او در این جلسه بحث واژه و متدولوژی را مرور میکند: سنس و ریفرنس و نحوهٔ استدلال دربارهٔ معنای یک واژه. سپس دربارهٔ واژههایی صحبت میکند که در قرآن معنایی داشتند و در فرهنگ اسلامی کمکم معنای دیگری پیدا کردهاند: نجس، حکمت و اسلام. بخش پایانی به معنای اسلام، شرط رستگاری و اهل کتاب میرسد.
روش بحث واژه و سنس و ریفرنس
او میگوید کوشیده با روشی مشخص کار کند: کتابهای قدیمی روی ریشهٔ واژه تأکید میکنند، ولی ایزوتسو ریشه را چندان در نظر نمیگیرد و روی کاربرد واژه در متن تأکید میکند. احساسش این است که مقدمات کافی را گفته و قصد ندارد بحث واژگان را خیلی ادامه دهد، بیشتر تأکیدش بر این است که چگونه میشود استدلال کرد که واژهای را خوب فهمیدهایم، تا دو نفر با دو تعبیر بتوانند بحثشان را با هم در میان بگذارند.
او به پرسش اولیهٔ دوره برمیگردد که آیا زبان قرآن زبان عرفی حجاز است؛ این بحث سه سطح داشت: واژه، قواعد گرامری و زیباییشناسی، و فرهنگ. به گفتهٔ او بعضی ادعا کردهاند که فرهنگ حجاز هم در قرآن رعایت شده، مثلاً با هفت آسمان؛ او با این بهشدت مخالف است و میگوید فرهنگ آنقدرها هم وابسته به زبان نیست، هرچند نمیگوید زبان اصلاً حامل فرهنگ نیست. واژهتصویرها، مثل نام حیوان و درخت، به همان معناییاند که اعراب به کار میبردند، ولی هرچه واژه انتزاعیتر شود، از معنای واقعیاش در آن زبان دورتر است؛ مثلاً کفر و ایمان و آیه و اسلام در فرهنگی مشرکانه نمیتوانستهاند به این معنا باشند.
سنس جایگاه واژه را در نظام واژگان و ارتباطش را با واژههای دیگر مشخص میکند؛ ریفرنس یا مصداق ارتباط واژه با جهان خارج است. به گفتهٔ او کودک واژهها را با ریفرنس یاد میگیرد، مثل بابا و مامان، و هرچه رشد میکند بیشتر متمایل میشود واژهها را با سنس یاد بگیرد، که آن را «فاجعه» مینامد: با فهم در سطح سنس حس فهمیدن دارید، ولی معلوم نیست ریفرنس را دارید، مثلاً معلوم نیست وقتی قرآن میخوانید معنای لغات به معنای ریفرنسی چقدر نزد شما حاضر است.
اگر ریفرنس تازهای پیدا شود، گزارههایی که از قبل در ذهن بوده معنای تازه مییابد، و ریفرنس را میشود بارها عمیقتر کرد. او ماندن در سنس را با تبعیت از والد و سنت مربوط میداند، چون زبان از بیرون به ما عرضه میشود. فیلمی دربارهٔ هلن کلر را مثال میآورد که خیلی سنس بلد بود و ریفرنس را نمیفهمید، تا آخر فیلم که یکدفعه میفهمد دنیایی هست و واژهها به چیزهایی اشاره میکنند؛ البته نمیخواهد بگوید آنچه آنجا میافتد دقیقاً فقط تفاوت سنس و ریفرنس است.
قواعد معنا کردن یک واژه
ایزوتسو، به گفتهٔ او، بهشدت واژه را در سطح سنس معنا میکند و در کتاب به همنشینیها و حوزهٔ معنایی نگاه میکند، ولی جوادی آملی که از «زبان جهان فطرت» حرف میزند بهشدت متمایل به ریفرنس است: اگر مطابق فطرت زندگی کنید ریفرنسها ظاهر میشوند. او این را حرف درستی میداند و میگوید هر توضیحی که بدهد در سطح سنس است؛ برای پیدا کردن ریفرنس فقط میشود گفت بروید عمل کنید، پس باید قواعدی برای حدس زدن و بیان معنا داشت.
او میگوید معنا کردن واژه مثل دادن تئوری است و هیچکس حق ندارد بپرسد معنا را از کجا آوردهاید؛ حدس میزنید و آزمایش میکنید. آیههای قرآن مثل فکتاند و تئوری باید با همهشان تطبیق کند؛ هرچه شمول بیشتری داشته باشد، تئوری بهتری است. تئوری باید با ریشهٔ لغت هم سازگار باشد: اگر کسی توبه را قول دادن به تکرار نکردن بداند، باید توضیح دهد که چرا واژهای با معنای بازگشت انتخاب شده در حالی که قول و عهد هم هست. همینطور اگر واژهٔ عربی دیگری با همان معنا بوده و قرآن آن را به کار نبرده، باید توجیه کرد.
برایش مهم نیست تئوری اولیه چگونه به دست میآید؛ از گشتن در همهٔ آیههای آن واژه یا از ریفرنسی که خودتان دارید یا چیزی بینابین. مهم این است که نشان دهید معنا با همهجا و با ریشه و استعمال عربی سازگار است. واژهها را بیشتر مثال میآورد و میخواهد روش برخورد یاد گرفته شود.
او میگوید ایزوتسو آیهٔ محسنین را، که میگوید محسنین آنهاییاند که نماز میخوانند و زکات میدهند و به آخرت یقین دارند، انگار تعریف واژه میگیرد. به نظر او چنین نیست: معنای محسن از خود واژه پیداست، کسی که کار زیبا میکند، و نماز و زکات و یقین به آخرت زیباترین کارها و نشانههای احساناند، نه تعریف آن. اصل دیگرش این است که معنای واژه همیشه یکی است مگر خلافش ثابت شود، برخلاف علم وجوه و نظایر که مثلاً برای هدایت ۱۶ معنا میشمارد. تسبیح را مثال میزند که برای سیارات شناوری و برای آدمها ذکر گفتن معنا میشود، ولی اگر معنا ثابت نگه داشته شود، میان این دو پیوندی پیدا میشود.
او میگوید واژهها با همپوشانی مصداقها طیفی از معانی دارند، و هدایت واژهای تازه است که معنای قرآنیاش در عربی نبود، همانطور که کفر؛ اگر واژه را در زبان خودتان پروجکت کنید، واژهٔ تازه را نمیفهمید. اگر واژهای مثل عین چند معنا دارد، باید دنبال اشتراک گشت.
نجس: معنایی که بعد ساخته شد
او میگوید واژههایی هست که در قرآن معنایی داشتند و در فرهنگ اسلامی معنای دیگری یافتند، و اگر آیه را با معنای تازه بخوانید ممکن است کاملاً غلط بفهمید. نخستین مورد نجس است: به نقل او از کتاب «منابع فقه» آقای جعفری، این واژه نخستین بار در قرن سوم به معنای فقهی، یعنی چیزی که باید آب کشید، به کار رفته. در زمان نزول نزد عرب به معنای پلید بود، پس مشرکان را به این دلیل که آدمهای بدیاند، نه به این دلیل که نمیشود به آنها دست زد، به مسجدالحرام راه ندهید.
به گفتهٔ او جعفری، در مقالهای که اگر اشتباه نکند دربارهٔ نجاست اهل کتاب است، میگوید عدهای از این آیه نجاست مشرک و حتی اهل کتاب را نتیجه گرفتهاند، ولی از آیه چیزی نمیشود نتیجه گرفت؛ و دربارهٔ ذبایح اهل کتاب میکوشد نشان دهد دلیلی در قرآن و سنت بر نجس بودنشان نیست، هرچند خودش میگوید شاید نظر اکثریت چیز دیگر باشد. او میگوید نمیداند آن بحثها درست است یا غلط. وقتی در قرآن «مشرکون» میآید، به گفتهٔ او منظور مشرکین قریش است، یعنی آدمهایی که واقعاً بت میپرستند.
در قرآن طهارت هست ولی واژهای در مقابلش به معنای نجس فقهی نیست، نه نجس و نه رجس. او میگوید فقها مجاز بودند واژهای را برای مفهوم مقابل طهارت وضع کنند و ایرادی نمیبیند، ولی نباید معنایی را که در قرن سوم به واژه دادهاند به قرآن برگرداند؛ واژهها در طول تاریخ معنایشان عوض میشود. دربارهٔ اینکه در روایات امام صادق هم شاید این واژه به این معنا نباشد، میگوید واقعاً نمیداند، و فقط به مقالهٔ جعفری استناد میکند و تحقیق خاصی نکرده است.
حکمت: معنای قرآنی
دومین واژه حکمت است که اکنون به معنای فلسفه به کار میرود، ولی به گفتهٔ او معنایش در قرآن کاملاً بیربط به فلسفه است. چون حکمت بارها در قرآن آمده، میشود از خود قرآن کمک گرفت. نخستین مثال سورهٔ لقمان است که میگوید «و لقد آتنا لقمان الحکمه»؛ آنچه از او به پسرش نقل میشود باید معنای حکمت را برساند.
لقمان به پسرش احکامی میگوید: شرک نیاور، به والدین احترام بگذار، نماز بخوان و زکات بده. به نظر او حکمت از حکم میآید و معنای قرآنیاش عملی است، نه نظری: دانشی که باعث میشود بدانید چه باید کرد و چه نباید کرد. کمی بالاتر، حکمت رسیدن به سرمنشئی است که باید و نبایدها از آن درمیآید؛ در سخن لقمان باید و نبایدها با نوعی استدلال همراه است، مثل تذکر به دانهٔ خردل. او این را مثل یک تئوری برای معنای حکیم میگوید و میخواهد دیگران هم تئوری خودشان را داشته باشند.
دربارهٔ داوود، که قاضی است، حکمت و فصل الخطاب با هم آمده؛ فصل الخطاب انگار بروز حکمت است، و در آیهای دیگر حکمت با موعظه آمده. دربارهٔ عیسی میگوید با حکمت آمده تا اختلافها را روشن کند، یعنی طوری بیان کند که بفهمند.
آیهای که به گفتهٔ او شاید بیش از ده بار تکرار شده میگوید پیامبران آیات خدا را میخوانند و کتاب و حکمت یاد میدهند. پیامبران کتاب میآوردند یا کتاب را تعلیم میدادند و حکمت، یعنی آموزشهای عملی و آداب زندگی، را برای پیروانشان بیان میکردند. او این واژه را برای بحثی انتخاب کرده که پیامبر را فقط مدیومی برای رساندن کتاب میبینند؛ به گفتهٔ او قرآن چنین تصوری از پیامبران ندارد. اگر بخواهیم واژهای جای حکمت بگذاریم، به فقه نزدیکتر است، ولی فقه نیست؛ حکمت به نیرویی اشاره میکند که انگار احکام را صادر میکند.
حکمت و کتاب؛ پرسشها
به گفتهٔ او حکمت دانشی است که حالتی روحی هم هست و پیامبران آن را در کنار کتاب یاد میدادند. در کتاب رابطه کاملاً عمودی است و پیامبر فقط مدیوم است، ولی حکمت افقیتر است: خدا آدمی را که عملش درست است الگو میکند تا به دیگران یاد دهد چگونه زندگی کنند. به نظر او در کتاب جنبهٔ نظری غلبه دارد و حکمت بخش عملی دین است که کار پیامبر است.
در پاسخ به پرسشی دربارهٔ خضر میگوید خضر در آن داستان نماد کسی است که چیزهای غیبی میداند، ولی حکمت احکام عمومی شیوهٔ زندگی است و قابل تعلیم؛ حکمت نتیجهٔ علم غیب نیست. ممکن است کسی احکام پیامبر را یاد بگیرد و به حکمتش نرسد؛ شاید واژهٔ نزدیک به حکمت اجتهاد باشد، یعنی رسیدن به جایی که خودت بتوانی حکم صادر کنی.
یکی میپرسد اگر کتاب برای همهٔ دورههاست، آیا به حکمت دسترسی نداریم. او میگوید اگر پیامبران حکمت یاد داده باشند و حکمت مانده باشد، میشود با مجموعهٔ حرفهای پیامبر حکم را تشخیص داد، کاری که مجتهدان قرار است بکنند؛ و زندگی در زمان پیامبر هم مشکلات خودش را داشته است. به نظرش ما از نظر تماس با معجزه در شرایط یکسانی هستیم، چون کتاب معجزهای است که برای ما مانده.
در پاسخ به این پرسش که چرا حفظ کتاب وعده داده شده ولی حکمت نه، میگوید حکمتی که پیامبر تعلیم میداد نتیجهٔ قرآن نبود و موازی کتاب تعلیم داده میشد؛ تضمین آن تاریخی است و مثل کتاب نیست. بخش اجتماعی احکام قابل نسخ است و هیچکس معتقد نیست احکام تا ابد همین باشد، ولی گرایش او این است که کسی باید استدلال کند تا بگوید حکمی نسخ شده است. فرمت نماز را مثال میآورد: به یک تعبیر جزئیاتش آنقدر مهم بوده که در حکمت آمده و در قرآن نیامده؛ و اگر به پیامبر ایمان داریم باید به آموزشهای عملیاش هم ایمان داشته باشیم. او میپذیرد که حکمت از مجرای تاریخی مشکوکتری میگذرد و به همین دلیل اهمیتش از کتاب کمتر میشود.
اسلام: تسلیمشدن، نه نام دین
او اسلام را بحثبرانگیزترین واژه میخواند و میگوید در قرآن ربطی به معنایی که ما به کار میبریم ندارد: «اسلمت» و «اسلمنا» در هیچ جای قرآن به معنای گرایش به این دین و پیامبر نیست. نخستین مثال نامهٔ سلیمان به ملکهٔ سبا است که میگوید «مسلمین» بیایید، که در عرف سیاسی یعنی تسلیم بیقید و شرط؛ در تسلیم مقاومت نکردن و در عوض سالم ماندن هست، مثل بالا بردن پرچم سفید در جنگ.
به گفتهٔ او کلمهٔ تسلیم در عربیِ قرآن به معنای سلام فرستادن است و تسلیمشدن را اسلام میدهد. در پاسخ به پرسشی دربارهٔ باب افعال و تفعیل میگوید به نقل ایزوتسو این واژه ابداعی است و فعلش در زبان عرب نبود؛ بعداً چون اسلام اسم دین شد، دیگر برای تسلیم به کار نرفت. در پایان داستان ملکهٔ سبا میگوید همراه سلیمان تسلیم خدا شد، نه تسلیم سلیمان.
مثالهای دیگرش جایی است که میگوید بجنگید یا تسلیم شوند، و ابراهیم و اسماعیل هنگام حکم ذبح که خودشان را در اختیار آن حکم گذاشتند. به گفتهٔ او ایزوتسو و علامه طباطبایی و اکثر مفسران میگویند اسلام حالتی روحی است مثل ایمان؛ ایمان به معنای امنیت پیدا کردن و اسلام به معنای تسلیمشدن و سالمماندن است، و در جاهایی که اسلام میآید میشود به جایش ایمان گذاشت و معنا شبیه درمیآید.
اسلام: درجهدار، و معنای «دین»
او میگوید اسلام هم مثل همهٔ واژهها طیف دارد: از تسلیم شخصی خاص تا مقام عرفانی «اسلام اکبر» که ارادهٔ فرد در برابر ارادهٔ خدا محو میشود؛ مثل خوف و شرک، اسلام درجه دارد. حتی یک بار هم اسلام در قرآن به معنای اسم عَلَم نیامده است. ابراهیم «حنیف مسلم» خوانده میشود و به گفتهٔ او دین اسلام نام گرفت چون در تعالیم پیامبر تأکید روی همین حالت تسلیمبودن در برابر خدا خیلی زیاد بود.
آیههایی میخواند که به گفتهٔ او اسلام در آنها به قبول کردن دین ربط ندارد: پیامبرانی که بنا به تورات حکم میکردند و اسلام آورده بودند، و ابراهیم که به فرزندانش میگوید نمیرید مگر مسلم. علامه طباطبایی هم اسلام آوردن را بیقید و شرط تسلیم خدا بودن میداند. تنها آیهای که خیلیها غیر از این معنا میکنند، آیهٔ اعراب است که ایمان آوردیم میگفتند؛ او «اسلمنا» را اینجا به معنای تسلیمشدن بیقید و شرط در برابر قدرت جدید و در پایین طیف میداند.
دربارهٔ آیهٔ «دین نزد خدا اسلام است» میگوید دین یعنی شیوهٔ زندگی و تنها چیزی که خدا میپذیرد مسلم بودن به معنای قرآنی است؛ ما اسلام را مثل شعبهای در یک دکان کنار یهودی و مسیحی میبینیم، ولی در قرآن چنین نیست، و بخشی از مسیحیها و یهودیها هم مسلماند.
اسلام، رستگاری و اهل کتاب
او میگوید عقیدهای که در قرآن بارها آمده این است که هر کس به خدا و روز قیامت ایمان داشته باشد و عمل صالح کند رستگار است، و این بارها آمده است. به گفتهٔ او قرآن تأکید دارد که یهودی یا نصرانی بودن باعث رستگاری و هلاکت نمیشود. آیهای میآورد که یهود و نصارا میگفتند جز یهودی یا نصرانی کسی وارد جنت نمیشود، و قرآن پاسخ میدهد هر کس تسلیم خدا و محسن باشد پاداشش را از خدا میگیرد؛ و آیهای که میگوید به آنچه بر ابراهیم و اسحاق و موسی و عیسی نازل شد ایمان داریم و میان آنها فرق نمیگذاریم، ما تسلیم اوییم.
دعوت به این نیست که کسی دین خودش را رها کند؛ میتواند دینش را داشته باشد و مسلم باشد. در برابر اعتراضها میگوید دلیلی از قرآن بیاورید که خدا دین دیگران را نمیپذیرد. پیامبر با مشرکان جنگید و با یهودی و مسیحی از این بابت نجنگید. او میگوید اگر عقیدهای به این مهمی دربارهٔ اهل کتاب بود، باید واضحتر میآمد، ولی بارها خلافش آمده؛ شرک را باید از بین برد، ولی اهل کتاب همین اکنون هم ممکن است به معنای معنوی مسلم باشند.
به گفتهٔ او همه نمیتوانند تحقیق کنند که کدام دین آخرین است؛ قرآن بارها تأکید میکند که در تورات و انجیل هدایت هست و همین تورات و انجیل فعلی هم مایهٔ هدایت میشود، هرچند او خودش کتابی دارد که کلمهبهکلمه احساس میکند کتاب خداست و اسلام مزایایی دارد. یکی میپرسد دربارهٔ کسی که میفهمد این دین از طرف خداست و نمیپذیرد؛ او میگوید چنین کسی، اگر اهل عناد باشد، مسلم نیست. در قرآن از کافرانی از اهل کتاب سخن رفته و در میان مسلمانها هم کافر هست؛ مسئله معنوی است.
او میگوید ما در طول تاریخ به جایی رسیدیم که همان حرفی را میزنیم که مورد شماتت قرآن بود: باید مسلمان بشوی. دربارهٔ آیهای که از اهل کتاب و از آنها که امیاند میپرسد آیا تسلیم شدید، میگوید منظور این نیست که بپرسد مسلمان شدید یا نه، بلکه آیا واقعاً تسلیم خدا هستید. به نظر او دعوت پیامبر دعوتی در امتداد سایر ادیان بود، نه دکانی کنار دکان بقیه؛ و همین انحصارطلبی که در یهود و نصارا بود، در مسلمانها هم پیدا شد. یکی میپرسد اسلام از کی به معنای کنونی به کار رفت؛ او میگوید نمیداند، ولی میشود گفت معنای کفر عوض شد و متکلمان به هر کسی که بیرون این دایره بود گفتند کافر. به گفتهٔ او دعوت به اینکه دین اهل کتاب کنسل شود بعداً، در جنگها، پیدا شد و جنبهٔ سیاسی داشت.
→ متنِ کاملِ این جلسه