جدی نمیگیرد، مگر اینکه مسئلهای در قرآن ذکر شده باشد، و میگوید خوب است آدمها تاریخ را بخوانند و بکوشند جزئیات را با عقل توجیه کنند، ولی اینها از نظر منطقی شبهه نیستند.
مادی نبودن جهان و شخصیت کرات
او میگوید یک بار اشاره کرده بود که به نظر او فرشته، با توصیف قرآن، وجهی فیزیکی هم دارد، چون کار انجام میدهد و به نظر میآید باید بتواند انرژی تولید کند؛ آقای محمودی در آن جلسه گفت کمکم میگویید فرشته مادی است، کم مانده بگویید خدا هم مادی است. او برعکس میگوید آنچه به نظرش از قرآن درمیآید این است که هیچ چیزِ صرفاً مادی وجود ندارد: ممکن است چیزی کاملاً غیرمادی باشد مثل خدا یا روح، ولی هر چیزی که جلوهٔ مادی دارد ملکوتی دارد و به خدا وصل است، مثل خود ما که احساس نمیکنیم فقط جسمیم.
به گفتهٔ او نگاه قرآن این است که همه به نوعی حرف میزنند، به خدا توجه دارند و تسبیح میکنند؛ تصور ما که کرات و سیارات یک مشت خاک و سنگاند با دید قرآن فرق دارد و آنها شخصیت دارند. خدا چیزی را خلق نمیکند که رهایش کند؛ همه با ریسمانی به او متصلاند. او دلیل فلسفی نمیآورد و میگوید چنین هست و فکر میکند لازم است؛ شعر ناصرخسرو را میآورد: «صورتی در زیر دارد آنچه در بالاست». میگوید چون دوست داریم اشرف مخلوقات باشیم، به همهچیز با تحقیر نگاه میکنیم.
او میگوید نظرش این نیست که خدا و روح مادیاند. در قرآن ستارهها و سماوات حرف میزنند و جواب میدهند؛ هنگامی که امانت بر سماوات عرضه شد عقلشان رسید و برنداشتند، ما عقلمان نرسید و برداشتیم، و او میگوید انگار عقل آنها هم کمی از ما بیشتر است.
یک معنا برای هر واژه و طیف معنا
او میگوید بهعنوان یک اصل سعی میکنیم برای هر واژه یک معنا قائل شویم، برعکس علم وجوه و نظایر که مثلاً هدایت را شانزده معنا میداند؛ مفهوم هدایت مشترک است، ولی در زبان عربی یا فارسی معادلی ندارد و محدودهٔ آن را از نحوهٔ استعمال در قرآن باید درک کرد. بعضی واژهها واقعاً دو معنا دارند مثل «عین»؛ اصل بر یک معنا است، مگر اینکه خلافش ثابت شود.
نکتهٔ بعدی او این است که هر واژه طیف دارد: ایمان از چیزی خیلی سطحپایین تا چیزی خیلی سطحبالا. آیهٔ «آمنو بالله و رسوله» کسانی را که ایمان آوردهاند به مرتبهٔ بالاتر دعوت میکند، و به گفتهٔ او این بهترین دلیل است که واژهها سلسلهمراتب دارند. اسلام هم همینطور است: ابراهیم مسلم است و ما هم مسلمیم؛ کسانی هم که بعد از فتح مکه تسلیم شدند به یک معنا مسلم شدند. طیفداشتن با یک مفهوم داشتن مخالف نیست؛ مفهوم یکی است و شدت و ضعف دارد.
او میگوید علمای قرن هفتم و هشتم دادشان درآمده بود که وجوه و نظایر حالت رکوردزنی پیدا کرده است، که فلانی ۱۶ معنا پیدا کرده و دیگری ۱۸؛ این حرف را خودش نمیزند. در متن جالب نیست برای دو مفهوم متفاوت یک واژه به کار ببرید؛ «عین» ابهام ایجاد نمیکند، ولی ابهام غیرتعمدی ضعف است، در حالی که ابهام تعمدی، به معنای شعری، اشکال ندارد.
به گفتهٔ او علامه طباطبایی بر اینکه واژه طیف دارد خیلی تأکید دارد و قرآن برای مفاهیم انتزاعی واژههایی به کار میبرد که مصداق مادی دارند. ایزوتسو در مقدمهٔ «مفاهیم اخلاقی در قرآن» هفت نکته میگوید و نکتهٔ هفتم را او مهم میداند: همین واژهها گاه در بافتهای غیردینی به کار میروند و «جنبههای کاملاً مادی و ناسوتی معنای آنها آشکار میگردد». مثال کفر است، که به نظر او پیچیدهترین مفهوم دینی قرآن است: فرعون در سورهٔ شعرا به موسی میگوید ما تو را در میان خودمان بزرگ نکردیم و تو از کافرها بودی، و کافر در اینجا معنای دینی ندارد؛ یعنی نمکنشناسی کردی.
گفتار شخصیتها و هفت نکتهٔ ایزوتسو
او میگوید آدمها در قرآن به شکلهای مختلف حرف میزنند و به نظر میآید شخصیت و لحنشان حفظ شده است: عیسی آرام است و ابراهیم به شکل خاصی حرف میزند. حرفهای بنیاسرائیل دربارهٔ گوساله و سامری مقطع و مثل بچههاست و آدم خندهاش میگیرد، ولی جملههای فرعون در اوج بلاغتاند و قرآن حق فرعون را رعایت کرده است. این را میگوید چون به نظرش خیلی مهم است که اکثر واژههای مهم انتزاعی قرآن تعمداً جاهایی در متن غیردینی هم به کار رفتهاند.
او هفت مورد ایزوتسو را میگوید و تأکید میکند که ممکن است جاهایی ایراد داشته باشد. نکتهٔ اول ایزوتسو این است که خود قرآن از روی بافت واژه را توضیح میدهد، مثلاً «بِرّ». او با تعریفدانستن آن مشکل دارد؛ به نظرش آیه مؤلفههایی را میگوید که جلوهٔ بِرّ است، مثل تجزیهٔ مؤلفهای در سمنتیکس. آیهٔ محسنین هم به گفتهٔ او معنای محسن را نمیگوید؛ محسن کسی است که با ملاک زیبایی زندگی میکند و آیه تأکید میکند زیباترین کارها اقامهٔ صلات، ایتای زکات و یقین به آخرت است.
مورد دوم جانشینی است: در یک آیه «بأساء» و «ضرّاء» آمده و در آیهٔ بعد «سیئه» به «حسنه» تبدیل میشود، پس اینها به هم نزدیکاند. موارد دیگر متضاد، حوزهٔ معنایی و پارالِلیسم است؛ مثلاً در سورههای مختلف «کافرون» و «ظالمون» در آیههای موازی آمدهاند، که به گفتهٔ او به معنای یکیبودن کفر و ظلم نیست و فقط مؤلفهای مشترک دارند. او میگوید هیچ دو واژهای یکی نیستند و مثال «فیدل» و ویالون را میزند.
حدس معنا و سازگاری با همهٔ آیات
او میگوید دفعهٔ قبل به روشی رسیدند: ریفرنس واژههای انتزاعی ممکن است پیش ما نباشد، مثلاً حالتی روانی که کسی ندارد، پس حدسی میزنیم و روشهای ایزوتسو کمک میکند. بعد باید در همهٔ جاهایی که واژه آمده بگردیم و حدس باید درست دربیاید؛ اگر جایی نخواند، حدس خیلی درستی نزدهایم، و اگر بخواهیم بگوییم واژه دو معنا دارد باید توجیه داشته باشیم.
مثالش توبه است: اگر توبه یعنی قولدادن به کار بد نکردن، دربارهٔ خدا که تواب است نمیخواند، و حتی اگر همهجا بخواند باید توجیه کرد چرا لفظ بازگشت به کار رفته. توبه پیش از قرآن به معنای اخلاقی نبود، ولی به معنای «تاب» یعنی برگشت به کار میرفت. باید به معنایی برسیم که اگر خودمان میخواستیم واژهای انتخاب کنیم همان را میگذاشتیم. این را مثال میگوید و نمیخواهد بحث کند.
او میگوید روند عکس هم هست: ریفرنسی در درون خودتان پیدا میکنید و دنبال واژه میگردید. مثالش این است که یک روز حس محکم بودن آیهها برایش جلوهٔ خاصی پیدا کرد: همهچیز قاطعانه و بی«شاید» گفته میشود. بعداً احساس کرد آیهای که میگوید در آن کتاب شکی نیست، یعنی در خود کتاب «ریب» نیست؛ فکر میکند ریفرنسش میتواند همین باشد، ولی باید باز همهجا بررسی شود.
هرچه استعمال واژه کمتر باشد به معنای عرفی عربی نزدیکتر است؛ قرآن واژه را با استعمال میسازد، مثل کفر که آنقدر استعمال شده که دیگر به معنای قبلی نیست. اگر «حمار» یک بار آمده باشد، تا تناقض بزرگی ایجاد نشود معنای دیگری برایش در نظر نمیگیرد؛ ولی همیشه همینطور نیست و واژهای که یک بار آمده ممکن است ریفرنسی داشته باشد که مثلاً باید آدم کاملاً عارفی میبودید تا بفهمید.
هفت آسمان و مشاهده
او برای تکمیل بحث قبلی دربارهٔ سبع سماوات میگوید چون به نگاه علمی عادت داریم، فکر میکنیم اگر منظور همان باشد که مردم قدیم میگفتند مشکلی هست، چون علم تعداد سیارات را ۹ یا ۱۰ میگوید. ملاک شمارش علمی بزرگی و کوچکی است و سیارکهایی که دور خورشید میگردند حساب نمیشوند، ولی ملاک مردم دیدهشدن بود؛ به گفتهٔ او این ملاک غیرساینتیفیک است، اما هیچکس نمیتواند بگوید غلط است. به شعری از خانم شیمورسکا اشاره میکند که ستارهای را که دیده نمیشود در دنیای ما نمیداند.
او میگوید برخی هفت آسمان را لایههای هواشناختی میدانند و برخی معتقدند هرچه میبینیم در آسمان اول است. او آیهای میآورد که با تئوری آنها متناقض است: نوح به قوم خودش میگوید آیا نمیبینید که خدا آسمانها را هفت طبقه قرار داده، و از ماه و خورشید هم یاد میکند؛ این برای قوم نوح بدیهی بوده است. آیهٔ «آسمان و زمین یکی بودند» را متفاوت میداند، چون خطابش به کفار نیست و به مؤمنان است.
به نظر او هفت آسمان به لایههایی اشاره دارد که میدیدند و به نظم این کرات؛ قدیمیها، حتی ارسطو، فکر میکردند ستارهها در آسمان آخرند و لایهها تداخل ندارند. او مطمئن است هفت آسمان در زبان عربی بود. ریفرنس آن را خورشید و ماه و پنج سیارهٔ دیگر میداند، چون در جهان قدیم از پنج هزار سال پیش میشناختند؛ اگر خدا میخواست هفت آسمان جدیدی معرفی کند، عجیب بود با همین الفاظ بگوید و هیچ توضیحی هم ندهد، و قوم هم اعتراض نمیکنند که نمیبینیم.
او میگوید این استدلال به معنای پذیرفتن قوانین غلط نیست: قرآن به مشاهدات ساده اشاره میکند نه قوانین؛ زمین مثل سفره گسترده است و ما هنوز میگوییم بالا و پایین، با اینکه میدانیم در جهان پایین و بالایی نیست. اشکال ویکیپدیا که ۹ تاست به نظر او بیخود است و نگاه باید طبیعیتر و شاعرانهتر باشد. فرمولی در قرآن نیست که غلط باشد؛ فقط دربارهٔ خلقت آسمانها چیزهای غیرقابل مشاهده گفته میشود و آنجا ممکن است کسی ایراد بگیرد.
سماء الدنیا و عرش
به گفتهٔ او علامه طباطبایی از آیهای که میگوید آسمان دنیا را به ستارهها زینت دادیم نتیجه میگیرد همهٔ ستارهها در آسمان اولاند و ۶ آسمان دیگر مجهول است. او میگوید دنیا در قرآن همهجا به معنای نزدیک است، اکثراً زمانی مثل حیات دنیا و یک جا مکانی در برابر «قصوا»؛ در این آیه بهوضوح زمانی است، چون ستارهها در قیامت خاموش میشوند و این زینت مربوط به این دنیاست. سماء هم هر چیزی است که بالای سر ماست، و سماوات یعنی آن لایههایی که بالای سر میبینید.
او میپرسد اگر سبع سماوات همین منظومهٔ شمسی باشد، بقیهٔ دنیا کجاست؟ با تأکید بر اینکه حرف شاذی میزند، میگوید عرب از آیهای که پروردگار سماوات و عرش بزرگ را کنار هم میآورد میفهمید که چیز بسیار بزرگتری کنار سبع سماوات هست، و نظر او این است که عرش مفهومی معنوی است و آنچه خارج از منظومهٔ شمسی میبینیم جلوهٔ عرش الهی است. به گفتهٔ او عربها اشتباه میکردند که ستارهها در لایهها هستند، ولی لایهها را درست تشخیص میدادند.
او میگوید عرش در لغت اریکه و تخت است و همهجا همین معنا را دارد، ولی عرش این چیزی نیست که میبینیم و معنایی است. قرآن هیچجا نمیگوید ستارهها در آسمان هفتماند. بالا و پایین معنای طبیعی دارند، و عرش جلوهٔ مادی هم دارد، چون ملائکه حول آناند و آن را حمل میکنند؛ به نظر او عرش چیزی معنوی و عرفانی است که تجلی مادی هم دارد.
او میگوید عرفا هم سبع سماوات را جلوهٔ آنچه در بالاست میدانند. اگر فقط واژه را ببینیم، عرش چیزی از جنس سبع سماوات و خیلی بزرگتر به نظر میآید، و کسی که قبلاً این را میخواند مشکل داشت که عرش چیست؛ ما الان میفهمیم. قرآن هم مرتب به مردم میگوید فکر نکنید این چیزها بازیچهاند.
محسن، یوسف و حکم
به گفتهٔ او حُسن در قرآن همیشه مفهوم زیبایی دارد، چنانکه در آیهای دربارهٔ زنان به زیبایی ظاهری اشاره دارد. محسن کسی است که با ملاک زیباییشناسی زندگی میکند و آیه سه کار را زیباترین کارها میشمارد. به نظر او اقامهٔ صلات معنایی معنوی دارد و فقط نماز خواندن نیست: یک استدلال این است که اگر محسنین همین کسانی باشند که نماز میخوانند، باید به همهٔ ما حکم و علم بدهند و نمیدهند، و دربارهٔ صلات «کبیره» آمده، یعنی سخت.
در داستان یوسف واژهٔ محسن مرتب میآید: دو نفر همبند او و برادرانش میگویند ما تو را از محسنین میبینیم؛ منظور خوبرو بودن نیست، رفتار زیباست. داستان «احسن القصص» است و به گفتهٔ او یوسف انگار نمایندهٔ همهٔ محسنین در قرآن است.
او میگوید بعضی ترجمهها حکم را حکمت میکنند، ولی «حکماً» نکره است و کنار علم آمده؛ حکم یعنی وظیفه و تکلیفی که در زندگی مشخص میشود، و علم هم علمی خاص، مثل تأویل احادیث. شاهد او برادر بزرگتر یوسف است که میگوید تکان نمیخورد، «مگر اینکه خدا به من حکم بدهد»؛ اینجا منظور حکمت نیست. جزای محسنین این است که خدا تکلیفشان را مشخص میکند و لازم نیست زندگی را زیگزاگ بروند.
→ متنِ کاملِ این جلسه