جلسه با یادآوری تفاوت ناخودآگاه در یونگ و فروید و با اعلام اینکه بیان یونگ در اینجا بیانی اصولیتر و از آنِ خود او است آغاز میشود. سپس رشد را جانشین لذت در یونگ میخواند، یونگ و فروید را در طیف تجربهگرایی و نظریهپردازی میگذارد و ناخودآگاه یونگ را با مفهوم اطلاعات و کار بدن توضیح میدهد. در پایان به پرسش دربارهٔ کهنالگو میرسد و به اعتراض یکی از حاضران پاسخ میدهد.
بیانی اصولیتر از یونگ
او یونگ را نظریهپرداز نمیداند و میگوید دستکم هیچ مقاله یا کتابی از او ندیده که نظریهاش را مانند فروید بر مبنای اصولی بیان کرده باشد. به همین دلیل نظریهٔ او را روایتی کمی اصولیتر بیان میکند و رسماً میگوید این نحوهٔ بیان خود اوست؛ ممکن است جایی چند درصد با یونگ اختلاف داشته باشد. احساسش این است که اگر فروید نظریهٔ یونگ را در ذهن داشت و میخواست بیان کند، چنین بیان میکرد.
دو کار را رسماً اعلام میکند: نخست بیانی از یونگ با کمی شاید انحراف از بعضی مقاصد او، و دوم نشاندادن اینکه پذیرفتن نظریهٔ یونگ و فروید با هم تعارض ندارد. مدلی برای روان انسان میخواهد که مؤلفههای یونگی و فرویدی داشته باشد، و همهٔ اینها برای نقد فرهنگی است، نه رواندرمانی.
ناخودآگاه: پستو یا اقیانوس
به گفتهٔ او در یونگ ناخودآگاه پستویی نیست که آنچه در خودآگاه نمیگنجد به آن رانده شود؛ از ابتدا وجود دارد، بسیار وسیع است و خودآگاهی جزیرهای است که در این اقیانوس ظاهر میشود. پس ناخودآگاه تقدم دارد و دیگر فقط عامل بیماری نیست، بلکه منبع اطلاعات و نوعی معرفت است. او میگوید یونگ نظریهٔ خود را به مقدار زیادی مدیون رجوعکردن به رؤیاست.
در نظریهٔ فروید ناخودآگاه عامل بیماری دیده میشود: آنچه در آن پستو پنهان شده انرژی زیادی دارد و درمان یعنی آوردنش به خودآگاهی، پس انتقال میان خودآگاه و ناخودآگاه روندی بیمارگونه است.
مقاومت علمی و ریداکشن
او میگوید در جوامع علمی نسبت به یونگ احساسات منفی هست، و وقتی نام لکان را نزد افراد حرفهای میبرد واژههایی مثل «شیاد» شنیده است. به نظر او غیرعادیبودن میتواند شیادبودن باشد و میتواند پیشرو بودن باشد، و خودش معتقد است یونگ و لکان هر دو پیشرو بودند.
نظریهٔ فروید بهشدت reductive است و میخواهد روانکاوی را به زیستشناسی reduce کند. در ۱۹۰۰ این نقطهٔ قوت بود؛ اما اکنون، در ۲۰۰۷، به گفتهٔ او reductionist بودن در فلسفهٔ علم و حتی فیزیک نوعی خجالتآور شده، و به مقالهای از هاوکینگ با عنوان «ایدههای یک reductionist خجالتزده» اشاره میکند.
او میگوید فروید عمیقاً ریداکشنگراست و یونگ نیست. نظر شخصیاش این است که ریداکشنگربودن اگر حالت افراطی نداشته باشد خجالتآور نیست. اگر جلسهٔ ریداکشن را خوب بفهمند، میفهمند شیوهٔ کار یونگ شیوهای موجه است: ایدهٔ ریداکشن نداشته باشیم و فرض را بر درستی فیزیک نگذاریم.
مدلسازی، نه رواندرمانی
او دنبال جنبههای نظریِ نهچندان صریح یونگ است که به درد نقد میخورد، یعنی مدلسازی روان. در فروید مدل واضح است و در یونگ بهطور تلویحی مدلی هست که رشد در آن جانشین لذت میشود. میگوید اگر بفهمد هنرمند هنگام خلق اثر چه میکند و این مکانیسم چگونه از مدل درمیآید، میتواند در نقد هنری از آن استفاده کند.
احساس مثبتش به یونگ به معنای احساس منفی به فروید نیست؛ احساسش این است که این سه نظریه، فروید و یونگ و لکان، با هم متناقض نیستند و نهایتاً میشود به مدلی رسید که هر سه را در خود داشته باشد. اینکه یونگ ذهن نظریهپردازی ندارد را نقطهٔ ضعفی میداند که خودش جبران میکند.
یونگ آخر عمر گفته که پشیمان است از اینکه اینقدر وارد مسائل فرهنگی شد و از رواندرمانی دور شد؛ او میگوید برای هدف او این پشیمانی بیخود بوده و خوشحال است که یونگ وقت گذاشته. اعتراف میکند متنی ندارد که یونگ این حرفها را گفته باشد، ولی میگوید این سخنرانی مال خودش است و اشکالی ندارد.
رشد به جای لذت
به گفتهٔ او یونگ به نحوی میل به رشد را جانشین میل به لذت میکند: عامل هدایتکنندهٔ مکانیسمهای روانی در سراسر عمر رسیدن به حداقل تنش نیست، بلکه چیزی است که یونگ به آن کهنالگوی سلف میگوید. او میگوید خیلی اغراقآمیز سخن میگوید و یونگ چنین فرمانی را نمیگوید؛ ولی سلف گرایشی به سمت رشد است. به باور یونگ سلف رشد روانی را هم تا مقصدی بسیار طولانی کنترل میکند، و آن را کهنالگوی اصلی میداند.
در نگاه فرویدی لذت عامل تصمیمگیر است: انسان کمینهٔ تنش میخواهد و تکامل کاری کرده که آنچه برایش خوب است لذتبخش هم باشد، پس رشد جنبهٔ ثانوی دارد. او میگوید بسته به اینکه طبیعت را چقدر شاهکار بدانیم، انگیزههای رشد و لذت ممکن است منطبق باشند یا نباشند.
اریک فروم، که خود را تابع فروید میداند، اضافه کرده که نظریهٔ فروید فاقد الگوی کمال و انسان سالم است. به گفتهٔ او این کمکاری فروید نیست: وقتی روانکاوی را به زیستشناسی یا شیمی reduce کنند، مفهوم رشد و کمال معنا ندارد. نظریهٔ یونگ بهطور ذاتی ایدهٔ رشد و کمال و حتی انسان کامل را دارد، و فرایند فردانیت همان رشد روانی انسان است.
او تأکید میکند این قضاوت ارزشی دربارهٔ بهتر بودن یونگ نیست: مدل بهتر مدلی است که فکتها را بهتر توجیه کند، و برای او مهم نیست شما از کدام خوشتان میآید.
طیف تجربهگرایی تا نظریهپردازی
او میگوید نظریهپردازان در طیفی قرار میگیرند: بعضی بیشتر به فکت اهمیت میدهند و بعضی بیشتر به اصول. نیوتون فکتهایی مثل قوانین کپلر را جلوی خود میگذارد و نظریهاش را طوری میسازد که از آنها نتیجه شود. از گاموف مثالی میآورد: آکادمیهای یونان سالها دربارهٔ مسیر سنگی که از دکل کشتی بیفتد بحث میکردند و هیچکس نرفت چیزی پرت کند ببیند مسیر چیست.
یونگ در انتهای طیف قرار دارد: آدمی بهشدت تجربهگرا که دنبال جمعآوری فکت است و نظریهپردازیهایش خیلی ضعیفتر است؛ فروید اصولگراتر است. اگر میشد این دو را جمع کرد خوب بود. او میگوید میکوشد نقص یونگ را جبران کند و به خودش اجازه میدهد از اطلاعات ژنتیک و بیوانفورماتیک امروز استفاده کند، که یونگ از آنها خبر نداشت.
ناخودآگاه و اطلاعات
او میخواهد نشان دهد بدون هیچ فکت تجربیای از سوی یونگ، پذیرفتن ناخودآگاه یونگی طبیعی است و حتی میتواند آن را بر ناخودآگاه فروید ترجیح دهد. ناخودآگاه فروید از مشاهدات درمانی آمده؛ او آدم معمولی را در نظر میگیرد و از اینتروسپکشن استفاده میکند، و برخلاف یونگ ریداکشن انجام میدهد: انسان را ارگانیسمی زنده میگیرد که امروز میدانیم از نظر فیزیولوژی چگونه است.
با تزریق هورمون میتوان حالتهای روانی مثل یأس یا صمیمیت پدید آورد، و حسها به افکار مربوطاند؛ پس وضعیت جسمانی میتواند آمادگی تصورات خاصی را زیاد یا کم کند. او میگوید این ربطی ندارد به اینکه کسی به روح غیرمادی معتقد باشد یا نه، و حرفهای یونگ هم از این مستقل است.
به گفتهٔ او باید از ذهن بیرون کرد که ایدههای یونگ با پذیرفتن روح مجرد یا دین ربط دارد. فقط این هست که یونگ مذهب را محترم میداند چون از فعالیتی باستانی میآید، و دستکم تا میانهٔ کارش به دین مثل اسطوره نگاه میکند؛ در فروید دین گویا احترامی ندارد و کتابی دارد با عنوان «آیندهٔ یک توهم».
بدن پر از اطلاعات است، و این اطلاعات به فکرکردن او ربطی ندارد؛ همین را یونگ ناخودآگاه میگوید، یعنی ناخودآگاهی انباشته از معرفت که ذهن خودآگاه روی آن، چون جزیرهای در اقیانوس، قرار گرفته. او میگوید این تعبیری کمی مدرن است و در زمان یونگ مفهوم اطلاعات هنوز جا نیفتاده بود؛ به مقالهٔ شانون اشاره میکند، که فکر میکند ۱۹۴۸ بود و در آن مفهوم اطلاعات را اولینبار مطرح میکند و آن را به کمیت فیزیکی تبدیل میکند، و میگوید مفهوم اطلاعات از نوروساینس تا فیزیک رسوخ میکند.
سیگنالهای بدن و کهنالگو
او میگوید حرف یونگ این است که اگر افکار غلطی داشته باشید که شما را دچار اختلال کند، سیستم بدن در برابر آن واکنش نشان میدهد؛ خودش میگوید نمیگوید حتماً چنین است، ولی طبیعی است فکر کنیم مکانیسمهای درونی در برابر این مشکل واکنش نشان میدهند. مثالش کسی است که در جایی به دنیا آمده که عزاداری را از شادی بهتر میدانند: اگر افراط کند، احساس کسالت و خستگی پیدا میکند. مثال دیگرش شیشهخوردن است که بدن با درد و ترس به آن واکنش میدهد.
او میگوید اگر منظور یونگ از اقیانوس ناخودآگاهی مجموعهای از معرفت و اطلاعات باشد که به افکار خودآگاه ربطی ندارد، علم جدید وجود چنین اقیانوسی را تأیید میکند، و نسبت آن اطلاعات به آنچه در ذهن میگذرد نسبت اقیانوس به جزیره است. میپرسد آیا ناخودآگاه بهطور موازی فکر پدید میآورد یا مکانیسمش چیز دیگری است؛ مفهوم کهنالگو را پاسخ یونگ به همین پرسش میداند: ناخودآگاه فکر پدید نمیآورد، چیزهایی به اسم کهنالگو در آن هست که اثر میگذارند ولی نه مستقیم مثل کتابخواندن.
در پایان یکی از حاضران اشکال میکند که سیستم در برابر هورمونِ ناشی از افکار واکنش نشان نمیدهد ولی اگر هورمون را تزریق کنند نشان میدهد؛ او پاسخ میدهد این یعنی نوعی زیستشناسی خیلی هوشمند که قضاوتهای عجیب و غریب میکند، و فکر میکند واکنش یکسان است. میگوید اثر دوطرفه است: میتوان با مفاهیم ذهنی ترشح آدرنالین را زیاد یا کم کرد و برعکس، و میپرسد چرا روانکاوی باید تابع زیستشناسی و فیزیک باشد.
او میگوید هدفش در این جلسات این نیست که یونگ و فروید را دقیق بیان کند؛ مدلی از روانکاوی ارائه میدهد، هر چقدر میخواهد منطبق با فروید و یونگ باشد یا نباشد، و از آنها برای طرحش استفاده میکند. اگر ثابت شود حرفهایش از یونگ دور است، رسماً آن را به عنوان نظریهٔ یونگیِ جدید میگوید. چند بار هم از کسانی که دربارهٔ جلسات قبل میپرسند میخواهد آن جلسات را بشنوند، چون پرسشهای تکراری نظم کار را به هم میزند.
→ متنِ کاملِ این جلسه