او میگوید جلسه را با مرور مختصر جلسهٔ قبل و دو نکتهٔ نظری باقیمانده آغاز میکند و بعد قرار است به کاربرد بعضی از این مفاهیم در فیلمهای فرهادی برسد. نخست ناخودآگاه یونگی و مبنای زیستی مشترک بودنش و مسئلهٔ دیکشنری نمادها میآید، سپس آرکتایپها، بهویژه سلف، پرسونا و شدو، بعد آنیما و در پایان چند نماد رویا.
روانکاوی و قصد مؤلف
او میگوید روانکاوی تنها نظریهای است که توضیح میدهد چرا قصد مؤلف در بحثهای هنری کفایت نمیکند. منتقدان ادبی و هنری امروز کموبیش پذیرفتهاند که قصد مؤلف کافی نیست، ولی روانکاوی پایههای نظری برای توضیح این امر و رسیدن به درکی غنیتر فراهم میکند. به گفتهٔ او نظریهٔ یونگ میتواند دیدگاههای امروزِ نقد هنری را تولید کند، چون با باور به ناخودآگاه جمعی و انتقال حقایق از ناخودآگاه به خودآگاه بعضی مسائل نقد توجیه میشود.
ناخودآگاه فرویدی بهنوعی انباری از چیزهای سرکوبشده است، ولی ناخودآگاه یونگی منبع عظیمی از اطلاعات زیستی و روانی و حتی حقایقی دربارهٔ جهان است که در موقعیت مقتضی، مخصوصاً در رویا، به خودآگاه منتقل میشود. فروید ناخودآگاه و خودآگاه را به کوه یخی تشبیه میکند که ده درصدش بیرون از آب و همان بخش خودآگاه است؛ یونگ میگوید خودآگاهی جزیرهای در اقیانوسِ ناخودآگاه است. به گمانِ او احتمالاً ما در پردازش آن بخش کوچک میتوانیم دخالت کنیم.
ناخودآگاه مشترک و مبنای زیستی
او میگوید اگر ناخودآگاه را نتیجهٔ فرایندهای زیستی و مکانیسمهای روانی خودکار بدانیم، چون این مکانیسمها تقریباً در همهٔ آدمها مشترک است، باید انتظار داشت بخش عمدهٔ کارکرد ناخودآگاه هم مشترک باشد؛ این همان ایدهٔ ناخودآگاه جمعی است که یونگ تجربی به آن رسید. به گفتهٔ او دانش ژنتیک پشتوانهٔ ساده و محکمی برای آن میدهد، چون ۹۹٫۹ درصد ژنوم آدمها مشترک است و اختلافها یک هزارم است.
یونگ بیشتر به همین بخش مشترک توجه دارد، نه به ناخودآگاه شخصی. در تمثیل جزیره، کسی که در جزیرهٔ خودآگاه است هر قدر هم مخرب باشد نمیتواند اقیانوس را آلوده کند و فقط بخش کوچکی از آب اطراف جزیره را آلوده میکند؛ این بخش آلوده همان ناخودآگاه شخصی فروید است، یعنی سرکوبیها و فعلوانفعالهای فرد.
دیکشنری نمادها
او اثر هنری را مثل رویا یک تولید ناخودآگاه میداند که با تصویر کار میکند و نمادپردازی میکند. اگر وصف یونگ پذیرفته شود، چون آدمها اشتراک زیادی دارند مجاز است دیکشنری ساخت و گفت هر نماد برای همهٔ انسانها چه معنا یا معانیای دارد.
با این حال یونگ بارها تأکید کرده که نمیشود دیکشنری درست کرد: همیشه معانی چندگانه وجود دارد، حتماً باید به بافت رویا رجوع کرد و بعضی از نمادها ممکن است خصوصی باشند. در روش فروید، که عمدتاً بر ناخودآگاه شخصی بود، معنی نماد را باید با تداعی آزاد از خود فرد فهمید و معنی نماد تا حدود زیادی شخصی بود. او میگوید فروید در دورهٔ کاریاش نمادهای مشترک زیادی را هم کشف کرد و دیکشنری نمادهای نرینه و مادینه ساخت؛ اینها را بعداً یونگ برجسته کرد.
آرکتایپها و سلف
بخش عمدهٔ کار یونگ بررسی اسطورههای جهان برای یافتن نمادها و تمهای مشترک بود. به نظر یونگ نمادپردازی زبان طبیعی ناخودآگاه است، نه نتیجهٔ سانسور و گذشتن از فیلتر خودآگاه؛ پس برای نمادها و تصاویر مشترکِ ناخودآگاه جمعی باید نام گذاشت، و آرکتایپها همین نامها هستند: آنیما و آنیموس، پرسونا، سلف و شدو. به گفتهٔ او یونگ میگوید به تعداد موقعیتهای مشترک انسانی آرکتایپ هست، حتی برای درخت.
این آمادگیها تصویر آماده نیستند، بلکه به توضیح یونگ ظرفهای خالیاند: مثلاً اگر پدر بچه مرده باشد، عمویش یا مردی دیگر که نزدیکترین نقش را دارد در ظرفِ پدر قرار میگیرد. او میگوید یونگ چهرههای آنیما را در اسطورهها یافت و نامگذاری کرد، مثل حوا، سوفیا و مریم؛ و نامها را از اسطورهها میگیرد، چنانکه فروید «عقدهٔ اودیپ» را.
مهمترین آرکتایپ سلف است که به مسامحه بهجای «اید» فرویدی مرکز روان را اشغال میکند و وظیفهاش تأمین رشد روانی است. این رشد «فرایند فردانیت» است: مسیری که در آن همهٔ ناخودآگاه وارد خودآگاهی میشود، و به گفتهٔ او این صرفاً با شناخت ناخودآگاه رخ نمیدهد. یونگ جزئیاتش را بیشتر از مکتبهای عرفانی هندی و چینی گرفته و او آن را شبیه سیر عرفانی میداند، شاید به معنای هندی. نهایتش وحدت خودآگاه و ناخودآگاه است و در مراحلش آرکتایپها مثل آنیما و شدو تدریجاً وارد خودآگاه میشوند.
اگر کسی مراحل رشدش را طی نکند، سلف سیگنال میفرستد: رویاهای ترسناک و تکراری. بحران میانسالی به معنای یونگی همین فشار سلف است که در این دوره به اوج میرسد. او میگوید نظام سرمایهداری مردسالار کارگر میخواهد و بحران میانسالی را با قرص حل میکنند؛ آنگاه سلف خاموش میشود و فرد بیرشد سر کارش برمیگردد.
پرسونا و شدو
پرسونا بخشی از روان است که اجازه میدهد فرد در جامعه با جماعت همرنگ شود: نقابی که میتواند در خانواده، محل کار و جمع دوستان متفاوت باشد. او میگوید پرسونا یکی از منشأهای اختلال روانی است و یک اختلال روانیِ شایع «حل شدن روان در پرسونا» است، یعنی آدمی که حتی وقتی تنها هم هست دارد نقش بازی میکند.
شدو آرکتایپی است که در یک چهرهٔ کریحالخلقه مجموعهٔ همهٔ ویژگیهای بدِ وجود فرد را نشان میدهد. به گفتهٔ او چهرهای که بیشترین نفرت را از آن داریم ویژگیهای شدوی ما، یعنی ویژگیهای منفیِ انکارشدهٔ ما را دارد؛ تئوری میگوید دقیقاً این ویژگیها خودِ ماست و او این را وحشتناک میداند، چون معمولاً همین حرف را نمیخواهیم بپذیریم.
آنیما
آنیما چهرهٔ زن در درون مرد و آنیموس چهرهٔ مرد در درون زن است. به گفتهٔ او آنیما نتیجهٔ غریزهٔ جنسی است که آمادگی شناختی و ظرفی برای پذیرفتن طرف مقابل میسازد، و نخستین چیزی که این ظرف را پر میکند مادر است: همهٔ مردان بدون استثنا در کودکی عشق اولیهشان به مادر است. یکی از حساسترین مراحل رشد مرد گذر از آنیمای مادر به زنی غیر از مادر است، و او فکر میکند درصدی از مردان کاملاً موفق نمیشوند؛ مردی که در همسرش هم کارکرد مادرانه میخواهد اسیر آنیمای مادر است.
او به دعوای مادر، شوهر و عروس در ایران اشاره میکند. به گمان او مادر در فرهنگهای سنتی وابسته به فرزند مقاومت میکند، چون ازدواج یعنی کمرنگ شدن او.
حالت سالم این است که آنیما روی یک مطلوب واقعیِ منحصربهفرد پروژه شود؛ آنگاه مراحل رشد آنیما طبیعی طی میشود، از «حوا» تا مریم مقدس و سوفیا. سوفیا در نظر یونگ عالیترین رشد آنیماست، یعنی مرد به خرد زنانه پی میبرد؛ مریم مقدس چهرهٔ مادرانه به اضافهٔ تقدس است.
احساس اولیهٔ آنیما ممکن است به شدت وابسته به زیباییشناسی و ستایش زیبایی باشد و کمکم در مراحل رشد احساس پدرانهای هم شکل بگیرد و عشق به خانواده و حتی انسانها، مخصوصاً انسانهای فقیر، منتقل شود. او میگوید حس زیباییشناسی در مرد هم ریشهٔ آنیما دارد و از زیبایی چهره میتواند به زیبایی موسیقی تعمیم پیدا کند؛ آنیما مثل درختی است که شاخوبرگهای جدیدی میزند. اگر مردی نتواند آنیما را جای مناسبی پروژه کند، اتفاقهای خیلی بدی میتواند بیفتد و گاهی همهٔ انرژی غریزهٔ جنسی فقط به خودش برمیگردد؛ اتفاقی که خیلی بد نیست این است که کسی که در زندگی خانوادگی شکست خورده هنرمند خوبی شود و احساسات را دستکم در تخیلات خودش حفظ کند، و خیلی هنرمندان موز دارند.
یکی از حاضران میپرسد برگمن هم چنین است؛ او میگوید آنیماهای برگمن تکثیر میشدند، ولی فلینی آنیماهایش را در جولیتا ماسینا پیدا کرده و همهٔ فیلمهای فلینی بیان احساسات آنیماییاند. او میگوید عشق به کودک و به طبیعت هم شعبهای از آنیماست و این احساسها مثل انرژیای که اگر راهی بسته شود راه دیگر باز میکند جابهجا میشوند؛ مثلاً کسی که از طبیعت جدا شود میتواند هنرمند شود، ولی ریاضیدان نمیشود، چون به گفتهٔ او آنیما عاطفهٔ شدید تولید میکند و با فعالیت ریاضی نمیسازد.
نمادهای رویا
او میگوید حیوانات تقریباً به معنای ثابتی در رویا ظاهر میشوند. مار همیشه خطرهای ناشی از غریزهٔ جنسی را یادآوری میکند: وقتی آنیما جایی پروژه شده ولی به ثمر نمیرسد، رویای مار پیدا میشود و خطر برگشتن انرژی جنسی به درون و از دست رفتن هدف است. همهٔ حیواناتی که نیش میزنند معمولاً چنین معنایی دارند.
پدر در رویا میتواند خودِ پدر یا رابطهٔ فرد با پدر واقعیاش باشد، و میتواند به معنای نمادین سنتِ فرهنگی و اجتماعی باشد؛ به گفتهٔ او پدر نمایندهٔ سنت و نماد سوپرایگو است، یعنی محدودیتهایی که از فرهنگ و جامعه القا میشود.
→ متنِ کاملِ این جلسه