جلسه با یادآوری تفاوت ناخودآگاه در یونگ و فروید و با اعلام اینکه بیان یونگ در اینجا بیانی اصولیتر و از آنِ خود او است آغاز میشود. سپس رشد را جانشین لذت در یونگ میخواند، یونگ و فروید را در طیف تجربهگرایی و نظریهپردازی میگذارد و ناخودآگاه یونگ را با مفهوم اطلاعات و کار بدن توضیح میدهد. در پایان به پرسش دربارهٔ کهنالگو میرسد و به اعتراض یکی از حاضران پاسخ میدهد.
متن ویرایششده بر پایهٔ پیادهٔ خودکار گفتار؛ با صوت تطبیق داده نشده.
تفاوت ناخودآگاه یونگ و فروید
جلسهٔ قبل دربارهٔ تفاوت دیدگاه یونگ و فروید بیشتر صحبت کردم که اساساً به تفاوت دیدگاهشان نسبت به ناخودآگاه برمیگشت: فروید ایدهٔ خاصی نسبت به ناخودآگاه و مکانیسمهای ناخودآگاه داشت و ماهیت ناخودآگاه اصولاً در تئوری یونگ فرق میکند. اگر بشود اسم روانکاوی یونگ و تئوری را همراهش آورد — چون مدام روی این تأکید میکنم که یونگ نسبت به فروید در نظریهپردازی ضعف دارد — شما کمتر میتوانید تئوریای مثل تئوری فروید بیاورید و بگویید اینها را یونگ گفته است. اگر بخواهید منظم چیزی را بیان کنید خیلی جاهایش ممکن است یونگ به شکل تئوریک بیان نکرده باشد؛ ولی به هر حال هر کسی که آثار یونگ را بخواند اساساً نظریهای در ذهنش شکل میگیرد. بگذارید از الان با صراحت این را بگویم، چون فکر میکنم وارد مباحثی میشویم که خودبهخود احتمالاً من نحوهٔ بیان خاصی پیش میگیرم که متفاوت با اکثر کارهایی است که خود یونگ کرده: یونگ نظریهپرداز نیست و من دستکم هیچجا مقاله یا کتابی از یونگ ندیدهام که خوب، بهطور تئوریک — آنگونه که فروید نظریهاش را بیان میکند — بر مبنای اصولی نظریهاش را بیان کرده باشد. از طرف دیگر من خودم — مثل شماها که دانشکدهٔ فنی هستید — احتمالاً با احتمال خیلی بالا ذهن نظریهپردازی داریم: کسانی که ریاضی خوب میفهمند با مفاهیم انتزاعی خوب کار میکنند؛ ممکن است در تجربهگراییمان ضعفهایی باشد؛ عوضش بیانِ اصولی را دوست داریم و چیزی را وقتی میفهمیم که تا حد ممکن اصلموضوعی درآمده باشد؛ نوعی احساس آرامش میکنیم اگر تئوری را چنین بشنویم. طبعاً من برای اینکه آرامشم حفظ شود و آرامش شما هم به هم نخورد میروم به سمتی که نظریهٔ یونگ را روایتی کمی اصولیتر بیان کنم. ممکن است یک یونگشناسِ خیلی حرفهای اعتراض کند که این نحوهٔ بیان در آثار یونگ نیست؛ من رسماً میگویم این نحوهٔ بیان من است. ممکن است نحوهٔ بیان یونگ نباشد ولی امیدوارم همان چیزی را که یونگ میگوید بگویم. ممکن است حتی جایی چند درصد اختلاف هم باشد — وقتی نحوهٔ بیان عوض میشود خودبهخود ممکن است جاهایی خوب تطبیق نکند — ولی من شخصاً چارهای جز این ندارم؛ نمیتوانم اصلاً مثل سخنرانیهای یونگ سخنرانی کنم؛ از نظر من خیلی بیدر و پیکرند: از جایی شروع میشوند که معلوم نیست کجاست و به جایی تمام میشوند که معلوم نیست به کجا رسیدهاند. و از این جلسه فکر میکنم — اگر کسی قبلاً یونگ خوانده باشد — این احساس پدید بیاید که بعضی شیوههای استدلالی که من به کار میبرم شیوهٔ استدلال یونگ نیست؛ یونگ بهشدت نحوهٔ استدلالش تجربی است. این بد نیست: یونگ به روایت من، نه به روایت خودش. تقریباً میتوانم بگویم احساسم این است که اگر فروید نظریهٔ یونگ را در ذهن خودش داشت و میخواست بیان کند، چنین بیان میکرد که من بیان میکنم: کمی اصولیتر، با پایههای نظری محکمتر، و بعد شواهد تجربی — نه صرفاً انبوهی از شواهد تجربی. پس این هشدار را میدهم که شیوهٔ بیان من ممکن است با شیوهٔ بیان یونگ فرق کند و این کاملاً تعمدی است؛ میدانم که این کار را میکنم و فکر میکنم کار خوبی میکنم. هدف ما در این جلسات اصولاً این بوده که تا حد ممکن کمتر وارد نظریه شویم و آن چیزهایی را یاد بگیریم که به درد نقد فرهنگی میخورد: مثلاً تقریباً از تمام جزئیات شیوهٔ درمانی فروید صرفنظر کردم؛ چون فکر میکنم مستقیماً در نقد فرهنگی چندان به کار نمیرود، مگر چیزهای اصولی در شیوهٔ برخورد فروید با بیمار بیان شده باشد مثل پدیدهٔ ترنسفر که مهم است — هم در فهم نظریهٔ فروید به کار میآید و هم با دیدگاه عملی، مثلاً تحلیل زندگی هنرمند، ارتباط دارد. کاری که میخواهم بکنم رسماً اعلام میکنم: اولاً بیانی از یونگ ارائه میدهم با کمی شاید انحراف از بعضی مقاصد یونگ، که اصولیتر باشد و حالت نظریهٔ بیشتری داشته باشد؛ ثانیاً میخواهم تا حد ممکن نشان دهم پذیرفتن نظریهٔ یونگ و فروید با همدیگر تعارض ندارد.
مؤلفههای یونگی و فرویدی
یعنی میشود مدلی برای روان انسان پذیرفت که شامل مؤلفههای یونگی و فرویدی باشد. این واژهٔ «مؤلفه» را — امیدوارم بعداً متوجه شوید — به معنایی خیلی شبیه مؤلفهٔ ریاضی خودمان به کار میبرم: مثل دیاگرامی است که مؤلفههای فرویدی و یونگی را میشود از هم جدا کرد؛ و باز طبق روال کارمان همهٔ این کارها در جهت استفاده برای نقد فرهنگی است، نه برای رواندرمانی. تا حد ممکن سعی میکنم سریع از این بحثهای نظری روانکاوی عبور کنم — هرچند بعضی جاهایش خودشان ممکن است جالب باشد — تا آن حد که به نقدهایی که ارائه شده برسیم و خودمان شیوهٔ نقدی به دست بیاوریم. اهدافم را اول بیان کردم چون نگرانم؛ احساسم دربارهٔ فروید این بود که لازم نیست نحوهٔ بیان عوض کنم: فروید بیانِ بسیار شستهرفته و تمیزی از نظریهٔ خودش ارائه کرده؛ فقط چیزی که در آن جلسات مرتب تکرار میکردم این بود که «یک نظریهٔ فروید نداریم»: فروید دستکم دو سه چرخش اساسی در تاریخ نظریهپردازی خودش داشته؛ مخصوصاً آن چرخش نهایی به سمت پذیرفتن چیزی تحت عنوان غریزهٔ مرگ که از نظر خیلیها چرخش خیلی اساسی در کار اوست. دربارهٔ یونگ هم با توجه به پراکندگی نظریهاش بدیهی است چنین وضعی هست: مطلقاً نمیتوانید بگویید یونگ از آغاز کارش تا پایانش — از وقتی کاملاً در عالم فرویدی بود — بعد از جدایی از فروید منظم میشود گفت در جهتی تئوریاش رشد کرده، جاهاییاش اصلاً از میان رفته؛ مثلاً بهوضوح در سیر تاریخی توجه یونگ به رواندرمانی کم میشود؛ تقریباً اواخر عمرش کاری ندیدهام که معطوف به طبقهبندی بیماریها یا رواندرمانی باشد؛ اساساً بیشتر به همان نقد فرهنگی — به جنبههایی از روانکاوی به معنای نوعی انسانشناسی — و اسطورهشناسی روی آورد؛ و همهٔ چیزهایی که احتمالاً اگر کسی مقدمهٔ کتاب I چینگ را بداند — مثلاً رمالی چینی، مقدمهاش را وقتی ترجمه شد یونگ نوشت — یا کتاب معروف چینی «راز گل زرین» — اصلاً اینگونه کار کردنش عوض شده بود؛ بیشتر علاقهٔ فرهنگی داشت تا علایق روانیِ پزشک به عنوان یک روانپزشک. بگذریم: در این جلسه کاری که میخواهم بکنم این است که بیانی ارائه دهم که استدلالهایش صرفاً تجربی نیست؛ استدلالهایی که جنبهٔ اصولی بیشتری دارند. بگذارید مختصری بگویم که حرفهای جلسهٔ قبل اساساً این بود که از جهاتی هویت ناخودآگاه را میبینیم که در یونگ کاملاً تغییر میکند: به جای اینکه ناخودآگاه پستویی در روان انسان باشد که آن چیزهایی که در خودآگاه نمیگنجد بهطور اتوماتیک به آن پستو رانده میشود، ناخودآگاه چیزی است که از ابتدا وجود دارد، خیلی وسیع است، و خودآگاهی به عنوان جزیرهای در درون این اقیانوس ناخودآگاهی فقط ظاهر میشود. بنابراین ناخودآگاه تقدم دارد و بزرگتر از خودآگاهی است؛ خودآگاهی جزء بسیار کوچکی از اقیانوس ناخودآگاهی است. و نکتهٔ بسیار مهم: — سلام. — نکتهٔ بسیار مهم اینکه ناخودآگاهی دیگر عاملِ صرفاً بیماری و تنشهایی که اگر وارد خودآگاه شوند مشکل ایجاد میکنند نیست؛ ناخودآگاهی یونگ منبع اطلاعات است، منبع نوعی معرفت. هرچه جلوتر برویم احساس میکنم این جنبههای ناخودآگاه را بیشتر ببینیم: رؤیا پدیدهای شبیه رواننژندی نیست؛ در رؤیا ممکن است حقایق علمی ظاهر شوند و خیلی چیزهای دیگر هم. بنابراین ما در زیر خودآگاه خودمان از اول یک ناخودآگاهی عظیم داشتیم؛ این ناخودآگاهی شامل معرفت است، مقدم و بزرگ است و دیگر چیزی در حاشیهٔ روان نیست — این نکتهٔ مهمی است که تصور ناخودآگاه اساساً در نظریهٔ یونگ چیز دیگری است: با پدیدهٔ خیلی بزرگتری آشنا میشویم. کاملاً در نظریهٔ فروید ویژگی ناخودآگاه این است که بخشی از ذهن است که به آن به عنوان عامل بیماری نگاه میشود؛ و اگر یادتان باشد شیوهٔ اساسی درمان از نظر فروید این است که آن چیزی که در ناخودآگاه در آن پستو پنهان شده و دیگر نمیگنجد، انرژی زیادی دارد و باید انرژیاش رها شود، را بیاوریم به خودآگاهی. بنابراین این روند انتقال اطلاعات — یا هر چه میخواهید نامش را بگذارید — میان خودآگاه و ناخودآگاه، روندی بیمارگونه است؛ دقت میکنید؟
معرفت ناخودآگاه در یونگ
یعنی من خاطرهٔ خیلی بدی دارم، نمیتوانم تحملش کنم، نمیتوانم بهطور منطقی با آن کنار بیام، در خودآگاهم نمیگنجد، مجبورم ببرمش جایی قایمش کنم. معرفتِ ناخودآگاه در نظریهٔ یونگ چنین نیست: ناخودآگاه پیش از آنکه من کاری انجام داده باشم توسط مجموعهای از اطلاعات پر شده است؛ مثل رامی که وقتی به دنیا میآییم مجموعهٔ عظیمی از اطلاعات در آن نوشته شده و میتوانیم از آن استفادهٔ کاملاً مثبت کنیم. یعنی شأن ناخودآگاه اساساً در نظریهٔ یونگ چیز دیگری است؛ برای همین توجهکردن به ناخودآگاه دیگر برای درمان بیماریها نیست: میتوانید با توجه به محتویات ناخودآگاه خودتان دانش کسب کنید؛ من میتوانم با نگاه کردن به رؤیاهای خودم — نه حقایق علمی — ممکن است حقایق دیگری کشف کنم. یونگ نظریهٔ خودش را به مقدار زیادی مدیون رجوعکردن به رؤیاست. — اسمی که یونگ در این نظریه میگذارد چیست؟ — از نظر تاریخی هرچه یونگ به پیری میرفت از جنبههای رواندرمانی، نظریهپردازیهایش در زمینهٔ رواندرمانی کم شده است؛ اکثر آثار مربوط به رواندرمانیاش فکر میکنم مال دورهٔ متقدم کارش است.
احساسات منفی محیط علمی
نسبت به یونگ احساسات منفی وجود دارد در جوامع علمی، بیشتر از احساسات منفیای که اکنون نسبت به یونگ وجود دارد؛ شاید نسبت به لکان وجود داشته باشد. تقریباً میتوانم بگویم هر آدمِ حرفهای روانکاوی یا روانشناسیخواندهای که از نزدیک میشناسم — اسم لکان را پیشش بردم — حتماً واژههایی مثل «شیاد» و چنین چیزهایی شنیدهام؛ افکارشان دور از محیطهای آکادمیک شکل گرفته. دربارهٔ یونگ هم عمداً چنین است و دربارهٔ لکان هم؛ یعنی اینها از نظر من مثل گالیله در دوران خودش هستند: کسانی که ایدههایی مطرح میکنند که با ایدههای موجود و پذیرفتهشده در محیطهای آکادمیک نمیخواند. این دو نفر نقطهٔ ضعف حساب نمیشوند؛ از من آدمی که ممکن است آدمی شیاد باشد این کار را میکند؛ کسی که میخواهد عوام را فریب دهد. مثلاً خیلیها معتقدند زبان لکان مغلق و غیرقابلفهم است؛ لکان حرفهایی میزند که شیادانه حرف میزند؛ هر چه از حرفش دربیاید چیزی ندارد بگیر.
حقیقت میکنید؟ این غیرعادیبودن میتواند شیادبودن باشد، میتواند پیشرو بودن باشد. من معتقدم یونگ و لکان جفتشان پیشرو بودند. بعضیها اصلاً صواب و درستی ندارند: مثلاً فرض کنید طرف یک خط راست نمیتواند بکشد، یک ترسِ ساده نمیتواند بزند و بعد میرود کوبیسم نقاشی میکند — برای اینکه نقاشیاش بد نباشد؛ لکان و یونگ چنین نیستند. یونگ — این را تأکید کردم دربارهاش — نسبت به فروید در زمان جوانیِ روانپزشکی و اختلافهای اولیهای که بود کاملاً جایگاه علمی بالاتری نداشت: در بهترین مؤسسهٔ روانپزشکی شاید اروپا کار میکرد — فکر میکنم زوریخ بود — ولی فروید دستیارِ شخصی به نام بروئر بود. این معنایش این نیست که فروید بیسواد بود: فروید عصبشناسی خوانده بود؛ بعد علاقهمند شده بود به روانپزشکی؛ به عنوان روانپزشک تجربی بود؛ یعنی تحصیلات روانشناسی و روانپزشکی نداشت ولی آدمی نابغه بود — مثلاً آن نظریهپرداز بود. همهٔ این ویژگیها را ندارد؛ ذاتی است.
یک تئوری شستهرفتهای مثل فروید بیان کند و موفق نشده، به دلیل اینکه آدم تجربهگری است: آدمی که بیشتر با فکت سروکار دارد؛ دوست دارد برود دنیا را بگردد، رؤیا جمع کند، اسطورهها را بخواند و از دل آنها دلایلی برای بعضی ایدههایش بیاورد، بدون اینکه دنبال این باشد که مدل جامعی برای ایدههایش ارائه دهد که از اصولی نشأت بگیرد. فکر میکنم لازم است جلساتی که دربارهٔ فروید صحبت کردم — مخصوصاً آن دو سه جلسهای که دربارهٔ مسائل فروید صحبت کردم — را گوش دهید؛ وگرنه من حاضر نیستم به خاطر اینکه شما گوش نکردهاید چیزهایی را تکرار کنم؛ دقت میکنید؟ لحنم طوری است که آن را نقطهٔ منفی حساب میشود؛ من آن را یک جلسه صحبت کردم؛ اکنون به خودم حق میدهم با توجه به آن صحبتها این را نقطهٔ منفی حساب کنم: تأکید زیاد بر اصول. من یک جلسه اینجا صحبت کردم — دستکم — بروید پیدا کنید؛ آن جلسهای که صحبت کردم که اساساً reduction کار درستی است یا نه. فروید بهشدت نظریهاش reductive است؛ یعنی میخواهد مثل آن چیزی که در محیطهای آکادمیک رایج است روانکاوی و مدل خودش را به زیستشناسی reduce کند.
ریداکشن و جایگاه آکادمیک
زیستشناسی هم که بر مبنای مثلاً شیمی و شیمی بر مبنای فیزیک reductionاش انجام شده یا قرار است انجام شود — و این از نظر محیطهای آکادمیک نقطهٔ قوت است. امسال که ما در سال ۲۰۰۷ هستیم دیگر نقطهٔ قوت حساب نمیشود: مقالهای از هاوکینگ دیدم — عنوانش «ایدههای یک reductionist خجالتزده» است. متوجه هستید؟ یعنی اکنون reductionistبودن نوعی خجالتآور است در محیط مثلاً فلسفهٔ علم و دانش، حتی فیزیک؛ دقت میکنید؟ و هاوکینگ مثلاً میخواهد بگوید من reductionistام و از reductionistبودنم خجالت نمیکشم. این تفاوت میان موقعیت دانش در سال ۲۰۰۷ با سال ۱۹۰۰ — که فروید نظریهاش را شروع میکند — است: آن زمان reductionistبودن یک اصل بود. اگر بتوانی روانکاوی را به زیستشناسی برگردانی، خیلی کار بزرگ و مهمی کردهای. اساس نظریهٔ فروید از لحاظ اصولی، برگرداندن روانکاوی به مثلاً عصبشناسی است — که تخصصش عصبشناسی است. — اختیار دارید. — خواهش میکنم؛ من میگویم جلسات قبل را گوش دهید. — فکر میکنم داریم دربارهٔ چیزهایی صحبت میکنیم که در این جلسات تکراری است. خیلی خوشحال میشوم اگر جدا از جلسات با همدیگر بنشینیم صحبت کنیم؛ ولی در جلسات فکر میکنم نظم کار را به هم میزند: یعنی اگر من بخواهم به کسی جواب بدم دربارهٔ اینکه مثلاً چیزهایی که قبلاً گفتم درست است — شما جایی باید سؤالهایی میکردید وقتی من مثلاً جلسهای صحبت کردم که چگونه این reduction را سعی میکند انجام دهد — و شما آن جلسه نبودید، سؤالهایتان اکنون در جلسهٔ مثلاً بیستم میپرسید؛ قبول کنید مشکل شکلی پیش میآید. بله؛ خیلی؛ واقعاً خوشحال میشوم؛ چون در این جلسات متأسفانه خیلی چنین نبود که مقاومت زیادی در برابر من صورت بگیرد و من کلاً خوشم میآید چالشی وجود داشته باشد. بگذارید من هم به عنوان آدمی بینظم و خجالتزده بگویم: اساساً این جلسات تشکیل شد برای اینکه احساس میکردم بهجز اینکه فکر میکنم برای تلفیق یونگ و فروید ایدههای خوبی دارم یا در بعضی کاربردهای فرهنگی روانکاوی ایدههای خوبی دارم — اساساً برای همین این جلسات تشکیل شده — برای خودم این جلسات قرار بود چنین باشد و دوهفتهیکبار بودنش که فرصت کنم کارهای کلاسیکی را که دستوپریک خواندهام یک دور مرور کنم: مثلاً آثار فروید را دوباره بخوانم — بعضیاش را نخواندهام، بعضیاش را نصفه خواندهام. بنابراین برای خودم دو هفته وقت دارم، مثلاً یک هفته برای هر جلسه؛ و هیچ، هیچی نخواندهام؛ یعنی همیشه چنین است که خلاصه روز سهشنبه که میآید، پیش از آنکه بیایم سر جلسه باید از محفوظات خودم چیزهایی فراهم کنم. همیشه تدریسکردن باعث میشود ذهن آدم منظم شود؛ این فایدهاش بوده برای من. ولی آن کاری که میخواستم بکنم را نکردم. گاهگاهی به ذهنم میرسد که حالا که این کار را نمیکنم بکنمش، هفتهای یک بار به جای دوهفتهیکبار؛ بعد میترسم همین کاری را که اکنون میکنم هم دیگر نرسم انجام دهم. به هر حال اگر چالشی در کلاس بود شاید مجبور میشدم مثلاً فرض کنید از مدارک دستاول فروید و یونگ بیشتر استفاده کنم. به هر حال در مقدمهٔ این جلسه گفتم خیلی مقید نیستم که ادعا کنم عین آن چیزی را که یونگ میگفته میگویم: لحن بیان و شیوهٔ بیان را عوض میکنم. طبعاً وقتی مدلی را که هیچوقت بهطور جامع بیان نشده میخواهید بیان کنید، مثل این است که دارید حرف تازه میزنید: یونگ ممکن است سر از قبر دربیاورد و بگوید «من کی این حرفها را زدهام؟ منظورم مثلاً این نبود؛ من میخواستم اسطورهها را مطالعه کنم؛ فلان مفهوم را مطرح کردم». بنابراین کمی من از اینکه در بریتانیکا چه نوشته اصلاً برایم مهم نیست: مهم این است که نویسندهٔ آن مقاله کیست؛ یک رواندرمانگر نوشته که آن جنبههای کار یونگ را — که جنبهٔ رواندرمانی ندارد — برایش خیلی مهم نبوده و اگر تمام اشارههایش به جنبههای رواندرمانی است، کاملاً مقالهاش پرت است از نظر من؛ چون من دقیقاً به آن چیزهایی کار دارم که جنبهٔ رواندرمانی ندارند؛ چه در نظریهٔ فروید چه در نظریهٔ یونگ؛ دقت میکنید؟ میخواهم بگویم اینها اگر از اینجا شروع کردند که رواندرمانگر بشوند، مجبور شدند مدلی برای رفتار انسان پدید بیاورند. فرقی میان رواندرمانی فرویدی و یونگی و لاکانی با رواندرمانی مثلاً رفتاری یا شناختی — که اکنون خیلی متداول است: صد کلینیک در دنیا بروید، بالای نودتا رفتاریشناختی است بهاصطلاح — و کمتر میبینید کلینیکهای درمانی که با شیوههای فرویدی و یونگی کار کنند. شما در عین حالی که میبینید اینها به نظر میآید موفقیتهایی در رواندرمانی کسب کردهاند که یونگ و فروید به آن نرسیدند، ولی اینها مدلی برای رفتار انسان ندارند؛ بنابراین کاری بهجز درمان نمیتوانند انجام دهند.
درمان در برابر نظریهپردازی
مثل شیوههای عملی درمان کشف کردن. ولی یونگ و فروید و لکان آدمهایی هستند که برای رسیدن — حالا اگر منظور اصلیشان این بود که به شیوههای درمانی برسند یا بیماریهای روانی را طبقهبندی کنند، کاری که فروید فوقالعاده خوب انجام میدهد — اما نظریه هم پرداختهاند. — من احساسم این است که پیشفرض شما این است که هر کس از یونگ حرف میزند نسبت به فروید باید خیلی احساس خوبی نداشته باشد؛ آن دیگر قفل شد. — نه؛ فکر میکنم از جهتی لازم است آن جلسات را گوش دهید تا مقدار بهاصطلاح حمایت من از فروید را درک کنید؛ و من طرفدار اینم که یونگ و فروید را میشود با همدیگر تلفیق کرد و نوعی بهطور ظاهری ممکن است اختلافهای اساسی داشته باشند؛ یعنی لزوماً اختلاف، عمده نیست: جایی باید از نظریهٔ یکی کمی کوتاه آمد، جایی از نظریهٔ کس دیگر و الی آخر؛ همینطور لکان. احساسم این است که این سه نظریه با همدیگر متناقض نیستند. — بله؛ جاهاییاش ممکن است لازم شود یکی کمی دامن خودش را جمع کند که جای آن دیگری شود و به هر حال رفتاری چنین انجام دهیم — ولی نهایتاً میشود به مدلی رسید که هر سه را در خود داشته باشد. بنابراین احساس مثبت من نسبت به یونگ به معنای احساس منفیام نسبت به فروید نیست؛ کما اینکه ایمیلی از یکی از بچهها که خارج از کشور است و گوش میدهد دریافت کردم که در آن نوشته بود در مورد فروید که من صحبت میکنم هر کس گوش بدهد و من را نشناسد فکر میکند مریدِ مخلصِ صددرصدی فرویدم. فکر میکنم جلسات را چنین پیش بردهام که یک نظریه را طوری ارائه کنم که کاملاً درست به نظر برسد؛ نه اینکه بیایم — خیلی گذشت — وقتی نظریه جا افتاد چیزهایی در نقدش بگویم؛ که حالا فکر میکنم یونگ میتواند جاهای خالی نظریهٔ فروید را پر کند. به هر حال آن بریتانیکا را بگذارید کنار و تمام جاهایی که به جنبههای رواندرمانگری یونگ اشاره میکنند را کنار بگذارید. من دنبال جنبههای نظریِ نهچندان صریحِ یونگ هستم که به درد نقد میخورد: جنبهٔ مدلسازی روان دارم. در فروید این خیلی واضح است که مدلی وجود دارد؛ در یونگ بهطور تلویحی نظریهٔ یونگ شامل مدلی است؛ دقت میکنید؟ مدلی که مثلاً تأکید کردم و اکنون هم تأکید میکنم که رشد در آن جانشین لذت میشود. شاید یونگ هیچجا نگفته باشد «در نظریهٔ من رشد جانشین لذت به معنای فرویدیاش شده»؛ لذت فرویدی هم لذت به آن معنایی که ما میگوییم نیست؛ دقت میکنید؟
کمی این مشکل هست که ممکن است نداشته باشید: اگر بروید مقالهای از خود یونگ بیاورید که به نظر بیاید با حرفهایی که من اینجا میزنم کاملاً منطبق نیست، من اصلاً ابایی ندارم که شاید این اتفاق بیفتد؛ ولی فکر میکنم اگر دعوا شود میتوانم مدارکی بیاورم که از این ایدههای یونگ میشود این را درآورد که یونگ به چنین چیزی معتقد است: مثلاً وقتی یونگ به سلف معتقد است به عنوان یک کهنالگو و سلف را مرکز فعالیتهای روانی میداند، یعنی دارد میگوید مرکز فعالیتهای روانی رشد است؛ بنابراین رشد جانشین آن لذت است. ولی یونگ آدمی نیست که بیاید بگوید «فروید این را گفته؛ من این را میگویم». اصلاً — میدانید — شخصیت یونگ آدمی نیست که بخواهد بیاید بگوید «من مدلی برای رفتار انسان ارائه میدهم؛ مدل من این است». به این بار مثبت میدهم، نه. شما کسی حس میکند وقتی میگویم یونگ ذهنش منظم نیست یا مدل ارائه نکرده، این را به عنوان نقطهٔ مثبتش میگویم نه منفی: من دارم نقطهضعف یونگ را جبران میکنم؛ دارم مدل میسازم — اگر کار بدی بود خودم نمیکردم. دارم سعی میکنم نقص کار یونگ را جبران کنم: میگویم یونگ نه ذهنِ نظریهپردازی داشته و حرفهایش شده مجموعهای بیشتر از فکت. هر مقاله یا کتابی از یونگ را نگاه کنید بیشتر مواجه میشوید با اینکه تعدادی رؤیا را تعریف کند، اسطورههایی بیاورد، در طرفداری از یک ایده؛ ولی این ایده ممکن است ایدهٔ مقالهٔ بعدی نباشد و معلوم نباشد این دو ایده جایشان در کل ذهن یونگ کجاست. کمی هنگامی که سخنرانیهای فروید را میکردم مقالهای به فارسی ترجمهشدهٔ بسیار خوب از فروید پیدا کردم که به همه معرفی کردم به عنوان متن کلاس؛ اصلاً میشد از آن استفاده کرد: آنی که در ارغنون چاپ شده بود؛ که واقعاً آخر عمرش نوشته؛ همهاش هم نکتهٔ مهمی است — بنابراین آخرین ایدههایش است — ثانیاً اینکه بینهایت منظم است؛ اصلاً نوشته تا همهٔ ایدههای عمرش را خلاصه کند. یونگ اگر چنین متنی داشته باشد — که مطمئنم ندارد؛ تقریباً مطمئنم ندارد — به هر حال من با آن آشنا نیستم.
بریتانیکا و بیان نظریه یونگ
شاید دو سه جلسهٔ دیگر بیایم و بگویم «بیایید؛ مقالهای مثلاً از سالهای آخر عمر یونگ پیدا کردم و خوب تا حدودی موفق شدیم نظریهاش را بیان کنیم». کمی صبر و تحمل داشته باشید؛ بریتانیکا را بیندازید دور؛ اصلاً به درد هیچی نمیخورد. آنگونه متنهایی که مثلاً از شیوههای درمانی یونگ است — ببینید: آدمی که روانکاو است، یونگ آخرهای عمرش جملهای دارد و میگوید پشیمونم که اینقدر وارد مسائل فرهنگی شدم و از روانپزشکی و رواندرمانی دور شدم؛ فکر میکنم اشتباه کردم. قطعاً این احساس یک رواندرمانگرِ تابع یونگ را بهشدت دارد؛ برای اینکه فرویدیها و همهٔ رواندرمانگرهای دیگر این را چیزِ بدی در یونگ میبینند: «اصلاً این چه وضعی است؟ آدمی اینهمه دربارهٔ کیمیاگری رفته، کتاب نوشته — چند صد صفحه؛ به فارسی هم ترجمه شده؛ ششصد صفحه است — اینهمه مطالعات در اسطورهها و اینها چه ربطی به شأنِ مثلاً یک رواندرمانگر دارد که برود اینهمه متون قدیمی بخواند که چی؟ چقدر از اینها میشود استفاده کرد؟» من اینها را بار مثبت میدهم؛ میگویم به درد من میخورد؛ متوجه هستید؟ من هدف دیگری دارم: اصلاً روانکاوی را به عنوان رواندرمانگری نمیخواهم نگاه کنم؛ به عنوان آن جنبهٔ مدلسازی که بعداً به درد این میخورد که رفتار انسان را با آن مدل کنید؛ بعد مثلاً بفهمیم هنرمندی وقتی اثر هنری خلق میکند چه میکند. اگر بفهمم مکانیسم تولید اثر هنری چیست و چگونه از مدل من درمیآید، بعد میتوانم در نقد هنری از آن استفاده کنم؛ متوجه هستید؟ بنابراین خوشحالم که یونگ اینهمه وقت گذاشته و بیخود پشیمان شده آخرهای عمرش؛ دید من چنین است. بنابراین شما بروید دنبال متنهایی — اگر میخواهید چیزی شبیه حرفهایی که من اینجا میزنم پیدا کنید — مثلاً بروید مقدمهٔ کتابهایی را بخوانید که نقد روانکاوانهٔ یونگی است و مثلاً در فصل اولش سعی کرده نظریهٔ یونگ را ارائه کند. من این کتاب را جلسهٔ قبل معرفی کردم و اینکه کاری که میکند این است که میخواهد دیدگاههای یونگ را به مسائل دینی ربط بدهد؛ برای همین مقدمهای که دارد دربارهٔ نظریهٔ یونگ به درد من میخورد؛ به آن چیزها؛ یعنی چک نمیکنم یک کلمه دربارهٔ رواندرمانی در این کتاب پیدا کنم — و من نه این را لازم دارم دیگر، نه آن چیزی را که در بریتانیکا نوشته. کمی صبر کنید؛ دو کار بکنید: یکی اینکه آن جلسات قبل را حتماً گوش دهید؛ دستکم قسمتهای انتقادیاش را؛ فکر میکنم دو سه جلسه بوده؛ یک جلسهٔ دیگر هم.
آن جلسهٔ ریداکشنش فکر میکنم خیلی مهم است؛ برای اینکه فروید عمیقاً ریداکشنگراست، بهشدت ریداکشنگرا، و یونگ نیست؛ و ریداکشن امروز خیلی نسبت خوبی به آن وجود ندارد. هرچند فکر میکنم در آن جلسه آخرش معلوم نشد احساس خودم نسبت به ریداکشن چیست: من ریداکشن را دوست دارم ولی نه خیلی زیاد؛ مثلاً نوعی فکر کنم سعی کردم بگویم نظر شخصی من چیست؛ که به نظر من ریداکشنگربودن اگر حالت افراطی نداشته باشد خجالتآور نیست. و این وضعیتی که اکنون هست — اگر ۱۹۰۰ اوضاع خوب نبود که زیادی فکر میکردند همین اکنون روانکاوی میشود بر اساس زیستشناسی بیان کرد، که مثلاً احساس میکردند زیستشناسی را بهزودی بر اساس شیمی بیان خواهند کرد — اگر آن موقع حالت افراط داشت، اکنون هم در واقع حالت مأیوسانهای پیدا کرده که خوب نیست. به هر حال در آیندهای نهچندان دور باید — یک ایده فقط همینطور اشاره میکنم که بعداً بروید آنجا با دقت گوش دهید — من ایدهای آنجا گفتم و از آن دفاع کردم که اساساً چرا ریداکشن باید به سمت فیزیک انجام شود. این نکتهٔ خیلی مهمی است. اگر آن جلسه را خوب بفهمید میفهمید شیوهٔ کار یونگ شیوهٔ کاری موجهی در روانکاوی است: که اصلاً ایدهٔ ریداکشن نداشته باشیم؛ ایدهٔ ریداکشن نداشته باشیم؛ سعی کنیم بحث جمع کنیم؛ شاید اصلاً علم جدیدی پدید بیاید؛ بعد با استفاده از آن بتوانیم علوم قدیمی را ترمیم کنیم؛ فرض را بر این نگذاریم که فیزیک ما درست است. آن جلسه را گوش دهید؛ بعداً با همدیگر صحبت میکنیم.
من مجدداً اعتراف میکنم هیچ متنی ندارم که این حرفهایی که اکنون میزنم را یونگ گفته باشد یا به یونگ نسبت داده باشند؛ ولی من خودم آدمی هستم و دارم این حرفها را میزنم؛ دیگر چه اشکالی دارد؟ این سخنرانی مال جای خودش است؛ میتوانید این سخنرانی را پیاده کنید و بعد بگویید این متنی است که میشود از رویش این حرفها را زد؛ هیچ اشکالی ندارد. فکر میکنم نوعی بیانی از یونگ میشود ارائه کرد که کموبیش شبیه همان شیوهٔ اصولی فروید باشد. من مجدداً برمیگردم به اینکه شأن ناخودآگاه نکتهٔ اساسیای بود که در نظریهٔ یونگ با نظریهٔ فروید کاملاً متفاوت است: ناخودآگاه منبع بیماری و — نمیدانم — چیز ثانوی نیست؛ بلکه جنبهٔ اصیلتری دارد؛ و مجدداً دیگر رشته حرفها را تکرار نمیکنم.
جنبه دوم تفاوت اصولی
برویم سراغ آن چیزهایی که جلسهٔ قبل کمی کمتر دربارهشان صحبت شد: آن جنبهٔ دوم تفاوت اصولی دیدگاه یونگ. من کلمهٔ «نظریهٔ یونگ» به کار نمیبرم؛ چون واقعاً احساس میکنم اصلاً خودش نوعی بهکاربردنِ آن واژه دربارهٔ کار یونگ ممکن است جنبهٔ تناقضآمیز داشته باشد. در دیدگاههای یونگ نهایتاً میتوانید این را ببینید اگر دقت کنید که یونگ به نحوی رشد را — میل به رشد را — جانشین میل به لذت میکند: یعنی اگر عاملی وجود دارد که در سراسر عمر انسان به نوعی هدایتکنندهٔ مکانیسمهای روانیاش است، میل رسیدن به حداقلِ — مثلاً — تنش نیست؛ آنطور که وقتی از اصل لذت فروید حرف میزند منظورش رسیدن به نوعی کمینهٔ انرژی است. یونگ در واقع معتقد است — و مثل همهٔ حرفهایش معتقد است این را بر اساس تجربه به دست آورده — که در مرکز وجود انسان عاملی هست؛ حالا فعلاً اگر بخواهیم اسمی بر آن بگذاریم بگوییم چیزی که یونگ به آن میگوید مثلاً کهنالگوی سلف؛ که بهطور مداوم انگیزه، احساس یا حتی افکار را نوعی پدید میآورد — بهکاربردنِ این واژهٔ «افکار» خیلی مناسب نیست — و ما را گویا مجبور میکند که مسیری از رشد را طی کنیم. اگر کودک غذا میخورد به هدایت سلف است؛ اگر از چیزی لذت میبرد مثل این است که سلف تشخیص میدهد؛ سلف به هر چیز لذتبخشی فرمان نمیدهد. من خیلی اغراقآمیز صحبت میکنم؛ واقعاً یونگ با این اغراق صحبت نمیکند که فرمانی از سلف صادر شود؛ ولی سلف عاملی است، پدیدآمدن گرایشی است به سمت رشد. اگر در زندگیتان مسیر رشد جسمانیتان متوقف شود — مثلاً در جهانی به دنیا آمدهاید که غذاهای مطبوعی نمیخورید که به درد بدنتان نمیخورد — سلف واکنش نشان میدهد. اگر در شرایطی زندگی میکنید که تحرکتان کم است و بنابراین مانعی برای رشد جسمانیتان شده — مثلاً در کودکی — باز سلف اینجا دخالت میکند: ممکن است در نشستن و تکاننخوردن لذتی باشد ولی سلف این لذت را نمیپذیرد؛ مثل اینکه سلف قضاوت میکند که آیا این در مسیر رشد کردنِ انسان است یا نه؛ اگر لطمهای به رشد میخورد به هر معنایی — من از مثالهای جسمانی شروع میکنم ولی یونگ بهشدت معتقد است حساسیت اصلی سلف نسبت به رشد روانی است. یعنی ما همانطور که از زمان کودکی — متولد میشویم — احتیاج به طی کردن مسیری داریم برای اینکه جسممان به حداکثر رشد برسد، به همین ترتیب مکانیسمهای روان ما — روانی در درون ما گویا مکانیسمهایی دارد، اجزایی دارد — و این هم باید رشد کند و به جایی برسد؛ و این ممکن است دیگر در ظاهر پیدا نباشد: بعد از بلوغ به نظر میرسد آدمها به حالتی طبیعی و حالتی ایستا رسیدهاند؛ ولی یونگ معتقد است در درون، در آن دنیای روانی، رشد تا مقصدی خیلی طولانی ادامه دارد و سلف است که این را کنترل میکند: سلف آن عاملی است که یونگ عامل کنترلکنندهٔ رشد میداند. این را — همانطور که کمی با جزئیات وارد این بحثها میشوم — یکی از کهنالگوها میداند، کهنالگوی اصلی. حالا این مفهوم کهنالگو — که مفهوم مرکزی دیدگاه یونگی است — را همین جلسه مطرح میکنم و سعی میکنم نشان دهم مفهوم طبیعی است: برخلاف اینکه شاید بعضیها این کهنالگو را صرفاً نتیجهٔ مطالعهٔ اسطوره یا رؤیا بدانند، واقعاً چندان چنین نیست؛ لازم نیست چنین باشد. مهم نیست یونگ دربارهٔ کهنالگو چه گفته؛ مهم این است که به نظر من میشد جور دیگری هم مسئله را مطرح کرد که طبیعیتر به نظر برسد.
این نکتهٔ خیلی مهمی است که ما لذت را چیز ثانوی میگیریم و رشد را چیز اصلی تلقی میکنیم. ببینید در دیدگاه فرویدی چنین میشود: من دنبال لذتم و طبیعت — در اختیار من — من را طوری خلق کرده — روند تکامل داروینی — انسان را طوری به جایی رسانده که آن چیزهایی که برایش خوب است — غذایی که برایش خوب است — برایش لذتبخش هم هست. در واقع من کاری ندارم که آن چیزی که برای من خوب یا بد است؛ به این دلیل غذا نمیخورم؛ کودک به این دلیل دنبال شیر نمیرود که مثلاً شیر بهترین غذای متناسب با رشدش است؛ به این دلیل که خوشش میآید، لذت میبرد. و همهٔ این رفتارها چنیناند: یعنی لذت عامل تصمیمگیر است، عامل اصلی؛ ما همیشه به دلیلی تقریباً فیزیکی میخواهیم در کمینهٔ تنش باشیم؛ بنابراین میخواهیم لذت را بالا ببریم، رنج را پایین بیاوریم. این عامل است که در سیستمهای زنده کار میکند و روند تکاملی کاری کرده که این لذت را با مسائل تکاملی مربوط کند.
تنش، تعادل و رشد
بنابراین من به عنوان موجودی زنده تنشم را کمینه میکنم و این بهطور خودکار باعث میشود به رشد هم برسم: غذاهای خوب بخورم، از بیماریها دوری کنم، از عاملهایی که اثر منفی میگذارند دوری کنم و الی آخر. ولی آن چیزی که اصیل است پایینبودنِ تنش است — مثل جسم فیزیکی که میخواهد در پتانسیل کمینه قرار بگیرد؛ چیزی بیشتر از این نیست: سلسله اعصابش را در کمینهٔ انرژی میخواهد نگه دارد. بنابراین سیگنالی برای رشد صادر نمیشود؛ سیگنالها در جهت لذت صادر میشوند؛ رشد جنبهٔ ثانوی دارد. اگر من جایی بتوانم تنشم را کمینه کنم و آن تنشِ کمینه در جهت رشدم نباشد، از درونم مخالتی با این وضعیت پیش نمیآید؛ چون آن چیزی که اینقدر از ذات ماست همان پایینبودنِ تنش است. و بسته به اینکه چقدر قبول داشته باشیم که طبیعت طی روند تکامل ما را به صورت شاهکاری درآورده — که مثلاً لذتمان دقیقاً پایینبودنِ کمینهٔ تنش، سلسله اعصاب منطبق با همهٔ مقتضیات تکامل فردی ماست — مسئله این است که چقدر نسبت به طبیعتی که ما را چنین خلق کرده — به زبان فرویدی حرف میزنم — خوشبین باشیم؛ آنوقت میتوانیم بگوییم این دو با هم منطبقاند یا ممکن است فاصله داشته باشند؛ متوجه هستید چه میگویم؟ میزان انطباق انگیزههای رشد و انگیزههای لذتبردن میتواند با هم منطبق نباشد: ممکن است بگویم من مثل هر موجود دیگری که در طبیعت پدید آمده نیازهایی دارم؛ از جمله جاهایی کارهایی میکنم که در جهت رشدم نیست ولی چون لذتبخش است آن کارها را میکنم و طبیعت دیگر اینجایش را نتوانسته درست کند: مثلاً مکانیسمها را طوری طراحی کند که صرفاً هر جا لذتبردن هست مطابق با رشد هم باشد و الی آخر. به هر حال ببینید — نکتهٔ خیلی مهم — مفهوم رشد و تکامل: این ایرادی که خیلی زودتر از آنکه حتی یونگ حرفی بزند و اختلاف پیدا کند — حالا نه از اینکه از فروید جدا شد — آدمهایی مثل فروم یا خیلیهای دیگر، حتی بعضی از شاگردان فروید گفتهاند. اریک فروم اساساً فرویدی است: اریک فروم کسی است که خودش را تابع فروید میداند؛ بیشتر سعی میکند نظریات فروید را در زمینههای اجتماعی به کار ببرد. من در جلسهای که جنبهٔ کاربردی داشت — شاید اولین جلسهای که جنبهٔ کاربردی داشت — اشارهای به ایدههای فروم کردم که چگونه از فروید استفاده میکند. اریک فروم — از مهمترین چیزهایی که به نظریهٔ فروید اضافه کرده — این است که نظریهٔ فروید فاقد الگوی کمال است؛ فاقد الگوی انسان سالم. این واقعاً چیزی است که در نظریهٔ فروید موج میزند: یعنی اساساً نمیتوانید بگویید فروید معتقد است انسانِ تکاملیافته، انسان سالم کیست؟ مثل اینکه من — این شهرت را دارد — فروید نه تنها همهٔ آدمها را بیمار میبیند، همهٔ مکانیسمهای روانی درون ما را هم نوعی شبیه رواننژندی میبیند؛ مکانیسم سالمی گویا وجود ندارد؛ آدم سالمی وجود ندارد. مثلاً بگویم — مثلاً فرض کنید آدمی هنرمند — اگر توانست کسی غریزهٔ جنسی خودش را تعالی بخشد و به چیزی زیباییشناسانه تبدیل کند، آیا این نشانهٔ سلامت است یا نشانهٔ بیماری؟ این هم نوعی سرکوب غریزهٔ جنسی است. آیا آدمی بیبندوبار آدم سالمی است؟ نه؛ فروید مطلقاً این حرف را نمیزند که آدمی که تمام غرایز خودش را به هر طریقی ارضا میکند آدم سالم است و مثلاً ایدهٔ انسان کامل این است؛ دقت میکنید؟ اصولاً در نظریهٔ فروید سراغ این نمیرویم که رشد — به هر حال انسان در چه جهتی حرکت کند خوب است، در چه جهتی بد — الگوی انسان، الگوی کمال در انسان چیست؟ در واقع یکی از نقصهای معروف نظریهٔ فروید که همیشه به آن اشاره میشود این است که فاقد روانشناسی کمال است. در حالی که یک نظریهٔ روانشناسی، یک مدل مثلاً انسانشناسی، بهطور طبیعی به نظر میرسد خوب است که وضعیتی را به عنوان وضعیت مطلوب دستکم توصیف کند. فروید نه تنها این کار را نمیکند — این از کمکاری نیست؛ ماهیت نظریهٔ فروید این است که چنین چیزی در آن نیست: اگر کسی نظریهٔ فروید را خوب فهمیده باشد میفهمد که اصولاً وقتی روانکاوی را reduce کردهاید به زیستشناسی یا به شیمی — طبعاً به شیمی و فیزیک — دیگر مفهوم رشد و کمال معنا پیدا نمیکند: انسان در حالتی که کمینهٔ تنشش است در حالت طبیعی خودش است، در حالت مطلوب خودش؛ ولی اینکه چه شخصیتی، شخصیت مطلوب انسان است، این در نظریهٔ فروید جا ندارد. واقعاً چنین نیست که فروید کمکاری کرده و این را بیان نکرده: همهٔ کسانی که به نظر من سعی میکنند الگوی رشد و کمال را به نظریهٔ فروید اضافه کنند نوعی دارند از ایدههای فرویدی تخطی میکنند؛ ایدههای فرویدی نمیتوانند شامل نوعی روانشناسی کمال باشند؛ اصلاً کمال معنا ندارد، نمیدانم چگونه.
تکامل و تطور
میشود مثلاً — شما در این نظریه — این نظریه؛ نامش به فارسی «تکامل» است؛ در زبان انگلیسی در واقع ترجمهاش «تطور» است: نمیتوانم بگویم طبیعت دارد به سمت کمال پیش میرود؛ ممکن است بگویم به سمت پیچیدگی پیش میرود؛ ممکن است بگویم به سمت سازگاری بیشترِ موجود زنده با طبیعت پیش میرود؛ کمال معنا ندارد. شما میتوانید در فیزیک بگویید که آقا مثلاً سیستم کامل، این سیستم از آن سیستم رشدیافتهتر است؛ چون وقتی روانکاوی را ردیوس میکنید، خودبهخود مفهوم کمال — یک مفهوم انسانی — جزو آن مفاهیمی است که در واقع والایش به وجود میآورد؛ یعنی مفهومی کمی غیراصیل است. و فروید اصلاً دنبال این نیست که بیاید دربارهٔ مثلاً هنر اصیل — دربارهٔ مثلاً — معنا ندارد؛ دربارهٔ مثلاً هنر اصیل، نمیدانم، ایدئولوژی اصیل — این چیزهای ذهنی اساساً در نظریهٔ فروید اصالتی ندارند؛ بنابراین نمیشود خیلی دربارهٔ اینکه کدام کاملتر است، کدام نشاندهندهٔ کمال است صحبت کرد. نظریهٔ یونگ بهطور ذاتی شامل ایدهٔ رشد است، ایدهٔ کمال و نهایتاً ایدهٔ حتی انسان کامل: آن چیزی که از یونگ تحت عنوان فرایند فردانیت صحبت میشود در واقع فرایند رشد انسان، رشد روانی انسان و رسیدن به مقطعی است که سلف به آن توجه دارد؛ مثل اینکه من در درون خودم عاملی کنترل رشد دارم که یک ایدهآلی را به عنوان رشد از اول در آن برنامهریزی شده: در سلف من گویا ایدهای از اینکه کمال چیست هست و در تمام طول زندگی سیگنالهایی از درون دریافت میکنم که به من میگوید درست میروی، غلط میروی، چه کاری را میکنی، چه کاری را نمیکنی و الی آخر. و این هستهٔ مرکزی انسان است؛ نکتهٔ خیلی مهمی است که رشد و کمال و چنین مفاهیمی در نظریهٔ یونگ بخش مرکزیِ وجود انساناند در حالی که در نظریهٔ فروید اینها حالت ثانوی دارند. ببینید، قضاوت ارزشیکردن اینکه «چون من خوشم میآید انسان نوعی الگوی کمالی برایش معرفی شود — یونگ این کار را کرده، فروید نکرده — پس یونگ از فروید بهتر است»، اینگونه قضاوتها اصلاً قضاوتهای قابل قبولی نیستند: ما دربارهٔ مدل مثلاً علمی برای رفتار انسان صحبت میکنیم؛ مدل بهتر آن مدلی است که فکتها را بهتر توجیه کند مثل هر بحث علمی دیگری؛ دقت میکنید؟ اینکه من از کدام خوشم میآید — من از فیزیک نیوتنی خوشم میآید؛ خوشم بیاید؛ مثلاً چون سادهتر است؛ من از نظریهٔ نسبیت عام انیشتین خیلی خوشم میآید ولی از نظریهٔ کوانتوم ممکن است خوشم نیاید؛ حالا این دو با همدیگر سازگار نیستند؛ من بگویم «پس نظریهٔ کوانتوم غلط است؛ خوشم که نمیآید با این نظریهٔ قشنگی هم که انیشتین ساخته چندان سازگار نیست؛ پس آن را بگذاریم کنار» — دانشمندان چنین نگاه نمیکنند؛ ها؟ هر وقت چیزی پیدا شد که به هر حال در یکی از این نظریهها گنجید و در آن دیگری نگنجید، آن که در آن نگنجید را کنار میگذاریم؛ الا که خیلی دوست داشته باشیم. فکر نمیکنم هیچ نظریهٔ علمی در طول تاریخ به اندازهٔ مکانیک نیوتنی محبوبیت داشته باشد: در طول تاریخ — قرن هجدهم و نوزدهم — همه حس خیلی خوبی دارند که همهچیز را فهمیدهاند و عاشق این نظریهاند؛ بعد مجبورند کنارش بگذارند؛ دیگر دوستداشتن من و شما نیست. میخواهم بگویم این حرفهایی که میزنم توصیف تفاوت نظریهٔ یونگ و فروید است و شخصاً برای من مهم نیست شما از کدام خوشتان میآید. شما ریداکشنگر نیستید؛ ممکن است از نظریهٔ فروید به این دلیل بپذیرید که او بیشتر به فکر ریداکشن است، بیشتر سعی میکند ریداکشن انجام دهد؛ اینها قضاوتهای شخصیاند و هیچکدام به نظر من ارزش ندارد. نظریههای علمی را چنین با هم مقایسه میکنند که عرضه میکنند به موارد تجربی تا ببینند کدام بیشتر از پس این فکتها برمیآید. بنابراین ما اینجا قضاوت ارزشی نمیکنیم؛ هیچکدام از این حرفهای من — که «این نظریهپرداز بود، این نبود» — اصلاً جنبهٔ قضاوت روی خوب و بد بودن نظریات ندارد. وقتی باید قضاوت کنیم — من بگویم مثلاً فروید از اصولی تبعیت کرده که آن اصل رد شده؛ این نقطهضعف اساسی است — یعنی من یک نظریهٔ علمی را میتوانم بگویم ضعیف است: یکی اینکه اصول مبنای کارش ضعیف بوده؛ یکی اینکه بگویم نه، اصلاً خود مدلی که پدید آمده با فکتهایی که اکنون دارم سازگار نیست. و دربارهٔ نظریهٔ فروید و مقایسهاش با یونگ باید دنبال چنین چیزی باشیم: چقدر از اصول درستی استفاده کردهاند، چقدر سراغ این رفتهاند که مشاهدات را خوب تبیین کنند و الی آخر.
یونگ — مجدداً یادآوری — آدمی است که در طیفِ تجربهگرایی در انتهای آن قرار دارد.
واقعاً اگر طیفی از آدمهای نظریهپرداز وجود داشته باشد، نظریهپردازی چنین است: وقتی میخواهم نظریهای پدید بیاورم، فرض کنید موقتاً یونگ هم آدمِ نظریهپردازی است.
مدل علمی و فکت
نظریهپردازیِ کسی که میخواهد نظریهپردازی کند: اولاً مجموعهٔ فکتهایی مقابل خودش میگذارد که میخواهد مدل علمیای که میسازد این فکتها را توجیه کند. نیوتون: قسمت اصلی فکتهایی که در اختیار داشت و میخواست با نظریهاش توجیه کند، قوانین کپلر بود؛ نظریهاش را طوری ساخت که بتوان قوانین کپلر را از آن نتیجه گرفت؛ یعنی با مشاهدات ستارهشناسیِ آن زمان تطبیق داد. چرا گفت قانون جاذبه با عکسِ مجذورِ شعاع مثلاً ارتباط دارد؟ رسماً نوشته که چون میدانم مدارها بیضویاند و اگر این نیرو عکسِ مجذور شعاع نباشد مدار بیضوی درنمیآید؛ بنابراین باید — اگر میخواهم مدلم را چنین بسازم که نیروی جاذبهای هست و اینها طبق قوانین سادهٔ مکانیک حرکت میکنند — نیروی جاذبه طبق عکس مجذور شعاع باشد. پس هر نظریهپردازی مجموعه فکتی جلوی خودش میگذارد — فکتهای تجربی — بهعلاوه قطعاً رشتهای اصول را میپذیرد: اصولی که ممکن است خودش ندانسته پذیرفته باشد — آن دیگر مهم نیست؛ ممکن است بعداً من بفهمم اقلیدس چیزهایی را پذیرفته بوده که در نظریهاش رسماً بیان نکرده یا نیوتون این کار را کرده. همهٔ نظریهپردازها همیشه مجموعهای از اصول دارند که بیان نمیکنند؛ چون ممکن است برایشان بدیهی و ساده باشد یا اینکه اصلاً بیدقتی باعث شده اصولشان را کامل نشناسند. اگر دو نظریهپرداز را بخواهید با هم مقایسه کنید — قطعاً نظریهپردازها در طیفی قرار میگیرند — آدمهایی که بیشتر به اصول اهمیت میدهند و آدمهایی که بیشتر به فکت اهمیت میدهند: کسانی که فکتها را بیشتر، تجربیتر نگاه میکنند کمتر دنبال ایناند که اصولی دقیق را بپذیرند و مدلی نظری خیلی جامع — مثلاً اصولی، مثل دستگاه اصلموضوعی — بسازند که فکتهایشان را توجیه کند؛ یا در مقابل آدمهایی هستند که بیشتر در خانههای خودشان مینشینند و مثلاً از چیزهایی اصولی مثل — مثلاً — آکادمی یونان، اوجِ این فعالیت است. من این مثال را بارها در جلسات مختلف گفتهام؛ فکر میکنم برای خودم — شنیدن این موضوع — که در یکی از کتابهای گاموف خواندم: برای اینکه بفهمید جمعِ آکادمی یونان از نظر تجربهگرایی یا اصولگرایی — عقلگرایی، بهاصطلاح اصولگرایی — چگونه بوده، گاموف میگوید در آکادمیهای علوم یونان سالهای طولانی یکی از بحثهای جذابِ مورد توجه همه این بود که اگر من — اگر کسی — سنگی را از بالای دکل یک کشتی پایین بیندازد مسیرش چیست؟ نیمدایره است، نیمسهمی، نیمبیضی؛ خلاصه مسیری را طی میکند که بهوضوح مسیرِ مستقیم نیست؛ دقت کنید: خط راست نیست. و گاموف میگوید در تمام این سؤالهایی که این بحث را در بر داشت هیچکس نرفت چیزی را پرت کند ببیند مسیر چیست؛ چون اصلاً برایشان مهم نبود؛ حتی نوعی تملق حساب میشد اگر برید با تجربه بفهمید مسیر چیست. چرا بحث میکردند؟ میخواهند ببینند آیا میتوانند بهطور عقلی اثباتی بیاورند که این مثلاً چنین مسیر هندسیای دارد. چه ارزشی دارد که من بدانم؟ — مثل تملق — من بدانم مسیر مثلاً سهمی است و بعد استدلالهایم را جور کنم که این سهمی دربیاید؟ مهم — مهم — استدلالکردن است؛ اصلاً طبیعیات را در علوم، در آکادمیهای یونان میخواندند برای اینکه ذهنشان برای استدلالکردن و استدلالهای انتزاعی فلسفی آماده شود. این واژهٔ فیزیک و متافیزیک: بعضیها فکر میکنند متافیزیک یعنی ماوراءالطبیعه، یعنی مثلاً فرشتهها و اینها را میگویند؛ کاملاً نادرست است؛ بهاصطلاح پیشفیزیک پیشنیاز متافیزیک بوده؛ متافیزیک درسی است که بعد از فیزیک است؛ یعنی «ما بعد الطبیعه» به معنای بعد از طبیعیات: شما اول فیزیک میخوانید بعد میروید متافیزیک میخوانید؛ متافیزیک چیزی است که باید تجربهٔ خواندن فیزیک داشته باشید، ذهنتان را آماده کرده باشید که بتوانید بفهمید؛ برای اینکه آنجا دیگر با مسائل ملموسی سروکار ندارید، با مفاهیم انتزاعی سروکار دارید. من میخواهم روی این تأکید کنم که یونگ اصولاً آدمی است که دقیقاً میشود گفت به معنای واقعی کلمه در طیفِ تجربهگرایی تا اصلگرایی در انتهای تجربهگرایی قرار دارد.
طیف است: آدمی بهشدت تجربهگرا که دنبال جمعآوری فکت؛ نظریهپردازیهایش خیلی ضعیفتر است. فروید آدمی است که اصولگراتر، ایدهآلیستتر. اگر میشد اینها را با هم جمع کرد خوب بود: اصولی بیانکردن خوب است، تجربهگرا بودن هم خوب است؛ هرچه بیشتر بهتر. ولی حالا من سعی میکنم نقص یونگ را جبران کنم و نظریهپردازانهتر بیان کنم این چیزی را که میگویم. از جایی به هر حال باید شروع کنم که مطمئناً جایی نیست که یونگ شروع میکند. از یک جایی شروع بکنیم که مثلاً جنبهٔ اصولی داشته باشد: من به خودم اجازه میدهم از هر جور اطلاعات ژنتیک و بیوانفورماتیک و — نمیدانم — چیزهایی که اکنون در دسترس داریم استفاده کنم؛ و اینکه یونگ از این چیزها اطلاع نداشته؛ دیگر خودم را رسماً آزاد کردم.
ناخودآگاه یونگ بدون ژنتیک
مرجعی هم به شما معرفی نمیکنم. طبعاً یونگ از ژنتیک استفاده نمیکند؛ فکر میکنم اواخر عمرش بود که اصلاً رشتهٔ DNA کشف شد. میخواهم بگویم، سعی میکنم بیان کنم چرا ایدهٔ ناخودآگاه یونگ ایدهٔ خوبی است و بدون اینکه هیچ فکت تجربیای یونگ ارائه کند طبیعی است که بپذیریم ما چنین بیسی در دانش خودمان داریم؛ یک بیس ناخودآگاه وجود دارد که به نوعی به دانش میانجامد. فعلاً آن جنبهای که به رشد میانجامد را در ابتدا بر آن تأکید نمیکنم؛ ولی سعی میکنم بگویم هیچ احتیاجی به مشاهدات عجیب و غریب نیست برای اینکه من ایدهٔ ناخودآگاه یونگ را بپذیرم و حتی بر ایدهٔ ناخودآگاه فروید ترجیحش بدهم. ایدهٔ ناخودآگاه فروید از مشاهدات درمانگریاش آمده؛ من میخواهم بگویم اصلاً آدمهای بیمار را بگذارید کنار؛ آدمی معمولی را در نظر بگیرید؛ میخواهم سعی کنم بگویم ناخودآگاهی — ناخودآگاهی وجود دارد — بیشتر شبیه آن چیزی که یونگ توضیح میدهد. برای این کار لازم میشود از اینتروسپکشن استفاده کنید. بیایید چنین نگاه کنیم: من میخواهم برخلاف یونگ ریداکشن انجام دهم: یک انسان را بهعنوان موجودی زنده که ارگانیسمی است که به هر طریقی کار میکند در نظر بگیرید. ما اکنون خیلی خوب میدانیم این ارگانیسم از نظر فیزیولوژی چگونه است؛ آنقدر دانش پیشرفت کرده که خیلی جزئیات دربارهٔ نحوهٔ کار این ارگانیسم میدانیم: میدانیم مجموعهٔ متنوعی از هورمونها وجود دارند که بهشدت بر احساسات ما اثر میگذارند. یعنی مثلاً فرض کنید وقتی احساس ترس میکنیم این از نظر هورمونی به این معناست که حجم آدرنالینی که مثلاً در خون ما هست از حدي بالاتر است. — بله. — کدام مقدمه؟ مهم نیست؛ اکنون برای من مهم نیست؛ بله؛ قبلاً هم دربارهاش حرف زدیم. شما در عین حالی که میتوانید موجود مفیدی باشید فعلاً موجودِ مضری هستید؛ امیدوارم جلسات را گوش دهید و به موجودِ مفیدی تبدیل شوید. یعنی چیزهای مربوط به مقدمات. — بله. — من کلاً نسبت به شما احساس خوبی دارم؛ اگر آن جلسات را گوش دهید و با همدیگر پیش از آنکه بیایید به جلسه — یا بعد از جلسات — مقداری صحبت کنیم، فکر کنم اگر گوش دهید اصلاً خیلی مشکلات حل میشود؛ اگر این کار را بکنید بعداً دیگر سؤال نمیکنید که اعتراض کنید «این قبلاً دربارهاش صحبت شده». اکنون ما در این جلسه کاری به این نداریم که چه چیزی به چی مقدم است؛ میگویم احساسات من با هورمونها مربوطاند. — نه، خواهش میکنم؛ نه، خواهش میکنم.
— بله؛ بگذارید دربارهٔ مفید بودن و مضر بودن حرف بزنیم؛ من بهطور بدیهی این را درک میکنم. فعلاً از مفهوم تعادل استفاده کنیم: موجود زنده — تمام موجودات زنده — بهوضوح سطح هورمونهایشان را در مقداری کموبیش در نقطهای متعادل نگه میدارند: یعنی اگر مثلاً آدرنالین خیلی زیاد شود — مثلاً همراه با ترس — رفتارهایی میکنم که ترسم برطرف شود. آن آدرنالین باید — در شرایط — هر وقت تعادل هورمونی به هم بخورد مثل وضعیت خاصی است؛ مثل حالت بحرانی میماند. حالا لزوماً نمیخواهم خیلی روی این مفهوم تکیه کنم؛ دارم نوعی شهودی به شما میدهم که بدن طوری کار میکند؛ بنابراین باید مقتضیات روانی خاصی داشته باشد. ما امروز در اوایل قرن بیستویکم اطلاعات خوب زیادی داریم دربارهٔ پیوندهایی که میان حالتهای روانی ما و وضعیت فیزیولوژیک ما وجود دارد: بدون آنکه بخواهیم بحث کنیم چی به چی مقدم است، میدانیم چنین پیوندهایی وجود دارد. کمتر در زمان فروید — خیلی کم — و در زمان حیات یونگ هم باز بهاصطلاح نهچندان زیاد اطلاعاتمان بود؛ فکر میکنم در زمان مثلاً یونگ وجود هورمونهای زنانه در مرد و زن — یعنی وجود هر دو نوع هورمون مردانه و زنانه در هر دو جنس — چیز شناختهشدهای نبود؛ بعداً مثلاً کشف شد. پس من مکانیسمهای جسمانی را توانستم پیدا کنم که اینها با حالتهای روانی من مربوطاند. — این مضر بودن شما این است که هی مجبورم بگویم مقدممؤخر بودن اینها؛ اگر نمیفهمیدید اکنون راحت حرفهایم را میزدم. — حالا به هر حال شاید این سؤال در ذهن دیگری هم بود و چنین جوابی داده شد. امیدوارم دیگر از این چیزها پیش نیاید که در کلاس بخواهم دربارهٔ اینکه چه سؤالی خوب است بحث کنم؛ امیدوارم همهٔ سؤالها خوب باشند؛ خودم خوشم میآید کسی زیاد سؤال بکند؛ اشکال ندارد.
هورمون و حالت روانی
اگر به هر حال ما وضعی مثلاً شبیه تعادل داریم که سعی میکنیم حفظش کنیم — ببینید دقیقاً نکته این است: اگر من با تزریق هورمونی تعادل هورمونی را به هم بزنم دچار حالتهای روانی میشوم؛ حالتهایی مثلاً — میتوانم حالت یأس پدید بیاورم، میتوانم حالت صمیمیت پدید بیاورم. اکنون هورمونی میشناسم تحت عنوان هورمون صمیمیت که اگر همین حالا به شما تزریق کنم احساس صمیمانهٔ خیلی زیادی به شما دست میدهد و میتوانم با تزریق هورمونی شما را دچار ترس و اضطراب کنم؛ واضح است که این کارها میشود کرد. بنابراین عدم تعادل هورمونی، زیاد و کم شدن هورمونها، حالتهای روانی ایجاد میکند؛ بهعلاوه این تعادل هورمونی برای احساسی که من دارم مهم است و میشود گفت با همدیگر نوعی رابطهٔ علّی دارند؛ برای اینکه من از این سو دستکم میبینم آزمایشهای واضحی وجود دارد که حسهایی را میتوان با تزریق هورمون پدید آورد؛ و از طرف دیگر میدانم حسها بهطور طبیعی به افکار مربوطاند، به تصوراتی که در ذهن من میآید مربوطاند: یعنی اگر من آدمی باشم که مثلاً هورمونی به او تزریق شده و حالت افسردگی پیدا کرده، افکارِ افسردهام پیدا میشود؛ چون آدمهای افسرده جنبههایی از تعادل فیزیولوژیکشان به هم خورده است. این چیزی است که از نظر علمی اکنون — هورمونهایی پدید آمدهاند که حالتهای افسردگی را در روانپزشکی تغییر میدهند — برای اینکه اینها یونهایی را تقویت میکنند که میدانیم دربارهٔ آدمهای افسرده کم شده، یا هورمونهایی پدید میآورند، یا مستقیماً بر سلسله اعصاب اثری میگذارند که باعث میشود افسردگی کاهش یابد یا افزایش یابد. کل سیستم اعصاب، سیستم روانی و طبعاً احساساتی که من دارم تحت تأثیر وضعیت هورمونی بدن من است؛ بنابراین خیلی واضح است که افکار و تصورات من هم به وضعیت جسمانی من مربوط میشوند. آدمی که آدرنالینش در حد خیلی زیادی ترشح کرده ممکن است به دلیل نوعی بیماری باشد، ممکن است به دلیل تزریقی باشد یا ممکن است به دلیل قرار گرفتن در شرایطی باشد که ترسیده؛ یا دچار بیماریای شده که اصلاً آدرنالینش بهطور منظم بیش از اندازه ترشح میکند. افکار این آدم را نگاه کنید: میبینید با افکار آدم عادی فرق دارد؛ پر از تصورات وحشت؛ احتمالاً شبها کابوس میبیند؛ احتمالاً در روز پر از افکار ترسناک و تصورات عجیب و غریب؛ ممکن است حیوانات عجیب و غریب در خواب ببیند و الی آخر. بنابراین وضعیت جسمانی من آمادگی — ببینید نمیخواهم بگویم اکنون میتوانم با تزریق هورمونی به شما فکر خاصی در شما پدید بیاورم یا تصورِ موجود خاصی را در شما پدید بیاورم؛ ولی میتوانم بگویم میتوانم شما را آمادهٔ تصورات خاصی کنم: تصورات مأیوسانه، تصورات شاد. از آدم افسرده بپرسید وقتی قرص شادیآورش را میخورد حالش چگونه تغییر میکند: یکدفعه مثلاً به خاطرهٔ خوبی در بچگیاش میافتد. پس وضعیت جسمانی و فیزیولوژیک من عمیقاً میتواند — دستکم هر تکهای میتوانم بزنم این است — برای من آمادگیِ پدیدآمدن رشتهای از افکار و تصوراتی را در من زیاد یا کم کند؛ و این طبیعی و بدیهی است دیگر: مگر من غیر از این است که خلاصه در این کل ارگانیسم من مکانیسمهای روانی منم خلاصه در این تن من با همدیگر برهمکنش دارند؛ مگر میشود تصور کنم افکار من جاییاند که هیچچیز به آن دسترسی ندارد؟ واضح است وضعیت بدنی من — مخصوصاً وضعیت هورمونی من — اثر میگذارد بر وضعیت کار مغز من؛ مغزی که خلاصه این تصورات و افکار را پدید میآورد. اصلاً این حرفهایی که میزنم ربطی ندارد به اینکه شما معتقد باشید وضعیت روانیتان مثلاً به روحی غیرمادی مربوط است یا نه: شما به روح غیرمادی هم که معتقد باشید خلاصه این روح در این کالبد نشسته؛ یعنی جاهایی سیگنالهایی میگیرد، سیگنالهایی میفرستد. بنابراین اینکه در نهایت — اصلاً — میخواهم این کلاً از ذهنتان بیرون بکنم که حرفهای یونگ ربطی دارد یا اصلاً بگویند یونگ کسی است که روح را به روانکاوی دوباره برگرداند، به فصل روح: اصلاً این از نظر یونگ معنایش این نیست که ما به روحی مثلاً مجرد و غیرمادی معتقدیم؛ همهٔ حرفهایی که یونگ میزند مستقل است از اینکه شما در آخر بگویید این سلسله مسائل جسمانی و فیزیولوژیک و عصبشناختی و روانی را که میبرید بالا، در آخر موجودی غیرمادی نشسته یا نشسته نیست؛ اصلاً هیچگونه نمیشود تشخیص داد که آخرش چیست؛ مهم نیست که شما آنجا چه غیرمادی باشد — از مثلاً روحی الهی باشد در آخرش — چون وصل شده به این سیستم اعصابتان، هورمونها بر آن اثر میگذارند؛ دقت میکنید؟
حساسیت به ایده دینی یونگ
خلاصه این روح الهی هم اگر باشد در آسمانها زندگی نمیکند؛ از ترس، همین جسم شما وصل شده به زمین. بنابراین اصلاً این را کلاً ببینید: حساسیتهایی پیرامون یونگ وجود دارد که یونگ نوعی از بعضی ایدههای دینی گویا حمایت کرده؛ آنهایی که نسبت به مسائل دینی حساسیت دارند مثلاً در برابر یونگ جبهه میگیرند؛ خودِ یونگ بدبخت میگوید «من کی این کار را کردم؟» — مثلاً هزار بار میگوید «منظورم این نیست، منظورم آن نیست». پس این را کلاً فراموش کنید: هیچ ربطی میان ایدههای یونگ و پذیرفتن یا نپذیرفتن مفهوم روح و روح مجرد و پذیرفتن دین به عنوان مکتبی که از حقایق صحبت میکند نیست؛ فقط نکته این است که یونگ — نمیشود — شما ایدههای یونگ را داشته باشید و به مذهب احترام نگذارید: یونگ معتقد است مذهب محترم است برای اینکه از فعالیتی باستانی میآید. ولی مسخرهاش برای آدمهایی که فکر میکنند یونگ — به همین دلیل به اسطورهها هم احترام میگذارد؛ دقت میکنید؟ — نه اینکه آنها هم از فعالیتی باستانی میآیند؛ یعنی با نیازهای عمیق روانی انسان مربوط بوده است. مثلاً دین — نوعی — اسطورههای ما خیلی محترمترند؛ ولی دستکم تا میانهٔ کارش یونگ کاملاً به دین مثل اسطوره نگاه میکند. من دفعهٔ قبل — این چیزها را بگذارید کنار. این — من مدام — مفهوم روح در کلام یونگ همیشه این احساس را پدید میآورد که گویا از موجودی مجرد صحبت میکنیم؛ مهم نیست اصلاً اعتقاد شما اکنون چیست؛ کاملاً این حرفها مستقل از مسائل دین است؛ بهجز اینکه میگویم شأن دین — اگر مثلاً در فروید دین نوعی اثرِ تئوری عجیب و غریبی است که یک بار دربارهاش صحبت کردم؛ مثلاً نتیجهٔ پدرکشی اولیه است و این حرفها — و اصولاً گویا احترامی ندارد؛ بهتر است هرچه زودتر از این اوهام خلاص شویم: کتاب معروفی فروید دارد تحت عنوان «آیندهٔ یک توهم» که منظور از توهم در این کتاب دین است؛ «آیندهٔ یک توهم» به فارسی ترجمه شده تحت عنوان «آیندهٔ یک پندار» ولی واژهای که فروید به کار برده کمی توهینآمیزتر است. بگذریم. پس حالا مکانیسم — مکانیسمهای روانی و عصبی و فیزیولوژیک و جسمانی من اینها به همدیگر مربوطاند؛ دستکم میدانم حالتهای تعادلی وجود دارند که میل دارم در آنها قرار بگیرم: یعنی از بالا و پایین شدن زیاد بعضی هورمونها جسم من بهطور طبیعی جلوگیری میکند. همانطور که مطمئنم جسم من بهطور مداوم به من سیگنالهایی میدهد که وارد آگاهی من شود — این دیگر احتیاج به مشاهده ندارد: پایینترین بخشهای وجود من، مثلاً بخش کاملاً جسمانی من، بخش فیزیولوژیک، بخش عصبشناسی، بهطور مداوم خودشان را به آگاهی من تحمیل میکنند؛ سیگنالهایی به من میدهند که مثلاً «دستم خورده به جایی، سوخته»؛ سیگنالی به مغز من میآید که وارد آگاهی من میشود؛ یعنی «دستت سوخت»؛ و من بهطور مداوم خودآگاهی خودم را — توسط احساسات خودم — از پایینترین سطح مثلاً لمسکردن و دیدن تا سیگنالهایی که از درون من میآید و به من تحمیل میشود؛ سیگنالهایی که به من میگویند — سیگنالهای درد: درد به من دارد میگوید که — وقتی سیگنال درد صادر میشود مثل این است که بدنم دارد به من میگوید «کلیهات درد میکند؛ دچار مشکل شده»؛ درست، حرف نمیزند با من؛ ولی بهطور مداوم این اطلاعات از طرف جسم من، از همهٔ لایههای جسم و عصب من به سمت آگاهی من میآید. ما چنین زندگی میکنیم دیگر، ها؟ جسمم با من حرف نمیزند؛ یک کارت مثلاً یکدفعه دریافت نمیکنم که رویش نوشته باشد به زبانی که «کلیهات دچار مشکلی شده»؛ ولی میفهمم اگر مشکلاتی در درونم پیش آمده باشد توسط سیگنالهایی میفهمم. اگر تعادل هورمونها به هم خورده باشد توسط حس بدی که دارم — حس بدی که به من دست میدهد — میفهمم در وضعیتی قرار گرفتهام که گویا برای جسمم مفید نیست. این ایده که تمام مکانیسمهای جسمانی ما بینهایت انباشته از اطلاعاتاند — از یک طرف، همینطور که اکنون میگویم — ایدهٔ خیلی بدیهی به نظر میرسد؛ هیچوقت نمیبینید یونگ از این ایدهٔ ساده استفاده کرده باشد: اینکه واضح است رفتارهای جسمانی من، مکانیسمهای ناخودآگاه است — قلب من، ضربان قلب من، کار کلیه من و همهٔ جسم و مکانیسمهای هورمونی — همه سرشار از اطلاعاتاند: اینها منظم کار میکنند، برای همدیگر مرتب سیگنال میفرستند. این بدن من میشود تشبیهش کرد به سیستمی اطلاعاتی که بهطور مداوم از بخشهاییاش اطلاعات به جای دیگری میرود و برمیگردد. در زمان یونگ مفهوم اطلاعات هنوز جا نیفتاده بود: شما — نورو؛ نوروساینس جدیدِ اکنون اصلاً همهاش بر اساس اطلاعات است دیگر: مغز سیستمی است که اطلاعات را پردازش میکند. اینکه تمام وجود من پر از اطلاعات است — دقت میکنید؟ — اطلاعاتی که — نکتهٔ مهم این است که ربطی به فکر کردن من ندارد.
ناخودآگاه بهمثابه انباشت معرفت
همهٔ این سیستم بدن من با تمام اطلاعاتی که در آن هست دادوستد میشود و بر آگاهی من فشار میآورد؛ یعنی وارد آگاهی من میشود؛ همهٔ اینها همان چیزی است که یونگ به آن ناخودآگاه میگوید: ناخودآگاهی که دیگر شامل معرفت است، مگر نه؟ بینهایت انباشته از معرفت است: از کار جسم من گرفته تا کار سیستم عصبی و کار هورمونی من پر از سیگنالهای اطلاعاتی است و اینها اگر لازم باشد به سمت خودآگاهی من هم میآیند: توسط عواطف، توسط احساس درد، توسط هر چیز دیگری. یعنی ذهن خودآگاه من اصلاً واضح است که روی اقیانوسی از ناخودآگاه قرار گرفته — اگر ناخودآگاهی را چنین تعبیر کنیم. من این تعبیرِ کمی مدرن و پستمدرن را ارائه میدهم؛ از آن چیزی که یونگ با تجربیاتش به آن رسیده بود. نکتهٔ اساسی این است که اساساً روان ما بر سیستمی اطلاعاتی سوار است و خودش بیش از هر چیزی شبیه سیستمی است که اطلاعات را پردازش میکند. در تمام اطلاعاتی که آنجا قرار دارد، اطلاعات نوعی معرفت است. ببینید — نکتهٔ خیلی مهم؛ من این را اکنون جدا از این بحثها میگویم؛ یک لحظه پرانتزی باز میکنم — شما به عنوان دانشجوهایی که — حالا هر چه دارید میخوانید — مهندسی یا علم، مخصوصاً اگر ساینس میخوانید، دقت کنید که این را میتوان بهطور بدیهی دید که اطلاعات کمکم دارد به مفهوم مرکزیِ این ساینس تبدیل میشود. این — کسی که به فیزیک علاقهمند است — مقالهای هست از آدمی خیلی معروف فیزیکدان تحت عنوان «کوانتوم تئوری از» — همیشه با تدریس حرف میزنم — بگذارید این هم مثلاً «کوانتوم سیستمز از کوانتوم اینفورمیشن، کوانتوم تئوری از کوانتوم اینفورمیشن تئوری» — اند ا لیتل بیت؛ کمی بیشتر: اینکه اصلاً مفهوم اصلی فیزیک از نظر این آدم — و خیلی آدمهایی که نوعی مقالههای خیلی معتبر جدید در همین قرن ۲۱ هم نوشتهاند؛ برایتان میفرستم اگر کسی علاقهمند باشد به این سرایت مفهوم اطلاعات در فیزیک — پس از اینکه نظریهٔ اطلاعات کوانتومی پیشرفت کرده آدمهایی پیدا شدهاند که اساساً میگویند مشکل نظریهٔ کوانتوم این است که ما مفهوم اطلاعات را در آن به عنوان مفهوم پایه در نظر نمیگیریم؛ و اگر بیاییم اطلاعات را به عنوان مفهوم پایهای مثلاً فیزیک در نظر بگیریم خیلی از آن مشکلات مربوط به تفسیر مکانیک کوانتوم از پیش حل میشود؛ فقط کمیاش میماند. طبق ادعای این نویسنده کمی چیزی میماند که دیگر اطلاعات نیست. اینکه ما امروز مثلاً بعد از پنجاهشصت سالی که — نظریه؛ دیدگاههای یونگ بیان شدهاند — با ترتیب خیلی سادهتری میتوانیم از مفهوم اطلاعات استفاده کنیم و بگوییم ناخودآگاه یونگی خیلی شبیه همان حرفهایی است که اکنون در نوروساینس میزنیم و در علم جدید میزنیم: اینکه عالم پر از اطلاعات است؛ جهان اصلاً — اطلاعات — پنجاه سال قبل اطلاعات چیزی بود فقط در کله — در خودآگاه — انسانها: «این اطلاعات را دارم»؛ «چیزی را میدانستم، چیزی را نمیدانستیم». اطلاعات بهطور مداوم دارد به پایینترین لایههای طبیعت رسوخ میکند؛ حتی به فیزیک: اطلاعات دیگر مفهومِ انسانی نیست؛ اینقدر پایه شده که حرف از این است که میتوانیم فیزیک را به عنوان علمی اطلاعاتی داشته باشیم. — شما نمیفهمید که منظور من از اطلاعات همان معنای شانونی است — اتفاقاً — که شما در مرکز شانون زندگی میکنید. — اگر درس مخابرات را پاس کرده باشید؛ حالا بروید؛ مقالهای دارد شانون؛ کسی میداند چه سالی نوشته؟ ۱۹۴۸. فکر میکنم فقط این. فکر میکنم در تاریخ علم — دستکم قرن بیستم — مقالهای نمیتوانید پیدا کنید که چیزی را شروع کرده، تمام کرده و تمام شده باشد؛ یعنی واقعاً نمیتوانید بگویید پس از شانون کس دیگری حرف مهمی زده. مقالهٔ خیلی طولانی هم نیست: اصلاً مفهوم اطلاعات را اولینبار آنجا مطرح میکند؛ تمام قضایای مهم مربوط به اطلاعات را همه را همانجا به دست میآورد. بقیه مثل آدمهای ریزهخوار — نظریهٔ اطلاعات پس از شانون بحث پیدا کرده چون به کتابهای مفصلتری تبدیل شده؛ نوعی کاربردهای مفاهیمی که شانون مطرح کرده را پیدا کردهاند یا بیان شانون را کمی شستهرفتهتر کردهاند. نظریهٔ اطلاعات همان مقالهٔ شانون است. واقعاً فکر میکنم کمتر جایی در دانش مدرنِ قرنبیستمی — یعنی تقریباً نیمهٔ دوم قرن بیستم — پیپری پیدا کنید که چنین شأنی داشته باشد: هر کتابی که نظریهٔ اطلاعات است به آن مقاله ارجاع میدهد؛ نمیدانم؛ فکر کنم میشود رکورد ایمپکت را در ساینس داشته باشد؛ برای اینکه واقعاً اکثر آدمهایی که نظریهٔ اطلاعات میخوانند میروند آن مقاله را میخوانند و توصیه میشود آن مقاله را بخوانید. عالی هم نوشته؛ همهچیزش فوقالعاده است. اطلاعات مفهومی خیلی ریاضی و واضح است: یعنی شما وقتی مثلاً در سیگنالی یا در عبارتی که به کار میبرید مقداری اطلاعات — یک کمیت — توسط شانون اطلاعات به کمیت فیزیکی تبدیل شده: من میتوانم اکنون این سیگنال الکتریکی را که میرسد بگویم چقدر اطلاعات در آن است.
اینفورمیشن و سنجش خبر
دقت میکنید؟ اخبارهایی را که گوش میدهم میتوانم بگویم چقدر اطلاعات در آنها است: اگر از شبکهای استفاده کنید که همهاش دروغ میگوید اطلاعاتاش صفر است. — نه؛ اگر همهاش دروغ بگوید اطلاعاتاش کامل است: صد درصد اطلاعات دارد؛ چون همهاش را میتوان برعکس کرد و خبرهای راست را یافت. ولی وقتی تصادفی دروغ میگوید — کانالی که اطلاعات را از میان میبرد کانالی است که صفرها و یکها را پنجاه درصد نگه میدارد، پنجاه درصد هیچی نمیماند: یعنی آن صفری که به من میرسد آنسوی کانال هیچ معنایی برایم ندارد؛ چون صفر بوده یا یک بوده. — اطلاعات مفهوم فیزیکی خیلی سادهای است که وارد ساینس شده؛ از نیمهٔ دوم قرن بیستم. مفهوم جدیدی است و دارد دنیا را میگیرد؛ ساینس را دارد اشغال میکند؛ و فکر میکنم همه — یعنی شروع شد از اینکه سیستمهای — مثلاً — نوروساینس را بر اساس اطلاعات بفهمیم. اول سیستمهای مخابراتی را بر اساس اطلاعات فهمیدیم — این کاری که شانون میخواست بکند — بعد کمکم طی روند رسید به اینکه سیستمهای اعصاب؛ بیوانفورماتیک — همانطور که از نامش برمیآید بیو بهعلاوهٔ اینفورماتیک است: یعنی وارد کردن مفهوم اطلاعات در زیستشناسی — و یک اصل بهاصطلاح اساسی در بیوانفورماتیک هست؛ به قول خودشان میگویند یک دوگما، یک جزء؛ چیزی که ثابتش نمیکنیم؛ فرض میکنیم درست است و این مبنای بیوانفورماتیک است: اینکه در رشتهٔ DNA اطلاعات وجود دارد و این اطلاعات طبق فرایندی تبدیل به پروتئین میشود؛ مثل اینکه تبدیل به چیزی میشود که — مثلاً — به زیستشناسی منتقل میشود. ما — ببینید — زیستشناسی به عنوان سیستمی پیچیده: پیچیدگی مفهومی است که پنجاه سال قبل مفهوم علمی نبود؛ امروز ما نظریهٔ بزرگی در پیچیدگی داریم: پیچیدگی مفهومی کاملاً علمی است و با اطلاعات — با نظریهٔ اطلاعات — نظریهٔ پیچیدگی ارتباط دارد. آه، من — از طرفی کارهای فوقالعاده جالب آدمی به اسم چایتین — من همینطور در کلاسهایی که دوست دارم اسم میبرم؛ هیچ ربطی ندارد؛ دارم حرفها به جایی رسیده — خوشم میآید مثلاً دربارهٔ بیوانفورماتیک حرف بزنم؛ ولی بیوانفورماتیک کلاً در ذهنم این است که اشارهای به آن بکنم. ببینید دوگمههای بیوانفورماتیک این است که رشتهٔ DNA شامل اطلاعات است؛ چقدر اطلاعات؟ میگویند اگر DNA را بنویسیم به زبانی — مثلاً کتابخانهای میشود به اندازهٔ — با چه عرض و طولی. آدمی هست — فیلمهای مستند علمی پاپولار میسازد به اسم سوزوکی؛ کسی این برنامههایش را دیده؟ یک ژاپنیآمریکایی که برنامهٔ طولانیای دارد تحت عنوان مثلاً «راز ژنها»؛ چنین چیزی در تلویزیون از او پخش شد؛ چند برنامهٔ علمیاش را تا حالا دوبله کرده و پخش کردهاند؛ کلاً برنامههای خوب و جالبی هم هست. همیشه آغاز برنامهٔ ژنتیکش چنین است که در — بین فایلهایی قدم میزند: محوطهٔ بزرگی است که در آن صندوقهای فایلی گذاشتهاند که پر از مثلاً اطلاعات است؛ مثلاً سعی کرده — بگوید اگر بخواهم مثلاً ژنتیک — اینقدر مثلاً مطلب نوشته شده در این ژنها؛ تمام ساختارهای — مثلاً فرض کنید کلیهٔ شما ساخته میشود؛ اطلاعاتاش از کجاست که این ساخته میشود؟ در DNA نوشته شده که چگونه، از کجا شروع بشود، کدام پروتئین بیاید کجا؛ مثل اینکه شما دستور ساخت یک موشک را اگر اکنون کسی بنویسد چقدر حجیم میشود؟ قطعاً کلیه صد برابر این حجم را دارد؛ برای اینکه کلیه کجاست؟ از نظر پیچیدگی کارهای شیمیایی که در آن انجام میشود. پس جسم ما، زیستشناسی ما روی انبوهی از اطلاعات قرار دارد و کار میکند؛ درست؟ و این اطلاعات — مخصوصاً تا وقتی که — تا وقتی سیستم خوب کار میکند ما نیازی به خودآگاهی نداریم؛ دقت میکنید؟ سیستم نیازی ندارد که به شما حرفی بزند؛ خوب کار میکند؛ همهچیز رو به راه است؛ آدرنالین مرتب تولید شده؛ هیچجا دستتان نسوخته؛ و شما نوعی — به تعبیر بهاصطلاح فرویدی — در کمینهٔ تنش قرار دارید. من دارم از همین حالا ایدههای فرویدی را با یونگ تطبیق میدهم: وقتی از آن وضعیت تعادل خارج میشوید قطعاً سیستمتان شروع میکند به شما اطلاعات منتقل کردن. اگر وضعیت طوری باشد که شما باید کاری انجام دهید — دستتان را چسباندهاید — مثلاً بچهای دستش را چسبانده به اجاق، مثلاً به بخاری — اینجا مشکلی پیش آمده دیگر که آنجا دارد میسوزد و سیستم زنده از خودش چنین دفاع میکند: سیگنالی میفرستد که لازم نیست خیلی هم به لایههای بالای خودآگاهیاش برسد؛ به آن بخش پیشآگاهیاش — بهاصطلاح فرویدی — میرسد؛ این معنایش این است که مثلاً «دستت را بکش، دستت را بکش»؛ و این را — نه اینکه طرف بفهمد — دستش را میکشد: مکانیسمهای ناخودآگاه به کار میافتند که دستش را از آنجا دور کنند. حالا اگر من — مشکلی که برای من پیش آمده — همین یک کلمه را بفهمید همهٔ یونگ و من از آن میفهمیم: اگر مشکلی که برای سیستم بدن من پیش آمده تعادل هورمونیِ درهمریخته باشد، نتیجه رفتارهای غلطی است که دارم انجام میدهم؛ نه از نوع چسباندن دست من به اینجا.
فرهنگ، عزاداری و شکلگیری من
در چنین جایی به دنیا آمدهام که به من گفتهاند — نتیجهٔ رفتارهای غلطی که دارم انجام میدهم؛ نه از نوع چسباندن دست من به اینجا — من در جایی به دنیا آمدهام که به من گفتهاند مثلاً عزاداری از شادی خیلی بهتر است؛ و تمام مدت سعی میکنم در مجالس عزاداری باشم و این باعث میشود رشتهٔ هورمونهای مربوط به عزاداری در من مدام ترشح شود. این — دیگر — مثل سوختن است مثلاً؛ آن غدههایش دیگر سوخته، فرسوده شده: بخشهایی مثلاً از بدن من، مثلاً مغز من دارد از بین میرود، سلولهایش، به این دلیل که هی آن هورمونها در خون من از حدی بالاترند؛ ها؟ سیستم بدن شما از شما در برابر این فکر غلط دفاع نمیکند؟ نمیکند؟ — آه چرا؛ یونگ میگوید میکند؛ باید بکند. ببینید حرف یونگ این است که اگر شما افکار غلطی داشته باشید که وضعیت روانی یا وضعیت جسمانی شما را دچار اختلال کرده و رفتارهای غلطی هم میکنید که شما را دچار اختلال کرده، قطعاً سیستمتان در برابر این وضعیت عکسالعمل نشان میدهد: سیستم بدنتان سیگنالهایی به شما میدهد که این وضع خوب نیست. یعنی مثلاً فرض کنید باری میروید در عزاداری: اولش ممکن است فکرتان این باشد که کار خوبی است؛ چون احساس میکنید کار خوبی دارید میکنید، لذت میبرید؛ ولی اگر خیلی افراط کنید دیگر احساس لذت نمیکنید؛ احساس کسالت و خستگی: «چقدر مثلاً باید در این مجلس بنشینم؛ چرا تمام نمیشود؟ او دارد از عزا حرف میزند؛ صدای این بلندگوها اینقدر بلند است» — روز اول این احساس را نداشتم — ولی در من احساسهایی پدید میآید، ایدههایی پدید میآید که اصلاً دفاع میکند: «این — این زندگی — چه زندگیای داری میکنی؟» و یک بار که خوشحال میشوید احساس میکنید «آه چه خوب است مثلاً خوشحال باشم»؛ بیش از اندازه لذت میبرید برای اینکه مدتهاست نخندیدهاید؛ ها؟ مثلاً خندیدم؛ با مکانیسمهای بدن من نوعی هماهنگتر است؛ کمی آن هورمونم هم باید ترشح شود؛ به هر حال شما با یک غدهٔ تعطیلشده — این که سوخته — محال است. ببینید موضوع این است که محال است ارگانیسمی زنده که در تمام جزئیاتش سرشار از اطلاعات است — و این اطلاعات در ژنتیک ثبت شدهاند؛ در DNA من — ببینید اکنون خیلی میتوانم حرفهای مدرن بزنم که یونگ روحش هم خبر نداشت: همینطور میگفت اینها نتیجهٔ تجربهٔ اجداد ماست، بدون آنکه بداند — و اواخر عمرش که فهمیده بود چیزی به نام ژن وجود دارد مثلاً جایی گفته احتمالاً اینها در ژنهای ما چنین ثبت شده. ما اکنون خیلی خوب میدانیم ژنها عامل چیزی وجود دارد به اسم بیان ژن: در DNA من اطلاعاتی هست دربارهٔ اینکه چه فعالیتهایی — مثلاً مربوط به هورمونها — کی شروع شوند، کی تمام شوند: مثلاً بلوغ در سنی؛ شما از اول که به دنیا میآیید هورمونهای جنسیتان شروع به کار نمیکنند؛ بعد در زمانی شروع میشود، توسط دستورات خیلی دقیقی که در DNA ماست، در سنی هورمونهای جنسی شروع به ترشح میکنند؛ درست؟ رشد قدم من تا سنی ادامه مییابد. ببینید مثالهای خیلی واضح بزنم: چنین نیست که اگر انگشتتان را ببرید جایش انگشتی دربیاید؛ برای اینکه در ژنهای ما تولید دوبارهٔ انگشت نیست؛ ولی بیان ژن برای ناخن وجود دارد: یعنی بهطور مداوم دستوراتی هست که این ناخن مدام رشد میکند. عضلات من که خسته میشوند بهطور مداوم بیان ژن انجام میشود: آن چیزهایی که آنجا تولید شده بود بازتولید میشود؛ اگر کم شد زیاد میشود. بعضی جاها این بیان ژن دستوراتش چنان است که مدام انجام میشود؛ کلیه یک بار ساخته میشود ولی — میدانید — طحال ترمیم میشود؛ برای اینکه اطلاعات مربوط به ترمیم طحال هست. تمام فعالیتهای جسمانی من جزءبهجزء توسط اطلاعاتی که در DNA من هست کنترل میشود؛ و اگر رفتارهای من، اعمال من، افکار احمقانهای که به من تحمیل شده یا خودم به آنها رسیدهام نوعی باعث بههمخوردنِ تعادل شوند، قطعاً مکانیسمهای — نمیگویم حتماً؛ طبیعی است فکر کنیم مکانیسمهای درونی من در برابر این مشکل واکنشهایی انجام میدهند، حسهای منفی تولید میکنند، دستکم عواطف منفی تولید میکنند: دارید کاری میکنید که به ضررتان است و نمیفهمید؛ بهتان گفتهاند این کار خوب است؛ شما خودکار دارید انجام میدهید.
مشکلی که در اصل در والدِ شما پدید آمده — چیزی در رم شما ثبت شده که با آن چیزهایی که در راهتان هست نمیخوانَد: این رفتارهایی انجام میدهید که فکر میکنید این کار خوب است، درست است، درست میکنید؛ در حالی که این کار واقعاً خوب نیست: مثلاً شیشه میخورید؛ در جایی به دنیا آمدهاید که مثلاً تمرین میکنید؛ معدهتان عکسالعمل نشان نمیدهد؛ مثلاً در — حبابچهها — این دارد شیشه میخورد؛ خودش با اختیار خودش دارد شیشه میخورد؛ به من مربوط نیست؛ معلوم است عکسالعمل نشان میدهد، ها؟
سیگنال اتوماتیک بدن
عکسالعملش چیست؟ شیشه بخورید شکمتان درد میگیرد؛ این عکسالعمل خیلی سادهای است؛ مثلاً جاهایی پاره میشود، خون میآید؛ و خون را که میبینید بهطور ناخودآگاه حس بدی به شما دست میدهد، احساس ترسی به شما دست میدهد؛ بنابراین آدرنالینتان ترشح میشود؛ آماده میشوید که خطری شما را تهدید میکند. وقتی آدم احساس کند خطری او را تهدید میکند شروع میکند آن چیزی که عامل خطر است را دفع کردن. بنابراین جسم من در برابر اینکه شیشه میخورم گویا فکری در مقابلش میگذارد؛ یک آنتیتز بهاصطلاح میگذارد: اگر تزم این است که شیشهخوردن خوب است، جسم من اگر مستقیماً به من سیگنالی نمیفرستد به زبانی — مثلاً فارسی یا انگلیسی — که «شیشه نخور»، ولی احساسات و افکار و ایدههایی گویا پدید میآورد که معنایش این میشود که «شیشه نخور»؛ و در مقابلش حس پدید میآورد، فکر پدید میآورد؛ ها؟ کمکم وقتی دچار اضطراب میشوم، دچار این مشکل میشوم، گویا بهطور طبیعی دنبال این میگردم که مشکل چیست: «دستم که به جایی نخورده؛ این هم درست؛ این هم درست»؛ احتمالاً «این که شیشه خوردم»؛ هر بار که شیشه میخورم این احساسهایی که بعداً مثلاً به من دست میدهد — حالا مثال خیلی حادی میزنم برای اینکه روشن باشد که جسم — جسم ما؛ این واژهٔ جسم را زیاد به کار نبرم که بیولوژیاش نکنیم — ما ارگانیسمی داریم: چه به روح معتقد باشید به معنای ماوراءالطبیعیاش چه نه، خلاصه ارگانیسمی است؛ از احساس مثلاً درد در آن هست تا هر چیزی که در آن جسم هست: فیزیولوژی، هورمون، عصب، مکانیسمهای روانی — حالا مکانیسمهای روحانی فرض کنید — همهچیز اینها هست و همهٔ اینها با همدیگر برهمکنش دارند و بهطور مداوم از پایینترین لایهها به سمت خودآگاهی، اگر لازم باشد، سیگنال فرستاده میشود؛ سیگنال به معنای مهندسیاش، ها؟ سیگنالهای الکتریکیاند؛ اینها، ها؟ همهشان خلاصه به نوعی حتی اگر هورمون زیاد و کم شود نوعی باید — برای اینکه به خودآگاهی برسد — وارد سیستم اعصاب شود؛ بنابراین به معنای واقعی کلمه به سیگنال الکتریکی تبدیل میشود که اطلاعاتی همراه خودش دارد و به جایی از مغز من میرسد که آن اطلاعات را پردازش میکند و من در برابرش عکسالعمل نشان میدهم؛ و صد هزار — هزار برابرِ آن پردازشهایی که من با فکر خودم انجام میدهم در بدن من مدام انجام میشود: این آن اقیانوس ناخودآگاهی است که — البته نه با این مبانی که من اکنون میگویم؛ ولی یونگ به آن میگوید — معتقد است چنین چیزی وجود دارد. اینها از طبیعیترین رفتارهای انسان را کنترل میکنند تا بالاترین رفتارها؛ که مثلاً اگر نام ناخودآگاهی را سطح بالاتر بگذارید. سؤال — سؤال این است که من تا اینجا بهطور مبنایی — آنطوری که هیچوقت یونگ دربارهٔ این مسائل صحبت نکرده و شاید حتی امکانش هم نداشته — من امروز هیچ نوع ساعتی ندارم؛ ده دقیقه به هشت. بگذارید این مبنایی را که برای درسهای یونگ گذاشتهام فقط کمی تکمیلش کنم؛ دستکم رشته سؤالی پدید بیاورم که در ادامه دربارهاش صحبت کنیم. احساسم این است که اکنون ما بهطور کاملاً علمی — بدون اینکه هیچ احتیاجی به تجربه داشته باشیم — میدانیم که اگر قبول کنید منظور یونگ وقتی از اقیانوس ناخودآگاهی صحبت میکند یعنی مجموعهای از معرفت و دانش و اطلاعاتی که ربطی به افکار خودآگاه من ندارد، بهوضوح علم جدید تأیید میکند چنین اقیانوسی وجود دارد؛ و واقعاً نسبت این اطلاعات به چیزی که در کلهٔ من میگذرد اقیانوس به جزیره است؛ یعنی — میزان — شما یک روزی از این نوروساینتیستها بپرسید چند سیگنال در مغز میآید و پردازش میشود که آن موقعی که من دارم خودم به چیزی فکر میکنم — در طول شبانهروز — به حجم همهٔ سیگنالهایی که پردازش میشود که نتیجهٔ فکر کردن من نیست، خودآگاهیام نیست: از مسائل جسمانی گرفته تا هورمونی و روانی همینطور تا بالا — واضح است که — تقریباً اکثر مردم — میدانید — مغزشان آکنده است؛ یعنی آن سیگنالهای مربوط به فکر کردنشان تقریباً وجود ندارد؛ فکر میکنند دارند فکر میکنند؛ واقعیت این است که حتی فکر کردنشان هم به نظر میآید — حالا شاید واقعاً مکانیسمهای ناخودآگاهشان باعث شود آن حالت فکرکردن به آنها دست دهد. بیایید فرض کنیم ناخودآگاهی به معنای واقعی کلمه وجود دارد و آدمها در لحظاتی از مکانیسمهایی استفاده میکنند و سیگنالهایی تولید میکنند که دیگر خودکار نیست؛ حجم این سیگنالها نسبت به کل سیگنالهایی که در مغز پدید میآید و پردازش میشود واقعاً تمثیل خوبی است اگر بگوییم مثل جزیرهای در اقیانوس است؛ ولی ما نوعی با اینها را بیشتر میبینیم: من متوجه نیستم چند سیگنال از قلب من به سمت مغز من میآید؛ مغز من چگونه اینها را پردازش میکند؛ ربطی به من ندارد.
من خودآگاه و اقیانوس ناخودآگاه
من متوجه نیستم که اگر جاهایی تعادلهای هورمونی به هم بخورد اینها چگونه به مغز من میآیند، پردازش میشوند؛ عواطفی در مقابل مثلاً مشکل پدید میآید یا افکاری پدید میآید؛ در واقع توجه ندارم. بنابراین فکر میکنم «من» معادل است با وقتی میگویم «من» دارم به بخشهای خودآگاه خودم اشاره میکنم: من بخشیام که گویا اختیارش را دارم؛ بقیهاش اقیانوسی است که در آن زندگی نمیکنم ولی اطرافم را گرفته است. حالا سؤال این است — سؤالی که در واقع نظریهٔ یونگ به نظر من از همینجا شروع میشود، اگر نظریهٔ یونگ وجود داشته باشد — آیا ورود به خودآگاهیِ — این انبوهِ اطلاعات و معرفتی که بیسِ حیات من است — اینها به صورت واقعاً افکار بهطور موازی وارد خودآگاهی من میشوند یا نه، مکانیسمش چیز دیگری است؟ یعنی من فکری توسط ناخودآگاه من — فکری — همانطور که افکار خودآگاه من — مثلاً من کتاب میخوانم؛ افکاری وارد ذهن من میشود توسط مطالعهٔ کتابی؛ به زبانی اینها را دارم میسازم — آیا ناخودآگاهی مکانیسمهایی دارد که فکری پدید بیاورد یا نه؛ چیزی — چیزی پایینتر از فکر پدید بیاورد؟ در ادامه وارد این شویم که یونگ چه ایدهای دارد دربارهٔ اینکه این اقیانوس چگونه بر آن جزیره اثر میگذارد: واقعاً بهطور موازی چیزی در آن جزیره پدید میآورد همانطور که من با فکر کردن میتوانم پدید بیاورم، یا نه چیز دیگری، جور دیگری، کمی پیچیدهتر. این مفهوم کهنالگو — که مفهوم مرکزی یونگ است — در واقع پاسخ یونگ به چنین سؤالی است: چنین نیست که ناخودآگاه فکر پدید بیاورد؛ ناخودآگاه چیزهایی در آن هست به اسم کهنالگو که اینها به نوعی بر ناخودآگاه ما اثر میگذارند ولی اثرشان به این شکل مستقیم نیست مثل کتابخواندن؛ و مکانیسمش کمی پیچیدهتر است. و باز من — برخلاف اینکه یونگ مدام سعی میکند تجربی این چیز را انجام دهد، این روند کشف اینها را بیان کند — سعی میکنم در ادامه نوعی کمی اصولیتر بگویم چرا باید به چیزی مثل کهنالگو که یونگ معتقد است معتقد باشیم؛ به مثل مکانیسمی واسطهای که میان این اقیانوس و — آن چیز — افکار خودآگاه قرار میگیرد. — جلسه تمام شد؛ از اکنون دیگر هر سؤالی بکنید. — کهنالگو موضوع بعدی است. — بگذار او اول دست بلند کرد. — نه؛ اولاً حرف من این است که طبیعی است سیستم در برابر هر نوع عدم تعادلی واکنش نشان میدهد؛ یعنی میخواهم بگویم اگر شما بگویید در برابر خودآگاهی شما و اختلالهایی که نتیجهٔ خودآگاهی شماست — اصلاً رفتاری را بهطور مداوم انجام میدهید و تعادل هورمونیتان به هم میخورد — اگر بگویید سیستم در برابر این واکنش انجام نمیدهد ولی اگر آن هورمون را به شما تزریق کنند واکنش انجام میدهد، به نظر من اصلاً به این معناست که مکانیسم سیستم طوری است که میان مثلاً اینکه شیوهٔ تولید آن هورمون از اینسو بوده یا آنسو بوده نوعی قضاوت میکند؛ خیلی به نظر من ایدهٔ عجیبی است. فکر میکنم نوعی به خودکارتر بودن رفتارهای طبیعی معتقدیم؛ یعنی سیستم باید بفهمد «آه این افزایش هورمون مال این است که او کتابی خوانده و چنین فکر میکند و مطابق آن رفتار میکند؛ این هورمون اضافه شده به من مربوط نیست؛ ولی اگر تزریق شد مثلاً او باید واکنش نشان دهد» — آن تزریق هم نتیجهٔ آگاهی و رفتار خودآگاهِ آدم دیگری است؛ پس این هم باید سیستم فکر کند: «این هم نوعی به خودآگاهی کسی ربط دارد؛ واکنش نشان بدهم ندهم»؛ سیستم چیزی فیزیکی است: هورمونی زیاد شد این واکنش را نشان میدهد؛ یعنی شما چه در اثر افکار غلطتان هورمونتان زیاد شده چه آن هورمون را تزریق کردهاید، نه تنها سیستم در برابر هر دو واکنش نشان میدهد، فکر میکنم واکنش هم یکسان باشد: چیزی که تشخیص میدهد نوعی افزایش هورمون است که باید به تعادل برسد و شروع میکند سیگنالهای خودش را خودکار دادن. اگر سیستم فکر نمیکند — اصلاً سیستم بقیهاش خودکار است دیگر: یعنی اگر این را قبول نکنید باید بگویید ما با نوعی زیستشناسی مثلاً خیلی هوشمند روبهرو هستیم که قضاوتهای عجیب و غریب زیادی میکند؛ و فکر میکنم دستکم اکنون احساسِ علمی نیست؛ فکر کنم هر دانشمند علمی از او این سؤال را بکنی همین را به شما میگوید: سیستم در برابر عدم تعادل هورمونی واکنش نشان میدهد. اینکه شما بچه هستید، دستتان را گذاشتهاید روی این بخاری و دارد میسوزد، احساس درد میکنید و نوعی سیگنالهایی که ناخودآگاه دستتان را میکشند؛ اگر دستتان را روی شمع بگیرید — چون نمیدانید میسوزد؛ برای اولین بار دارید این کار را میکنید یا مثل ونگوگ برای اینکه نظر مثلاً معشوق خودتان را جلب کنید دارید این کار را میکنید — سیگنالهایش فکر میکنم یکسان بوده؛ فکر نکنم ونگوگ خیلی فرق میکرد؛ حتی با توجه به مثلاً پدیدههایی که میزنند فرق میکند؛ مثلاً فهمیدنشان. من در این مورد مثلاً — اینها — بله؛ اینکه ببینید با تلقین یا — این ربطی به حرفهایی که من میزنم ندارد؛ یعنی چنین نیست که تناقض داشته باشد؛ اینکه در واقع این حرفی که شما میزنید — این نکتهست که برخلاف روند جاری ساینس که همهچیز را از پایین به بالا میبیند — یعنی احساس ترس مقدم؛ همان برمیگردیم به آن سؤال شما: آیا مقدم این است که آدرنالین ترشح میشود بعد من میترسم، یا نه؟ ترس میتواند از بالا شروع شود بعد آدرنالین ترشح شود، یا هر دو. یکی از موضوعهای آن جلسهای که قرار است صحبت کنیم بحث در همین است که او میگوید جلسه دربارهاش صحبت شد: ساینس — جریان آکادمیک معمولی — این است که همهچیز از پایین؛ از فیزیک به سمت مثلاً روانکاوی؛ در سطحی بالاتر قرار دارد؛ من باید از پایین به بالا بخوانم: یعنی عامل ترس، ترشح هورمون است. ولی این مثالهایی که میزنید و مثالهای خیلی دیگری نشان میدهند دوطرفه است: یعنی من میتوانم با مفاهیم ذهنی و روانی ترشح آدرنالین را زیاد کنم یا کم کنم؛ نه؛ از آن طرف میتوانم با زیاد و کم کردن ترشح آدرنالین نوعی احساسات روانی پدید بیاورم، حتی فکر پدید بیاورم. صحبت از تلقین شد؛ تلقین، تلقین؛ این را میخواهم بگویم که — اولش هم از — فکر میکنم این مسئله را میشود جمعبندی کرد. همانطور که گفتم بستگی به صحبتتان دارد؛ به آن جلسه. — نه خیلی؛ نه خیلی؛ نه خیلی — علمی. — نه؛ ببینید وقتی میگوییم علمی یعنی مطابق با رسم جاری ساینس. من آن جلسهای را که میگویم گوش کنید — آن که به نظر من؛ نه به نظر من؛ به نظر خیلیها — روانکاوی میتواند روند ساینس را تغییر بدهد؛ چه اشکالی دارد؟ میتوانم به انقلابی علمی جدید فکر کنم که از روانکاوی شروع میشود: مثلاً همین که اگر تا حالا در ساینس رسم بر این بوده که فیزیک مبناست و پدیدههای فیزیکی پدیدههای شیمیایی و زیستی را پدید میآورند و اینها به پدیدههای روانی تبدیل میشوند، ولی من آزمایشهایی شبیه این میبینم که با یک تلقین میشود فیزیک را پدید آورد؛ بنابراین اگر من در روانکاوی چیزی ناسازگار میبینم نیایم بگویم «این پدیده را رهایش کن؛ این فکتی است؛ نه این مثلاً دروغ است؛ بگذاریمش کنار»: اگر واقعاً فکتهای روانکاوی وجود دارد که با روند کلی ساینس نمیخواند، چه اشکالی دارد؟ از همانجا میآیم فیزیک را اصلاح میکنم. چرا روانکاوی باید تابع زیستشناسی و شیمی و فیزیک باشد؟ چرا فکر نکنم روانکاوی جایی است که در آن مشاهداتی دارم که با فیزیک موجود نمیخواند؟ — حرفهای من، در مخالفت با نظر من، توانمندی دارد در واقع؛ اگر دارم دست بلند میکنم، من دربارهٔ این میتوانم — شاید این صحبتها بیشتر هم میتواند باشد — میتوانید این مشاهدات را که درستتر از اینهاست و مستندتر است در نقدش بیاورید؛ مطالعه کنید؛ اینها را برای من بفرستید و کمک میکند؛ به شرطی که آن بحثها قبلاً بیان نشده باشد، دربارهاش بحث نشده باشد. یعنی ببینید شما مثل کسی هستید که در جلسهٔ پانزدهم ریاضی مهندسی بیاید در حالی که ما داریم مثلاً معادلات مشتقات جزئی را با سری فوریه حل میکنیم، بگوید «سری فوریه چیست؟ چرا این ضریبش را میگویید؟ ممکن است این ضریب منفی نباشد، مثبت باشد؛ چرا اینقدر به آن معتقدید؟» — سؤالهایی بپرسید که دیگران جوابش را میدانند، دربارهاش بحث شده، سؤالی ندارند؛ بنابراین شما میشوید یک اخلالگر: اینجا کلاسی نیست که جلسهٔ اولش که نیامده باشید؛ شما در وسط بحثهایی آمدهاید؛ سؤالهایی میکنید که از نظر آدمهایی که اینجا هستند بهجا نمیآید؛ دقت میکنید؟ — من خیلی خوشحال میشوم که شما دربارهٔ جلسات قبلی گوش دهید و ما جلسهای را — مثلاً نیمساعتش را — بگذاریم شما بیایید؛ اولاً میتوانید با من چک کنید؛ اگر چیزی، موردی ماند که احساس کردید مثلاً نظریهٔ فروید طوری بیان شده که مطابق میل فروید نیست میتوانید بیایید این را در کلاس مطرح کنید؛ من لزومی نمیبینم با شما بحث کنم؛ مثل اینکه شما ایدههای خودتان را میگویید و مرجعی معرفی میکنید و بچهها میروند میخوانند و قضاوت میکنند که مثلاً این نحوهٔ بیان من درست بوده یا غلط بوده؛ یعنی اکنون کاملاً اگر اعتراضی به شما هست اعتراض واردی است؛ آن هم این است که شما در وسط جلساتی سؤالهایی میکنید که مربوط به جلسات قبل میشود، بدون اینکه — حالا من اجازه بدهم؛ به هر حال — نه؛ کلاً میگویم در این شاید دو جلسه کمی؛ اگر کسی اعتراضی دارد به این دلیل است؛ نه به دلیل اینکه — من شخصاً ابراز خوشحالی کردم برای اینکه دوست دارم — بله؛ من هم خوشحالم که شما در این جلسه هستید؛ بله؛ کمی بگذارید؛ نه؛ بگذارید یک لحظه اجازه دهید: او میتواند نقش یک شاگرد زرنگ را بازی کند که من به عنوان مثلاً کسی که درس میدهم خوشم میآید سؤالهایش — مثلاً واقعاً ببینید این حق طبیعی من است: ممکن است کسی اینجا باشد سؤالی بکند من جواب ندهم ولی به ده سؤالِ نفر دیگری در یک جلسه جواب بدهم؛ قبول دارید؟ حق دارم دیگر: اگر سؤالهای او از این تیپ بود به نظر من اشکال نداشت. ولی به هر حال فکر میکنم این حق — اگر واقعاً سؤالهایتان چنین بود که مثلاً دربارهٔ یونگ — من اکنون دارم این حرفها را میزنم — شما هم بروید در بریتانیکا یا جای دیگری واقعاً چیزی پیدا کنید و بگویید «یونگ چنین حرفی زده که با این چیزی که تو میگویی متناقض است» من ممکن است حرفم را پس بگیرم یا نگیرم: من بهطور طبیعی کاری که میکنم اگر اکنون به من ثابت شود این حرفی که در این جلسه زدم خیلی دور از حرفهای یونگ است — که نیست — من این را به عنوان یک نظریهٔ یونگیِ جدید دارم به شما میگویم؛ رسماً دارم به شما میگویم: آن مقدار قیدی که داشتم که حرفهای فروید را بزنم دربارهٔ یونگ ندارم؛ برای اینکه فکر میکنم یونگ ایدههایی دارد که خوب بیان نکرده؛ دقت میکنید؟ شما فکر کنید من کمی یونگ خواندهام؛ خودم اکنون چیزی دارم که فکر میکنم خیلی نزدیک به ایدههای یونگ است؛ ممکن است کسی بیاید بگوید نیست؛ میگویم «باشد، نیست». من — هدفم — اجازه دهید — هدفم در این جلسات این نیست که یونگ را دقیق بیان کنم، فروید را دقیق بیان کنم و لکان را — که اصلاً نمیشود بیان کرد — بیان کنم؛ هدفم این است که ایدههایی از روانکاوی بیان کنم؛ میتوانید همهٔ اینها را بگویید ایدههای شخصی من است؛ من هیچ حساسیتی ندارم: میزان مرجعیت بهاصطلاح — اینکه آیا حرفهای من دربارهٔ فروید درست است یا غلط برای من خیلی مهم نیست؛ چیزی که برای من مهم است این است که من مدلی از روانکاوی ارائه میدهم؛ هر چقدر میخواهد منطبق با فروید و یونگ باشد یا نباشد؛ از اینها استفاده میکنم برای طرحم؛ دقت میکنید؟ اصلاً — اصلاً — فکر کنید من روانکاوی جدیدم؛ نظریات خودم را دارم؛ چه اشکالی دارد مگر؟ آنها اشکالی ندارند: من کلاً نسبت به اینکه چقدر افکار من — چیزهایی که به فروید و یونگ و لکان نسبت میدهم — دقیقاً همان چیزی است که آنها گفتند خیلی حساسیت ندارم؛ و فکر میکنم دربارهٔ فروید تلاش کردم این کار را بکنم؛ برای اینکه آنجا خیلی خوب بیان شده و دلیلی نداشتم این کار را نکنم؛ ولی دربارهٔ یونگ نمیخواهم این کار را بکنم؛ رسماً میگویم: یعنی اگر اکنون حرفهای من را مقاله کنید جایی بدهید چاپ کنند حتماً یونگیها اعتراض میکنند که «یونگ کجا مفهوم information را به کار برده؟» نکرده. من حق دارم به عنوان آدمی که یونگ خوانده چیزی را بیان کنم؛ دارم میگویم درست است؛ به نظر من اصولاً ایدههای یونگ را میگویم؛ ولی اگر حتی به خودم ثابت شود بنا به مثلاً مرجعی که من ندیدهام که یونگ چنین فکر نمیکرد برایم مهم نیست: حرف خودم را میزنم. — اول چیزی میخواهی بگویی که آخرش چیز دیگری میگویی. — ببینید، به خدا؛ دیگر اینقدر تا اینجا لکچر بوده؛ اینجا هم هست؛ ها؟ من اگر واقعاً جلسهای باشد تشخیص دهم بهتر است همه ساکت بمانند، کسی سؤال نکند و من تا آخر حرفم را بزنم و بعداً سؤال بکنند — مثل مثلاً جلسهٔ کاپیتالیسم یا جلسهای که دربارهٔ علم و دین صحبت میکردم — اگر احساس کنم یکی از این جلسات چنین است اولش میگویم؛ اگر احساس کنم کسی دارد روند لکچر من را مختل میکند — آن سیستمهای ناخودآگاه مثلاً — هورمونهایی ترشح میشود و من اصلاً مثلاً صدای خودم، تنشم بالا میرود و طرف میفهمد زیادی است. — نه من؛ بگذارید؛ من میخواستم نظر خودم را بگویم که آنها — مثلاً — با توجه به اینکه این مقابله و مدارک برای من مهم نیست — یعنی در این جلسات هم ببینید؛ اگر او را بگذارید همین کار را بکنیم؛ اگر واقعاً مثلاً دیدیم حجم کلاس بخش عمدهای را میگیرد این مسئلهٔ مقابله — من اصلاً میگویم رسماً یک جلسه اعلام میکنم این از نظریهٔ یونگ نیست؛ نظریهٔ یونگ نیست؛ مثلاً اصلاً نامش را عوض میکنیم. اصلاً برای من واقعاً کلاً — بگذارید چیزی در این جلسه بگویم: شما اکثراً در جلسههای دیگر من بودید یا باور کنید من در هر نقلقولی که از هر آدمی میکنم احساسم همین است: اصلاً برایم در درجهٔ اول مهم نیست که فوکو عین این حرف را زده یا نزده؛ اصلاً من رسماً میگویم نقلقول نمیکنم که تکیه کنم بر فوکو: به عنوان ادای دین، من از حرف فوکو این را فهمیدم؛ این نکته را از فوکو یاد گرفتم؛ وقتی میگویم میگویم فوکو چنین حرفی زده؛ اگر کسی بیاید ثابت کند فوکو چنین حرفی نزده به نفع من است: پس من اورجینال دارم این حرف را میزنم؛ من آن حرفش را قبول دارم نه چون فوکو گفته، چون به نظرم درست است. اکنون هم اگر کسی بیاید بگوید «نظریهٔ جدید؛ نظریهٔ یونگ نیست» — بهتر است؛ پس بروم بگویم یک نظریهٔ جدیدِ روانکاوی است؛ به نظر من اینها نظریات یونگ نیست.