متن ویرایششده بر پایهٔ پیادهٔ خودکار گفتار؛ با صوت تطبیق داده نشده. پس از اصلاح نهایی این متن، بازبینی مستقل تازهای انجام نشده است.
مرور تئوری و کاربرد در فیلم فرهادی
خیلی مختصر چیزهایی را که جلسهٔ قبل گفتم مرور میکنم؛ چیزهای تئوریکی را که مانده بود میگویم و بعد میرویم سراغ کاربرد بعضی از این مفاهیم در فیلمهای آقای فرهادی. فکر میکنم با تمرکز بر «درباره علمی»، ولی ناچار باید همهٔ کارهایش را یک مروری کنم. دو چیز تئوریکی هم که جلسهٔ قبل نگفته بودم، اول شروع میکنم و کمی دربارهشان صحبت میکنم. فکر میکنم حداقل ده دقیقه تا یکربع اول، باز مقداری بحثهای تئوری میشود: گفته بودم که با تئوری روانکاوی میشود به یک مباحثی که در تئوری نقد وجود دارد پرداخت — اینکه اگر بخواهیم تئوری قصد مؤلف را بپذیریم، همگی میدانیم دچار مشکلاتی میشویم. تئوری روانکاوی تنها تئوریای است که در واقع از آن لحاظ به ما میگوید چرا اصلاً نظریهٔ قصد مؤلف در بحثهای هنری کفایت نمیکند. ما بدون اینکه ایدههای روانکاوی وجود داشته باشد خودمان در مباحث نقد به اینجا رسیدهایم؛ یعنی الان کموبیش منتقدان — کسانی که در زمینههای ادبی و هنری کار میکنند — پذیرفتهاند که قصد مؤلف کافی نیست. ولی روانکاوی رشتهای است که پایههای تئوریکی را فراهم میکند که به ما توضیح بدهد چرا قصد مؤلف درست نیست و چطور میشود به درک یافتنی غنیتر از قصد مؤلف رسید.
نکاتی در نظریهٔ نقد وجود دارد که نمیخواهم وارد جزئیاتش بشوم، ولی واقعیت این است که تئوری یونگ است که میتواند آن دیدگاههایی را که الان در نقد هنری مطرح است تولید کند؛ منتها شروعش زودتر است: وقتی به ناخودآگاه جمعی معتقد میشوید و به اینکه مکانیسمهای روانی ناخودآگاه میتوانند حقایقی را به خودآگاه منتقل کنند، بعضی از مسائلی که در نظریهٔ نقد هست بهنوعی توجیه میشود. با ناخودآگاه شخصی به آن معنایی که فروید میگفت هنوز چیزهای زیادی از توجیهها باقی میماند. تئوری فروید را دیگر تکرار نمیکنم؛ جلسهٔ قبل در واقع فکر میکنم خودش تکراری بود از چیزهایی که شنیده بودید در مورد فروید. فقط در مورد تفاوت اصلی یونگ با فروید این را یادآوری میکنم: یکی این بود که ناخودآگاه فرویدی بهنوعی مثل انباری از چیزهای سرکوبشده است، در حالی که ناخودآگاه یونگی منبع عظیمی از اطلاعات زیستی، اطلاعات روانی و حتی حقایقی در مورد جهان است که میتواند در موقعیت مقتضی به بخش آگاه ذهن منتقل بشود؛ مخصوصاً این کار در رویا اتفاق میافتد. در هر دو تئوری، رویا بهعنوان مسیر سادهای که محتویات ناخودآگاه جمعی به سطح خودآگاه میرسند مطرح است. بنابراین یک نقطهٔ تفاوت دیدگاهشان در مورد ناخودآگاه است: از نظر اینکه چه کارکردی دارد، چطور تشکیل میشود و چه حجمی دارد. در تمثیلی که فروید به کار میبرد در مورد ناخودآگاه و خودآگاه — اگر شنیده باشید — تشبیه میکند به یک کوه یخ که بخش ده درصدش بیرون از آب است، که فرض کنید همان بخش خودآگاه است؛ بعد بخشهای نیمهخودآگاه یا پیشآگاهی وجود دارد و بخشهای ناخودآگاه در زیر آب قرار گرفتهاند. و وقتی یونگ میخواهد تمثیلی برای رابطهٔ خودآگاه و ناخودآگاه استفاده کند میگوید خودآگاهی جزیرهای است در اقیانوس و ناخودآگاه همان اقیانوس است. واقعاً فکر میکنم این دو تمثیل تفاوت را خوب نشان میدهند: به معنای واقعی کلمه، دیدگاه یونگ در مورد خودآگاه همینطور است — مثل جزیرهای در اقیانوس؛ بیشتر اطلاعاتی که درون اقیانوس هست به سطح خودآگاه نمیآید و در همان جنبههای زیستی و مکانیسمهای روانی ناخودآگاه همهٔ اطلاعات دارند پردازش میشوند و بخش خیلی کوچکی از آن به قسمت خودآگاه میآید، و احتمالاً ما در پردازشش میتوانیم دخالت کنیم — چیزی که مهم است و امروز لااقل در بحثی که میخواهم بکنم اهمیت پیدا میکند.
ناخودآگاه مشترک انسان و مکانیسم زیستی
از دیدگاهی که من دارم بحث میکنم واضح است که بخش عمدهای از ناخودآگاه مشترکِ همهٔ انسانهاست؛ اگر شما ناخودآگاه را نتیجهٔ فرایندهای زیستی و مکانیسمهای روانیِ خودکار بدانید — چون تقریباً همهٔ این مکانیسمها در همهٔ آدمها مشترک است — بنابراین باید انتظار داشته باشید بخش خیلی عمدهای از فعالیتهای ناخودآگاه و نحوهٔ کارکردش در همهٔ آدمها مشترک باشد؛ و این دقیقاً همان ایدهٔ ناخودآگاه جمعی است که یونگ بهصورت تجربی به سمتش رفت. من طوری بیان میکنم که واضح باشد این تئوری پشتوانهٔ تئوریک هم خیلی ساده و محکمی دارد — الان مخصوصاً در دانش ژنتیک که در زمان یونگ به این شکل وجود نداشت. بعد از اینکه به اصطلاح ژنوم موجودات را بررسی کردیم، از جمله ژنوم انسان، میدانیم که ۹۹٫۹ درصد ژنوم آدمها با همدیگر مشترک است. فکر میکنم این ایدهٔ خوبی است برای اینکه آدمها چقدر با همدیگر اشتراک دارند: اختلافهای آدمها — همهٔ این اختلافهایی که میبینید، از قد و چهره و هر چیزی که هست تا حتی بعضی ویژگیهای درونیتر — یک هزارمِ ویژگیهای موجود در انسان حساب میشود و ۹۹٫۹ درصد اشتراک وجود دارد. واضح است که بخش عمدهای از اشتراکها در نحوهٔ کارکرد بدن و اعضای بدن مشترک است: همه به یک جور کار میکنند و همه به یک جور اطلاعاتی را میگیرند و پردازش میکنند؛ بیماریهای مشترک داریم. اگر کمی فکر کنید میبینید که چقدر این پایهٔ مشترک آدمها با همدیگه زیاد است. و یونگ در واقع همین بخش مشترک آدمهاست که بیشتر نظرش را جلب میکند، نه آن قسمتهای اطراف جزیرهٔ خودآگاه که ناخودآگاه شخصی است. در واقع در همان تمثیل — که کمی جلوتر باید بگوییم — بخشی از آبهای اطراف این جزیرهٔ خودآگاهی انگار توسط فردی که در این جزیرهٔ خودآگاهی مستقر است میتواند آلوده بشود: آدمی که در این جزیرهٔ خودآگاه زندگی میکند نمیتواند اقیانوس را آلوده کند، هر چقدر هم فعالیتهای مخرب داشته باشد؛ در عوض بخش کوچکی از آب اطراف جزیره را آلوده میکند. این بخش آلودهشده همان ناخودآگاه شخصی فروید است — همان سرکوبیها و فعلوانفعالهایی که انسان انجام میدهد. اینها میتواند مقداری آب و اشیایی را از داخل جزیره به داخل این اقیانوس پرتاب کند، ولی این اقیانوس اجازه نمیدهد اینها خیلی در عمقش نفوذ کنند.
نتیجهٔ خیلی عمدهای که چون اساس بحثم را گذاشتهام روی اینکه اثر هنری را بهعنوان یک تولید ناخودآگاه، مثل رویا، به آن نگاه کنید — و جلسهٔ قبل توضیح دادم که مهمترین نکتهای که در مورد رویا وجود دارد این است که ناخودآگاه وقتی رویا تولید میکند با تصویر کار میکند و نمادپردازی میکند — توجیه اینکه چرا نمادپردازی انجام میشود در فروید و یونگ کاملاً با همدیگر فرق دارد. اگر این توصیفات یونگ را بپذیرید، نکتهٔ اساسی که در عهده — در تعبیر نمادها با دیدگاه یونگی — بهوجود میآید این است که به دلیل اشتراک زیادی که آدمها با همدیگر دارند، اشتراکهای زیادی وجود دارد؛ یعنی من مجازم وقتی نگاه یونگی دارم.
دیکشنری نمادها و معانی چندگانه
یک دیکشنری درست کنم و سعی کنم بگویم که نمادها برای همهٔ انسانها — هر کدام از این نمادها — چه معنا یا معانیای میتوانند داشته باشند. یونگ بارها در آثارش تأکید کرده که نمیشود دیکشنری درست کرد؛ یعنی همیشه معانی چندگانه وجود دارد که حتماً باید به بافتِ رویا رجوع کنید تا معنی نمادها را بفهمید؛ بعضی از نمادها ممکن است خصوصی باشند. پس هیچوقت قاطعانه نمیتوانید معنی یک رویا را از دیکشنری درآورد؛ ولی نکته این است که حتی همین مقدار هم — که الان مثلاً کسانی که رویای کسی را نگاه میکنند دیکشنریهایی درست میکنند — خیلی مجاز به نظر نمیرسید؛ شیوهٔ کار فروید با توجه به اهمیتی که به دیدگاهش نسبت به ناخودآگاه میداد عمدتاً همان ناخودآگاه شخصی بود. این بود که شما باید از هر آدمی که رویایی دیده با تداعی آزاد بفهمید معنی نماد چه میشود؛ اینگونه نیست که اگر این آدم در رویای خودش مار دیده و آن یکی آدم هم مار دیده، اینها با همدیگر بتوانند احساس مشترکی داشته باشند که معنیشان مشترک است؛ باید ببینیم این چه خاطراتی از کودکی مثلاً دارد، اولین بار با مار چطور مواجه شده و آن یکی چطور. بنابراین معنی نماد تا حدود زیادی برای فروید شخصی بود. ولی فروید بهطور مداوم در دورهٔ کاریاش کشف کرد که نمادهای مشترک زیادی وجود دارد؛ مخصوصاً خودش دیکشنری برای نمادهای نرینه و مادینهٔ رویای مردم درست کرد که چطور ظاهر میشوند. با توجه به اهمیتی که به اینجور نمادها میداد — یادم نیست دفعهٔ پیش در مورد این بحث کردم یا نه — مثلاً فروید بهصراحت در همین کتاب «تفسیر رویایش» — کتاب قدیمی است، ۱۹۰۰، یعنی بهنوعی اوایل کار فروید است — فکر میکنم در همین کتاب جایی اشاره میکند که رویای حرکت قطار — اگر کسی در رویا ببیند که سوار قطاری شده و ایستگاه را ترک کرده — میتواند پیشگویی مرگ این آدم باشد. بنابراین اگر اشتباه نکنم و این عبارت در کتاب تفسیر رویا باشد — الان خیلی یادم نیست — نشان میدهد که حتی در ۱۹۰۷ فروید هم به نمادهای مشترک بهنوعی اعتقاد دارد، ولی خیلی عمده نیست برایش، و هم امکان پیشگویی در رویا. بعداً اینها در یونگ برجسته میشود: حرفهایی که فروید خیلی اشارهوار و گاهگذاری به آنها میگفت، یونگ بعداً در تئوری خودش برجسته میکند و میشود اساس تئوری.
دو نکته پس اینجا در مورد ناخودآگاه وجود دارد که نتیجهٔ مستقیم دارند و روی مکانیسمهایی که ما رویاها را با آن تعبیر میکنیم اثر میگذارند. در واقع من الان توضیحاتی در مورد تئوری آرکتایپهای یونگ میدهم و بعد هم کمی دربارهٔ مشخصاً آرکتایپ آنیما مفصلتر بحث میکنم؛ بهعنوان آرکتایپی که در مورد آقایون آشناست — ممکن است برای خانمها نباشد — ولی معمولاً بحث کردن در مورد آنیما و آنیموس برای هر دو طرف جذاب است: برای خانمها از این جهت که میخواهند بفهمند آقایون چه دارند، و برای آقایون هم از این جهت که ببینند خودشان چه دارند و کمی خودآگاهی پیدا کنند نسبت به بعضی چیزهایی که در درونشان هست. مطالعات آنیما و آنیموس اصولاً مطالعات خیلی جالبیاند؛ آنیما و آنیموس از آن واژههای یونگی هستند که محبوب شدهاند — یعنی ممکن است در متنی که آدمها هیچی دربارهٔ یونگ نمیدانند مثلاً واژهٔ آنیما را بشنوید؛ به شما که دانشجوی هنر هستید میگویند الهام هنریِ شما نتیجهٔ فعالیت آنیماست، بنابراین مواظب آنیمایتان باشید — چون برای شما، حداقل برای همهٔ شما، مهم است و به شغلتان هم مربوط است. فکر میکنم به ریاضیدانها به عکس برمیگردد: اگر آنیموسهایشان را عمل کنند و در بیاورند به نفعشان میشد؛ خیلی بهتر میتوانستند کار زیادی انجام بدهند. آنیما آن بخشی از وجود مرد است که پر از احساسات لطیف تولید میکند و بهنوعی با قریحهٔ هنری و اینها واقعاً ارتباط دارد.
آرکیتایپ و آنیما در بحث تئوریک
این دو نکتهای که گفتم — که در این جلسه کمی بیشتر رویشان بحث میخواهم بکنم: بحث آرکتایپ، مخصوصاً آرکتایپ آنیما — طوری تنظیم شدهاند که بعداً در این بحث کاربردی در مورد فیلمهای آقای فرهادی هم بشود ازشان استفاده کرد. ناچار هستم یک سری چیزهای کلیاتی را بگویم؛ جلسهٔ قبل که بحث میکردم نمیدانستم قرار است در مورد چه چیزی بحث کنیم، بنابراین خیلی کلی صحبت کردم و دربارهٔ هیچ چیزی وارد جزئیات نشدم. اینها جزئیاتیاند که در همین جلسه — احتمالاً به چیزهایی که اینجا میگویم احتیاج پیدا میکنید. نکتهٔ اساسی در مورد یونگ این بود که وقتی به ناخودآگاه جمعی معتقد میشوید و به اینکه ناخودآگاه جمعی مشترکی وجود دارد که به طور نمادین در رویاها، در اسطورهها، در فعالیت هنری و در هر چیزِ انسانی خودش را ظاهر میکند. بخش عمدهای از کار یونگ، از جایی از زندگی کاریاش تا آخر عمرش، این شد که به قول خودش سطحِ ذاتِ رویا را تحلیل کند: همهٔ اسطورههای جهان را بررسی کرد که نمادهای مشترک کداماند، حتی تمهای مشترک در اسطورههایی که سراسر دنیا وجود دارند چهاند. و با آن ایدهای که یونگ داشت — اینکه اصولاً نمادپردازی نه به دلیل سانسور و رد شدن از فیلتر خودآگاه، بلکه به عنوان زبان طبیعی ناخودآگاه مطرح است — نتیجهاش این میشود که زبانهایی که ما خودآگاهمان با آنها حرف میزند — زبانهای مختلفی در دنیا وجود دارد — لزوماً واژگانشان منطبق بر واژگان ناخودآگاه جمعی نیست و ما لازم داریم واژگانی در روانکاوی اضافه کنیم؛ به این دلیل که آن نمادها و تصاویری که به یک معنا — نه به معنای تکلم — بهطور مشترک ناخودآگاه جمعی تولید میکند، یک اسمی برایشان بگذاریم. آرکتایپها اسامیاند؛ بعضیشان با زبان مشترک است، بعضیشان جدید است. آنهایی که برای یونگ خیلی مهم بودهاند اسامی خاص بهشان داده شده و مفصل بررسی شدهاند؛ نمونهاش مثلاً آنیما و آنیموس است، پرسونا، سِلْف، شدو یا سایه. اینها چیزهایی هستند که نمادهای مشترکاند و بهطور مداوم در رویاها و اسطورهها ظاهر میشوند. و همانطور که «سایه» واژهای است که ما برای معنای خاصی از سایه استفاده میکنیم، آنیما و آنیموس واژگان یونانی هستند که یونگ برای این معانیای که مدنظرش بوده و کشف میکرده گذاشته است، و همینطور «سلف» هم به معنای خیلی خاصی در تئوری یونگ استفاده میشود. من خیلی مختصر اینها را توضیح میدهم.
من دفعهٔ قبل گفتم که یونگ عبارتی دارد؛ جایی میگوید به تعداد موقعیتهای مشترکی که انسانها در آن قرار میگیرند آرکتایپ وجود دارد؛ حتی برای درخت آرکتایپ وجود دارد. یعنی انگار در ضمیر انسانها حک شده — همانطور که واضح است هر مردی که به دنیا میآید انگار در ضمیرش حک شده که زنی وجود دارد، به این دلیل که غریزهای در وجودش هست که معطوف به بیرون است، لابد آن بیرون چیزی وجود دارد. همانطور که از بچهای که به دنیا میآید — میداند که مادری وجود دارد، میداند که غذا وجود دارد؛ این دانش نه به معنای دانش ذهنیِ خودآگاه، ولی انگار یک جور اطلاعاتی که دنبال مادر میگردد، دنبال پدر میگردد؛ انگار در مورد جهانی که میخواهد واردش بشود عالمه آمادگیهایی دارد. من در حقیقت توضیح دادم که این آمادگیها معنایش این نیست که تصویری از مادر وجود دارد؛ بیشتر توضیحی که یونگ بیان میکند این است که اینها ظرفهای خالیاند: بالاخره بچه دنبال چیزی میگردد و در این ظرفِ مادر چیزی میافتد؛ مثلاً اگر بچه به دنیا بیاید و پدرش مرده باشد، عمویش را میاندازد در این ظرف یا آن مرد دیگری که نزدیکترین نقش را با پدر دارد. و در طول زندگی هم این نقش — که این آرکتایپ مثلاً جایگاه پدر است — تغییر میکند.
چهرههای آنیما در اسطورهها
یکی از مطالعات مفصل یونگ این است که مثلاً چهرههای مختلف آنیما را در اسطورهها پیدا کند و اسم برایشان بگذارد؛ معمولاً اسمها از خود اسطورهها گرفته میشوند. همانطور که این کار — اگر یادتان باشد — در فروید هم بود: مثلاً معروفترین نامگذاری که شاید فروید انجام داده «عقدهٔ اودیپ» است، که بهنوعی از یک اسطورهٔ یونانی آمده. این در مطالعات یونگ هم همینطور ادامه پیدا کرده: وقتی مثلاً آرکتایپ آنیما میشود، اسامی مختلفی وجود دارد — مثلاً فرض کنید آرکتایپ آنیما یک فرم «حوا» دارد، یک فرم مثلاً «سوفیا» دارد، یک فرم «مریم» دارد — که اینها از اسطورههای مذهبی و اسطورههای یونانیاند؛ اینها آرکتایپهای آنیماییاند. این فرمی که در اسطورهها بهنوعی ظاهر میشود «زنِ نابودکننده» است: در سینما زنِ نابودکننده زیاد وجود دارد؛ در ژانر نوآر — از پایهها و ستونهای ژانر نوآر — وجود دارد.
واقعاً نمیرسم؛ ببینید، خیلی مختصر چند تا آرکتایپ را میگویم فقط برای اینکه یک شهودی نسبت به آنها بدهید. آنیما و آنیموس را قبلاً در موردش صحبت کردم. مهمترین آرکتایپ «سلف» است: سلف مرکزِ کل روان را — به یک مسامحهای، از این نظر که مرکزیت دارد و همه چیز انگار حولوحوشش شکل میگیرد — بهجای «اید» که در تئوری فروید مرکز را اشغال میکرد، اشغال میکند. وظیفهٔ سلف تأمین رشد است: همانطور که انسان باید فعالیتی انجام بدهد که از نظر جسمانی به حداکثر رشد خودش برسد — باید خوب غذا بخورد، فعالیت کند و خیلی کارهای دیگری را به موقع انجام بدهد، در سنین باید کارهایی را انجام بدهد — به همان اندازه خیلی ظریفتر و پیچیدهتر از این باید فرایندی را طی کند تا با حداکثر رشد روانی خودش برسد. این فرایند را در تئوری یونگ اسمش «فرایند فردانیت» است. توصیف خیلی کلیاش این است که قرار است انسان مسیری را در زندگیاش طی کند که همهٔ ناخودآگاهش وارد خودآگاهی بشود؛ یعنی انسان وقتی به آن نهایتِ طی کردن فرایند فردانیت میرسد که انگار همهٔ آن چیزی که در وجودش هست یکدست و واحد میشود و همه تحت کنترل خودآگاه قرار میگیرد. و اینکه چطور این اتفاق بیفتد — این اتفاق با مطالعه کردن و شناخت صرفِ ناخودآگاه نمیافتد — یک واقعیتِ وجودی است؛ به اصطلاح مسیری باید طی بشود که این اتفاق بیفتد. یونگ در مورد این مسئله زیاد بحث کرده؛ جزئیاتش را بیشتر از مثلاً مکتبهای عرفانی هندی و چینی گرفته. یعنی چیزی که تحت عنوان «فرایند فردانیت» است شباهت زیادی دارد به سیر عرفانی — به معنای شاید هندی، نه به معنای ما؛ تفاوتهایی در مراحل داریم، ولی دیدید در همهٔ عرفانها بحثهایی مثل منازل و سیر و سلوک وجود دارد: اینکه باید مراحلی طی بشود تا به نهایت درجهٔ رشد انسان برسد.
جذب آرکیتایپ در خودآگاه
آن نهایت درجهٔ رشد را در تئوری خودش «وحدت خودآگاه و ناخودآگاه» میداند و واقعاً معتقد است که اینها مراحلی دارد — مراحلش با بیانی که من کردم خیلی نزدیک به بیان خود یونگ است — میشود اینکه آرکتایپها به تدریج جذب خودآگاه بشوند: مثلاً آرکتایپ آنیما وارد خودآگاه بشود، آرکتایپ شدو وارد خودآگاه بشود، تا نهایتاً همهٔ آن محتویات روانی وارد بشوند.
سلف سیگنالهایی میفرستد؛ مرکز روان این اطلاعات مربوط به فرایند فردانیت و رشد را کلاً تأمین میکند. یعنی اگر — و این نکتهٔ خیلی مهمی است که در تئوری یونگ وجود دارد و اصلاً رشد، مفهوم اصلی روانکاوی یونگ میشود — آدمها مثلاً کارهای قهری زندگی میکنند و مراحل رشد خودشان را طی نمیکنند، بهطور مداوم از سیگنالهای اعتراضآمیز میگیرند؛ رویاهایی میبینند که بهشان تذکر میدهد، ممکن است رویاهای ترسناک ببینند، رویاهای تکراری میبینند. در دیدگاه یونگ این رویاهای تکراری که به طور دورهای ظاهر میشوند همان حس وحدتطلبی است که سلف برای انسان القا میکند. شما مثلاً انواع و اقسام دیدگاههایی را که میشود داشت نسبت به اینکه «بحران میانسالی چیست» — در یونگ معنای بحران میانسالی دقیقاً همین است: انسان به جایی میرسد که دیگر گیر میکند؛ یعنی اگر الان مثلاً به خودش نیاید و این فرایندهای رشد را شروع نکند، دیگر ممکن است این فرصت را از دست بدهد. بیشترین فعالیت سلف در دورهٔ میانسالی است؛ مثل اینکه شدیدترین احساسات منفی را ایجاد میکند، بدون اینکه آدمها متوجه باشند و بخواهند: بهشدت احساس فشار میکنند که زندگیشان خوب نبوده، باید جور دیگری زندگی میکردند؛ حالا ممکن است راه واقعی را پیدا نکنند، ولی از درون همهٔ این فشار، فشارِ سلف است که به قله میرسد — به معنای واقعی بحران میانسالی.
و الان در محیط و فضایی که ما زندگی میکنیم — در قرن بیستویکم، تحت سیطرهٔ نظام سرمایهداری مردسالار — چیزی که این نظام از آدمها میخواهد این است که کار کنند؛ کارگر میخواهد. نتیجهاش این است که نوعی شیوههای رواندرمانی ابداع شده که صراحتاً میگویند تا وقتی که شما کارهای روزانهتان را انجام میدهید، میروید سر کار، برمیگردید و اختلالی در شغلتان ایجاد نشده، شما در روانتان اختلالی ندارید و احتیاج به درمان ندارید؛ حتی بحران میانسالی را هم با قرص حل میکنند. یعنی یک نفر مراجعه میکند به دکتر و میگوید من چنین مشکلاتی دارم، احساس میکنم زندگیام هدر رفته؛ دکتر به او میگوید ناراحت نباش و مثلاً مجموعه داروهایی را تجویز میکند که آن سیگنالها را موقتاً بگیرد و سلف دیگر سیگنالهای دیگری نفرستد. اتفاقاً در همین یونگ تأکید میکند — با همان سنی که میشناسید، چهلسالگی — فعالیت شدیدی انجام میدهد؛ شما خنثیاش میکنید: بحران میانسالی را اگر یکیدو سال قرصش را بخورید خنثی میکنید و به هیچ جایی نمیرسید؛ آن خواستههای سلف از شما که به یک رشد و تعالی برسد، به روانتان نمیرسد و بعد هم دیگر سلف خاموش میشود؛ شما به راحتی برمیگردید کارتان را انجام میدهید و دیگر — ببخشید — عالمه بدبختی میشوید که نمیدانید؛ دیگر حس نمیکنید که بدبختی به جایی نرسیدهاید و میتوانید بروید سر کارتان و شغلتان را انجام بدهید و نظام هم از شما راضی است. نظام — به معنای همان نظام سرمایهداری مردسالار که همه جای دنیا هست و ما هم جزوییم — و بقیهٔ جهان؛ دعوا هم بیخود است: همه همیناند و فرقی نمیکند هر جای دنیا بروید، این دو عنصر — سرمایهداری و مردسالاری — وجود دارد.
پرسونا و احساسات درونی در جامعه
پرسونا و شدو هم دو آرکتایپ خیلی مهماند که این روزها خیلی مد شدهاند. پرسونا آن بخشی از روان شماست — در آن موقعیت مشترکی که وجود دارد و انسانها در آن قرار میگیرند — به این معنا که شما علیرغم اینکه احساسات درونی دارید و موجودی یگانه هستید، بالاخره در جامعه باید زندگی کنید؛ انگار بخشی در وجود انسان تعبیه شده که به او اجازه همرنگ شدن با جماعت و کار کردن با جماعت را بدهد. همهٔ آدمها بهنوعی برای اینکه شغلی داشته باشند و در جامعه زندگی کنند، مقداری باید نقش بازی کنند: اگر هر آدمی بخواهد همهٔ حالات خودش را در هر نحوی بروز بدهد — فکر کنید یک کارمند بانکی که خیلی شخصیت خاصی دارد و مثل هنرمند همش عواطف خودش را بروز میدهد — کاری نمیشود انجام داد. بنابراین زندگی در جامعه احتیاج به یک جور پذیرفتن پوزیشنها و نقشهای مشخصی دارد و در روان ما هم چیزی تعبیه شده که این را تأمین میکند: یعنی همهٔ آدمها استعدادی دارند که یک نقابی برای خودشان داشته باشند — نقابی که وقتی با جمع مواجه میشوند و در جامعه قرار میگیرند از آن استفاده کنند. نقابها میتوانند متضاد باشند: یک آدم میتواند در خانواده نقابی داشته باشد، در محیط کاری نقابی داشته باشد، در جمع دوستان صمیمی کاملاً نقاب متفاوتی داشته باشد. و پرسونا یکی از منشأهای اختلال روانی است؛ یک اختلال روانیِ شایع «حل شدن روان در پرسونا» است: آدمی که حتی وقتی تنها هم هست دارد نقش بازی میکند، انگار دیگر فردیت وجود ندارد، همیشه خودش را در مقابل جمع میداند. و من نمیخواهم وارد جزئیات بشوم؛ اتفاقاً اگر وقت زیاد بود فکر میکنم خوب بود در مورد کارهای فرهادی واردش بشویم و آنجا هم کمی دربارهٔ ظهور پرسونا در این آثار وارد جزئیات بشویم؛ ولی من میخواهم در مورد ظهور آنیما در آثار فرهادی بحث کنم. شدو یعنی آن آرکتایپی که در واقع در یک چهرهٔ کریحالخلقه مجموعهٔ همهٔ آن ویژگیهای بدی که در وجود شماست را نشان میدهد — و این یکی از بخشهای وحشتناک روانکاوی است؛ اصولاً روانکاوی دانشِ وحشتناکی است. جالب است: انگار موجودی غیرقابلکنترل در درون ما هست؛ ما خیلی دوست داریم فکر کنیم کنترل خوبی بر زندگی خودمان و اعمال خودمان داریم و روانکاوی خلاف این را میگوید. و بخش وحشتناکش همین است که شما ویژگیهای منفی خودتان را انکار میکنید و چهرهٔ کریحیای در نظر شماست که بیشترین نفرت را از آن دارید و بیشترین واکنش منفی را نسبت به آن نشان میدهید وقتی که آن چهره را در بیرون خودتان میبینید. و وحشتناک است که من بفهمم که کریهترین چیزهایی که در دنیا به نظر من وجود دارد — اینها را حتماً دارم؛ یعنی یک مکانیسم ناخودآگاهی وجود دارد: شما چه آدمهایی هست که وقتی میبینید کفرتان درمیآید؟ آنهایی که ویژگیهای شدوی شما را دارند؛ یعنی ویژگیهای منفیِ انکارشدهٔ شما را دارند. بنابراین خیلی وحشتناک است: بدترین چیزهای ممکن در دنیا و خیلی حساسیت دارم — تئوری به من میگوید دقیقاً این ویژگیها خودِ من است که انکارش میکردم؛ و معمولاً دقیقاً همین حرفی است که ما نمیخواهیم بپذیریم؛ میگوییم اتفاقاً ما آنجوری نیستیم.
آنیما چهره زن درونی مرد
بگذریم؛ حالا برویم سراغ آنیما و آنیموس — در واقع چهرهٔ زن درونیِ مرد و چهرهٔ مرد در درون زن — که در مورد آثار میخواهیم وصل کنیم و در مورد آنیما صحبت کنیم. دفعهٔ قبل گفتم که آنیما — خیلی واضح است که وجود دارد: همهٔ مردان در درون خودشان تصویری از زن دارند. این تصویر میتواند خیلی چیزها داشته باشد؛ یک طیفی از تصاویر است که در موردش بحث میکنم. این آنیما واضح است که در واقع نتیجهٔ وجود غریزهٔ جنسی است که بهصورت شناختی آمادگیهایی — یعنی ظرفی برای پذیرفتن طرف مقابل — بهوجود میآورد. اولین چیزی که این ظرف را پر میکند مادر است: همهٔ مردان بدون استثنا آنیمایشان با مادر ابتدا پر میشود؛ یعنی احساسات آنیمایی، احساسات عاشقانه، فرم اولیهاش عشق به مادر در دوران کودکی است. میتواند تحول پیدا کند در دوران کودکی — همیشه برای همهٔ مردان وجود دارد، حتی اگر مادر نداشته باشند: چیزی شبیه نزدیکترین چیز به مادر را بهنوعی اینجا جایگزین میکنند. یک اصطلاح یونگی وجود دارد که آنیما خودش را روی چیزی پرتاب میکند؛ حالا به جای اینکه بگوییم یک چیزی را میآورند در ظرف آنیما، مثل اینکه من دنبال چیزی میگردم و اولین چیزی که میبینم میگویم «این است»؛ بعد ممکن است در طول زندگیام این جاهای مختلفی تغییر کند. یکی از حساسترین مراحل رشد یک مرد این است که از آنیمای مادر بتواند سوئیچ کند به زنی که مادر نیست — و میتواند همسرش باشد. فکر میکنم درصدی از مردان اصلاً موفق نمیشوند این کار را به طور کامل انجام بدهند؛ خیلیشان اصلاً گیر میکنند، چون مردهایی که در همسرشان هم دنبال مادر میگردند: یعنی آنیمایشان همچنان آن ویژگیهای مادرانه را میخواهد، علاوه بر اینکه یکجور خصلت مرسینینگ دارد — پروتکت میکند، خیلی کارکردهای مادرانه دارد، خیلی از بچه نگهداری میکند. و مردهایی هستند — اگر مردی را ببینید که همچنان احتیاج به نگهداری از همسرش دارد و انتظار دارد کارکرد مادرانه برایش داشته باشد — این به معنای واقعی کلمه اسیر همان آنیمای مادر است؛ گاهی مادرِ سلطهجو. این اختلال را ایجاد میکند؛ یعنی اصلاً اجازه نمیدهد. در ایران یک دعوای اساسی بین مادر، شوهر و عروس وجود دارد. یک بار خانمی میگفت که رفته بود پیش یک روانکاو معروف — شاید معروفترین روانکاو ایران — برای اختلاف با شوهرش؛ و میگفت: «من دهنم را که باز کردم و گفتم که آقا مادر» — گفت: «اجازه بدهید در مورد مادرشان صحبت کنیم» — گفت: «من پانزده سال در آمریکا طبابت کردم، یک نفر نیامد بگوید مادرشوهرم؛ و در ایران همه — هر خانمی که آمده — گفته مادرشوهرم.» نگاه کنید؛ دقت کنید: این جزو فرهنگ ماست که انگار این دقیقاً همان اختلال است. مادر انگار خودش نمیخواهد: عاشق شدن و ازدواج کردن برای مرد بهنوعی ترک مادر است و گزینشِ جایگزینی که جای مادر را بگیرد؛ و مادرها در فرهنگهای سنتی مثل ایران که وابسته به بچهها هستند مقاومت میکنند؛ انگار ناخودآگاه میدانند که این ازدواج یعنی من باید کمرنگ بشوم: یک کسی دیگر دقیقاً ظرفی است که تا حالا من در آن بودم، میخواهند بیایند یک چیز دیگری در آن بگذارند؛ و دعوا میشود.
آنیمای مادر و مطلوب عشق
برای یک وجهی از آنیمای مادر — که باید تبدیل بشود به چیزی فراتر از مادر، به یک مطلوب واقعی برای عشق — مثلاً قرار است در دوران جوانی اتفاق بیفتد؛ و اگر اتفاق نیفتد تا آخر عمر میتواند اختلالاتی ایجاد کند. اینکه این آنیما بغل میشود — بغل میشود به چه چیزی؟ چه ویژگیهایی میتواند داشته باشد؟ حالت سالمش این است که آنیما روی یک مطلوب واقعیِ منحصربهفرد پروژه میشود، روابط صمیمانه و عاشقانهای شکل میگیرد؛ و دقیقاً وقتی آنیما پروژه میشود امکان رشد پیدا میکند — یعنی مراحل رشد آنیما به طور طبیعی اتفاق میافتد. در مورد این مراحل: آنیما، چهرهٔ زن در درون مرد، مراحلی را طی میکند؛ مثلاً از «حوا» تا آخرین درجات آنیما — مثلاً مریم مقدس و سوفیا — بالاترین مراتب آنیما هستند: یعنی مرد بهطور طبیعی میفهمد که زن خردمند است. در مراحل اولیه، وقتی آنیما در مراحل رشد است، اصلاً چنین احساسی ندارد. سوفیا که از نظر یونگ عالیترین نوع رشد آنیما است — این است که مرد به وجود یک جور خرد زنانه پی میبرد و این بهنوعی برایش آشکار میشود که آنجا هم یک خردی وجود دارد. مریم مقدس فرم پیشرفتهٔ آنیماست — در فرقههای مسیحی آن چهرهای که از مریم است، چهرهای که مادر خداست — چهرهٔ مادرانه به اضافهٔ یک جور حالت تقدس؛ که این در فرهنگها خیلی زیاد است: یک جور حس تقدس نسبت به زن و مادر — زن اصلش مادر است؛ چون بالاخره آن کارکرد مادرانه در او هست.
حالا وقتی این اتفاق طبیعی است — یعنی اگر آنیما خوب جای پروژه بشود — این مراحل به طور طبیعی طی میشوند، در یک زندگی واقعی آنیما رشد میکند. آنیما — مثلاً احساس اولیهٔ نسبت به زن — ممکن است به شدت وابسته باشد به زیباییشناسی: احساس اولیهٔ آنیما از اینجا شروع میشود که مرد نسبت به زن احساس شدید — مثلاً ستایش زیبایی — و لذت بردن از یک جور فعالیتهای به اصطلاح یونگیِ نرسینینگی که زن انجام میدهد و چیزهایی اینشکلی دارد. ولی در این احساس آنیمایی ممکن است احساس پدرانهای وجود نداشته باشد، ولی کمکم در مراحل رشد شکل میگیرد؛ یعنی احساس مرد نسبت به کودک هم یک جور احساس آنیمایی است — انگار آن عشق کمکم منتقل میشود به خانواده، حتی به انسانها، مخصوصاً انسانهای فقیر. از روی این ترکیب میکنم که احساس مردان نسبت به فقرا بهنوعی ریشهٔ آنیما پیدا کرده — احساسات آنیمایی. احساس مرد نسبت به زن یک جور — به قولی یونگ — کارکرد نرسینینگ و پروتکشن است: اگر دیدید مردان — در سنتِ ما این خیلی چیز جاافتادهای است — برای زن و بچهشان کار میکنند و بیشترین احساسشان — شاید عموماً در محیط جامعهٔ ما — این است که اصلاً زندگیشان را دارند برای زن و بچهشان کار میکنند. احساس مرد نسبت به خانواده — زن و بچههایی که احتیاج به حمایت دارند، احتیاج به نگهداری دارند: باید برود کار کند، پول بیاورد، غذا بهشان بدهد — احساس میتواند در یک مرد به کل آدمهایی که در جامعه هستند تعمیم پیدا کند: مرد و زن، حتی کسانی که آسیبپذیرند. حس مرد — مخصوصاً به این دلیل که زن امکان بارداری دارد و بنابراین آسیبپذیر میشود — یک چیز غریزی است و این میتواند به اقشار آسیبپذیرِ به اصطلاح امروزی هم تعمیم پیدا کند. احساس مرد نسبت به زیبایی: از زیباییِ مثلاً چهره که در انسان هست میتواند به زیبایی موسیقی حتی تعمیم پیدا کند؛ اصلاً حس زیباییشناسی در مرد بهنوعی ریشهٔ آنیما دارد. آنیما در مراحل رشدش بهطور مداوم — انگار مثل درختی که شاخوبرگهای جدیدی میزند — این احساسات به جمعیتها و چیزهای بزرگتری تعمیم پیدا میکنند. و وقتی که این اتفاق نیفتد و رشد طبیعی اتفاق نیفتد — مثلاً انتظارتان چیست اگر یک مردی اصلاً نتواند آنیما را جای مناسبی پروژه کند، نتواند زندگی خانوادگی و زندگی عاشقانهای را تجربه کند؟ — اتفاقهای خیلی بدی میتواند بیفتد. و گاهی اتفاق خیلی بد این است که همهٔ آن انرژیای که در غریزهٔ جنسی هست فقط به خودش بگیرد؛ و اتفاقی که خیلی بد نیست این است که از این خانواده راهی به جاهایی پیدا کند: یک آدمی که در زندگی خانوادگی شکست خورده میتواند هنرمند خوبی باشد؛ میتواند همهٔ آن احساسات را حداقل در تخیلات خودش حفظ کند — من میتوانم بگویم که همسر من هیچ ویژگی و آنیمایی که من میخواهم را تأمین نمیکند، ولی موجودات خیالی داشته باشم که آنها در ظرف آنیمایی من باقی بمانند. خیلی هنرمندان هستند که به اصطلاح معشوقه دارند دیگر، موز دارند؛ یک زنی هست که همسرشان نیست ولی منبع الهامشان است.
موجودات افسانهای الهامبخش هنرمندان
مرد میتواند — مثلاً فرض کنید کارهای اجتماعی بکند. موجودات افسانهای یونانی هستند که دقیقاً الهامبخش هنرمنداناند.
یکی از حاضران: مثلاً برگمن هم همینطور است؟
بله، برگمن هم همینطور است؛ آنیماهایش تکثیر میشدند. و یک مورد خیلی جالب — حالا که گفتید فلینی: فلینی دقیقاً آدمی است که آنیماهایش را دقیقاً پیدا کرده؛ یعنی جولیتا ماسینا، آنیماهای فلینی تحقق پیدا کرده و خیلی هم با همدیگر زندگی خوبی دارند. و اصلاً ویژگی همهٔ فیلمهای فلینی — اگر از این افراد بپرسید «آقا آنیما چیست؟» میگویند برو فیلمهای فلینی را نگاه کن؛ همهٔ فیلمهای فلینی بیان انگارِ احساسات آنیماییاند؛ برای همین بهنوعی همیشه عاشقانه است و همیشه یک جور لطافتهایی در آن هست که نشاندهندهٔ قدرت آنیما است. آیا موردی را در ایران زیاد پیش میآید؟ چون اکثر زندگیهای خانوادگی خیلی سر و سامان نمییابند و اصولاً فرهنگ ما فرهنگی است که عشق در آن خیلی زمینهٔ مثبتی ندارد — دیگر من نمیخواهم وارد این بحث بشم — انتقال عشق به کودک طبیعیترین اتفاقی است که میافتد: یعنی مرد و زن هر دو زندگی خانوادگی را با پوشش زیاد ادامه میدهند؛ واقعاً عاشق بچههایش است، ممکن است عاشق زنش نباشد، ولی این عشق بهنوعی آن حس حفاظت کردن و حمایت کردن را — بالاخره در محدودهٔ خانواده — به شدت میتواند داشته باشد. عشق به طبیعت هم در این مرد مثل شعبهٔ آنیماست. نکتهٔ مهم این است که ما این احساس آنیمایی را بفهمیم و بشناسیم، برای اینکه اینها سوئیچ میکنند: یعنی مثلاً مردی که در طبیعت دارد زندگی میکند و بهشدت نسبت به طبیعت احساس خوبی دارد — اگر از طبیعت جدا بشود، میرود سراغ فعالیتهای هنری؛ چون آن حسهای آنیمایی باید جای دیگری جا بیفتد. مثل یک چیز دیگر — مثل یک انرژی عظیم که در کانالهایی باید خلاصه بیفتد: اگر یک راه را ببندید، راه دیگری برای خودش باز میکند. اینکه چه چیزهایی باشد — هر چیزی: ریاضی خواندن ربطی به آنیما ندارد؛ مثلاً اگر یک آدم را از طبیعت جدا کنید نمیرود ریاضیدان بشود، ولی میتواند برود هنرمند باشد. و اینجا ما داریم هرچه داریم میزنیم در مورد اینکه این پیوستگی میان یکسری احساسات — حداقل در این مردان — وجود دارد؛ معمولاً اینگونه است که ریاضیدانها تیپ دیگری هستند نسبت به کسانی که فعالیت هنری دارند. من این را واقعاً میگویم که یک نفر ریاضیدانی که آنیمایش خاموش باشد — برای اینکه آنیما تولید عاطفه و احساسات شدید میکند و این با فعالیت ریاضی نمیسازد. البته توضیح خیلی واضحش این است که اینجور عواطف و احساسات در یک نیمکره تولید میشوند؛ یک نیمکره اینها را پردازش میکند و ریاضیات در آن نیمکرهٔ دیگر است؛ بنابراین مزاحماند — کلاً یک نیمکره را اگر خاموش کنید، ریاضیدانها معمولاً وقتی کار میکنند نیمکرهٔ دیگرشان خاموش است چون مزاحمشان نیست.
یکی از حاضران: باید بتواند سوییچ کند؛ باید بتواند نیمکره را در لحظههایی که ریاضی کار میکند خاموش کند.
میتواند؛ اینکه یک آدمی مثلاً فعالیتهای منطقی و احساسی و هر دو را انجام بدهد؛ نباید این قضیه را دوست داشته باشد. و من به شوخی به دانشجوها میگویم — میگویند یکی از مشکلات خانمها در کار ریاضی این است که نسبت به قضایا احساسات دارند: میخواهد این مسئله را حل کند، دوست دارد از آن قضیه استفاده کند — حالا ممکن است به روزی که آن قضیه را یاد گرفته ربط داشته باشد؛ ریاضیدان میگوید «آن قضیه خوشم میآید، میخواهم استفاده کنم» نمیشود؛ بعد از آنی که بدش میآید استفاده کنی — این باید بیاحساس باشد؛ ریاضیدان وقتی دارد کار ریاضی میکند؛ برادرم کلاً کار هنری میکند — موسیقی، کار هنری — و از این جوشکاری هم هنری میگوید؛ به ایرانها میگوید «در ایران به همه چیز میگویند هنر»؛ «این عشق من است، عشق است» — به ریاضیات بخورد؟ بله؛ آدمها میتوانند آدمهای متفاوتی باشند؛ من یک نفر عاشق ریاضیات شده باشد — میخواهم بگویم باید برود روانکاو.
نمادها در رویا و فایل صوتی
برویم سراغ چند تا نماد: اینکه شما اگر در رویاهایتان نمادها را میخواهید بشناسید — من مفصلاً در جزوهٔ جلسه و در فایلهای صوتی هست که در مورد این نمادها بحث کردهام؛ همهٔ این چیزهایی که گفته میشود — یعنی اینگونه نیست که برای استفادههای امروز هم دارم چیزهایی میگویم: مثلاً فصلی در مورد حیوانات، این کتاب ابری را که هفتهٔ قبل معرفی کردم — همهٔ چیزهایی که در آن کتاب هست — بهاضافهٔ یک کتاب خیلی جالبی به اسم «تعبیر خواب» که مال آدمی است به اسم چتوینده که فقط نمادها را توضیح میدهد؛ انتشارات نیلوفر چاپ کرده — بعید میدانم در بازار باشد؛ احتمالاً تمام شده. دارم وقت کم میآورم و به شدت — من سریع این چیزها را بگویم: مخصوصاً حیوانات تقریباً به معنای ثابتی در رویا ظاهر میشوند. حیوانی که در رویا ظاهر میشود مرد و زن هم ندارد و همیشه معنای نسبتاً مشخصی دارد. مار: مار همیشه بهنوعی خطرهای ناشی از غریزهٔ جنسی را یادآوری میکند؛ یعنی دقیقاً وقتی که مثلاً در یک مرد آنیما جایی پروژه شده ولی به ثمر نمیرسد — یا در مورد زن همینطور — رویاهای مار ظاهر میشود: خطری که از برگشتن انرژی جنسی به داخل، از دست دادن هدف، بهوجود میآید. همهٔ حیواناتی که نیش میزنند معمولاً در رویاها به چنین معنایی ظاهر میشوند: یک نفر به کسی علاقه دارد و میشنود که طرف مثلاً ازدواج کرده؛ یک ابجکتی از دست رفته — ابجکتی که رویش هدفگذاری شده بود — این احساس نیشخوردگی را فکر میکنم آدمها در چنین شرایطی دارند و وقتی میخوابند هم خواب حملهٔ مار و هزار تا چیز اینشکلی میبینند؛ یک رابطهای وجود دارد.
وقتی پدر در رویا ظاهر میشود — ببینید، این فهرستها در کتاب هست: حیوانات، میوهها، خیلی چیزها؛ کتاب این فصلبندی را دارد، از جمله اقوام و خویشان و آشنایان — هم با معنایی نسبتاً ثابت ظاهر میشود. پدر: اگر در رویایی پدر را ببینید — وارد جزئیات نمیشوم — میتواند پدرتان باشد؛ میتواند رویای پدرتان در مورد رابطهٔ شما با پدر واقعیتان باشد و میتواند به معنای نمادین — به معنای سنت فرهنگی و اجتماعی که در آن بزرگ شدهاید — باشد؛ یعنی نمادینِ پدر در واقع سنت است. اصلاً مهم نیست که پدر شما تابع سنتِ جامعهٔ خودش هست؛ اینکه پدر در واقع نمایندهٔ سنت است — بهنوعی پدر در رویا نماد سوپرایگو است: همان محدودیتهایی که از فرهنگ و جامعه به ما القا میشود.