→ بازگشت به مقدمه‌ای بر فهم قرآن

جلسهٔ ۱۹ · مقدمه‌ای بر فهم قرآن

روش فهميدن معني واژه

۱۵,۰۳۶ واژه · ۹ موضوع
خلاصهٔ تولید شده توسط هوش مصنوعینقشهٔ موضوعیِ این جلسهورود ←

او در این جلسه بحث واژه و متدولوژی را مرور می‌کند: سنس و ریفرنس و نحوهٔ استدلال دربارهٔ معنای یک واژه. سپس دربارهٔ واژه‌هایی صحبت می‌کند که در قرآن معنایی داشتند و در فرهنگ اسلامی کم‌کم معنای دیگری پیدا کرده‌اند: نجس، حکمت و اسلام. بخش پایانی به معنای اسلام، شرط رستگاری و اهل کتاب می‌رسد.

متن ویرایش‌شده بر پایهٔ پیادهٔ خودکار گفتار؛ با صوت تطبیق داده نشده. بازبینی مستقل انجام نشده است.

مرور بحث واژه و متدولوژی

کوشیدم با روشی نسبتاً مشخص ببینیم معنای واژه‌ها چه می‌شود. اگر به بسیاری از کتاب‌ها نگاه کنید، وقتی می‌خواهند واژه‌ای را تعبیر کنند، کتاب‌های قدیمی خیلی روی ریشهٔ واژه تأکید می‌کنند؛ اما ایزوتسو در کارهایش ریشهٔ واژه را تقریباً چندان در نظر نمی‌گیرد و خیلی زیاد روی کاربرد آن در متن تأکید می‌کند. فکر می‌کنم کوشیدم با روشی کاملاً مشخص کار کنم که از این واژه به آن واژه چندان فرق نکند. اکنون می‌کوشم بگویم اصلاً موضوع چه بود و به چه روشی برای ارائهٔ معنای یک واژه رسیدیم، نه برای کشف معنای واژه؛ دربارهٔ کشف معنای واژه هم چیزهایی را که گفته‌ام مختصراً تکرار می‌کنم. امروز دربارهٔ چند واژه هم بحث می‌کنم.

تقریباً فکر می‌کنم، احساسم این است که به جایی رسیده‌ایم که به اندازهٔ کافی مقدماتی گفته‌ام تا اگر بعداً لازم شد در جلسه‌ای دربارهٔ واژه‌ای بحث کنیم، مقدماتش را داشته باشیم. نمی‌خواهم بگویم دیگر تا آخر دربارهٔ هیچ واژه‌ای بحث نمی‌کنیم؛ شاید اگر کسانی واژه‌های خاصی مد نظرشان باشد، یک جلسهٔ دیگر هم دربارهٔ واژه‌ها صحبت کنیم. ولی این بحث را تا هر قدر بخواهید می‌شود ادامه داد: آدم هزار واژه بیاورد و بکوشد دربارهٔ مفهومش صحبت کند. من دیگر قصد ندارم این بحث واژگان را خیلی ادامه دهم، ولی احساسم این است که در آینده حتماً در بعضی جلسه‌ها مواردی پیش می‌آید که لازم باشد دربارهٔ یکی دو واژه با همین شیوه صحبت کنیم.

بیشتر تأکیدم بر این است که دربارهٔ فهمیدن معنای یک واژه در یک متن، به‌طور کلی و به‌ویژه در قرآن، به چه رسیده‌ایم: چگونه نگاه می‌کنیم تا بتوانیم استدلال و بحث کنیم که این واژه را خوب فهمیده‌ایم یا نه؛ تا اگر دو نفر دو تعبیر مختلف از یک واژه دارند، بتوانند بحثشان را با هم در میان بگذارند و من بتوانم مثلاً بگویم به این دلیل تعبیر من بهتر از تعبیر توست، یا برعکس.

می‌خواهم برگردم به اینکه بحث از کجا شروع شد: اینکه اصولاً زبان قرآن عرفی هست یا نه. یادتان باشد پرسش اولیه‌ای که با آن شروع کردیم این بود که آیا زبان قرآن زبان عرفی حجاز، مثلاً ۱۴۰۰ سال قبل، هست یا نه. این بحثِ عرفی‌بودن سه سطح داشت.

زبان قرآن عرفی است یا نه

یکی در حد واژه، یکی در حد قواعد، مثلاً قواعد گرامری و قواعد زیبایی‌شناسی، و یکی هم در حد فرهنگ. صورت پیشرفته‌ترِ این ادعا این است که اصولاً نه‌فقط زبان قرآن عرفی است، بلکه حتی فرهنگ حجازِ ۱۴۰۰ سال پیش هم در آن رعایت شده است. مثلاً از جمله دلایلی که می‌آوردند همین موضوع هفت آسمان بود که جزو فرهنگ آن‌ها بوده است؛ می‌گفتند اینکه در قرآن آمده، نوعی رعایت آن فرهنگ است؛ یا مسئلهٔ واژه‌های بازرگانی و مانند آن. دو مقالهٔ معروف در این باره به زبان فارسی هست که دو نویسندهٔ ایرانی در آن‌ها ادعا کرده‌اند که نه‌تنها واژه‌ها همان واژه‌ها و قواعد همان قواعدند، بلکه قرآن تا این حد به حجاز آن زمان نزدیک است که به فرهنگ آنجا هم ارجاع می‌دهد، ولو آن نکته‌ای که در آن فرهنگ هست درست نباشد.

من با این خیلی مخالفم. یکی از استدلال‌های اساسی کسانی که معتقدند فرهنگ حجاز، یعنی فرهنگ آن زمان، در قرآن منعکس شده این است که چون زبانِ قرآن همان زبانِ حجاز است و طبق آنچه در زبان‌شناسی می‌گویند فرهنگ در زبان وجود دارد، وقتی شما به آن زبان صحبت می‌کنید، چه بخواهید چه نخواهید، به آن فرهنگ صحبت می‌کنید. اولاً فکر می‌کنم در این باره به اندازهٔ کافی صحبت کرده‌ام که فرهنگ آن‌قدرها هم وابسته به زبان نیست. دربارهٔ نظریه‌ای که عده‌ای به آن معتقد بودند، یعنی اینکه زبان کاملاً حامل فرهنگ است، و اینکه اصلاً چه کسانی این نظریه را دادند و اکنون وضعش چگونه است، یک جلسه صحبت کرده‌ام و تکرار نمی‌کنم. البته این‌طور نیست که زبان اصلاً حامل فرهنگ نباشد؛ اما آن حالت افراطی، اینکه هر کس به زبانی صحبت می‌کند انگار دنیا را با قالب خاصی نگاه می‌کند که نمی‌شود از آن فرار کرد، تقریباً با این شدت طرفدار ندارد. این هم دلایلی داشت که چرا مثلاً در چهل پنجاه سال اخیر کم‌کم به این سمت رفتیم و به چیزهای یونیورسالِ همهٔ زبان‌ها، چه در گرامر و چه در واژگان، پی بردند. اکنون کاری به این قسمت ندارم.

بحث‌هایی که کردیم بیشتر در سطح واژگان بود: در یک جلسه با استفاده از آنچه ایزوتسو گفته است کوشیدم نشان دهم که نمی‌شود ادعا کرد واژگان قرآن واژگان حجاز است. این هم دلایل تاریخی دارد و هم دلایل واضح، شهودی و ساده‌ای که بدون ارجاع به تاریخ هم می‌شود دربارهٔ آن بحث کرد؛ همهٔ این‌ها را گفته‌ام. نکته فقط این است که در جلسه‌ای این بحث را هم کردم که دسته‌ای از واژه‌ها را می‌شود «واژه‌تصویر» نامید: واژه‌ای که برای شما چیزی را تصویر می‌کند. اسم یک شیء را می‌برید، مثلاً اسم یک حیوان یا یک درخت را، و این‌ها چیزی را برای شما تصویر می‌کنند. دربارهٔ واژه‌تصویرها اصولاً کسی چندان بحثی ندارد که دقیقاً به همان معنایی‌اند که در آن زبان بوده است. بحث در واژه‌هایی است که حامل فرهنگ‌اند، یعنی واژه‌هایی که خودشان انتزاعی‌تر و فکرشده‌ترند. مثلاً هر زبانی واژه‌ای برای پدر، برای مادر، برای شتر دارد؛ اینکه بگوییم این واژه که اینجا به کار رفته حامل فرهنگ است، واقعاً به بحثی که می‌خواستیم بکنیم چندان ربطی ندارد. واژه‌تصویرها به همان معنایی به کار می‌روند که اعراب به کار می‌بردند و هیچ مشکلی هم ایجاد نمی‌کنند؛ اما هرچه به سطح انتزاعی‌تر می‌آییم، واژه‌ها از معناهای واقعی خودشان در آن زبان دورتر می‌شوند.

فکر کنم در تمام این بحث‌ها، در چهار پنج جلسه، همه‌اش کوشیدم با شواهدی که در قرآن هست نشان دهم که مثلاً واژه‌هایی مثل کفر و ایمان نه‌تنها از نظر تاریخی مسلم است که به این معنا نبوده‌اند، بلکه بدون تاریخ هم مسلم است که به این معنا نیستند. مثلاً در واژه‌ای مثل آیه یا اسلام آن‌قدر بینش توحیدی هست که معلوم است در یک فرهنگ مشرکانه این واژه نمی‌تواند به این معنا باشد. نکته این است که به ارجاع به تاریخ احتیاجی نیست: اکثر واژه‌ها آن‌قدر با جهان‌بینی توحیدی آمیخته‌اند که به‌طور بدیهی در فرهنگی که توحیدی نبوده نمی‌توانسته‌اند به این معنا وجود داشته باشند. شواهد تاریخی خیلی مفصلی هم در این کتاب ایزوتسو هست که هیچ‌کدام از این واژه‌های انتزاعی، مثلاً صفات اخلاقی یا واژه‌هایی که مفاهیم دینی را می‌رسانند، به این معنا در زبان عرب به کار نمی‌رفت؛ بعضی حتی معناهای خیلی دوری دارند، مثل واژهٔ اسلام یا آیه.

می‌خواهم دوباره چیزی را یادآوری کنم: دربارهٔ معنای واژه دو چیز هست که باید از هم جدا شوند.

سنس و ریفرنس

در زبان‌شناسی این دو را جدا می‌کنند: سنس و ریفرنس. سنس، که در فارسی معمولاً «مفهوم» ترجمه می‌کنند، این است که جایگاه یک واژه را در مجموعهٔ واژگان یک زبان و ارتباطش را با واژه‌های دیگر مشخص می‌کنید؛ مثل اینکه من معنای واژه‌ای را از شما بپرسم و شما با استفاده از زبان به من توضیح دهید که معنایش چیست، انگار آن را درون نظام واژگانیِ موجود برای من معنادار می‌کنید. چیز دیگری هم دربارهٔ معنای واژه وجود دارد که به آن ریفرنس (reference) یا مصداق می‌گویند: مصداق خارجی این واژه، یعنی ارتباطی که این واژه با جهان خارج دارد، نه با عنصرهای زبان. هر وقت یک عنصر زبانی در ارتباط با سایر عناصر زبانی معنا می‌شود، به اصطلاح سنس دارد؛ و وقتی ارجاعش به جهان خارج معلوم می‌شود، با ریفرنس سروکار داریم.

خیلی میل داشتم صحنهٔ بسیار جالبی از فیلم «معجزه‌گر» آرتی پن را اینجا نشانتان دهم، ولی فیلم را نیاوردند و نمی‌شود. نکته‌ای بگویم که به نظر من واقعاً خیلی حیاتی و مهم است. اصولاً وقتی بچه هستید و معنای واژه‌ای را یاد می‌گیرید، به‌شدت ریفرنسی دارید: این واژه را به شما می‌گویند که معنایش این است. این خیلی بدیهی است، چون هنوز زبان بلد نیستید؛ برای آنکه کسی واژهٔ جدید و ارتباطش با سایر واژه‌ها را بداند، باید واژگانی را بلد باشد. همهٔ واژه‌هایی را که اول یاد می‌گیرید، دقیقاً با ریفرنسشان یاد می‌گیرید؛ مثلاً بابا و مامان، یا همین چیزی که دارید می‌خورید. می‌خواهم بگویم معنای هر واژه را در ابتدا که یاد می‌گیرید، تجربه می‌کنید: چیزی در تجربیات شما حاضر است، به آن اسمی می‌دهند و به شما می‌گویند اسمش این است و شما یاد می‌گیرید.

هرچه رشدتان بیشتر می‌شود، بیشتر متمایل می‌شوید که واژه‌ها را با سنسشان یاد بگیرید. وقتی وارد تعلیمات عمومی می‌شوید، وقتی می‌خواهید لغتی را یاد بگیرید، نگاه می‌کنید که معنای این لغت چیست. ما در زندگی خودمان روندی داریم: در آغاز معنا برای ما مطلقاً ریفرنس است و بعد بیشتر به این سمت می‌رویم که معنا سنس شود؛ و این خیلی فاجعه است. از نظر روان‌شناسی نکتهٔ خیلی مهمی است که تمایل پیدا می‌کنید واژه‌ها را در سطح سنس بفهمید. دربارهٔ خیلی از واژه‌هایی که یاد گرفته‌اید، مثل همین نکته‌ای که دربارهٔ قرآن، یا مثلاً دربارهٔ مسائل عرفانی، گفتم، و مثالی که دربارهٔ تهوع دارم، خیلی جاها فکر می‌کنید می‌فهمید یعنی چه، ولی واقعاً نمی‌فهمید. نکته این است که وقتی معنا را در سطح سنس می‌فهمید، به نوعی حس فهمیدن دارید؛ انگار مفهوم را درک کرده‌اید. ولی اصلاً معلوم نیست چیزی را که مفهومش را فهمیده‌اید، واقعاً ریفرنسش را دارید یا ندارید. مثلاً معلوم نیست وقتی قرآن را می‌خوانید، معنای این لغات به معنای ریفرنسی‌اش چقدر واقعاً پیش شما حاضر است، یعنی چیزی است که تجربه‌اش کرده‌اید.

آنچه فاجعه است این است که انگار این تفاوت اصلاً فراموش می‌شود. خیلی پیش می‌آید که آدم یک‌دفعه احساس می‌کند چیزهایی را که قبلاً شنیده و فکر می‌کرده فهمیده است، انگار دوباره دارد می‌فهمد. معمولاً این‌طور است که همه‌چیز را در حد سنس فهمیده‌اید: بارها چیزهایی را به شما گفته‌اند و آن‌ها را شنیده‌اید؛ به‌ویژه چون چیزی خیلی تکرار می‌شود، به نظر می‌آید که «من این را می‌دانم؛ قبلاً هم شنیده بودم». ولی یک‌دفعه که ریفرنس تازه‌ای برایتان ایجاد می‌شود که انگار قبلاً آن را نمی‌شناختید و تجربهٔ تازه‌ای می‌کنید، یک عالمه گزاره که قبلاً در ذهنتان بود و شنیده بودید، انگار معنای تازه‌ای پیدا می‌کند. برای بعضی این اتفاق به‌شدت می‌افتد؛ مثلاً عرفا که دچار حالت‌های کشف و شهود می‌شوند: کافی است ریفرنس تازه‌ای پیدا کنند تا یک عالمه چیز که در ذهنشان بوده برایشان معنای تازه پیدا کند و عمیق‌تر شود. این روند عمیق‌ترشدن ریفرنس هم می‌تواند مراحل خیلی مختلفی داشته باشد؛ یعنی این‌طور نیست که فقط یک سنس باشد و یک ریفرنس: همان ریفرنس را می‌توانید بارها انگار عمیق‌تر کنید و بعد دوباره با چیزهایی که در ذهنتان هست تطبیق دهید.

جنبهٔ فاجعه‌آمیزش این است که زبانی که وجود دارد، یعنی واژگانِ موجود، حامل سنت است؛ اصلاً زبان چیزی است که به نوعی والد دارد به شما یاد می‌دهد. می‌خواهم بگویم ماندن در محدودهٔ سنس با مسئلهٔ تبعیت از والد خیلی ارتباط دارد: اینکه تجربهٔ شخصی نیست. بحث‌کردن در این باره راحت نیست؛ اگر آن فیلم بود، آنجا نشانتان می‌دادم که میان یادگرفتن زبان و مفهوم والد چه ارتباطی وجود دارد. زبان واقعاً چیزی است که در بیرون وجود دارد؛ نظام زبان چیزی است که وجود دارد و به ما عرضه می‌شود. اگر بخواهم با تجربه‌های شخصی خودم پیش بروم و زبانی درست کنم، خیلی از این واژه‌ها را این‌طور درست نمی‌کنم. این چیزی است که از قبل بوده و در واقع بیشترین چیزی است که سیطرهٔ والد و سنت را بر ما تحمیل می‌کند. اصولاً خیلی از واژه‌هایی را که فکر می‌کنید معنایشان را می‌فهمید، در حد سنس و به‌طور خیلی ضعیفی می‌فهمید.

فکر می‌کنم این در فهمیدن قرآن خیلی مهم است: دست‌کم آدم این حس را داشته باشد و وقتی قرآن می‌خواند همیشه بداند که آنچه اکنون از این واژه و از این آیه می‌فهمد، اگر ریفرنس‌های تجربی‌اش کمی عمیق‌تر شود، می‌تواند ریفرنس‌های عمیق‌تری برای معناهای این واژه و آیه پیدا کند. می‌خواستم بگویم این تفاوت سنس و ریفرنس در آن فیلم به نظرم خیلی مشخص است. آن فیلم، فیلم خوبی است و دوست دارم جایی از آن را ببینید، چون واقعی است: دقیقاً زندگی هلن کلر است. اتفاقی که برای هلن کلر افتاد این بود که خیلی خیلی زیاد سنس بلد بود و هیچ ریفرنسی را نمی‌فهمید.

هلن کلر و درک ریفرنس

شاید هلن کلر تنها آدمی باشد که یک‌دفعه، در لحظه‌ای خاص، مثلاً در ۱۲ سالگی، فهمید که اصلاً ریفرنس یعنی چه. تفاوت میان فهمیدن واژه به معنای سنس و به معنای ریفرنس در این فیلم خیلی مشخص است. آخر فیلم یک‌دفعه ریفرنس را می‌فهمد: اینکه اصلاً دنیایی وجود دارد و این‌ها دارند به چیزهایی اشاره می‌کنند. هلن کلر این را یک‌دفعه کشف کرد، چون منافذ حسی‌اش به سمت جهان خارج خیلی بسته بود؛ انگار اصلاً به آن صورت متوجه جهان خارج نبود. نمی‌خواهم بگویم اتفاقی که آنجا می‌افتد دقیقاً فقط تفاوت میان سنس و ریفرنس است، ولی اتفاق جالبی در زندگی هلن کلر افتاد که به نظر من در این فیلم هم خیلی خوب نشانش داده‌اند؛ همه‌چیزش درست است. سازندهٔ فیلم آدم خیلی متفکری نیست و خیلی بعید می‌دانم فهمیده باشد چه دارد می‌سازد. به نظر من این صحنه خیلی عمیق است؛ انگار دست‌کم یک فیلسوف و زبان‌شناس بزرگ در آن مشاوره داده باشد. تصاویری که ساخته و حالت بازیگری که نقش هلن کلر را بازی می‌کند خوب است و با چیزهایی که اکنون در زمینهٔ زبان‌شناسی می‌گویند جور درمی‌آید. این یادآوری را کردم؛ موضوع مهمی دربارهٔ سنس و ریفرنس وجود دارد که شاید بار دیگر به آن برگردیم.

دو چیز بود. حرف‌هایی که دربارهٔ واژه زدم، به نوعی میانگین دو ایده است.

ایزوتسو و جوادی آملی؛ سنس در برابر ریفرنس

ایزوتسو به‌شدت متمایل است واژه را در سطح سنس معنا کند: وقتی واژه را می‌گیرد، کاملاً درون کتاب نگاه می‌کند که با چه واژه‌هایی هم‌نشینی دارد و با چه واژه‌هایی حوزهٔ معنایی می‌سازد؛ این‌گونه به واژه نگاه می‌کند. اما آقای جوادی آملی، که از «زبان جهان فطرت» حرف می‌زند، به‌شدت متمایل به ریفرنس است. حرفش این است که اگر مطابق با فطرت زندگی کرده باشید، یعنی انسان مسیر زندگی را طی کرده باشد، ریفرنس‌هایی پیشش ظاهر می‌شود و بعد در قرآن می‌تواند بفهمد که این واژه‌ها به ریفرنس‌هایی ارجاع می‌دهند که پیش خودش دارد. این دیدگاه به‌شدت متمایل است ببیند معنای یک واژه به معنای ریفرنس چیست؛ و حرف درستی می‌زند: باید طوری زندگی کرده باشید که تجربیاتی داشته باشید تا این ریفرنس پیش شما باشد، وگرنه نمی‌آید؛ و این را با توضیح هم نمی‌شود به شما فهماند. هر توضیحی که دربارهٔ معنای واژه می‌دهم، در سطح سنس می‌گویم؛ نمی‌توانم دست کنم و چیزی را در تجربیات شما بگذارم. ممکن است بکوشم توضیحاتم طوری باشد که حسی ایجاد کند تا به نوعی بفهمید، ولی واقعاً تا کسی ریفرنسش را نداشته باشد، معنای واقعی واژه را نمی‌فهمد.

اما دربارهٔ متدولوژی: اگر واژه‌ای دارم، یک مسئله این است که چگونه ریفرنس و معنایش را پیدا کنم؛ ولی حرف‌زدن از متدولوژی برای پیدا کردن ریفرنس انگار اصلاً معنا ندارد و مجبوریم در سطح سنس بحث کنیم. چگونه می‌توانم دربارهٔ ریفرنس یک واژه چیزی بگویم؟ فقط اینکه باید بروید کاری بکنید؛ مثلاً بروید به تمام این چیزهای دینی عمل کنید، مثلاً مطابق فطرت زندگی کنید، تا ریفرنس‌ها خودشان بیایند. این بحثی کلی است؛ آن را گفتم و تمام شد و بیش از این نمی‌شود بحث کرد. شما می‌توانید بگویید نه، من این کار را نمی‌کنم، یا قبول ندارم. ولی هر حرفی که می‌زنیم در محدودهٔ سنس است، و نکتهٔ مهم این است که قواعدی داشته باشیم که چگونه معنای یک واژه را، در حد سنس و ریفرنس و هر چه هست، حدس بزنیم و چگونه آن را بیان کنیم.

یک نکتهٔ خیلی اساسیِ پوپری این است که هیچ‌کس حق ندارد از شما بپرسد معنایی را که برای یک واژه می‌گویید از کجا آورده‌اید. من می‌توانم بگویم ریفرنسش را این‌گونه پیش خودم دارم و می‌دانم معنای این واژه این است. معنا کردن یک واژه مثل دادن یک تئوری است. می‌گویم معنای این واژه این است؛ حالا چه باید بکنم؟ وقتی معنایی به واژه‌ای نسبت داده شد، مثلاً کسی گفت معنای واژهٔ اسلام در قرآن همین معنایی است که ما می‌گوییم، یعنی دینی که پیامبر آورده، اشکالی ندارد؛ این تئوری اوست: می‌گوید اسلام در قرآن مثلاً یعنی اسلام‌آوردن، یعنی مسلمان‌شدن به همین معنایی که ما می‌گوییم. حالا چه باید بکند؟ هر کس هر معنایی برای واژه در نظر گرفت، اولاً باید نشان دهد که با آیه‌هایی که در قرآن هست تطبیق دارد. آیه‌های قرآن در واقع مثل فکت می‌شوند: وقتی تئوری‌ای فیزیکی می‌دهید، باید یک سری آزمایش‌های موجود را به‌عنوان فکت توجیه کنید؛ همیشه چیزهایی داریم که تئوری‌مان باید به اصطلاح روی آن فکت‌های موجود فیت شود.

نکتهٔ اول این است که هر معنایی به واژه نسبت دهید، هیچ‌کس حق ندارد از شما بپرسد آن را از کجا آورده‌اید؛ حدس می‌زنید. حدسی برای خودتان می‌آورید و آزمایش می‌کنید: باید آن را با آیه‌ها تطبیق دهید و ببینید این معنای واژه واقعاً به این آیه‌ها می‌خورد یا نه؛ مثلاً آیا اسلام به معنای دینی که پیامبر آورده، واقعاً در قرآن به کار می‌رود یا نه. تئوری خوب آن است که به همه‌جا بخورد؛ هرچه شمول بیشتری داشته باشد و آیه‌ها را بهتر بتوانید با آن بخوانید و معنا کنید، تئوری بهتری است. این نکتهٔ اصلی است: تئوری‌تان باید آیه‌ها را توجیه کند و معنایش در این آیه‌ها برقرار باشد.

نکتهٔ دیگر اینکه باید به نوعی با ریشهٔ لغت سازگار باشد؛ مثلاً در اسلام به نوعی معنای تسلیم‌شدن هست. مثل بحثی که در همین کلاس دربارهٔ توبه شد: کسی گفت معلوم است توبه چیست؛ یعنی آدم قول بدهد کارهایی را نکند. فرض کنید همهٔ آیات قرآن را خواندید و همین معنای توبه به نظرتان درست آمد؛ ولی چرا برای آن واژه‌ای انتخاب شده که معنای بازگشت دارد؟ پس این هم نکته‌ای است، مثل فکتی جداگانه، که باید توجیه شود: چرا واژه‌ای با چنین ریشه و معنای لغوی برای چنین معنایی به کار رفته است. مثلاً اگر بخواهم آن معنایی را برسانم که می‌گویند، یعنی قول‌دادن به اینکه این کار را تکرار نکند، کلمهٔ قول در عربی هست، عهد هست؛ می‌توانم این واژه‌ها را به کار ببرم؛ چرا واژهٔ بازگشت را به کار برده است؟ پس آنچه می‌گویم باید به نوعی با ریشهٔ لغت هم هماهنگ باشد.

و بعد هم با نوع استعمالش در زبان عرب: مثلاً اگر شما این معنا را کردید و دقیقاً واژهٔ عربی دیگری در همان زمان به این معنا وجود داشت، ولی قرآن از آن استفاده نکرده است، باید توجیهی داشته باشید که چرا این اتفاق افتاده است. ممکن است چنین باشد؛ مثلاً من بگویم قرآن به دلیلی از این واژه استفاده نکرده و از واژهٔ دیگری به همان معنا استفاده کرده است. اگر چنین موردی پیدا شد، به هر حال باید این اتفاق عجیب را توجیه کنم: آن واژه چه ایرادی داشت؛ مثلاً مشکلی داشت، یا استعمال خاصی داشت که از آن استفاده نکرده است.

خلاصهٔ متدولوژی این است که ریفرنس و معنا را هر طور دلتان می‌خواهد حدس بزنید. حتی یک بار گفتم می‌تواند این‌گونه باشد: ریفرنسی پیش خودم دارم، مثل آن مثالی که دربارهٔ «لا ریب فی» زدم؛ دربارهٔ صفتی که در قرآن می‌بینم احساسی دارم و حس می‌کنم ریفرنسش پیش من هست؛ بعد می‌گردم ببینم آیا جایی در قرآن به آن اشاره شده یا نه، و احساس می‌کنم که شاید «لا ریب فی» یا مثلاً «احکمت آیاته» دارد آن حالتی را بیان می‌کند که من از آیات قرآن حس می‌کنم. مهم نیست این ریفرنس را چگونه می‌آورید: یا می‌روید مثلاً در آیه‌های قرآن می‌گردید، همهٔ آیه‌هایی را که این کلمه در آن‌هاست نگاه می‌کنید و حدسی برایتان ایجاد می‌شود؛ یا ریفرنسی پیش خودتان دارید و می‌روید ببینید آیا واژه‌ای برایش هست که با این ریفرنس فیت شود یا نه؛ یا چیزی بینابین: آیه‌ای می‌خوانید و به نظرتان می‌آید که این کلمه در آن باید به ریفرنسی که خودتان می‌بینید ارجاع داده باشد، و بعد این برایتان به یک تئوری تبدیل می‌شود. اینکه این تئوری اولیه را چگونه به دست می‌آورید، اصلاً محل پرسش نیست؛ به هر حال در عرضه‌کردن معنای واژه باید این مراحل را طی کنید: نشان دهید معنایی که در نظر گرفته‌اید با همه‌جا سازگار است و ریشهٔ واژه و نوع استعمالش در زبان عربی هم به نوعی با آنچه می‌گویید سازگار است.

این‌ها را از این جهت تکرار کردم که به نظرم چیزهای مهمی‌اند. واژه‌ها را بیشتر مثل مثال به کار می‌برم؛ اینکه کدام واژه را اینجا بحث کنم، برایم اهمیت کمتری دارد؛ مثلاً اینکه واژهٔ صلات را اینجا بحث کنم که اقامهٔ صلات یعنی چه. مهم این است که این نحوهٔ برخورد با یک واژه را یاد بگیرید. اگر بعداً خودتان واژه‌ای در نظرتان بود که مثلاً در آیه‌ای می‌خوانید و می‌پرسید این واژه یعنی چه و اینجا به چه مناسبتی آمده است، کاری که باید بکنید این است که بکوشید ریشهٔ لغت را دربیاورید و همه‌جا در قرآن آن واژه را نگاه کنید؛ به هر حال چیزی به ذهنتان می‌رسد.

مثال‌هایی که زدم، مثلاً هفت آسمان، نمونهٔ خیلی واضحی بود که با تأکید زیاد رویش بحث کردم؛ نشان می‌داد خیلی مهم است تئوری‌ای بدهید که همه‌جا با همهٔ آیه‌ها فیت باشد. نکتهٔ اصلی این بود که در همهٔ حرف‌هایی که می‌زدند، آن را به معنای مخصوصی نمی‌گرفتند، در حالی که جایی در قرآن، جایی که به گمانم نوح با قوم خودش صحبت می‌کند، به نظر می‌آمد دارد به چیزی اشاره می‌کند که همه می‌بینند؛ بنابراین معنای مخصوصی داشت. یا مثلاً واژهٔ توبه، که هنوز دربارهٔ آن بحث خاصی نکرده‌ام. هر کدام از واژه‌هایی که اینجا گفتم به نوعی چیزهایی را نشان می‌داد؛ مثل واژهٔ محسن.

دربارهٔ واژهٔ محسن، اشکالی در کار ایزوتسو، مثلاً در مقدمات کتابش، هست: جایی اشاره می‌کند که گاهی قرآن خودش واژه‌ای را معنا می‌کند. آنجا مثال «بر» را می‌زند، ولی دربارهٔ محسن هم می‌شد مثال بزند. آیه‌ای را که دربارهٔ محسنین است انگار به معنای تعریف واژه می‌گیرد؛ انگار قرآن دارد معنای واژهٔ محسن را تعریف می‌کند: محسن یعنی چه؟ محسنین چه کسانی‌اند؟ آن‌هایی که نماز می‌خوانند، آن‌هایی که زکات می‌دهند و آن‌هایی که مثلاً به آخرت یقین دارند.

نمونه محسن و اصل یکسان‌معنایی

ولی واقعاً این‌طور نیست. فکر می‌کنم یک بار روی این کاملاً تأکید کردم که معنای محسن مشخص است: کسی که کار زیبا انجام می‌دهد، انگار با ملاک زیبایی زندگی می‌کند؛ این از خود واژه پیداست. مثلاً در داستان، نمونهٔ بارزی از یک آدم محسن می‌بینید: کسی که همهٔ آدم‌ها، حتی آن‌هایی که نماز نمی‌خوانند و نمی‌دانند نماز خواندن یعنی چه، شاید بفهمند که آدمی محسن است؛ چون در نحوهٔ کارکردن، رفتار، راه‌رفتن، حرف‌زدن و همه‌چیزش نوعی زیبایی هست.

پس می‌خواهم بگویم خیلی فرق می‌کند که محسن را چیزی ناشناخته فرض کنید که این گزاره دارد تعریفش می‌کند، یا فکر کنید معنای محسن معلوم است و این‌ها نشانه‌های احسان‌اند. فرقش این است که من از آیه‌ها این نتیجه را می‌گیرم که از نظر خدا زیباترین کارها به ترتیب نماز خواندن، زکات دادن و یقین داشتن به آخرت است؛ نه اینکه این تعریف محسن باشد. من تعریف محسن را می‌دانم و می‌دانم که این‌ها در واقع نشانه‌اند. بنابراین نوعی رتبه‌بندی می‌شود که زیباترین کارها چیست: خدا کسی را به معنای واقعی محسن می‌داند که دست‌کم این کارها را بکند، چون این‌ها کارهای خیلی زیبایی است. دقت می‌کنید؟ خیلی فرق می‌کند که محسن را مجهول بگیرید و این را تعریفش قرار دهید، یا بدانید محسن چیست، یعنی کسی که با معیار حُسن زندگی می‌کند، و بعد معنای این آیه‌ها این شود که این‌ها کارهای زیبایی است.

اصلی هم گذاشتیم که معنای یک واژه همیشه یکی است، مگر اینکه خلافش را ثابت کنید؛ برعکس بحثی که در علم وجوه و نظایر هست، که انگار هرچه برای یک واژه معنا و مثال بیشتری بگوییم بهتر است. به نظرم یک استفادهٔ خوب از این اصل، مثلاً دربارهٔ یک واژه، این بود که بکوشید معنای واژه را ثابت نگه دارید. دربارهٔ تسبیح خیلی راحت است که آدم بگوید این تسبیح وقتی دربارهٔ سیارات به کار می‌رود به معنای شناوری است و وقتی دربارهٔ آدم‌ها به کار می‌رود به معنای ذکر گفتن. ولی اگر بکوشید این معنا را ثابت نگه دارید، پیوندی ایجاد می‌شود میان اینکه سیارات چه می‌کنند و تسبیح گفتن آدم‌ها. مفهومی اینجا هست: یک واژه برای دو سر طیف به کار می‌رود و با وحدت‌بخشیدن به این دو، مفهوم اخلاقی و عرفانی خیلی جالبی را می‌توانید از آن درک کنید. بنابراین خیلی فکر می‌کنم که این یک اصل است؛ به نظر من اصلی بدیهی و خیلی واضح است: واژه یک معنا دارد، مگر اینکه به نوعی نشان دهید و استدلال کنید که معناهایش در جاهای مختلف با هم فرق می‌کند.

واژه‌هایی که معنی‌شان پس از قرآن عوض شده

فکر می‌کنم به اندازهٔ کافی جا افتاده است که اگر در آینده بخواهم دربارهٔ واژهٔ خاصی صحبت کنم، روشش معلوم است و چگونه باید این کار را بکنم؛ می‌توانم به شما بگویم خودتان بروید و بکوشید معنای واژه را بفهمید. مطمئناً بحث‌های واژه‌ای پیش می‌آید؛ مرتب با آیه‌ای سروکار داریم و ممکن است سر معنای واژه‌ای اختلاف باشد؛ باید بکوشیم با همین شیوه زبان مشترکی با هم داشته باشیم. اگر مثلاً ترکیبی دارید و جایی خلاف را نشان می‌دهید، یعنی ثابت می‌کنید که اینجا این‌ها با هم ترکیب شده‌اند، آن‌وقت شما دارید خلاف را ثابت می‌کنید؛ تا چیزی نشان نداده‌اید، من قبول نمی‌کنم که این واژه اینجا معنای دیگری دارد.

می‌خواهم بگویم ما با واژه‌ها در واقع جهان خارج را، نه، تجربهٔ خودمان از جهان خارج را، به نوعی افراز می‌کنیم؛ یک واژه مثلاً مصداق‌هایی دارد. البته افرازکردن هم نگوییم، چون واژه‌ها با یکدیگر هم‌پوشانی هم دارند؛ ولی به هر حال دو واژه واقعاً یک جا را نشان نمی‌دهند و حتماً با هم اختلاف‌هایی دارند. بنابراین وقتی دربارهٔ واژه صحبت می‌کنم، به نظرم می‌آید که این‌طور نیست که فقط یک معنای خاص دارد؛ واژه همیشه طیفی از معانی، گستره‌ای از معانی دارد.

مثلاً واژهٔ تسبیح به نوعی شبیه به معنای شناوری است؛ وقتی این واژه دربارهٔ سیارات گفته می‌شود، آدم این‌طور می‌فهمد که سیارات در مدارهای خودشان شناورند. و وقتی همین واژه دربارهٔ آدمی به کار می‌رود که دارد تسبیح می‌کند، خیلی راحت می‌توانید بگویید اینجا معنایش ذکر گفتن است و معنای آنجا با اینجا ربطی به هم ندارد. من اینجا بحثی کردم که این‌ها با هم ربط دارند: یک سر طیف، شناوری به معنای سیارات است و در سر دیگر طیف هم مفهوم شناوری وجود دارد؛ در شناوری آن‌ها مفهوم تسبیح به معنایی که ما داریم وجود دارد و در تسبیح ما هم معنای شناوری هست. می‌خواهم بگویم در برابر این حرف که آنجا شناوربودن است و اینجا این است و به هم ربطی ندارند، راحت تسلیم نمی‌شوم؛ در برابرش مقاومت می‌کنم.

مثلاً واژه‌ای مثل عین هم به معنای چشم است، که در قرآن هم به کار می‌رود، و هم به معنای چشمه؛ دو مصداق کاملاً متفاوت. من در برابر اینکه یک واژه چند معنای کاملاً مختلف داشته باشد مقاومت می‌کنم و می‌گویم باید دلایل متقنی بیاورید. علمی وجود دارد به نام وجوه و نظایر؛ مثلاً می‌گویند هدایت در قرآن ۱۶ معنا دارد، یا واژه‌ای دیگر در قرآن ۷ معنا دارد؛ رکورد می‌زنند. به نظرم این دقیقاً مخالف چیزی است که باید باشد. کارشان مثل این است که من معنایی از هدایت در ذهنم دارم، به این آیه که می‌رسم می‌بینم صدق نمی‌کند و می‌گویم اینجا معنای دیگری دارد.

بگذارید این‌طور بگویم: زبان عربی نوعی افراز بوده است، و این واژهٔ هدایت به هیچ‌کدام از خانه‌های آن افراز نمی‌خورد؛ انگار آن‌ها مربع‌اند و این دایره است و با خیلی از آن خانه‌های مربع تقاطع دارد. عرب‌ها وقتی قرآن را می‌خوانند، خیلی راحت می‌گویند هدایت اینجا یعنی این، ولی این‌طور نیست؛ این خودش واژهٔ تازه‌ای است. نکته این است که هدایت واژهٔ تازه‌ای است: به معنایی که در قرآن هست، در زبان عربی وجود نداشته است؛ کفر هم به معنایی که در قرآن هست وجود نداشته است. اگر بخواهید آن‌طور برخورد کنید، مثل این است که واژه را در همان زبانی که خودتان بلدید پروجکت می‌کنید و نمی‌آیید واژه‌ای تازه را بفهمید. در فهمیدن شعر باید ببینی شاعر شاید این واژه را گاهی چگونه به کار می‌برد و چه چیزی در ذهنش است: حسی دارد و این واژه را برای آن ریفرنسی که پیش خودش است انتخاب کرده است.

منظورم چیست؟ طرفدار آنم که یک واژه را باید به‌عنوان یک چیز واحد فهمید، مگر اینکه استدلال خوبی داشته باشید که مثلاً عین در چشم و چشمه به دو معنای متفاوت با دو مصداق مختلف به کار رفته است. حتی دربارهٔ عین هم نگاه کنید: در فارسی هم چشم و چشمه داریم؛ این دو به هم ربط دارند، چون از هر دو آب بیرون می‌آید. می‌خواهم بگویم به هر حال معمولاً وقتی واژه چند معنا دارد، گاهی این‌طور است که معنای مشترکی میانشان هست؛ ما باید در فهمیدن معنای واژه دنبال اشتراکی بگردیم که در همهٔ کاربردهایش هست.

امروز چند واژه آورده‌ام دربارهٔ چیزی که ایزوتسو، مثلاً دربارهٔ بعضی واژه‌ها، خیلی رویش تأکید کرده است؛ این موضوع را قبلاً گفته‌ام. می‌خواهم دربارهٔ واژه‌هایی صحبت کنم که در قرآن آمده‌اند و معنایی داشته‌اند، ولی همین واژه در فرهنگ اسلامی کم‌کم معنای دیگری پیدا کرده است؛ و گاهی سوءتفاهم این‌گونه پیش می‌آید که آیه‌ای از قرآن را با آن معنای تازه، که مثلاً از قرنی به بعد پیدا کرده، بخوانید و کاملاً غلط بفهمید. صحبتم دربارهٔ واژه‌هایی است که همین اکنون میان خودمان، میان مسلمان‌ها، به معنایی به کار می‌روند که با معنایشان در قرآن یکی نیست؛ و چون این واژه‌ها قرآنی‌اند، ممکن است از این راه اشتباه پیش بیاید. اینجا می‌خواهم دربارهٔ واژه‌های خاصی صحبت کنم که اکنون معنایی جاافتاده دارند، ولی گاهی تقریباً هیچ ربطی به معنای قرآنی‌شان ندارند. سه چهار مورد را می‌خواهم بحث کنم.

اولی‌اش، که خیلی ساده است، واژهٔ نجس است. آقای جعفری کتابی دارد، «منابع فقه»، که چهار مقاله است. آنجا بحث می‌کند که واژهٔ نجس برای نخستین بار به معنایی که ما اکنون می‌فهمیم، یعنی معنای فقهی‌اش، در قرن سوم به کار رفته است؛ پیش از آن اصلاً در زبان عربی، یا مثلاً میان مسلمین، نجس به این معنا، یعنی چیزی که باید آب کشید، به کار نمی‌رفت. این مفهوم فقهی و این واژه به این معنا دیر ساخته شد. این واژه یک بار در قرآن آمده است و عده‌ای واقعاً این‌طور می‌فهمند که مشرکین نجس‌اند، یعنی باید آب کشید، و چون نجس‌اند، به معنای نجاست در برابر طهارت، آن‌ها را به مسجد راه ندهید.

حرف آقای جعفری این است که نجس در زمان نزول قرآن، نزد عرب، به معنای پلید بوده است؛ همان پلید در زبان فارسی: کسی که از نظر معنوی مشکلاتی دارد، آدم پلیدی حساب می‌شود. این آدم‌ها را نه به این دلیل که مثلاً نمی‌شود به آن‌ها دست زد، بلکه به این دلیل که آدم‌های بدی‌اند، به مسجدالحرام راه ندهید؛ یا به این دلیل که ممکن است یواشکی با نیت‌های بدی به مسجدالحرام بیایند.

آقای جعفری در آن بحثش، که اگر اشتباه نکنم مقاله‌اش اصولاً دربارهٔ نجاست اهل کتاب است، دربارهٔ واژهٔ نجس می‌گوید عده‌ای همین آیه را ملاک گرفته‌اند برای اینکه کسی که مشرک باشد نجس است، به این معنا که نمی‌شود به او دست زد؛ و بعد بر این حساب که مثلاً در کار مسیحیان به نوعی شرکی هست، حتی اهل کتاب را هم نجس می‌دانند؛ یعنی این حکم را این‌گونه به این آیه می‌رسانند. بحث آقای جعفری این است که دست‌کم از این آیه هیچ چیزی نمی‌شود استفاده کرد، چون این واژه اصولاً در زمان نزول قرآن به هیچ وجه به معنای فقهیِ متداول امروزش به کار نمی‌رفت.

بعد دربارهٔ روایت‌ها بحث می‌کند که آیا از روایت‌ها می‌شود نتیجه گرفت که مثلاً ذبح اهل کتاب نجس است یا نه؛ یعنی اگر اهل کتاب حیوانی را، حتی با شرایط ما، ذبح کنند، می‌شود خورد یا نه، و اصلاً مردار حساب می‌شود یا نه. فتوای عده‌ای این است که اگر غیرمسلمان ذبح کند، نمی‌شود خورد. نمی‌دانم اکنون چه می‌کنند، ولی زمانی قصاب به استرالیا می‌فرستادند تا همهٔ آن‌هایی را که قرار بود به ایران بیاید آنجا ذبح کند. به هر حال چنین فتوایی وجود دارد، و حتی فتوایی که خود اهل کتاب نجس‌اند هم وجود دارد؛ هنوز هم هست. ولی مورد اختلاف است. از آن بحث‌های فقهی است که آقای جعفری در آن می‌کوشد استدلال کند که اصولاً هیچ دلیلی، نه در قرآن و نه در سنت، وجود ندارد که ذبایح اهل کتاب نجس باشد. حالا شاید نظر اکثریت واقعاً همان نجس‌بودن باشد.

بحث آقای جعفری این است، و بحث درستی است: این آیه ربطی به این موضوع ندارد؛ اینکه مشرکان نجس‌اند معنایش این نیست که مثلاً باید آن‌ها را آب کشید یا کاری از این دست کرد. اینکه آن بحث‌ها درست است یا غلط، یا چگونه استدلال می‌کنند، نمی‌دانم؛ می‌توانید آن مقالهٔ آقای جعفری را بخوانید؛ شاید کسانی هم جوابش را داده باشند. ولی با این واژه شروع کردم چون نکته‌اش خیلی ساده است: واژه‌ای پس از آنکه فقه افتتاح شد و مثلاً بحث‌های فقهی شروع شد، معنایی پیدا کرده است؛ ما نمی‌توانیم این معنایی را که اکنون دارد به آیه برگردانیم و روی آن استدلال فقهی کنیم و بگوییم چون آنجا نوشته نجس است، معنایش این است.

به‌علاوه، دربارهٔ تعمیم‌دادن «المشرکون» و «المشرکین» که در قرآن می‌آید به اهل کتاب: بدیهی است که هر وقت مشرکون و مشرکین می‌آید، منظور مشرکین قریش است، یعنی آدم‌هایی که واقعاً بت می‌پرستند. وگرنه اگر شرک به معنای به اصطلاح اخلاقی‌اش باشد، هیچ‌کس نباید به کسی دست بزند، یا برعکس. خود قرآن می‌گوید اکثرشان ایمان نمی‌آورند مگر اینکه مشرک‌اند؛ و شرک به معنای اخلاقی یعنی اینکه توحید را به آن معنای مطلق نداشته باشید که هیچ مؤثری را در جهان جز خدا نشناسید؛ با این حساب همهٔ ما مشمول آن می‌شویم.

واژه حکمت

دومی واژهٔ حکمت است که اکنون به معنای فلسفه به کار می‌رود. دربارهٔ نجاست هم: طهارت در قرآن هست، ولی مقابل ندارد. نه، چیزهایی از این دست که دربارهٔ شراب و قمار آمده، به معنای نجس در مقابل طهارت نیست. ببینید، ما اکنون می‌گوییم چیزی طاهر است و مقابلش نجس است و باید کاری بکنی تا طهارت بگیرد؛ در قرآن اصلاً در مقابل طهارت واژه‌ای به کار نرفته است. هر جا حرف از طهارت است، از طهارت حرف می‌زند و لزومی هم ندارد واژهٔ جداگانه‌ای برای مقابلش داشته باشیم. در قرآن هیچ واژه‌ای نیست که به این معنایی که ما اکنون از نجس می‌فهمیم به کار رفته باشد؛ نه خود کلمهٔ نجس و نه کلمهٔ رجس.

پرسیده شد که غذاهایی که خوردنشان حرام است، نجس‌بودنشان چه می‌شود. نجاستشان از این آیه درنمی‌آید؛ اینجا سخن از تحریم خوردن است. اشاره شد که در فقه، نجس به همان معنایی به کار می‌رود که اکنون ما به کار می‌بریم. من اصلاً بحث فقهی نمی‌کنم؛ اتفاقاً می‌گویم این واژه در قرآن معنای فقهی نمی‌داد؛ یک بار آمده است، ولی در زبان عربی به این معنا به کار نمی‌رفت. بعداً فقها مجاز بودند واژه‌ای را برای مفهومی که مقابل طهارت است وضع کنند، و از واژهٔ نجس استفاده کردند؛ نمی‌خواهم بگویم ایرادی هم داشته است. احکام فقهی هم گفته‌اند و آن‌ها سر جایش؛ با چیزهایی از سنت نتایجی گرفته‌اند و با استفاده از واژهٔ نجس حرف‌هایی زده‌اند؛ باشد.

ولی می‌خواهم بگویم این دلیل نمی‌شود که در قرآن بروید و واژه را به آن معنای متداول امروزش بگیرید. نباید یادمان برود که این معنا را در قرن سوم به این واژه نسبت داده‌اند؛ پس نمی‌شود در قرآن هم گشت و گفت چون این واژه را بعداً به این معنا به کار بردیم، آنجا هم به این معناست. واقعیت این است که واژه‌ها اصولاً در طول تاریخ معنایشان عوض می‌شود. مثلاً در زبان انگلیسی مثال‌های خیلی جالبی هست که واژه‌ها دقیقاً معنای برعکس پیدا کرده‌اند: واژه‌ای محترمانه به واژه‌ای خیلی زشت، به یک فحش، تبدیل شده، یا برعکس، واژه‌ای خیلی بد به واژه‌ای خیلی خوب؛ معناها گاهی کاملاً متضاد شده‌اند. ما باید بدانیم متنی که مثلاً مال قرن ششم یا قرن دوازدهم یا قرن هجدهم است، این واژه را به چه معنایی به کار می‌برد؛ باید بدانیم واژه در آن زمان چه معنایی داشته است.

بنابراین نمی‌خواهم چیزی بگویم دربارهٔ اینکه فقها این واژه را به معنای دیگری وضع کرده و به کار برده‌اند؛ این سر جای خودش است. وقتی کتاب فقهی می‌خوانید، باید بدانید واژه چه معنایی می‌دهد؛ ولی وقتی قرآن می‌خوانید، واژه آن معنایی را که نزد فقها دارد نمی‌دهد. می‌دانید چه می‌گویید؟ مثل این است که اگر امام‌ها می‌خواستند برای مفهومی جدید اسمی بگذارند، واجب بوده باشد که هیچ واژه‌ای را که در قرآن هست استفاده نکنند تا مبادا بعداً اشتباهی پیش بیاید. اگر امام جعفر صادق این واژه را به این معنا به کار برده باشد، فکر می‌کنم تحلیل آقای جعفری نشان می‌دهد که در روایات امام جعفر صادق هم این واژه شاید به این معنا نباشد؛ واقعاً نمی‌دانم. من دارم به مقاله‌ای از آقای جعفری استناد می‌کنم و تحقیق خاصی در این مورد نکرده‌ام. این واژه از روزی، از تاریخی، به این معنا به کار رفته و دست‌کم از اول این‌طور نبوده است.

هیچ اشکالی ندارد که واژه‌ای از قرآن، مثلاً رجس یا چیز دیگری، را برداشته و برای مفهومی تازه استفاده کرده باشند. ما باید مواظب باشیم و این‌ها را بفهمیم: اینکه واژه‌ای معنایش تغییر کرده است؛ مثل همین حکمت. معنای حکمت در قرآن با آنچه ما اکنون از حکمت می‌فهمیم کاملاً بی‌ربط است. اکنون حکمت، مثلاً در «انجمن حکمت و فلسفه»، به معنای فلسفه است؛ اصولاً بیشتر وقتی از حکمت حرف می‌زنند و می‌گویند کسی حکیم است، با حکمت نظری، یعنی فلسفه، کار دارند؛ می‌گویند حکمت یا فلسفه، یا حکمت و فلسفه. به هر حال حکمت اکنون در عرف دقیقاً به معنای چیزی مثل فلسفه به کار می‌رود؛ انگار فلسفه چیز تازه‌ای بود که وارد جهان اسلام شد و بعد خواستند اسمی عربی، غیر از خودِ فلسفه، برایش بگذارند و گفتند حکمت. ولی در قرآن معنایش واقعاً اصلاً ربطی به فلسفه ندارد.

دربارهٔ واژهٔ نجس فقط به تحقیق تاریخی‌ای استناد کردم که آقای جعفری انجام داده و چنین ادعایی کرده است؛ کار دیگری هم نمی‌توانم بکنم: غیر از تحلیل تاریخی کاری نمی‌شود کرد، چون این واژه یک بار در قرآن آمده است. یکی از چیزهایی که خیلی از آن استفاده می‌کنم این است که معمولاً جایی که معنای واژه واضح است، به‌عنوان نخستین شاهد، شاهد خوبی است برای اینکه معنایش چه می‌تواند باشد. حکمت بارها در قرآن آمده است، دست‌کم به همین شکل «حکمت»؛ بنابراین می‌توانیم از خود قرآن کمک بگیریم و ببینیم معنایش حدوداً چیست.

بگذارید به‌عنوان نخستین مثال، که فکر کنم بهترین مثال برای آن است، از سورهٔ لقمان شروع کنم. دربارهٔ لقمان می‌گوید: «و لقد آتنا لقمان الحکمه»؛ یعنی به لقمان حکمت دادیم، و بعد سخن از شکر خداست. بعد می‌گوید ما به لقمان حکمت دادیم و سپس می‌گوید به یاد بیاور که به پسرش چه می‌گفت. می‌خواهم بگویم مثل این است که لقمان آدم حکیمی است و حکمت داشته است و حالا دارد می‌گوید لقمان چه می‌گفت؛ چیزهایی که می‌گوید انگار از حکمتش دارد می‌گوید. متوجه هستید منظورم چیست؟ مثل اینکه بگویم لقمان آدم بسیار شجاعی بود و بعد چیزی بی‌ربط بگویم: می‌دانی چه می‌کرد؟ مثلاً هر روز صبح پا می‌شد. وقتی قرآن می‌گوید ویژگی لقمان این است که آدم حکیمی است و حکمت دارد، پس آن حرف‌هایی که از او نقل می‌کند باید به نوعی معنای حکمت را برساند؛ من باید از آن‌ها بفهمم حکمت یعنی چه.

حالا به پسرش چه می‌گوید؟ با حالت موعظه احکامی را برایش بیان می‌کند؛ واژهٔ حکمت از حکم می‌آید. به او می‌گوید به خدا شرک نیاور، مثلاً به والدین احترام بگذار، نماز به جا بیاور، زکات بده و الی آخر. آن آیه‌های سورهٔ لقمان به نوعی نشان می‌دهد معنای حکمت چیست. کسی که حکمت دارد، انگار دقیقاً و به‌وضوح می‌فهمد که چه باید کرد و چه نباید کرد. حکمت در معنای قرآنی‌اش، که از حکم می‌آید، به‌وضوح معنای چیزی عملی‌تر دارد و نظری نیست: حکمت به معنای گفتن و در واقع علم داشتن به این است که چه کارهایی را باید کرد و چه کارهایی را نباید کرد.

ولی می‌خواهم بگویم کمی بالاتر از این: حکمت در واقع مثل این است که کسی به جایی می‌رسد که این باید و نبایدها را درمی‌یابد؛ می‌فهمد چرا باید این کار را کرد و چرا نباید آن کار را کرد. این فرق می‌کند با اینکه کسی فقط بداند چه باید کرد. ممکن است من مثلاً از آدم خوبی، از پیامبر، شنیده باشم؛ ایمان هم دارم و مطمئنم که او پیامبر خداست و باید و نبایدها را می‌گوید، و من هم می‌دانم چه باید بکنم؛ ولی این حکمت نیست. حکمت مثل رسیدن به سرمنشئی است که بعداً این‌ها از آن درمی‌آید. همان‌جا در لقمان که نگاه می‌کنید، باید و نبایدها با نوعی استدلال همراه است؛ یعنی حکمت به نوعی مثل نتیجه‌گرفتن یک سری باید و نباید از قواعد است: می‌گوید چون این‌طور است، پس باید این‌طور کرد؛ این را قاطعانه می‌فهمد. مثلاً در میان حرف‌هایش که می‌گوید باید این کار را بکنی و این کار را نکنی، در عین حال به او تذکر می‌دهد که خدا همه‌چیز را، حتی اگر به اندازهٔ دانهٔ خردل باشد، می‌بیند؛ بعد حرف‌هایش را ادامه می‌دهد. این دیگر از جنس باید و نباید نیست؛ دارد حقیقتی را به پسرش می‌گوید.

این معنایی است که به نظر من برای حکیم می‌شود گفت، مثل یک تئوری؛ شما هم تئوری خودتان را داشته باشید. با توجه به ریشهٔ لغت، که از حکم است، حکمت به نوعی به باید و نباید، یعنی اینکه چه کاری باید کرد و چه کاری نباید کرد، ربط پیدا می‌کند. در نخستین مثالم، که دربارهٔ لقمان است، به نظر من حکمت یعنی آن علم خاص، دانشی که باعث می‌شود بدانید چه باید بکنید و چه نباید بکنید. در یک مورد خاص، مثلاً مسئله‌ای عملی را پیش شما می‌آورند و اگر حکمت داشته باشید، با قاطعیت می‌گویید اینجا نباید این کار را بکنید و باید آن کار را بکنید؛ در واقع دربارهٔ مسائل عملی‌ای که برایتان مطرح می‌شود حکم می‌دهید.

دربارهٔ داوود، هر کس قرآن خوانده باشد می‌داند که داوود در قرآن یک ویژگی دارد: قاضی است و همه دعوایشان را پیش او می‌برند. داستانی هست که برای آزمایشش دو نفر پیش او می‌روند و مسئله‌ای مطرح می‌کنند؛ یا داستانی که داوود با سلیمان نشسته است و دربارهٔ گوسفندهایی که از چراگاهی خورده‌اند حکم می‌کنند. دربارهٔ داوود حکمت و فصل الخطاب با هم آمده است. فصل الخطاب یعنی اینکه این حرف را زد و کار تمام است؛ اصطلاحی است که اخیراً در مسائل سیاسی به کار رفته است: فصل الخطاب کسی است که دیگر ماجرا را فیصله می‌دهد. نه اینکه مثلاً در پوزیشن بالاتری باشد؛ بلکه حرفی که می‌زند همه قبول می‌کنند. فصل الخطاب یعنی اینکه اگر سر چیزی اختلاف دارید و پیش داوود می‌برید، به‌وضوح می‌گوید: این که کاری ندارد؛ این را این‌طور کنید و آن را آن‌طور؛ و قبول می‌کنند.

قرآن حکمت را همراه فصل الخطاب می‌آورد؛ حکمت چیزی نزدیک به فصل الخطاب است؛ فصل الخطاب انگار به نوعی بروز حکمت است. چنین کسی خوب می‌فهمد و وقتی خطاب هم می‌کند، یعنی وقتی بیان می‌کند، طوری است که همه‌چیز فیصله پیدا می‌کند، به دلیل وضوحی که حکم‌ها پیش او دارد. یا در آیه‌ای دیگر حکمت با موعظه آمده است. موعظه‌کردن این است که آدم به دیگران می‌گوید کارهایی را نکنند و کارهایی را بکنند. همهٔ این‌ها نشان می‌دهد که حکمت جنبهٔ نظری ندارد و چیزی مثل فلسفه نیست؛ بیشتر به حکم‌کردن و تشخیص‌دادن و بیان‌کردن باید و نباید ربط دارد.

بگذارید بهتر بگویم: دربارهٔ عیسی می‌گوید که گفت به سوی شما آمده‌ام؛ اختلاف‌هایی دارید و با حکمت آمده‌ام تا این اختلافات را به نوعی میانتان رفع کنم. تعبیرش «روشن کنم» است؛ یعنی عیسی این کار را نمی‌کرد که فقط بگوید شما سر این مسئله با هم اختلاف دارید و این درست است، همین؛ تبیین می‌کند، یعنی طوری بیان می‌کند که بفهمند. حکمت در واقع فقط بیان احکام نیست؛ این است که بتوانید حتی آن را طوری به طرف برسانید که بفهمد از کجا دارید آن را نتیجه می‌گیرید.

آیه‌ای هم هست که خیلی خیلی زیاد در قرآن تکرار شده است؛ به انحای مختلف چنین آیه‌ای داریم، شاید بیش از ده بار. دربارهٔ پیامبر می‌گوید، یا دعایی دربارهٔ پیامبر است، که پیامبران می‌آیند و کارشان این است که آیات خدا را می‌خوانند و کتاب و حکمت یاد می‌دهند؛ حکمت را کنار کتاب می‌گوید. این پیامبران دو کار می‌کنند: یکی اینکه کتاب می‌آورند، یا اگر کتاب نمی‌آورند، کتاب تعلیم می‌دهند، مثلاً کتابی قدیمی، تورات را، تعلیم می‌دهند؛ و حکمت، یعنی مجموعهٔ احکام و آداب و چیزهایی را برای پیروان خودشان بیان می‌کنند. پس پیامبران دو کار انجام می‌دهند: کتاب می‌آورند و حکمت. کتاب یعنی نوشته؛ کتاب آن چیزی است که آیات به صورت مدون، به صورت مجموعه‌ای از گفتارها، درمی‌آید؛ مثلاً قرآن کتاب است. نوشته‌شده یعنی واجب‌شده؛ وقتی نوشته شد، باید انجامش دهیم. کتاب یعنی نوشته؛ کتاب همین چیزی است که در دست ماست.

کتاب و حکمت؛ دو کار پیامبر

مثلاً کتاب‌هایی که اسم بردید، و خود قرآن هم کتاب است. پیامبران کتاب و حکمت می‌آوردند؛ تعلیم کتاب و تعلیم حکمت می‌کردند. حکمت در واقع آن چیزی است که هر پیامبری می‌آمد، چه کتاب داشت و چه نداشت، به پیروان خودش یاد می‌داد: آداب، آداب زندگی‌کردن، احکام دینی، اینکه کارها را چگونه انجام دهند. این کار همهٔ پیامبران بوده است که این احکام را به پیروان خودشان یاد بدهند؛ و نه فقط احکام را طوطی‌وار یاد بدهند، بلکه برایشان بیان کنند که هر کاری را چرا باید این‌گونه کرد؛ گاهی با استدلال همراه می‌شد، مثل همان کاری که لقمان می‌کند. از مسائل اخلاقی را شامل می‌شد تا مسائل دیگر.

این واژه را برای بحثی انتخاب کردم که در جریان است: انگار پیامبر را ریدیوس می‌کنند و او را فقط مثل مدیومی می‌بینند که از آن استفاده می‌شود تا مثلاً کتابی را به مردم برسانند. اصلاً این‌طور نیست؛ تصوری که خود این کتاب از پیامبران دارد این نیست که فقط کتابی را به دستشان بدهند و آن را بیاورند و بگویند من کتاب را آوردم و دیگر با خودِ من کاری نداشته باشید. نه‌تنها معلم کتاب بودند، بلکه چیزی جدا از کتاب را هم به پیروان خودشان یاد می‌دادند. این پیامبرانی که مثلاً کتاب می‌آوردند، حکمت را هم یاد می‌دادند؛ به پیروان خودشان آموزش‌های عملی می‌دادند که چگونه زندگی کنند. از آموزش‌های اخلاقیِ خیلی سطح‌بالا شروع می‌شد تا مسائل ریزی که مثلاً به اختلافات خانوادگی و مانند آن مربوط می‌شد. بنابراین هر پیامبری همراه خودش حکمتی دارد.

اگر بخواهیم واژه‌ای جای حکمت بگذاریم، بیشتر شبیه فقه است؛ البته فقه نیست. چرا فلسفه اسمش حکمت شده است؟ بیشتر می‌خورد که اسم فلسفه را فقه بگذارند، چون نگرشی خیلی عمیق به جهان است، و اسم فقه را حکمت بگذارند، چون به احکام مربوط می‌شود؛ ولی جای این‌ها عوض شده است. می‌خواهم بگویم معنای حکمت فقه نیست، چون حکمت به آن نیرویی اشاره می‌کند که انگار این احکام را صادر می‌کند: پیامبران در پوزیشنی بودند که جهان را می‌شناختند، انسان را می‌شناختند و به همین دلیل می‌دانستند انسان در این جهان چه باید بکند و چه نباید بکند.

این مثال را اول گفتم چون معنای حکمت کاملاً عوض شده و جزو همین مثال‌هاست. معنای آن آیه دربارهٔ حکمت این نیست که اگر کسی فلسفه بلد باشد، مثلاً خیر زیادی به او رسیده است؛ می‌بینید کسی فلسفه بلد است و خیر زیادی هم به او نمی‌رسد؛ اکثراً تازه دردشان کمی بدتر هم می‌شود. حکمت یعنی آن دانشی که نه‌فقط دانش، بلکه حالتی روحی است که انگار از درون آن حکم را می‌بیند؛ و پیامبران آن را در کنار کتاب یاد می‌دادند. پیامبران را نمی‌شود دیلیت کرد. پیامبران فقط کتاب نمی‌آوردند؛ چیز دیگری هم می‌آوردند. پیامبر چنین چیزهایی را هم آموزش می‌داد. وقتی ما به پیامبر ایمان می‌آوریم، باید در کنار کتاب به آن آموزش‌هایی هم که به پیروان خودش داده اعتقاد پیدا کنیم. کتاب اصلاً سطح دیگری است، لِوِل دیگری است.

حکمت و مجموعهٔ احکام چیزی است که از یک انسان یاد می‌گیریم. اما کتاب رابطه‌ای کاملاً عمودی است و پیامبر آنجا نقشی جز همین مدیوم ندارد: وقتی کتاب را می‌خوانم، حداکثر با پیامبر به‌عنوان یک مدیوم سروکار دارم، کسی که این الفاظ را به او دادند و او هم به من داده است؛ ولی مستقیماً و عمودی با خدا سروکار دارم. حکمت کمی افقی‌تر است: مثل این است که خداوند آدمی را که کارش از نظر عملی خیلی درست است به‌عنوان الگو معرفی می‌کند و این وظیفه را به او می‌دهد که به دیگران یاد بدهد چگونه زندگی کنند، چه کارهایی بکنند و چه کارهایی نکنند. در خود کتاب بخشی از احکام آمده است، ولی اصلاً وظیفهٔ کتاب بیان‌کردن احکام نیست، چون حکمت در کنار کتاب چیز دیگری است. به نظر من معمولاً احکامی که در قرآن می‌آید، که این بحث را بعداً می‌شود کرد، به نوعی حقایقی در آن‌ها هست. در کتاب بیشتر جنبهٔ نظری غلبه دارد؛ حکمت بخش عملی دین است که کارِ پیامبر است.

پرسیده شد که خضر در آن داستان آن‌قدر آدم برجسته‌ای به نظر می‌رسد که می‌شود انتظار داشت همه‌چیز داشته باشد، ولی در آنچه آنجا آمده حرفی از حکمتش نیست. نه، آنجا چیز دیگری است: خضر در آن داستان نماد آدمی است که چیزهای غیبی می‌بیند و می‌داند. حکمت احکام عمومیِ مربوط به شیوهٔ زندگی انسان‌هاست؛ علم خضر مثال علم غیب است که دارد اجرا می‌کند. او چیزهای خاصی می‌داند؛ ولی چیزهای حکمت عام‌اند، مثل آنچه لقمان به پسرش می‌گوید یا پیامبران آموزش می‌دهند، که این‌گونه برای همهٔ انسان‌ها به درد می‌خورد. حکمت نتیجهٔ علم غیب نیست؛ اتفاقاً چیزی است که قابل تعلیم است و تعلیم حکمت می‌کنند؛ یعنی اگر کسی آن‌قدر نزدیک باشد، آن حکمت می‌تواند به او منتقل شود.

همین اکنون هم آدمی به این معنا حکمت دارد؛ حکمت قطع نشده است. آدم‌هایی هستند که در زندگی‌شان به‌روشنی می‌دانند چه کارهایی را نباید بکنند؛ مثال‌های خاص را هم می‌فهمند: وقتی مورد خاصی پیش می‌آید، با همان نیروی حکمتشان می‌فهمند و حکم می‌کنند. پیامبران در واقع با آموزش احکام انگار دارند آن چیز را منتقل می‌کنند. ممکن است احکامی را که پیامبر می‌گوید یاد بگیری، ولی به حکمتش نرسی. فرض کن با دیدن همین احکام انگار کلاً به جایی می‌رسی که خودت هم می‌توانی بفهمی چه باید بکنی؛ مثل اجتهاد؛ شاید واژهٔ نزدیک به حکمت مثلاً اجتهاد باشد: به جایی برسی که اگر جایی مسائلی پیش آمد، خودت بتوانی حکم‌ها را صادر کنی؛ فقط یادگرفتن مثلاً رساله نیست.

پیامبران می‌کوشیدند این را یاد بدهند: در هر مورد خاصی که به آن‌ها رجوع می‌شد احکام را بیان می‌کردند. در اطراف هر پیامبری به‌وضوح این جریان وجود داشت: آدم‌ها می‌آمدند و مشکلاتی را مطرح می‌کردند و پیامبران برایشان حل می‌کردند و راه‌حل ارائه می‌دادند؛ یک سری قواعد کلی هم برای پیروان خودشان بیان می‌کردند.

پرسیده شد: شما از جلسهٔ اول گفته بودید که کتاب ما برای همهٔ دوره‌هاست؛ پس ما به حکمت دسترسی نداریم؟ یعنی در بُعد حکمت، آدم‌های زمان پیامبر، مثلاً پیامبر ما یا حضرت موسی، امکان خیلی بهتری از ما داشتند؛ مثلاً می‌توانستند به حضور پیامبر بروند و مسئلهٔ خاصی را بپرسند و ما این امکان را نداریم؛ و با خاتمیت، از نظر کتاب این مشکل را نداریم.

آری، ولی فرض کن این درست باشد که پیامبران حکمت یاد دادند، نه احکام؛ حکمت را یاد دادند و آن حکمت مثلاً مانده است. اینکه واقعاً این اتفاق افتاده یا نه، بحث جداگانه‌ای است. اگر این اتفاق می‌توانست بیفتد و پیامبران این تلاش را کردند، یعنی پیامبر ما حکمتی داشته و احکامی را بیان کرده است، ما می‌توانیم تقریباً به شکلی شبیه زمان پیامبر چیزهایی را بگیریم؛ اصلاً آن حکمتش مانده است. اگر تعلیم داده باشند و حکمت واقعاً مانده باشد، اکنون می‌شود با استفاده از مجموعهٔ حرف‌هایی که پیامبر زده و چیزهایی که گفته، حکم را تشخیص داد؛ کاری که مجتهدان قرار است انجام دهند.

ممکن است بگویید به خوبیِ زمان پیامبر نیست؛ آری، ولی در عوض، در زمان پیامبر بودن هم مشکلات خاص خودش را داشته است. مثلاً در زمان پیامبر زندگی‌کردن و باورکردن اینکه این آدم در بازارها راه می‌رود و در عین حال با خدا در ارتباط است، وقتی او را می‌بینی سخت است؛ ولی وقتی موجودی تاریخی می‌شود، راحت‌تر است. جنسش فرق دارد. چیزی که من رویش تأکید داشتم این بود که ما از نظر تماس با معجزه، یعنی فهمیدن پیامبربودن پیامبر، به نظر من در شرایط یکسانی هستیم؛ پیامبر معجزه نمی‌آورد؛ کتابش معجزه بوده که برای ما مانده است. نگفتم همه‌چیز، مثلاً استفاده‌ای که ما اکنون از پیامبر می‌کنیم، عین آن‌هاست؛ جایی‌اش بهتر است و جایی‌اش بدتر. مهم معجزه است؛ حرف من این بود. ادعا این است که به نظر من خاتمیت یعنی معجزه همان‌قدر به من رسیده باشد که در زمان خودش رسیده است. این شرط خاتمیت است. این مشکل هست که برای ما دسترسی نیست و احکام را با آن قاطعیتی که اگر پیامبر بود می‌فهمیدیم، نمی‌فهمیم؛ بدیهی است. درگذشت پیامبر مثلاً ضایعه‌ای بود.

ولی می‌خواهم بگویم به چیزهای دیگر هم فکر کن: خیلی جاها می‌توانم بگویم در زمان پیامبر بودن، از نظر روحی هم مشکلاتی داشت؛ مثلاً ممکن بود ایمان‌آوردن سخت‌تر از اکنون باشد. ما به این موضوع تاریخی راحت‌تر می‌توانیم ایمان بیاوریم، چون می‌توانیم آن‌طور که دوست داریم تصورش کنیم. فرض کن آدم حساسیت‌هایی دارد و آدم‌هایی از این تیپ را دوست ندارد و از قیافه‌شان خوشش نمی‌آید. مثلاً من اکنون می‌توانم قیافهٔ پیامبر را آن‌طور که دوست دارم تصور کنم و خیلی هم کیف کنم؛ اکنون مشکلی نیست. ولی اگر آن زمان بودم و از این تیپ آدم خوشم نمی‌آمد، برایم مشکلی بود؛ خلاصه یک اپسیلون فشار می‌آمد.

مثل فرق میان ادبیات و سینماست: در ادبیات وقتی مثلاً زنی را توصیف می‌کنند، می‌گویند بسیار زیبا بود، و تو هر طور دلت بخواهد تصور می‌کنی؛ ولی در سینما باید کسی را پیدا کنند، و ممکن است به نظر تو اصلاً چنین نباشد. آبل گانس فیلم معروفی دارد، «ناپلئون»، که زنی را برای نقش جوزفین انتخاب کرده است؛ کاملاً واضح است که به نظر آبل گانس خیلی قشنگ است، ولی به نظر من فاجعه است. این‌قدر روی این چهره تأکید می‌کند که مثلاً وقتی وارد جلسه می‌شود همه مدهوش می‌شوند، در حالی که به نظر من قیافه‌اش جالب نیست و فیلم اصلاً نابود می‌شود. ولی اگر ادبیات بود، می‌توانستم فقط توصیف کنم که خیلی زیبا بود؛ مثل توصیفی که در قرآن هست: او را ندیده‌ایم، ولی طوری توصیف می‌کند که وقتی می‌آید، این‌ها اصلاً مدهوش می‌شوند و می‌گویند این اصلاً بشر نیست؛ بسیار قشنگ و زیباست. کلاً نوشتار این حُسن را دارد. پس ما نسبت به زمان پیامبر این برتری را داریم، هرچند چیزهایی را هم از دست داده‌ایم. استدلالی که آن موقع دربارهٔ معجزه‌بودن کتاب می‌کردم، هنوز هم با آن موافقم.

آنچه می‌گویم برای بحثی است که اینجا شد و در آن پیامبر به یک مدیوم تبدیل شد. همهٔ پیامبران به پیروان خودشان آموزش‌های عملی می‌دادند؛ مثل یک استاد، به‌عنوان معلم می‌آمدند و به آن‌ها چیزهایی یاد می‌دادند، در زمینه‌های اخلاقی و عملی و زندگی. این در قرآن به‌وضوح بارها آمده است: مثلاً «کتاب و حکمت» بیش از ده بار در قرآن آمده است؛ هر جا کتاب آمده، چیزی هم در کنارش هست که حکمت است؛ آن چیزی است که ما در آن به پیامبر نیاز داریم.

پرسیده شد که پس چرا کتاب تدوین شد، و اینکه در قرآن گفته است ما این را حفظ می‌کنیم، یعنی کتاب را حفظ می‌کنیم، ولی دربارهٔ حکمت این را نگفته و فرق خیلی بزرگی گذاشته است. آری؛ حتی دربارهٔ بخش‌هایی از احکام که در قرآن آمده، خود قرآن به‌وضوح می‌گوید که نسخ می‌شوند، نه‌تنها احکامی که خود پیامبر آموزش داده است. آن بخش‌هایی که به مسائل اجتماعی مربوط است به‌وضوح قابل نسخ است: هرچه پیش می‌روید، صورت مسئله‌ها عوض می‌شود و جامعه عوض می‌شود.

هیچ کسی نیست که معتقد باشد حکمت، به همین معنایی که می‌گویم، یعنی حکمتی که پیامبر آموزش داده، و احکام تا ابد همین است که هست؛ همه دست‌کم بنا به خود قرآن باید معتقد باشند که نسخی در کار است، حتی دربارهٔ آیات. نکته این است که گرایش من چیست. گرایش من این است: چیزهایی را پیامبر آموزش داده است؛ کسی باید بیاید و به من ثابت کند که این قابل اجرا نیست، یا تغییراتی صورت گرفته که نباید این کار را به این فرم انجام دهم، مثلاً اصلاً نباید این کار را بکنم یا صورتش را تغییر دهم؛ این احتیاج به استدلال دارد. یا اینکه نه، آدم بخواهد اصلاً از نو بیاید و همه‌چیز را از نو ریوایز کند. به نظر من گرایش درست این است: پیامبر چیزی آموزش داده، احکامی آموزش داده است؛ من باید استدلال داشته باشم تا دربارهٔ یکی از آن‌ها بگویم نسخ شده است و حکم دیگری جایش بیاورم.

اعتراض شد که این نکته خیلی مهم است که خدا بقای کتاب را تضمین کرده، ولی بقیهٔ چیزهایی را که مثلاً از تاریخ استفاده می‌کنید تضمین نکرده است. تضمین بقای کتاب یعنی اینکه این کتاب برای مردم باقی می‌ماند، نه اینکه احکامش باقی می‌ماند. گفته شد که برای من که اکنون هستم کتاب کافی است؛ اگر احکامی هم می‌خواهید دربیاورید، باید از همان کتاب دربیاورید، چون خدا فقط آن قسمت را تضمین کرده است که بماند. من دقیقاً این آیات را خواندم و گفتم بیش از ۱۰ بار آمده است: حکمت چیزی موازی کتاب است و موازی کتاب تعلیم داده می‌شده است. یعنی حکمتی را که پیامبر می‌گفته، بنا به قرآن نتیجه نمی‌گرفته؛ از خودش می‌گفته است. می‌خواهم بگویم حکمتی که پیامبر تعلیم می‌داده، زیرمجموعهٔ قرآن یا نتیجهٔ قرآن نبوده است؛ نتیجهٔ کتاب نبوده است.

گفته شد که اگر حکمت برای من که اکنون هستم لازم بود، باید تضمینی رویش داده می‌شد. رسیده است؛ البته نمی‌گویم تضمینش مثل کتاب است؛ تضمینش تاریخی است. بله، به آن معنایی که کتاب به من می‌رسد، حکمت نمی‌رسد.

اینکه چرا فرمت نماز در قرآن نیامده، دو تعبیر می‌تواند داشته باشد. یک تعبیر این است که اصلاً فرمت چیز قابلی نبوده که در قرآن بیاید؛ یعنی هر کس هر طور خواست نماز بخواند. تعبیر من واقعاً این است که جزئیاتش آن‌قدر مهم است که نمی‌شد، جایش نبود، در کتاب بیاید؛ مثلاً وقتی وضو می‌آید، در حد این است که مثلاً دست و صورت را بشویی و کافی است. تعبیر می‌تواند این باشد که حکمی عملی که قرار است با بدن اجرا شود، جزئیاتش، اینکه مطابق پیامبر باشد، آن‌قدر مهم بوده که در قرآن نیامده و در حکمت آمده است؛ و ما باید تابع حکمت پیامبر هم باشیم. خود این کتاب این را می‌گوید که حکمت مهم است. پیامبران دو کار می‌کردند: یا کتاب می‌آوردند یا کتاب تعلیم می‌دادند، کتاب خودشان یا دیگری را؛ و حکمت، یعنی آموزش‌های عملی می‌دادند. اگر به پیامبر ایمان دارم، خصوصاً باید به آن آموزش‌های عملی‌اش هم ایمان داشته باشم.

اعتراض شد که حکمت را به دلایلی تاریخی کنار بگذاریم. این نکته درست است که حکمت از مجرای تاریخی کمی مشکوک‌تری می‌گذرد و به همین دلیل اهمیتش کم می‌شود و کمتر از کتاب می‌شود. ولی کتاب اصولاً نظری‌تر است؛ واقعاً حتی جاهایی که احکام را می‌گوید، به نوعی ابعاد نظری دارد؛ انگار دارد واقعیتی را برای ما بیان می‌کند که زیر آن حکم است. بعداً دربارهٔ آن احکام بحث می‌کنیم؛ واقعاً خیلی جاها این‌طور است که خودِ حکم انگار بیشتر به چیزی اشاره دارد که این حکم از کجا آمده است، و آن را باید بفهمی. ولی حکمت آنجا بود که پیامبران احکام و آموزش عملی می‌دادند؛ و بنا به خود کتاب، حکمت چیز مهمی است، یعنی جزو وظایف پیامبران بوده است؛ و ما هم که پیرو پیامبریم، طبیعی است که باید آن حکمت را بپذیریم.

صفاتی که دربارهٔ انسان‌ها به کار می‌رود، وقتی دربارهٔ خدا به کار می‌رود، باید کمی با احتیاط به کار برد. دربارهٔ خدا نکته‌ای وجود دارد: در خود قرآن که نگاه می‌کنی، خدا وقتی می‌گوید باش، چیزی می‌شود؛ ما اصلاً در سطح خلق‌کردن نیستیم؛ حکم خدا کمی فرق دارد. حکم ما مثلاً بحثی عملی است، ولی خداوند چیزی را حکم می‌کند و می‌شود. سخن‌گفتن خدا هم با سخن‌گفتن ما فرق دارد؛ مثلاً مسیح «کلمت الله» است، کلمه‌ای از خداوند. یعنی میان حکم خدا و حکم ما، و میان سخن‌گفتن خدا و ما، کمی تفاوت هست، ولی ربط دارد. از حکیم دربارهٔ خدا همان چیزی را می‌فهمید، به معنایی مشابه؛ نه اینکه خدا مثل آدم چیزی را می‌فهمد و علمی دارد؛ این‌طور نمی‌فهمم؛ بلکه چیزی در سطح بالاتر، متناسب با به‌کاربردنش برای خدا. این تفاوت اینجا واقعاً وجود دارد. همان بحث تشریع و تکوین است: خدا احکام را در تشریع بیان می‌کند، و قوانین جهان هم حکم خداست؛ بنابراین فرقی هست: خدا هم در زمینهٔ تشریع حکم می‌کند و هم در زمینهٔ تکوین، و ما مثلاً فقط در زمینهٔ تشریع می‌توانیم حکم کنیم. اگر دربارهٔ آدمی بگویم حکیم است، یعنی می‌تواند مثلاً احکام عملی درست بدهد.

پرسیده شد که آیا ایدئولوژی معنایی نزدیک دارد. ایدئولوژی دقیقاً یعنی یک جهان‌بینی به‌اضافهٔ چیزهای عملی. حکمت در واقع دانشی خاص است: آدم‌ها چیزهایی را درک می‌کنند و بنابراین می‌دانند انسان بر پایهٔ آن‌ها چه باید بکند و چه نباید بکند؛ و در هر زمینهٔ خاصی می‌توانند تشخیص دهند که چه باید کرد. دانایی می‌تواند نظری باشد: ممکن است آدم‌هایی دانا باشند، جهان‌بینی خوبی داشته باشند و جهان را بشناسند، ولی در زمینهٔ عملی نقص داشته باشند. این تقریباً شبیه چیزی است که به آن حکمت عملی می‌گویند، البته ربطی به آن ندارد؛ حکمت عملی کمی خیلی فلسفی است؛ ولی حکمت یعنی جنبهٔ دانش عملیِ باید و نبایدها.

بحث‌برانگیزترین واژه، که خیلی خیلی مشکل ایجاد می‌کند، اسلام است. بارها گفته‌ام که می‌خواستم آیه‌هایی را که در آن‌ها اسلام آمده مفصل بخوانم. واقعاً می‌خواهم بگویم اسلام در قرآن اصلاً هیچ ربطی به این معنایی که ما به کار می‌بریم ندارد. اسلام برای ما اسم یک دین است؛ و بعضی جاها در ترجمهٔ قرآن، وقتی مثلاً «اسلمت» یا «اسلمنا» می‌آید، «اسلام آوردن» ترجمه می‌کنند، و کسانی که این ترجمه را می‌خوانند به نوعی می‌فهمند که یعنی شهادتین را گفتند؛ در قرآن اصلاً این‌طور نیست. در هیچ جای قرآن «اسلمنا» و «اسلم» به این معنا نیست که به این دین و پیامبر گرایش پیدا کردند و ایمان آوردند؛ همیشه معنای دیگری دارد.

بگذارید اول از جاهای خیلی واضح شروع کنم که این واژه، مثلاً مسلم، اسلام و «اسلمت»، همیشه به معنای تسلیم‌شدن است. مثلاً آیه‌ای را بخوانم که بعداً، جدا از بحث واژه، به دلایل دیگری بارها می‌خوانم. بخشی از داستان سلیمان و ملکهٔ سباست، جایی که سلیمان نامه‌ای برای ملکهٔ سبا فرستاده است. اگر داستان را نمی‌دانید: هدهد برای سلیمان خبر آورده است که آنجا ملکه‌ای هست که پادشاهی‌ای دارد، خورشید را می‌پرستند و خدا را نمی‌شناسند. سلیمان نامه‌ای به هدهد می‌دهد که این را ببر و بینداز، ببینیم این‌ها چه می‌کنند.

اینجا جایی از قصه است که ملکهٔ سبا نامه را دریافت می‌کند و می‌گوید نامه‌ای خیلی کریم به من رسیده است. واژهٔ کریم که دربارهٔ این نامه به کار رفته، اتفاقاً یکی از دلایلی است که شاید به آن رجوع کنم: یک نامه، یک نوشتهٔ کریم به دستم رسید. این از طرف سلیمان است و «بسم الله الرحمن الرحیم» است؛ یعنی با نام خداوند بخشنده و مهربان. و می‌گوید بیایید به سوی من، «مسلمین»، یعنی تسلیم شوید. پادشاهی برای پادشاه دیگری نامه نوشته است: «بسم الله الرحمن الرحیم»، من سلیمان هستم. «مسلمین» واقعاً در عرف سیاسی یعنی تسلیم بی‌قید و شرط؛ نه فقط تسلیم‌شدن؛ یعنی هیچ کاری نکنید، تسلیم من شوید و در اختیار من باشید تا ببینم چه می‌خواهم بکنم. احتمالاً بعدش تهدید هم کرده است، یا نه؛ این بخشی از متن نامه است که پادشاه به این ملکه می‌گوید.

این به‌وضوح یعنی تسلیم محض شوید و هیچ مقاومتی نکنید. در مفهوم تسلیم‌شدن دقیقاً مقاومت‌نکردن و سالم‌ماندن هست؛ همهٔ این‌ها در مفهوم تسلیم هست. تسلیم یعنی اینکه دیگر مقاومت نمی‌کنم؛ مقاومت را کنار می‌گذارم، خودم را در اختیار طرف مقابل می‌گذارم و در عوض به نوعی سالم می‌مانم؛ مثل اینکه وسط جنگ یک‌دفعه پرچم سفیدی بالا می‌برند. در جنگ این خیلی مسئله است: فرض کن کسی تا الان تیراندازی می‌کرده و عده‌ای از این‌ها را می‌کشته و حالا پرچم سفید بالا می‌برد. طبق مقررات بین‌المللی، اگر بخواهید رعایت کنید، تسلیم شده است و اشکالی ندارد؛ اسیر حساب می‌شود و باید طبق مقررات ژنو با او برخورد شود؛ ولی در هیچ جنگی این کار را نمی‌کنند؛ حتماً می‌کشند. از یکی از آدم‌هایی که در جبهه بود شنیدم که کسی سه نفر از دوستانش را کشته بود و بعد پرچم سفید بلند کرده بود. به هر حال می‌خواهم بگویم در واژهٔ مسلم و اسلام همین معنا هست: کسی که تسلیم شد.

نکته این است: کلمهٔ تسلیم در عربیِ قرآن به معنای تسلیم‌شدن نمی‌آید؛ به معنای درود فرستادن و سلام فرستادن است. اسلام است که به معنای تسلیم‌شدن است؛ یعنی واژهٔ تسلیم را که اکنون به این معنا به کار می‌بریم، تقریباً معادل چیزی است که قرآن در باب افعال می‌آورد؛ ما این را اکنون در باب تفعیل به همان معنا به کار می‌بریم. بگذارید یکی دو آیه را بگویم که در آن‌ها تسلیم آمده باشد. مثلاً می‌گوید وقتی وارد خانه‌ای می‌شوید، سلام بفرستید، سلامی از جانب خدا؛ این فعل دقیقاً از تسلیم است، از باب تفعیل، که به این معنا به کار می‌رود. یا می‌گوید وارد خانه‌ای غیر از خانهٔ خودتان نشوید و بر اهلش سلام و درود بفرستید. یا همین که دربارهٔ پیامبر می‌گوییم: درود فرستادن و سلام فرستادن. تسلیم هیچ‌وقت در قرآن به معنای این تسلیمی که ما اکنون می‌گوییم نیست؛ این معنا را اسلام می‌دهد. برای همین در این آیه «مسلمین» یعنی تسلیم من شوید. در معنای تسلیم، مقاومت‌نکردن هست، اینکه آدم خودش را در اختیار کسی دیگر بگذارد، به‌اضافهٔ سالم‌ماندن؛ آدم این کار را می‌کند چون انگار وسط درگیری است. سلیمان انگار دارد تأکید می‌کند که اگر تسلیم نشوید، سالم نمی‌مانید.

پرسیده شد که در این متدولوژی که گفتید، دلیلی دارید که چرا قرآن این را از باب تفعیل به باب افعال برده است. باب افعال و تفعیل تقریباً شبیه هم‌اند و متعدی می‌کنند؛ تفاوت چندانی نیست. اولاً این واژه، بنا به تحلیل ایزوتسو، اصلاً واژه‌ای ابداعی است؛ یعنی واژه‌ای نیست که در زبان عرب وجود داشته باشد؛ فقط لفظ مسلم وجود داشته، به معنای کسی که وقتی از او چیزی می‌خواهند می‌دهد. صرف نمی‌شده است؛ اصلاً فعلش وجود نداشت. ایزوتسو می‌گوید نخستین بار در قرآن به‌عنوان یک واژه در قالب‌هایی مثل اسلام و تسلیم استفاده شد. اسلام و تسلیم، یعنی افعال و تفعیل، اصولاً شبیه هم‌اند. اینجا در واقع سؤال شما باید این باشد که چرا بعداً این عوض شد: چون اسلام به معنای دین به کار رفت و دیگر این واژه را نمی‌شد برای این معنا به کار برد. گفته شد که هنوز تسلیم به معنای سلام‌کردن به کار می‌رود. حرف این است که چرا اسلام دیگر به معنای تسلیم به کار نمی‌رود: چون اسم یک دین شده است؛ اصلاً واژهٔ مسلم معنای دیگری پیدا کرده است: مسلمین یعنی کسانی که مثلاً به پیامبر، حضرت محمد، معتقدند.

در آخر این داستان، پس از آنکه ملکهٔ سبا می‌آید و اتفاق‌هایی می‌افتد، می‌گوید همراه با سلیمان تسلیم خداوند شد؛ دقیقاً به همان معنای «اسلمت» که در بقیهٔ جاهای قرآن می‌آید. انگار ملکهٔ سبا چیزی می‌فهمد: اینکه نباید تسلیم سلیمان شود؛ سلیمان خودش چیزی نیست و انگار حالت واسطه دارد. نمی‌گوید تسلیمِ سلیمان شدم؛ می‌گوید همراه سلیمان تسلیم خدا شدم؛ یعنی می‌فهمد که دعوت سلیمان، مثل دعوت یک پادشاه، به سوی خودش نیست؛ اینکه آن‌ها همراه با سلیمان قرار است تسلیم کس دیگری شوند، همان کسی که سلیمان تسلیمش شده است. ولی در آغاز، که می‌گوید «مسلمین»، به همان معنای عرف سیاسی است که اکنون می‌فهمیم: می‌خواهد لشکرکشی کند و آن‌ها مقاومت نکنند.

سلیمان می‌داند که همه می‌دانند وضعش چگونه است؛ از خود لفظی که ملکهٔ سبا به کار می‌برد پیداست که همه سلیمان را می‌شناسند. سلیمان نمی‌داند که مثلاً ملکهٔ سبا حالا آنجا چه می‌کند، ولی سلیمان را همهٔ پادشاهان دنیا می‌شناسند و می‌دانند چنین پادشاهی آن‌ور دنیا، نزدیک یا دور از خودشان، هست؛ آدم معروفی است. چون می‌گوید این یک نامهٔ کریم است، از سلیمان؛ سلیمان آدم معروفی است؛ نمی‌گوید از کسی است که اسمش مثلاً سلیمان است؛ سلیمان را می‌شناسند؛ این‌طور به نظر می‌آید.

یا جای دیگری می‌گوید با آن‌ها بجنگید، یا تسلیم شوند؛ به معنای جنگی‌اش. این‌ها معناهای غیردینیِ اسلام در قرآن است که به معنای تسلیم می‌آید: اینکه مقاومت را کنار بگذارند و خود را در اختیار طرف مقابل بگذارند. یا مثلاً آیه‌ای دربارهٔ کسی که خودش را تسلیم خدا کرد. یک جای خیلی ساده هم دربارهٔ اسماعیل و ابراهیم است: وقتی حکم ذبح اسماعیل می‌آید، می‌گوید وقتی تسلیم شدند، یعنی انگار خودشان را در اختیار این حکم گذاشتند تا آن را اجرا کنند، و ابراهیم مثلاً رفت تا این حکم را اجرا کند؛ یعنی تسلیم‌شدن در برابر حکم سختی که خدا برای این‌ها قرار داده بود.

پس ببینید، این چیز خیلی مهمی است که ایزوتسو خیلی رویش تأکید دارد؛ آنچه می‌گویم چیز تازه‌ای نیست. قرآن هیچ‌وقت اسلام را به معنای اسلامِ دین نمی‌گوید. این اصولاً نکتهٔ واضحی است، ولی انگار در میان عوام چندان روشن نیست؛ خیلی‌ها قرآن را می‌خوانند و حتی مترجمان طوری ترجمه می‌کنند که مقداری ابهام ایجاد می‌کند. تأکیدم این است که همان‌طور که ایزوتسو می‌گوید و علامه طباطبایی می‌گوید و تقریباً همه، یعنی اکثر مفسران، همین را می‌گویند: اسلام یک حالت روحی است، مثل ایمان.

اسلام از نظر معنا خیلی خیلی نزدیک به ایمان است: ایمان به معنای امنیت پیدا کردن و اسلام به معنای تسلیم‌شدن و سالم‌ماندن؛ خیلی شبیه هم‌اند و تفاوت‌هایشان جزئی است. اسلام اسم چیزی بیرونی نیست؛ اسم یک حالت روانی است؛ یعنی اگر بگویم اسلام آوردم، چیزی شبیه این است که بگویم ایمان آوردم. جاهایی که در قرآن کلمهٔ اسلام می‌آید و صرف می‌شود، می‌توانید به جایش ایمان بگذارید و معنا شبیه درمی‌آید. تفاوت‌هایی دارد: اینجا تأکید روی مقاومت‌نکردن است و آنجا تأکید مثلاً روی پناه‌بردن؛ ولی اصولاً شبیه هم‌اند. تأکیدم بر این است که اسلام یک حالت است، حالت درونی آدم، همین حالت تسلیم خدا بودن.

و طبق معمول طیفی داریم: از اینکه من تسلیم شخص خاصی می‌شوم، تا تسلیم‌شدن و اسلام‌آوردن به این معنا که کسی بی‌قید و شرط و تمام و کمال در اختیار خداست و انگار در برابر خدا هیچ اراده‌ای از خودش ندارد. در جاهایی اسلام در حد یک مقام عرفانی خیلی بالاست که عرفا از این واژه استفاده می‌کنند؛ مثلاً می‌گویند کسی به مقام اسلام اکبر، به سطح بالای اسلام، رسیده است؛ یعنی اراده‌اش اصولاً در برابر ارادهٔ خدا محو شده و ارادهٔ خدا را به‌طور کامل در خودش تحقق بخشیده و پذیرفته است. یک معنای خیلی معنوی و بالا هم هست؛ به‌اضافهٔ اینکه مثل همهٔ واژه‌ها، و ایمان هم همین‌طور است، همهٔ واژه‌ها طیفی دارند و ممکن است از جایی خیلی مادی شروع شوند و به چیزی عرفانی و خیلی سطح‌بالا برسند. آدم باید تلاش کند تا به آنجا برسد؛ مدارج دارد. اسلام مثل همهٔ حالت‌های روحی است که در مفاهیم دینی ما هست: خوف درجه دارد، اسلام درجه دارد، شرک درجه دارد.

تأکیدم این است که حتی یک بار هم اسلام به معنای اسم عَلَم نیامده است. فقط این در قرآن آمده است که ابراهیم دعایی داشت دربارهٔ پیروان پیامبری که بعداً قرار بود در این منطقه ظاهر شود: از خدا خواسته بود در این منطقه پیامبری برای مردم بفرستد؛ و قرآن تأکید می‌کند که ظهور پیامبر در اینجا انگار استجابت دعای ابراهیم است؛ از آیاتی که در آن‌ها سخن از پیامبری از خودشان است که کتاب را به آن‌ها تعلیم دهد. در قرآن تأکید می‌شود که از همان موقع ابراهیم این صفت مسلم‌بودن را داشت؛ «حنیف مسلم» مثلاً خیلی دربارهٔ او به کار می‌رود؛ وجه تسلیم‌بودنش خیلی زیاد است. می‌گوید او از همان موقع شما را مسلم خواند.

می‌خواهم بگویم چرا اسم این دین اسلام شد و ما مسلم شدیم: چون تأکید روی این صفت در تعالیم پیامبر خیلی خیلی زیاد بود؛ یعنی آنچه پیامبر انگار بیش از همه رویش تأکید داشت، همین حالت تسلیم‌بودن در برابر خدا بود. ابراهیم هم این‌طور بود و اصلاً اسم هم گذاشته بود؛ یعنی ویژگی این‌ها تسلیم‌شدن باشد. نه اینکه مثل اسمی که روی بچه می‌گذارند اسم گذاشته باشد؛ انگار دارد این را می‌خواهد و می‌داند که این وجه در این دین وجه غالب است، و بنابراین اسم این دین بعداً اسلام می‌شود. در قرآن، جز اینجا که یک بار این نام‌گذاری می‌آید، که آن هم در واقع وجه تسمیه‌اش است، یعنی اینکه چرا این اسم را گذاشت، چون این‌ها مسلم‌اند به همان معنایی که در قرآن هست، هیچ‌جا اسلام به‌عنوان اسم دین به کار نمی‌رود.

بگذارید آیه‌هایی بخوانم که به‌طور بدیهی نشان دهد اسلام در آن‌ها اصلاً ربطی به اسلام‌آوردن، یعنی قبول‌کردن دین، ندارد. مثلاً دربارهٔ تورات می‌گوید پیامبرانی که می‌آمدند، بنا به تورات حکم می‌کردند؛ پیامبرانی که اسلام آورده بودند؛ نه به معنای تازه، یعنی اینکه دین این پیامبرِ هنوز نیامده را قبول کرده بودند، بلکه به این معنا که ویژگی اسلام در آن‌ها بود: مسلم‌بودن به این معنا که تسلیم خدا و تسلیم احکام خدا بودند. این جای واضحی است که اسلام‌آوردن اصلاً به معنای پذیرفتن این دین نیست؛ هیچ‌جا نیست؛ اینجا خیلی بدیهی است.

مثلاً جایی که ابراهیم به فرزندان خودش نصیحت می‌کند که نمیرید مگر اینکه مسلم شده باشید، اسلام آورده باشید. علامه طباطبایی همه‌جا این را می‌گوید: اسلام‌آوردن یعنی همین، یعنی بی‌قید و شرط تسلیم خدا بودن؛ یک صفت است. از آغاز تاریخ مسلم داشته‌ایم؛ ما استثنائاً اسم خودمان را مسلم گذاشته‌ایم. این آیه‌ها را این‌طور نخوانید که ابراهیم به فرزندانش می‌گوید باید آن‌قدر زنده بمانند تا پیامبر بیاید و بعد مسلمان شوند. می‌گوید ابراهیم یهودی یا نصرانی نبود، بلکه حنیف و مسلم بود؛ مسلم به این معنا که تسلیم خدا بود.

تقریباً هیچ جایی نیست که با این مخالف باشد؛ فقط یک جا هست که خیلی‌ها این‌طور معنا می‌کنند: آیه‌ای که می‌گوید اعراب گفتند ایمان آوردیم؛ به آن‌ها بگو ایمان نیاوردید؛ نگویید ایمان آوردیم، بگویید اسلام آوردیم؛ این‌طور ترجمه می‌کنند. اینجا دقیقاً «اسلمنا» به همان معنایی است که در داستان سلیمان بود: یعنی اعراب تسلیم شدند؛ پس از فتح مکه بی‌قید و شرط تسلیم پیامبر شدند. این به معنای داخل این دین شدن هم هست، ولی به معنای کسب آن صفت اسلام نیست. این واژه اینجا در پایین طیف به کار می‌رود. وگرنه اگر «اسلمنا» به همان معنایی بود که مثلاً ابراهیم اسلام آورده، اگر این‌ها به آن معنا اسلام آورده بودند، ایمان هم آورده بودند و اصلاً به مدارج عرفانی رسیده بودند. اینجا دقیقاً به معنای تسلیم‌شدن در برابر این نیروی جدید و حکومتی است که تشکیل می‌شود. معنای بعدی‌اش این است که وارد حیطهٔ اسلام شدم، به همان معنایی که ما اسلام را به کار می‌بریم، یعنی به اصطلاح مسلمان شدم؛ این معنا در پایین طیف است؛ ولی اینجا دقیقاً معنای تسلیم می‌دهد، نه اسلام‌آوردن. می‌خواهم بگویم این واژه اینجا هم واقعاً به این معنا نیست که از اسم این دین صرف شده باشد.

اسلام در واقع چیزی است که همه داشتند؛ همهٔ پیامبران به نوعی مسلم بودند و اسلام داشتند. دین به معنای آن شیوهٔ اصلی زندگی است که بر اساسش زندگی می‌کنید. به این معنا، در قرآن جایی هست که سوءتفاهم ایجاد می‌کند: این آیه که می‌گوید دین نزد خدا اسلام است، معنایش چیست؟ آیا یعنی اگر کسی مثلاً یهودی باشد، دینش پذیرفته نیست؟ اصلاً این‌طور نیست. دین یعنی شیوهٔ زندگی؛ تنها چیزی که خدا به‌عنوان شیوهٔ زندگی، به‌عنوان دین، قبول دارد، یعنی کاری که شما برای خدا می‌خواهید بکنید و به چیزی عمل کنید، تنها دینی که خدا دارد، اسلام است: اینکه مسلم باشید، به همان معنای قرآنی، مثلاً همان‌طور که ابراهیم مسلم بود.

ما وقتی اسلام می‌گوییم، آن را به‌عنوان یک دین، مثل شعبه‌ای در یک دکان، کنار یهودی و مسیحی و سایر ادیان می‌بینیم. می‌خواهم بگویم در قرآن این لفظ هیچ‌وقت به این معنا به کار نمی‌رود. اینجا هم که می‌گوید دین نزد خدا اسلام است، یعنی خدا هیچ دینی را جز اسلام قبول ندارد؛ و اسلام شامل این است که بخشی از مسیحی‌ها مسلم‌اند، بخشی از مسلمان‌ها مسلم‌اند، بخشی از یهودی‌ها مسلم‌اند، و خدا این را قبول دارد؛ تنها چیزی که خدا قبول می‌کند این است که آدم تسلیم خدا باشد.

می‌خواهم چیز خیلی جالبی بگویم: عقیده‌ای که در سراسر قرآن بارها رویش تأکید شده این است که اگر کسی به خدا و به روز قیامت ایمان داشته باشد و عمل صالح انجام دهد، رستگار است. هیچ جایی خلاف این نیست؛ هیچ جای قرآن، جز آیه‌هایی که ممکن است به اصطلاح متشابه باشند و شاید آدم در معنایشان شک کند که آیا اینجا اسلام به همان معنایی است که ما می‌دانیم، یعنی اسم دین. همه‌جا در قرآن، و از بدیهیات قرآن است، شرط رستگاری ایمان‌آوردن به خدا و روز قیامت و انجام‌دادن عمل صالح است؛ بیش از ده بار در قرآن آمده است. حنیف هم از واژه‌هایی است که واقعاً برای خود ابراهیم به کار می‌رود و نمی‌خواهم تعبیر خاصی بکنم که حنیف‌بودنش یعنی چه.

بگذارید از جایی شروع کنم. می‌خواهم بگویم آنچه قرآن رویش اصرار دارد این است که اصولاً یهودی‌بودن، نصرانی‌بودن، اینکه به کدام پیامبر اعتقاد داری، باعث رستگاری و هلاکت نمی‌شود. این‌طور نیست که دینی بیاید و بقیه کنسل شوند و همه باید آن را قبول کنند. اشاره شد که پیامبر مباهله کرد و گفتند ما بر حقیم. نه، مباهله کردند چون می‌گفتند پیامبر دروغ می‌گوید؛ آن‌ها می‌گفتند تو دروغگویی و خداوند پذیرفت که پیامبر با آن‌ها مباهله کند؛ ولی این‌طور نبود که حرف پیامبر این باشد که شما را به جهنم می‌برند.

این کتاب است؛ چیزهایی که پیامبر گفته در این کتاب هست و همین را در آن نوشته است: بیش از صد بار نوشته است که هر کس به خدا و روز آخرت ایمان داشته باشد و عمل صالح انجام دهد، رستگار می‌شود. در قرآن این قضیه چیزی است که به اهل کتاب، مثلاً به بنی‌اسرائیل، به‌عنوان صفتی بد نسبت داده می‌شود. می‌خواهم بگویم در قرآن بارها و بارها، بیش از ۱۰ بار، نوشته است که شرط رستگاری ایمان‌داشتن به خدا و روز قیامت و انجام‌دادن عمل صالح است، و اینکه به پیامبری که به او اعتقاد دارید پایبند باشید؛ مثلاً به یک پیامبر هم اعتقاد داشته باشید. یک جا در قرآن ایمان به رسول هم آمده است. می‌خواهم بگویم همه‌جا که این بارها، صدها بار، آمده است که هر کس به خدا و روز آخر ایمان آورد و عمل صالح کرد رستگار می‌شود، همه‌اش حرف از ایمان به خدا و روز آخرت است و اینکه باید از یکی از پیامبران تبعیت کنیم؛ ولی نگفته است یک پیامبر تا آخر.

اعتراض شد که اینجا که از تبعیت پیامبر می‌گوید، «رسول» الف و لام دارد؛ چگونه می‌گویید یکی از پیامبران؟ وقتی الف و لام دارد، منظور پیامبر خاصی است. حتی ممکن است بگویید این لزوماً معنایش این است که منظور از این رسول، همین پیامبر خودمان است؛ ولی آنچه بارها و بارها به‌عنوان چیزی قطعی در سراسر قرآن تکرار می‌شود، ایمان به خدا و روز قیامت است. بگذارید آیه را بخوانم، جای روشن را؛ اینکه این الف و لام اینجا چه معنایی دارد یا نه، این الف و لام می‌تواند آنجا معنای دیگری هم داشته باشد. می‌خواهم بگویم جای واضح‌تر را ببینیم، آنچه به صراحت می‌گوید؛ این در واقع بحث محکم و متشابه است.

می‌گوید آن‌ها گفتند کسی وارد جنت نمی‌شود مگر کسی که یهودی یا نصرانی باشد؛ این آرزوهای آن‌هاست؛ اگر راست می‌گویید، برهانتان را بیاورید. بعد می‌گوید هر کس اسلم، یعنی تسلیم باشد و روی خودش را به سوی خدا کرده باشد، و نیکوکار، یعنی محسن، باشد، پاداشش را از خدا می‌گیرد. یهودی‌ها و نصرانی‌ها دقیقاً این عقیده را می‌گفتند که الا و بالله باید یهودی یا نصرانی شوید تا خدا شما را مثلاً به بهشت ببرد. قرآن این را با چیزی قطع می‌کند: این‌طور نیست؛ چیزی کلی‌تر می‌گوید: هر کس به اصطلاح وجه خودش را تسلیم خدا کرده باشد و محسن باشد و کار خوب بکند، حتماً اجر خودش را دارد. بعد می‌گوید یهود می‌گفتند نصارا بر چیزی نیستند و نصارا گفتند یهود بر چیزی نیستند، در حالی که کتاب را می‌خوانند؛ مثل اینکه دربارهٔ چیزهایی که نمی‌دانند حرف می‌زنند. مثلاً هر کدام که یهودی یا نصرانی بودند، این‌ها می‌گویند آن‌ها نمی‌دانند چه می‌گویند؛ همین حرف‌هایی که اکنون آدم‌ها می‌زنند. اصولاً این‌طور نیست؛ گفته است خدا می‌داند.

این آیه‌ها در قرآن خیلی زیاد است؛ این یک حقیقت کلی است: ایمان‌داشتن به خدا و روز قیامت و زندگی‌کردن بر پایهٔ آن. بگذارید آیهٔ پیش از این را بگویم: می‌گوید بگو به خدا ایمان آوردیم و به آنچه بر ما نازل شد و بر ابراهیم و اسماعیل و اسحاق و یعقوب، و آنچه به موسی و عیسی داده شد؛ به همهٔ چیزهایی که پیش‌تر بر پیامبران پیشین نازل شده و به پیامبرانی که از طرف خدا بودند ایمان داریم و میان آن‌ها هیچ فرقی نمی‌گذاریم؛ ما تسلیم اوییم.

بحث این است که اصولاً دعوت به این نیست که این شخص مثلاً دین خودش را رها کند و بیاید مسلمان شود؛ بلکه این است که دین خودش را می‌تواند داشته باشد ولی مسلم باشد، به این معنا که تسلیم خدا باشد؛ می‌تواند به همان دین خودش عمل کند و عمل صالح داشته باشد. عمل صالح حقیقتی کلی است و معنایش مثلاً عمل‌کردن به احکام این پیامبر نیست. شما تعبیر خاصی می‌کنید، اینکه عمل صالح در قرآن به این معناست که مثلاً به احکام پیامبر اسلام عمل کند. عمل صالح کاری است که آدم‌های دیگر هم در زمان خودشان انجام می‌دهند. این تعبیر خودتان است که از قرآن نتیجه می‌گیرید. من می‌گویم دلیل بیاورید؛ دلیلی از قرآن بیاورید که خدا مثلاً دین آدم‌های دیگر را نمی‌پذیرد. می‌گویم این ادعای قرآن نیست؛ اصولاً این ادعای قرآن نیست که همه باید پیرو یک پیامبر خاص باشند.

یک لحظه بگذارید بگویم: چیزی تاریخی داریم: پیامبر با مشرکین جنگید، ولی هیچ‌وقت با یهودی‌ها و مسیحی‌ها از این بابت نجنگید؛ محترم بودند. از جایی به بعد قرار شد که مشرک وجود نداشته باشد، ولی یهودی و مسیحی دین خودشان را داشته باشند. حرف این است که به دین خودشان عمل کنند و رستگار هم می‌شوند. قرآن از عده‌ای از اهل کتاب هم تعریف می‌کند؛ یک سری از آن‌ها مسلم‌اند و از آن‌ها کسانی می‌توانند مسلم باشند. مسلم‌بودن، یعنی چیزی که خدا می‌گوید غیر از آن را نمی‌پذیرد، با مسلمان‌بودن به معنایی که برای خودمان داریم فرق دارد. یعنی شرط رفتن مثلاً به بهشت این نیست که پیرو این پیامبر یا آن پیامبر باشید؛ پیرو هر پیامبری که هستید، باید مسلم باشید.

نکتهٔ دیگری هم می‌خواستم بگویم: هر وقت عقیده‌ای خیلی اساسی مطرح می‌شود، که واقعاً مسئلهٔ خیلی مهمی است، باید به‌طور واضح آمده باشد. مسئله‌ای به این مهمی دربارهٔ اهل کتاب باید خیلی واضح‌تر بیان می‌شد. چنین چیز محکم و واضحی که باید در قرآن می‌آمد، نیامده است؛ بلکه به صراحت بارها خلافش آمده است. مثلاً آیه‌ای که خواندیم: اصولاً این‌طور است که شرط رستگاری چیزی معنوی است: ایمان‌داشتن و مسلم‌بودن به آن معنای معنوی‌اش؛ و این‌طور نیست که پیرو این پیامبر یا آن پیامبر باشی و یک‌دفعه اوضاع دگرگون شود. کما اینکه در این نظام اسلامی میان مشرک و اهل کتاب فرق هست: اهل کتاب می‌توانند رستگار شوند، ولی مشرک کسی است که حتماً وضعش خراب است؛ بنابراین شرک را باید به زور از بین برد، ولی قرار نیست اهل کتاب را از بین ببریم؛ چون آدم‌هایی که اهل کتاب‌اند همین اکنون هم ممکن است به معنای معنوی مسلم باشند و تسلیم خدا باشند.

اصولاً تشخیص تحریف، و اینکه دین آخر کدام است و کدام نیست، برای همهٔ آدم‌ها مقدور نیست. می‌خواهم چیز خیلی ساده‌ای بگویم: آدمی که اکنون جایی به دنیا می‌آید، واقعاً نمی‌تواند تحقیق کند؛ و وظیفهٔ آدم‌ها نیست که بروند عمرشان را بگذارند و تحقیق کنند و ببینند کدام دین، آخرین دین است و کدام فرقه بهترین فرقهٔ این دین است؛ اصلاً این حرف‌ها نیست.

اصلاً بارها در قرآن تأکید شده است که در تورات و انجیل هدایت هست. همین اکنون تورات و انجیل تحریف شده‌اند، ولی همین تورات و انجیلی که اکنون هست، مایهٔ هدایت می‌شود؛ یعنی اکنون آدم‌هایی هستند، مسیحی‌هایی هستند که تورات و انجیل می‌خوانند، یهودی‌هایی هستند که تورات می‌خوانند، و این‌ها هدایت می‌شوند، به همان معنایی که در قرآن هست: به خدا ایمان می‌آورند، نزدیک می‌شوند، مقرب می‌شوند و خیلی چیزها می‌فهمند. اصولاً شرط رستگاری مدارج معنوی است که آدم‌ها طی می‌کنند؛ اینکه تحت پوشش کدام پیامبر و کدام دین این کارها را انجام می‌دهند، چیز مهمی نیست. من مثلاً کتابی دارم که کلمه‌به‌کلمه احساس می‌کنم کتاب خداست و آن‌ها ندارند؛ اسلام مزایایی دارد. ولی دربارهٔ شرط رستگاری، در قرآن و در اسلام، بنا به شواهد تاریخی و شواهد درون قرآن، مطلقاً حرف این نبود که دیگران پذیرفته نیستند و حتماً باید مسلمان شوند. حرف این است که معتقدبودن به دینی خاص شرط رستگاری نیست.

پرسیده شد دربارهٔ کسی که فهمیده است این دین از طرف خداست ولی آن را نمی‌پذیرد. چنین مواردی به‌وضوح مهم نیستند، مگر آدم اهل عناد؛ یعنی کسی که مثلاً به دلایل خاص شیطانی بخواهد کارهایی بکند. آفرین، نکته‌ای است که می‌گویی: کسی که می‌فهمد خدا اکنون این پیامبر را فرستاده و خدا می‌خواهد که از او پیروی کند، و نمی‌کند، مسلم نیست؛ حتی اکنون اگر یک یهودی حقیقت را دربارهٔ مسیح بفهمد و دین خودش را عوض نکند، مسلم نیست؛ تسلیم خدا نیست.

نکته این است که تصور رایج این است که وقتی این دین آخر آمد، همهٔ این‌ها کنسل شد؛ یعنی قرار نیست دیگر کسی یهودی یا نصرانی باشد. خیلی راحت می‌گویند آن‌ها کافرند؛ اکنون این واژه را برای مسیحی‌ها و یهودی‌ها به کار می‌برند و می‌گویند کافر. در قرآن کافر این‌طور نیست: در قرآن از کافرانی از اهل کتاب سخن رفته است؛ پس در میان اهل کتاب کسانی کافر می‌شوند، و در میان مسلمان‌ها هم کسانی کافر می‌شوند. مسلمان به این معنا مثل دکانی کنار دکان یهودی و مسیحی نبود؛ در میان این آدم‌ها عده‌ای مسلم‌اند و عده‌ای کافر. مسئله معنوی است؛ نه اینکه من در این دکان هستم چون اینجا به دنیا آمده‌ام و به بهشت می‌روم، و کسی که آن‌ور به دنیا آمده اصلاً نمی‌رود؛ شرط رستگاری معنوی است.

ببینید، مهم حالت شخص نسبت به خداست، ایمانش به روز آخرت و اینکه عمل صالح، یعنی کار خوب، در زندگی انجام می‌دهد؛ کار خوب با ملاک‌هایی که در دین خودش داده شده؛ هیچ اشکالی ندارد؛ اصلاً شریعت‌های قدیمی کنسل نشد. این را هم بگویم: آدم‌هایی هستند که ممکن است همه‌چیز را بفهمند و قبول نکنند؛ اقلیتی به‌غایت تنگ‌اند؛ ممکن است حق برای بعضی از این‌ها روشن شده باشد؛ این‌ها فرق می‌کنند: کسانی که حق را می‌فهمند و قبول نمی‌کنند.

به هر حال می‌خواهم بگویم واژهٔ اسلام هر جای قرآن که برویم، به صورت معنوی است و معنای تسلیم‌شدن در همهٔ کاربردهایش هست. ببینید، این آیه‌هایی که خواندم، پیش از همین آیه است و انگار دارد به تو می‌گوید مسلم‌بودن یعنی چه: اینکه می‌گوید ما به آنچه بر ابراهیم و اسحاق و همهٔ این‌ها آمد ایمان آوردیم و ما تسلیم اوییم؛ یعنی این اسلام در آن هست. اصولاً پیامبر را خیلی مطرح نمی‌کند؛ مهم کسی است که اسلامِ عمیق دارد؛ یعنی دعوت دینی که پیامبر آورد این بود که کار آدم این باشد که مسلم باشد، به این معنا، چه یهودی باشد چه نصرانی. آن آیه‌ای که اول خواندم همین را نشان می‌دهد؛ با حالت شماتت می‌گوید یکی می‌گوید باید این بشوید و دیگری می‌گوید باید آن بشوید؛ این حرف‌ها نیست. ولی ما بعدها در طول تاریخ کارمان به جایی رسید که همین حرف را خودمان می‌زنیم که باید مسلمان بشوی؛ در حالی که این چیزی بود که مورد شماتت قرآن بود.

دلیل شقاوت و سعادت آدم، مسلم‌بودن به معنای معنوی‌اش است. مسئله این نوع رابطه‌ای است که با خدا داریم: اینکه تابع دستورات خداست؛ دستورات این پیامبر را مثلاً قبول کرده‌ای و داری به آن عمل می‌کنی. آری، اگر مثلاً حقیقت برایت روشن شد و قبول نکردی، نشان می‌دهد که تسلیم خدا نبودی. ولی می‌خواهم بگویم برای یک مسیحی وظیفه‌ای نیست که دنبال بهترین بگردد و مثلاً برود فلان دین را بپذیرد؛ وظیفه نیست، چون وظایف اصلی انسان، عبادت‌کردن و مانند آن، به اندازهٔ کافی ممکن است حجمش زیاد باشد. مثلاً همان نمازی را که یاد گرفته‌اید خوب بخوانید؛ این مهم‌تر از این است که بروید دین‌های دیگر را بررسی کنید و ببینید اسلام درست بود یا نه. اصولاً دینی هست که در آن به دنیا آمده‌ای و به آن خوب عمل می‌کنی؛ به جایی می‌رسی که محسن می‌شوی، یعنی تسلیم خدا می‌شوی. اینکه دین درست را پیدا نکرده باشید، در واقع مانع سعادت انسان نیست.

این چیزی است که واقعاً بارها در قرآن آمده است؛ ولی میان مسلمان‌ها، میان عوام، جور دیگری جا افتاد. واژهٔ اسلام کمتر به‌عنوان واژه‌ای معنوی در برابر کفر قرار گرفت. همین انحصارطلبی که در یهود و نصارا بود، در مسلمان‌ها پیدا شد؛ اکثر فرقه‌ها چنین‌اند، مثلاً میان شیعیان و سنی‌ها هم. احساس من این است که دعوت پیامبر دعوتی در امتداد سایر ادیان بود، نه دکانی کنار دکان بقیه؛ حرفش اسلام بود و نکتهٔ اصلی، تسلیم خدا بودن. نه اینکه پیامبر با اهل کتاب بحث کند تا آن‌ها را به این معنا مسلمان کند.

اگر آیه را بخوانم، چه می‌فرماید؟ می‌گوید به آن‌هایی که کتاب دارند و این‌ها که امی‌اند، یعنی کتاب ندارند، بگو آیا تسلیم شدید؟ فکر کنم، شاید، پیش از این آیه که خواندم، مطمئن نیستم، می‌گوید اگر با تو استدلال کردند، محاجه کردند، بگو من با همهٔ کسانی که پیرو من‌اند تسلیم خدا شده‌ایم؛ و به اهل کتاب و آن‌ها که امی‌اند، چه کتاب دارند و چه ندارند، بگو آیا تسلیم شدید؟ اینجا منظور این نیست که از کسانی که کتاب دارند بپرسد آیا مسلمان شدید یا نه؛ یعنی آیا صفت اسلام دارید؛ از این‌ها که اهل کتاب‌اند، نصارا و یهودی‌ها، بپرس آیا واقعاً تسلیم خدا هستید؛ مثل اینکه بپرسد آیا واقعاً به خدا ایمان دارید؛ چیزی کلی‌تر. اگر تسلیم هستید، هدایت شده‌اید. نمی‌گوید به کسانی که کتاب دارند بگو کتابتان کنسل شده است و باید کتاب مرا قبول کنید؛ بیایید بحث کنیم.

اسلام کلی‌تر است. مثل این است که پیامبر برای همهٔ آدم‌های دنیا پیامی دارد؛ ببین، شریعتی دارد، حکمتی دارد که از آن پیروی می‌کنند؛ ولی پیام اسلام برای همهٔ دنیا این است که هر جا هستی، اگر آنجا تسلیم خدا باشی، پذیرفته‌ای و هدایت شده‌ای. من این‌طور می‌فهمم. این دینی مثل یک دکان، کنار دکان یهودی‌ها و مسیحی‌ها، نیست. اسلام این‌طور نیست که مثلاً بیاید به یهودی‌ها بگوید باید بیایید و کتابتان را کنار بگذارید، چون تحریف شده یا قدیمی شده است؛ فقط کتاب ما، فقط شریعت ما؛ شریعت شما کنسل شد. این‌طور نمی‌گوید. حرف از آن حالت معنوی است که آدم باید داشته باشد؛ می‌گوید خودت اسلام آوردی، تسلیم خدا شدی؟ یعنی واقعاً به خدا ایمان داری و تسلیم هستی؟ اگر هستی، پذیرفته است. بهتر است بیایی و شریعت پیامبر را قبول کنی، ولی دعوت اساسی این نیست؛ دعوت به چیزی معنوی است.

می‌خواهم بگویم اصولاً حالت دکانی در برابر دکان آن‌ها نبوده است؛ یعنی این‌طور نبوده که بیاید و به همه بگوید دینتان را کنار بگذارید؛ حتی جایی که حکومت اسلامی تشکیل می‌شد، این‌ها دین خودشان را داشتند و حرفی نبود. همه‌اش حرف این است که هر کس به دین خودش عمل کند. از نظر تاریخی هم قرآن و اسلام ادیان دیگر را کنسل نمی‌کرد و نمی‌گفت شما جهنمی هستید؛ این بعداً به وجود آمد. مسلمانِ کافر داریم، همان‌طور که مسیحیِ کافر داریم. به هر حال، حرف من دربارهٔ این واژه این است که اصولاً هیچ جای قرآن اسلام به معنای اسم این دین نیست. وقتی آیه می‌گوید دین نزد خدا اسلام است، منظور این نیست که فقط به این اسلام مسلمان باشید.

پرسیده شد که پس کلمهٔ اسلام از کی به این معنایی که اکنون به کار می‌برید به کار رفت. نمی‌دانم. می‌شود این‌طور گفت که معنای کفر عوض شد؛ تغییری اساسی ایجاد شد: از جایی در کلام اسلامی، متکلمان به هر کسی که پیرو شریعت پیامبر بود گفتند مسلم، و به هر کسی که بیرون این دایره بود گفتند کافر، که شامل یهودی‌ها و همه شد؛ و احکامی هم دادند؛ مثلاً بعضی حتی این حکم را دارند که مسیحی‌ها و یهودی‌ها نجس‌اند.

آیه در این باره این‌قدر زیاد است که من خیلی نرفتم بگردم. مثلاً جایی هست که از نصارا، از راهبان نصرانی، تعریف می‌کند؛ می‌گوید این‌ها می‌فهمند که این از طرف خداست؛ نمی‌گوید این‌ها مسلمان می‌شوند. حتی وقتی می‌فهمند که انگار این دین الهی است، واقعاً این‌طور نیست که حتماً بیایند. احساس من این است که یک آدم نصرانی ممکن است، بی‌آنکه عناد داشته باشد، و عناد فرق می‌کند، به دلایلی چیزی را فهمیده باشد، ولی فکر کند اگر در شرایطی که قرار گرفته دینش را عوض کند، مثلاً زندگی در جامعه برایش تلخ شود؛ پس ممکن است این کار را نکند؛ در دل خودش می‌داند که چیزی بیرون هست.

قرآن به اهل کتاب نمی‌گوید به محمد ایمان بیاورید؛ می‌گوید بیایید به همان چیزی که میان ما و شما مشترک است عمل کنید. اصولاً دعوت به اینکه دین اهل کتاب باید کنسل شود و مسلمان شوند، بعداً، که جنگ شد، به وجود آمد؛ چون دیگر نمی‌شد: اگر مردم کشوری اهل کتاب بودند، باید مسلم می‌شدند، یعنی باید زیر نظر خلیفه می‌آمدند و پولی می‌دادند. این تحولات کم‌کم پیش آمد و خودش جنبهٔ سیاسی داشت.