جلسه با پرسشی از یکی از حاضران دربارهٔ انتقال اطلاعات از ناخودآگاه به خودآگاه آغاز میشود و سخنران برای پاسخ از رویا شروع میکند، با رویاهای بیماری و مرگ. بعد توضیح میدهد چرا این اطلاعات تصویری است نه کلامی، رویاهای پیشگویانه را در فروید و یونگ میسنجد و به نقش جبرانی رویا نزد یونگ میرسد. در پایان از هدف این جلسهها و نقاط قوت فروید و یونگ و لکان میگوید.
متن ویرایششده بر پایهٔ پیادهٔ خودکار گفتار؛ با صوت تطبیق داده نشده.
یکی از حاضران: هفتهٔ گذشته وقتی دربارهٔ مکانیسم انتقال اطلاعات از ناخودآگاه به خودآگاه صحبت کردیم، بهطور نمونه حالت خواب را در نظر گرفتیم؛ یعنی زبان ناخودآگاه را زبان نمادین دانستیم. اگر حالت خواب را کنار بگذاریم — یعنی حالتهای غیرخواب که خودآگاه فعال است — آیا باز هم این ارتباط برقرار میشود، و اگر برقرار میشود چطور انجام میشود؟ آن زبان نمادین را چگونه نشان میدهیم و مینمایانیم؟
فکر میکنم در مورد این موضوعی که میپرسید هنوز صحبت نکردهایم؛ آخر جلسهٔ گذشته زمینهسازی شد که این جلسه دربارهٔ آن صحبت کنیم. بنابراین با ادامهٔ همین جلسه احتمالاً پاسخ پرسشتان را میگیرید، یا بعداً میتوانید در هر جای خاصی دوباره پرسش کنید.
اطلاعات ناخودآگاه و مسیر به خودآگاه
همین موضوعی که انتهای جلسهٔ گذشته بهعنوان پرسش مطرح شد و قرار شد بیشتر دربارهاش صحبت کنیم، این بود که با پذیرفتن اینکه ما در ناخودآگاه انبوهی از اطلاعات داریم — از اطلاعات روانی و جسمانی که اطلاعات درونیاند گرفته تا حتی اطلاعات مربوط به جهان خارج که طبعاً آنها هم در ناخودآگاه وجود میآیند، در اکثر ارتباطهایی که ما با جهان خارج داریم — و بنابراین مجموعهٔ عظیمی از اطلاعات آنجا هست و اینها میخواهند به نوعی به خودآگاه منتقل شوند. اینکه گرایش ناخودآگاه این است که اطلاعات را به خودآگاه منتقل کند، فکر میکنم باید بدیهی فرض شود؛ برای اینکه تمام انواع انتقال اطلاعات را میبینیم، مثلاً به صورت اعلام درد یا سوزش. مکانیسمهای فوقالعاده زیادی داریم که بهوضوح میبینیم اطلاعات توسط جسم ما — هر چیز خطرناکی که سلامتی را به خطر میاندازد، و هر چیز مطلوب به صورت میل — منتقل میشود؛ مثلاً به غذایی که باب طبع من است میل دارم و نسبت به چیزهایی که برای من مضر است احساس نفرت میکنم، و اینها مطلقاً توسط خودآگاهی من ایجاد نمیشود. به نظر میآید مکانیسمهای خودش را دارد که بهطور ناخودآگاه کار میکنند و من احساس انزجار میکنم، احساس ترس میکنم و الی آخر. تا حدی که مربوط به احساسات است، به نظر میآید مجموعهٔ زیادی از اطلاعات بهطور مرتب از طرف ناخودآگاه به سمت خودآگاه میآید. طبعاً وقتی چیزی را در روشنایی میبینید که اتفاقهایی دارد میافتد و کمکم میبینید بخشهایی از آن تاریک میشود، بقیهاش را خوب نمیبینید، ولی تا آنجا که میبینید احساس میکنید همهاش این فرایند وجود دارد؛ دلیل ندارد من تصور کنم که وقتی به لایههای پنهانتر میرسیم، ناخودآگاه به دلیلی تمایل خودش را نسبت به اینکه از ما محافظت کند یا اطلاعات منتقل کند از دست داده باشد.
فرض طبیعی انتقال مداوم اطلاعات
طبیعی است که اینگونه فکر کنم و فرض کنم که مثلاً وقتی ناخودآگاه تا حدودی زیادی خاموش میشود — مثلاً در موقع خواب — همچنان جریان اطلاعات، یعنی رویاها، ادامه دارد؛ یک رشته جریان اطلاعات از سمت ناخودآگاه به خودآگاه در جریان است و فعالیتهای ناخودآگاه اصولاً این حالت انتقال اطلاعات به خودآگاه را دارد. فکر میکنم این فرض، فرض طبیعیتر است تا اینکه کسی خلافش را بگوید؛ احساس من این است که کسی که خلاف این را بگوید احتیاج به توجیهات خاصی دارد. وگرنه به نظر میرسد در حالتهای طبیعیتر وقتی این جریان برقرار میشود باید فرض را ادامه دهیم. فکر میکنم در بحثهای علمی معمولاً همین کار را میکنیم؛ فرضهای پیشفرضمان را ادامه میدهیم مگر آنکه نقض شوند، و اگر دلیل قاطعی نداشته باشیم فرض میکنیم که مثلاً در رویا هم انتقال اطلاعات هست و در هر جای دیگری هم ممکن است این پدیده را ببینیم. بنابراین باید حداقل این کنجکاوی را داشته باشیم که ببینیم اگر چنین مکانیسمی را در جاهایی دیدیم، در جاهای دیگر این مکانیسم وجود دارد یا ندارد و چطور کار میکند؛ خلاصه، این حساسیتی است که بهطور طبیعی در شیوهٔ نگاه Jung وجود دارد.
من کاری که در این جلسه میخواهم بکنم این است که اصولاً دربارهٔ همین شیوههای انتقال اطلاعات صحبت کنم و از جایی شروع کنم که مقدار بیشتری توافق بر آن هست یا مثلاً Freud هم چندان مشکلی با آن نداشته باشد.
چرا از رویا شروع میکنیم
اول اینکه آخر جلسهٔ گذشته توضیح دادم که چرا طبیعی است که از جایی مثل رویا شروع کنیم. اگر من میخواهم مکانیسمها را ببینم — همانطور که Freud اولین بار روی این نکته پافشاری کرد، در جملهٔ معروفش که رویا شاهراه به سمت ناخودآگاه است — برای همین پدیده است که در دانش وقتی میخواهید تأثیر عاملی را ببینید سعی میکنید آزمایشی ترتیب دهید و تأثیر عوامل دیگر را حذف کنید تا بتوانید ببینید این عامل تنها چه کار میکند. به نظر میآید بهطور طبیعی وقتی در حالت رویا قرار میگیریم بهترین شرایط آزمایشگاهی را داریم که ببینیم ناخودآگاه وقتی خودآگاه خاموش است خودش چه کار میکند. Freud بر اساس همین مکانیسمهایی که در رویا رخ میدهد، بسیاری از حرفهایی را که دربارهٔ ناخودآگاه میزند پایهگذاری میکند — حداقل آنطور که خودش بیان میکند. اما تنها عاملی که Freud بر آن تأکید داشت این نبود؛ برای اینکه Freud مقدار زیادی اطلاعات از تجربهٔ بالینی خودش جمع کرده بود. اکثر ایدههای Freud واقعاً از تجربههای بالینی میآید، به این دلیل که آنجا هم مکانیسمهای خودآگاهِ آدمی که روانی شده خوب کار نمیکند و ایگویش آنقدر ضعیف شده که دیگر نمیتواند جلوی فرایندهای ناخودآگاهش بایستد؛ طبعاً منبع خوبی از اطلاعات است برای اینکه من ببینم ناخودآگاه چه کارها میکند و چطور کار میکند.
ولی من باز تأکید میکنم که تفاوت عمدهٔ Jung با Freud از نظر مجموع فکتهایی که بر اساسشان مدل خودش را میسازد این است که Jung تأکید خاصی روی رواننژندی و تجربههای بالینی خودش ندارد؛ حتی به نظر میآید حجم بیشتری از اطلاعات را از اسطورهها و از رویاهای آدمهای سالم — نه لزوماً بیمار — میگیرد. پس اول اینکه طبیعی است که رویاها را نقطهٔ شروع خوبی در نظر بگیریم که ناخودآگاه خودش را بروز میدهد. اگر مثلاً شیوههای پیشرفتهای برای انتقال اطلاعات دارد که در طول روز نمیتواند این کار را انجام دهد — برای اینکه ذهن خودآگاه ما پر از اطلاعاتی است که دارد پردازش میکند — طبیعی است که وقتی ذهن خودآگاه ما مشغول کار است، شیوههای ناخودآگاهِ انتقال اطلاعات خیلی مؤثر نیست؛ یعنی ما توجه نمیکنیم. بدون اینکه قصد داشته باشم وارد این موضوع شوم، حالا که این حرف را زدم بد نیست بدانید که Jung مطلقاً معتقد است ناخودآگاه تقریباً بهطور یکنواخت کار میکند. اینطور نیست که منتظر بماند خودآگاه خاموش شود و بعد مثلاً شبها فعالیت خودش را انجام دهد؛ ناخودآگاه مکانیسمهایی که خاموش و روشن شود زیاد ندارد. فقط موضوع این است که من در طول روز توجهی به پیامهای ناخودآگاه ندارم، نه اینکه آنها وجود نداشته باشند.
سیگنالهای ضعیف در برابر روشنایی روز
میتوانید اینگونه تصور کنید که سیگنالهایی که ناخودآگاه تولید میکند نسبت به سیگنالهایی که ایگو موقع فکر کردن یا موقع دیدن تولید میکند ضعیفترند و انرژی کمتری دارند؛ بنابراین تا وقتی این روشن است و در طول روز کار میکند، من الهامات ناخودآگاهم را نمیشنوم و به آنها توجه نمیکنم، ولی اگر خودآگاهم خاموش شود آنوقت این مجموعهٔ بزرگ اطلاعات با همان ظرافتی که دارند خودشان را آشکار میکنند. رویاها از نظر سطح انرژیهایی که دارند بهوضوح با همدیگر متفاوتند، همانطور که فعالیت ناخودآگاه در طول روز در سطوح انرژی کاملاً متفاوت ظاهر میشود. اینطور نیست که صدای ناخودآگاه خودمان را در طول روز اصلاً نشنویم؛ بعضی از سیگنالهایی که ناخودآگاه تولید میکند از هر سیگنال خودآگاهی قویترند. مثلاً وقتی انگشتتان به بخاری میچسبد، سیگنالی است که مکانیسمهای جسمانی ما تولید میکند و تمام رشتهٔ افکارتان را قطع میکند و پیامش را به شما تحمیل میکند.
ولی جاهایی که ما بیشتر علاقهمندیم — و باز این نکتهای را که آخر جلسهٔ گذشته گفتم تکرار میکنم — تعجبآور نیست که ما به این نوع سیگنالهایی که همهمان با آنها آشنا هستیم، مثل سیگنالهای درد و احساس ترس، خیلی در روانکاوی — مثلاً در روانشناسی تحلیلی یونگ — علاقهمند نیستیم؛ برای اینکه اینها چندان چیزهای معنیداری نیستند که به کار ما بیایند. اگر من قبول کرده باشم که ناخودآگاه جمعی وجود دارد، مشترک بین همهٔ انسانها، که شامل اطلاعاتی مثلاً در مورد جهان هم میشود، من بیشتر دنبال اینم که ببینم میتوانم آن اطلاعات دربارهٔ جهان یا اطلاعات دربارهٔ مکانیسمهای درون انسان را کشف رمز کنم؛ برای اینکه آنجا میتوانم از طریق کشف رمز این اطلاعات به نوعی انسانشناسی و حتی شاید نوعی جهانشناسی برسم. پیام درد را که نمیشود چندان کشف رمز کرد؛ پیامش این است که دستت را از آنجا بردار، و شما هم برمیدارید.
اینجا میخواهم تأکید کنم روی این نکته که پیامهای ناخودآگاه همه، فرض کنید، از نوع پیامهای نمادین و تصویری یا فعالیت آرکیتایپها نیستند. یونگ هم به این معتقد نیست که ناخودآگاه فقط اینطور کار میکند، ولی ۹۹ درصد حجم مطالعات یونگ و بیانش دربارهٔ ناخودآگاه به این چیزها اختصاص دارد، برای اینکه اینها ارزشمندند و برای شناخت آرکیتایپها و ویژگیهای انساناند بهطور کلی.
ارزش علمی وجه عمومی زندگی انسان
بنابراین وقتی دربارهٔ آرکیتایپها مطالعه میکنید، انسان را میشناسید، نه شخصی را که آن رویای خاص را دیده است؛ وجه عمومی زندگی انسان را میخواهید درک کنید. بنابراین نوعی ارزش علمی بیشتری دارد و برای همین کنجکاوی ما نسبت به آنها بیشتر است و بیشتر دربارهشان حرف میزنیم. البته این نگرانی همیشه وجود دارد که آدم وقتی دربارهٔ چیزی زیاد حرف میزند، این توقع پیش بیاید که حجم این واقعاً از حجم آن نوع اطلاعات دیگر بیشتر است، در حالی که واقعاً چنین نیست. ما مجموعهٔ خیلی بزرگی از اطلاعات داریم که نه حاصل فعالیت آرکیتایپهاست و نه هیچگونه فعالیت نمادین و تصویری از این قبیل؛ چیزهایی که به صورت حسهای مختلف ظاهر میشوند — نه هر چیزی که هست.
پس این نقطهٔ شروع را بپذیرید که منطقی است من از جاهایی مثل رویا شروع کنم. چیز مشابه رویا برای یونگ اسطورههاست، که از نظر یونگ — و فکر میکنم این عبارت برای اولین بار از یونگ نیست — اسطورهها رویاهای جمعی هستند. دربارهٔ اسطورهها بعداً مفصلتر صحبت میکنم که چه شباهتها و تفاوتهایی نسبت به رویاها دارند و چرا مکانیسمهای خیلی روشنی در اسطورهها هست که شبیه مکانیسمهای رویاست و میشود از آنها استفادههایی شبیه استفادهای داشت که فروید و یونگ هر دو از رویا میکنند. فعلاً بحث را از رویا شروع میکنیم.
و من میخواهم از نوع رویاهایی شروع کنم که مقبولیت نسبتاً عام دارند و در محیطهای علمی مقبولیت بیشتری دارند و به افراد خاص محدود نمیشوند، تا حالت عامِ بحث و فکتهایمان نقض نشود. میخواهم دربارهٔ رویاهایی صحبت کنم که از بیماریها و از مرگ حرف میزنند.
رویا بهعنوان پیام بیماری یا مرگ
حسنش این است که فروید هم مشمول این میشود؛ جزو آدمهایی است که قبول دارد رویا میتواند پیام مرگ بدهد، پیام بیماری بدهد و الی آخر. بنابراین از جایی شروع نمیکنم که مورد اختلاف یونگ و فروید باشد؛ هرچند تعبیرهایی که میخواهم بکنم ممکن است مورد قبول فروید نباشد — مکانیسمهایی که این رویاها چطور به وجود میآیند از نظر یونگ و فروید تفاوت دارد — ولی اساس اینکه چنین فکتی وجود دارد مورد تأیید فروید هم هست. فروید حتی در همان کتاب تفسیر رویاهایش — که کتاب قدیمی حساب میشود، به هر حال دربارهٔ کارهای خود فروید در ۱۹۰۰ نوشته شده یا شاید چاپ شده، یادم نیست — در متن آن کتاب اشاره میکند به رویاهایی که رویای مرگاند. و تقریباً در سنت فرویدی این سنت وجود داشته که آدمهای دیگر هم به حجم رویاهای مرگ اضافه کردهاند. فروید بهطور روشن — تا آنجا که من یادم است — یک رویای مرگ را بهوضوح یادم است که در آن کتاب مینویسد: رویای ترک کردن ایستگاه با قطار. سعی کنید این رویا را نبینید، ولی اگر در خواب ببینید که سوار قطاری شدهاید و قطار از ایستگاه راه افتاده و رفته، این نوعی پیامدهنده است که انگار دارید از ایستگاه خارج میشوید؛ به هر حال نوعی به سفر طولانی میخواهید بروید. بعداً رویاهای دیگری هم دربارهٔ مرگ توسط افرادی که جانشین فروید بودند یا همکار فروید، نقل شده؛ من زیاد نمیخواهم وارد جزئیات شوم.
اخیراً من این را دیدم. واقعاً نمیتوانم بگویم در محیطهای مثلاً آکادمیک پزشکی چقدر مقبولیت پیدا کرده که بیماریها توسط رویا ظاهر میشوند و اخطار میدهند و میشود از آنها برای پیشگویی اینکه فرد وارد مرحلهای از بیماری میشود استفاده کرد، ولی فکر میکنم تا حدود زیادی به هر حال این مقبولیت را دارد؛ ممکن است بهعنوان شیوهٔ تشخیص در محیطهای آکادمیک پزشکی متداول نشده باشد، یعنی همهٔ پزشکها قبول نکرده باشند که چنین چیزی هست. ولی من در متنهایی که توسط خود پزشکها نوشته شده دیدهام که این را بهعنوان فکتی تجربی که خیلی زیاد تکرار شده قبول دارند: بعضی بیماریها یک رشته علائم و رویاهای خاص را بهعنوان مقدمه دارند. نمونهای که یادم است — نمونههای خیلی واضحش — انواع و اقسام رویاهایی است که مربوط به احساس خفگی میشود؛ مثلاً فرو رفتن در اعماق زمین، یا به هر طریقی چیزی جلوی تنفس را در خواب بگیرد و الی آخر، یا حتی حالتهایی که شخص در رویا نمیتواند تنفس کند یا خوب نمیتواند تنفس کند و هیچ دلیل روشنی هم در رویا وجود ندارد. اینها بهوضوح نشاندهندهٔ بیماریهای مثلاً ریوی هستند؛ میتوانند نشاندهندهٔ بیماری ریوی باشند. در مورد اینکه چه وقت این رویاها باید نمادین تعبیر شوند و چه وقت به صورت واقعیتهایی در مورد فعالیتهای جسمانی نشانههای خوبی وجود دارد، ولی من نمیخواهم وارد این جزئیات شوم که چطور تشخیص میدهند. میخواهم فقط از همین فکت استفاده کنم که یک رشته بیماریها خودشان را در رویا نشان میدهند. مثلاً بیماری گواتر و اختلالهای کارکرد گواتر به صورت رویاهایی که شخص در خواب دچار حالتی میشود که بیاختیار حرکات متشنج انجام میدهد. مثلاً یک رویای مشخص: من در متنی دیدهام که نقل کرده بود بیماری که گواتر داشت این رویا را بهطور منظم میدید و تکرار میشد؛ رویایش این بود که میرود جایی که پیست رقص است، شروع میکند به رقصیدن بهطور عادی، ولی از جایی به بعد کنترلش از دستش خارج میشود و شروع میکند به حرکات غیرارادی لرزشمانند.
لرزش و شکلهای گوناگون رویا
رسیدن رویا به حالتی که این لرزشها در آن هست ممکن است فرمهای مختلفی به خود بگیرد؛ ممکن است یک بار در حین رقص باشد، یک بار در حال راه رفتن در خیابان به دلیلی این حرکات شروع شود، ولی مهم این است که رویا معمولاً با این حالت تمام میشود که شخص دچار حالتی شده که انگار کنترل حرکات جسمانی خودش را از دست داده است. یا انواع و اقسام رویاهای دیگر نیز هست؛ متنهایی وجود دارد که به اینها اشاره میکنند. چرا از اینجا شروع کردم؟ برای اینکه تکرار اینها را بهراحتی در آدمهای مختلف میشود دید؛ یعنی میتوانید تحقیقات علمی خیلی سادهای بکنید دربارهٔ آدمهایی که مثلاً اختلالهای گوارش دارند، رویاهای نامطلوبی که میبینند و به نوعی در همهشان مشترک است؛ اینها میتواند مظنون باشد به اینکه اینها رویاهای مربوط به اختلال گوارشاند و در هر بیمار دیگری هم هستند. بیماریهای عفونی مثلاً به صورت دیدن مستقیم عفونت در قسمتی از بدن، یا به صورت جسمی زردرنگ و الی آخر میتواند دیده شود؛ بیماریهای مربوط به زخم معده و فلان. معمولاً هم اینطور است که این رویاها ظاهر میشوند وقتی هنوز شما اطلاع ندارید که آن بیماری را گرفتهاید. برای همین واقعاً اگر جامعهٔ پزشکی بپذیرد که چنین حقیقتی وجود دارد، اینها خیلی مهم است؛ اگر آگاهی خوبی به مردم داده شود، مردم قبل از اینکه دچار درد شوند، دچار تب شوند و دچار مشکلاتی شوند که نشانهٔ پیشروی بیماری است، در ابتدای شروع بیماری ممکن است به نوعی اطلاعات در رویا در اختیارشان قرار داده شود. منتها واضح است که نسبت به این تیپ حرفها در محیطهای آکادمیک مقاومت وجود دارد. مخصوصاً در محیط آکادمیک پزشکی، شما این مقاومت پزشکی آکادمیک را در مقابل انواع و اقسام شیوههای درمانی که آکادمیک نیستند — به اصطلاح آلترناتیو هستند — میبینید؛ حالت غیرعادیای دارد. اینطور نیست که واقعاً بنشینند خیلی در یک جو صمیمانه صحبت کنند؛ حالتی دارد که مثل اینکه نمیخواهم بگویم تعصبآمیز، ولی به هر حال محیط آکادمیک پزشکی خودش را خیلی موفق میداند و شیوه و روش کار کردن خودش را تنها روش ممکن میداند، مثلاً روش علمی میداند. هرچه بخواهید به این محیطها بگویید که طب چینی و طب سوزنی بهوضوح در بعضی از بیماریها، در بعضی از علائم، در دردهای مزمن بهوضوح بهتر از هر نوع درمان آکادمیکی که انجام میدهید کار کرده — بدون مصرف دارو، بدون هیچ چیز — طب سوزنی یکی از طبهای آلترناتیو است که تقریباً در سراسر دنیا رسمیت پیدا کرده و محیطهای دانشگاهی هم دیگر با آن مشکلی ندارند. مثلاً هومیوپاتی یک طب آلترناتیو است که همچنان محیطهای آکادمیک بهشدت با آن مشکل دارند و نمیپذیرند و اکثر کشورهای دنیا فکر میکنم رسمیت نداشتنش را پذیرفتهاند. چیزهایی مثل انرژیدرمانی و هومیوپاتی که کلینیکهایی رسماً تحت این عنوان فعالیت کنند، این جوامع دانشگاهی نمیگذارند و معتقدند اینها نوعی شیادیاند. ولی دربارهٔ طب سوزنی مطلقاً چنین حرفی نیست؛ همه میدانند. و دربارهٔ طبهای سنتی مثل طب ما که داروهای گیاهی تجویز میکنند، جامعهٔ دانشگاهی مقاومتی نمیکند؛ حتی الان در مورد طب سنتی ما کنفرانسهای بینالمللی با تعداد زیادی افراد — که بعضیشان کاملاً فعالیت آکادمیک هم دارند — تشکیل میشود، برای اینکه به هر حال شباهت زیادی به ویژگیهای کار آکادمیک دارد؛ یعنی غرض نمیورزند در اینگونه طبِ سنتی، ولی از گیاه دارویی استفاده میکنند که میشود ثابت کرد از نظر علمی مادهای که در آن گیاه هست مثلاً به دلیلی شیمیایی کاملاً مشخص روی بیماری تأثیر مثبت میگذارد. ولی طب سوزنی با توجه به تئوری عجیبی که طب چینی بر اساسش ساخته شده کمی غیرعلمیتر است؛ هرچند اگر بخواهیم تئوریهای مبنایی را برای قضاوت استفاده کنیم، طب سنتی ایرانی هم بر اساس مبانی کاملاً متفاوتی کار میکند — باید مفهوم مزاج را قبول داشته باشید تا بتوانید تجویزهای سنتی را به نحوی بپذیرید.
به هر حال فکر میکنم شروع کردن از رویاهای مربوط به بیماری این حسن را دارد که حداقل گزارشهای خیلی زیاد از افراد متفاوت دربارهٔ رویاهای مشترک داریم؛ رویاهایی که به بیماریهایی میآید میشود ثابت کرد مربوطاند. میخواهم سعی کنم بگویم چرا. پس اینجا موردی داریم که میبینیم میشود پذیرفت — دیگر به صورت فکت علمی به آن نگاه کرد — که ناخودآگاه در حالت خواب تلاش میکند اطلاعات مربوط به وضعیت جسمانی نامطلوب را به خودآگاه منتقل کند. حالا اینجا میشود پرسید چرا این شیوه را به کار میبرد؟ چرا از یک داستان مثلاً تصویری استفاده میکند؟
زبان نمادین بهجای کلام
میشود پرسید چرا مثلاً به صورت کلامی ظاهر نمیشود و الی آخر. یعنی من این شیوهٔ انتقال اطلاعات را میبینم، میدانم منظور چیست، معنایش را میفهمم و خودِ آن چیزی که عامل شیوهٔ انتقال اطلاعات است را بهوضوح میبینم — مثلاً یک داستان تصویری؛ گواتر به شکل حالتی مثل لرزش و تشنج در رویا ظاهر میشود. چطور میتوانیم این را تعبیر کنیم؟ چون به مسائل جسمانی مربوط است، به نظر میآید میشود بهطور علمی به کابوسش نگاه کرد و تعبیرش کرد. من میتوانم اینگونه فرض کنم که وقتی شخص در حالت رویا قرار میگیرد، خودآگاهیش خاموش میشود و میتواند سیگنالهای ضعیفتری را که در بدنش هست بگیرد؛ آدمی که بیمار است — فرض کنید دچار اختلال عملکرد گواتر — قطعاً در بدنش سیگنالهایی بهطور مداوم رد و بدل میشود که مربوط به همین اختلال است؛ بدن دربارهٔ بیماری خودش فعالیتهایی انجام میدهد. به محض اینکه ویروسی وارد بدنتان میشود، قبل از اینکه دچار هیچگونه درد و مرضی شوید، سیستم دفاعی بدنتان فعالیت را شروع میکند. بنابراین میشود بهوضوح ادعا کرد که در بدن من، در ناخودآگاه من، اطلاعاتی هست که چنین بیماریای وجود دارد، بلکه فعالیتهایی هم علیه بیماری انجام میدهد از لحظهای که بیماری شروع شده. مهم نیست که بیماری کی آنقدر اوج میگیرد که تبدیل به درد، رنج، تب یا علائمی شود که من در طول روزم بهوضوح ببینم که من را از پا درمیآورد و بفهمم مشکلی برایم پیش آمده. قبل از اینکه این مشکلات ظاهری خیلی حاد پیش بیاید، به هر حال مقدمات بیماری شروع شده، جسم در مقابلش فعالیت میکند و اطلاعات آن در ناخودآگاه وجود دارد؛ اینها بدیهی است. حالا چطور این اطلاعات میتوانند در رویا ظاهر شوند؟ وقتی سیگنالهای قویتر خودآگاهیام خاموش میشود، طبیعی است که سیگنالهای مربوط به بیماریتان بتواند قویترین سیگنالها باشد. یعنی جسمم وقتی در حالت آرامش است، انگار بزرگترین مشکلی که دارد این است که این گواتر خوب کار نمیکند؛ بنابراین رفتوآمدهایی بین بعضی از قسمتهای بدن با آنجا هست، پیامهایی از مغز میرسد برای جبرانش، به هر حال بدن در مقابل چنین مشکلی فعالیتهایی دارد؛ مخصوصاً حالتی که عفونت در بدن ایجاد شده — میدانیم اصلاً چه جریانی در سیستم دفاعی بدن ما هست: گلبولهای سفید میروند، مثل یک صحنهٔ نبرد؛ آنجا مدام نیروهایی فرستاده میشود و اگر کافی نباشد نیروهای دیگری فرستاده میشود. بنابراین بدن من جریانی از فعالیت را درون خودش دارد که آنقدر قوی نیست که من در طول روز به آن توجه کنم، ولی در حالتی که خودآگاهیام خاموش میشود این سیگنالهایی که رد و بدل میشود میتواند قویترین سیگنالهایی باشد که در جسم من وجود دارد، و اینها به نوعی میتوانند در رویا ظاهر شوند.
این شبیه همان توجیهاتی است که من میخواهم به نحوی از ایدهای که به نظر خودم خیلی خیلی خوب است — فروید در مورد مکانیسم پیدایش رویا — استفاده کنم. یادتان هست فروید میگفت رویا حافظ خواب است؛ میگفت من در حالت بیولوژیکی قرار گرفتهام که به این حالت نیاز دارم. حالا مثلاً وقتی تشنه میشوم در خواب، رویا برای اینکه من از خواب بیدار نشوم میخواهد مقداری مقاومت کند: در خواب میبینم که دارم آبی زلال میخورم.
فروید خودش تعریف میکند که اصلاً این بارها برای من پیش آمده که هر وقت غذایی بخورم که تشنهکننده باشد، در خواب — با اینکه فکر میکنم در همان تفسیر رویا مینویسد که با اینکه آب هم بالای سر خودم میگذارم و اینطور میدانم که مثلاً تشنه میشوم — باز این خواب را میبینم. چند دقیقه لااقل من را مشغول میکند تا نیمساعت دیگر بلند نشوم و خوابم ادامه پیدا کند. یا مثل آن مثال معروفی که دانشجویی گفته بود برای رفتن به بیمارستان صبح بیدارش کنند، وقتی خوابیده دارد صدایش میکنند که بیدارش کنند برود بیمارستان، یک خوابی میبیند؛ همان موقع دارد خواب میبیند که در بیمارستان است و دارند پیجش میکنند، و او در بیمارستان است و مشکلی ندارد.
احساس تعقیب در خواب
مثلاً وقتی پیج کردن ادامه پیدا میکند، احساسش این است که چرا اینقدر من را پیج میکنند؟ من که اینجا هستم. این پیج باید ادامه پیدا کند تا اینکه از خواب بپرد یا آن طرف خسته شود و برود و بعد این به خواب خودش ادامه دهد. این اینکه خواب — رویا وسیلهای است که از ادامهٔ خواب محافظت میکند — این ایده خوبی است، برای اینکه به نحوی رویا را طبیعی میکند. من حالا نمیخواهم بگویم که این ایده را مطلقاً میخواهم بهطور کامل حفظ کنم، یا یونگ — فکر نمیکنم یونگ خیلی این ایده را بهعنوان ایدهٔ مبنایی پذیرفته باشد — ولی فکر میکنم حداقل یک ایدهٔ بدیهی است و مورد کاملاً واضحی از همهٔ مردم دارد که این ایده برایشان کار میکند. همهٔ ما شاید برایمان پیش آمده که مثلاً صدای زنگ ساعت نوعی وارد خوابمان میشود و میخواهیم توجیهش کنیم و پا نشویم. و از نظر بیولوژیک هم به نظر میآید توجیه کاملاً واضحی دارد: بدن در مقابل چیزی که مزاحم ادامهٔ فعالیت حیاتیاش است مقاومت میکند. یعنی رویا میتواند این نقش را داشته باشد. حالا اگر مثلاً در خواب سیگنالهایی فعال باشند — ما در خواب به نوعی بهترین حالت برایمان این است که همهٔ سیگنالها خاموش باشند و آرامش مطلق داشته باشیم — اگر یک رشته فعالیتهای جسمانی ادامه داشته باشد و سیگنالها مدام رد و بدل شوند — یعنی وقتی میخوابید و بیمارید، جسمتان نمیتواند بخوابد؛ چون جنگ است مثلاً، چه کند؟ مجبور است در حوزههایی که در حال جنگ بوده فعالیت خودش را ادامه دهد — بنابراین بخشی از فعالیتهای جسم شما ادامه دارد، مغز مرتب فعالیت میکند و همین فعالیتها به نوعی میتوانند موجب رویا شوند.
اغتشاش سیگنالها از دیدگاه فروید
بنابراین رویا را من میتوانم همچنان همانطور که فروید در نظر میگرفت نتیجهٔ یک رشته اغتشاشها و سیگنالهای رد و بدلشده در زمان خواب بدانم. اینها میتوانند سیگنالهایی باشند که از بیرون مثلاً به گوش من وارد میشود و من در مقابلش نوعی مقاومت میکنم یا الی آخر. حالا فرض کنید آن اختلال مربوط به گواتر یا اختلال مربوط به تنفس باشد — من واقعاً در مورد گواتر اطلاعات کافی پزشکی ندارم — چه تأثیری واقعاً روی فعالیتهایی که جسم انجام میدهد دارد؟ مثلاً فرض کنید چون تنفس دچار اختلال است، شاید تصور طبیعیام این باشد که وقتی خوابیدم مغز من مجبور است بیش از حد ممکن فعالیت کند برای اینکه ریهام کارش را درست انجام دهد. مثل اینکه شما در حالتی که مشکلی ندارید نفس میکشید و اصلاً متوجه نفس کشیدن خودتان نیستید؛ یعنی مغزتان لازم نیست فعالیت اضافهای بکند و با ریتم مشخصی نفس میکشید. ولی حالا اگر در شرایطی قرار بگیرید که تنفس ساده نیست، متوجه تنفس خودتان میشوید؛ مثل اینکه باید تشخیص دهید کم تنفس بکنید یا پر، نفستان را حبس کنید یا فشار بیشتری بدهید. اگر تنفس در آدمی ضعیف شده به دلیل اینکه ریهاش خوب کار نمیکند، با فشار بیشتری هوا را باید در ریههایتان بدهید، بیشتر از حالت طبیعی. بنابراین اینجا یک رشته سیگنالهای اضافی مجبور است مغز بهطور مداوم ایجاد کند، چون از حالت طبیعی تنفس خارج شده است. مثل اینکه مدام باید فشار بیاورد که این ریه، ماهیچههایش کمی بیشتر فعالیت کنند و حجم هوای اکسیژن بیشتری بکشند؛ برای اینکه مثلاً نصف ریه ممکن است از کار افتاده باشد و بنابراین دو برابر باید فعالیت کند تا ریه تنفسش را ادامه دهد. حالا انتظار دارید که این در رویا برایتان ظاهر شود. این خودش مثل یک اختلالی است که مانع رویاست، برای اینکه دقیقاً مثل یک رشته سیگنالهای اضافه است که از حالت طبیعی خارج شدهاند. اگر خیلی زیاد شوند — اگر ریه کمکم در خواب از کار بیفتد — این پدیده اتفاق نمیافتد که شما هی مجبورید بیشتر تنفس بکنید؛ نهایتاً از خواب بیدار میشوید. خیلی آدمها با حالت تنگی نفس — کسانی که آسم دارند — واقعاً با تنگی نفس از خواب بیدار میشوند. انتظار دارید قبل از اینکه طرف از خواب بیدار شود چه جور رویاهایی ببیند؟ رویاهایی برای خودش بسازد که مثلاً من الان تو آب هم نمیتوانم خوب تنفس کنم؛ مثلاً در خواب هی به خودش چیز بگوید که دارم به سطح آب میرسم، و بعد ببیند نه، به سطح آب نمیرسم، نمیرسم، نمیرسد، تا اینکه از خواب بیدار شود. پس واضح است که بیماری میتواند در رویا با همان مکانیسم فرویدی خودش را ظاهر کند؛ یعنی به دلیل اینکه بیماری مانع خواب راحت است، رویا چیزهایی میسازد.
من واقعاً اعتراض پزشکی ندارم: اگر درست باشد که اختلال کار گواتر در رویا به صورت حرکتهایی با لرزش زیاد ظاهر میشود — مثل همان رقصی که از کنترل خارج شده — میشود حدس زد که نتیجهٔ اختلال گواتر در رویا این است که سیگنالهایی به ماهیچههای بدن فرستاده میشود و مثل اینکه نوعی حالت تشنج نتیجهٔ اختلال گواتر است. ممکن است — من واقعاً نمیدانم — مطالعه کرد که ممکن است کار طبیعی غدهٔ گواتر این باشد که در مورد یک رشته فعالیتهای عصبی کنترلهایی به وجود میآورد و اگر این خوب فعالیت نکند، اختلالهایی در سیگنالهای عصبی ایجاد میشود. وقتی شما خوابید، این سیگنالها وجود دارند؛ اینکه این اختلال خیلی جزئی باشد، این سیگنالها وجود دارند. اگر بیماری به حدی برسد که این سیگنالها جزو قویترین سیگنالهای زمان خواب باشند و مانع خواب شما شده باشند، رویایی میبینید که نوعی این حالتها را برایش شبیهسازی میکند؛ مثلاً من دارم میرقصم و در رقص که این حرکتها را انجام میدهم، مثل این است که آن ویژگیای را که در جسم من ایجاد شده دارد توجیه میکند، تا بتوانم توسط این داستان خواب خودم را ادامه بدهم تا هر جا ممکن است. اگر خیلی مسئله مهم نباشد، مثلاً ممکن است در خواب شما اینطور بشود — فرض کنید، من دارم کاملاً از یک اختلال تخیلی صحبت میکنم ولی طبعاً میشود برای روشن شدن مفهوم به اختلال؛ چون مثال گواتر را زدم فرض کنید — این اختلالها اینطور باشند که چند دقیقه بیشتر این حالت سیگنالهای عصبی طول نکشد. کاملاً ممکن است رویای شما موفق شود که این چند دقیقه شما را در حالت خواب نگه دارد بدون اینکه بیدار شوید؛ چون وقتی اینها قطع میشود باید رقصتان را تمام کنید و بروید خانهتان و خوابتان را ادامه دهید. رویا وسیلهٔ طبیعی خودش را ادامه میدهد؛ یعنی بعد از اینکه این سیگنالها خاموش شدند، سیگنالهای دیگری میآیند که مؤثرترند در اینکه مثلاً جهت رویا چه باشد. پس بدون اینکه از تئوری مورد قبول عموم خارج شوید و بدون اینکه از تئوری فروید خارج شوید — که به نظر من تئوری جالبی است؛ من کمتر در آثار یونگ دیدهام که مثل این تئوری فروید سعی کرده باشد به نحوی برای تولید رویا مکانیسمهای بیولوژیک درست کند، یعنی مکانیسمی که رویا چطور ایجاد میشود را خیلی زیستشناسی کند — و این شیرهای است که فروید بیشتر به آن ملتزم است. و من احساسم این است — بعداً سعی میکنم بگویم — که تناقضی با حرفهای یونگ ندارد؛ اگر بشود شیوهٔ نگاه یونگ به تفسیر رویا را با آن مدل فرویدی تولید رویا به نحوی تلفیق کرد، خوب است؛ برای اینکه مدل تولید رویای یونگی چیز جالبی ندیدم حداقل، که مثلاً رویاها از نظر مکانیسمهای بدن و کارکرد مغز چطور ایجاد میشود.
یکی از حاضران: مگر چیزی بدون سیگنال مغز در بدن انجام میشود؟
نه؛ به نظر من آن سیگنال انجام میشود. فرض کنید اگر کاری کمتر یا بیشتر باشد، این سیگنال بیشتری به حساب میآید. فکر میکنم بدیهی است؛ به نظر من بدیهی میآید. اگر منظورتان این است که شدت سیگنالها را اندازه بگیریم که حتماً زیاد شده، حرفهای من مستقل از این است که زیاد شده یا کم شده؛ کافی است غیرعادی شده باشد. غیرعادی شده دیگر، برای اینکه شما دارید به نحوی دیگر نفس میکشید؛ چیزی غیر از حالت طبیعی است. من آره، تصور طبیعی من این است که لابد سیگنالها قویترند؛ ممکن است از نظر پزشکی برعکس باشد. به هر حال حرفی که من لازم دارم این است که خلاصه تمام فعالیتهای بدن به نحوی توسط مغز کنترل میشود — این حداقل بر اساس تئوریهای موجود در نوروساینس و همهٔ اینها — توسط جریانی الکتروشیمیایی از آنجا ایجاد میشود؛ به صورت جریان الکتریکی وارد رشتههای اعصاب میشود؛ دستور مثلاً اینکه الان ضربان قلب بالا برود یا پایین بیاید، خلاصه در سیستم عصبی به نوعی ظاهر میشود. من نمیدانم وقتی ضربان قلب میخواهد بالا برود شدت سیگنالها اضافه میشود یا نه؛ مکانیسمهایش را واقعاً نمیدانم و اصلاً هم مهم نیست. مهم این است که عادی نباشد و بدن در شرایط طبیعی خودش نباشد. هرچند شما آدمی که سالم است و مشکل روانی ندارد، همه چیز خیلی خوب است و خیلی راحت میخوابد. یعنی در پایین هم این ایدهٔ فرویدی همچنان برقرار است: اگر به سیستم عصبی نگاه کنیم، در پایین همیشه — نه در خواب، در بیداری هم — میخواهیم در کمترین تنش ممکن باشیم.
تنش بدنی و مزاحمت خواب
سیگنالهایی که مغز مداوم برای ضربان قلب شما میفرستد، آن حالت پیشفرضش تنش حساب نمیشود. هر سیگنالی — متوجه هستید — ما که من هم همینطور دارم زندگی میکنم، قلبم طبیعی و سالم است، نمیترسم، همه چیزم درست است، اتفاق خاصی نمیافتد، ولی تنشی در مورد مثلاً ضربان قلبم ندارم. ولی اگر بیماری قلبی داشته باشم، در همان ناحیه دچار تنش میشوم؛ مثلاً اگر رگها گرفته باشند، مجبوراً در شرایطی تپش قلب پیدا میکنم برای اینکه خون بیشتری مثلاً به جایی که لازم است برسد. اینجا فعالیت غیرعادی انجام میشود؛ این مزاحم رویاست، مزاحم خواب است — نهایتاً بین رویا و خواب کلمهها را جابهجا میکنم: مزاحم خوابیدن — به اندازهای که اگر سوزنی در خواب به پایتان تماس پیدا کند، سیگنالی میآید و مزاحم خوابیدن شماست. و رویا چه میکند؟ فروید میگوید منحصراً رویا این کار را میکند؛ من میگویم لازم نیست من بگویم که انحصاراً باشد؛ ما میدانیم که رویا این کار را میکند؛ همهمان تجربه کردهایم که رویا جلوی سیگنالهای مزاحم خارجی را که بهوضوح میگیرد، داخلی مثل تشنگی را هم میگیرد و سعی میکند خواب را به نحوی ادامه دهد. با اینکه مثلاً انگار — از نظر فروید؛ فروید به این میگوید برآورده شدن آرزو، اینکه آرزوی مثلاً موقع خواب — خودِ خوابیدن مثل آرزویی است برای موجود زنده؛ یعنی آرزو یعنی چیزی مورد نیاز و خواستنی که لذت میدهد و تنش را کم میکند. درستترین عبارت برای نوع تفکر فرویدی این است که تنش را کم میکند؛ فروید حتی اینقدر خوشبین نیست که بگوید لذت ایجاد میکند؛ مفهوم خیلی چیز دیگری است و دیدش واقعاً حالت ماشینی به هر حال دارد.
من میگویم در مورد بیماری عجیب نیست اگر فروید اعتقاد پیدا کرده باشد به اینکه بیماری یا مرگ و این چیزها ممکن است در رویا ظاهر شود. من اگر بیماری شدید داشته باشم — در حدی ببینید — از نظر من کاملاً طبیعی است که جسم من بهعنوان یک ارگانیسم زنده واقعاً وقتی کار به جایی میرسد که دیگر در سراشیبی قرار گرفته — مثلاً این بیماری که دیگر محال است کار درست شود، مثل دستگاهی که دیگر اینجایش سوخت و آنجایش هم سوختش تمام است و دیگر معلوم است که نمیشود این را برگرداند — بنابراین عجیب نیست که اطلاعات مربوط به آن مرگ در جسم وجود داشته باشد.
نهتنها اطلاعات در مورد وضعیت فعلی وجود دارد؛ اگر در سراشیبی بیقرار گرفته باشید که دیگر راه برگشت نیست، مثلاً جسم کاملاً دارد متلاشی میشود. فرض کنید در جنگهایی که بین گلبولهای سفید و میکروبها میشود؛ در یک لحظه دیگر شکست قطعی میشود؛ یعنی دیگر همهٔ نیروهای ذخیره هم رفتهاند و همهشان نابود شدهاند؛ بنابراین جسم انگار در این حالت است. و میدانید معمولاً جسم قبل از مرگ حالتهایی دارد که از نظر علمی کاملاً جزو چیزهای تثبیتشده است؛ ما حالتهایی قبل از مرگ داریم که به نظر میآید حالتهای خوشی قبل از مرگ وجود دارد.
حالتهای پیش از مرگ
یک اسم علمی هم دارد که یادم نیست. به هر حال ببینید، اگر واقعاً اینطور تصور کنید — بدن انسان و مثلاً حیوانات هم که کاملاً به نظر میآید در موردشان تثبیت شده است — وقتی کار تمام میشود دیگر نمیجنگد و نوعی آرام میشود. مثلاً حیوانی که شکار میشود، هورمونهای دیگری ترشح میشود که اصلاً کار تمام است؛ یعنی الان مثلاً شکار شده، گردنش در دهان است، به نحوی دیگر درد را زیاد احساس نمیکند؛ حالتی از کرختی و شبیه خوشی به او دست میدهد، مثل اینکه دیگر سیستم عصبی چه کاری دارد فعالیت میکند که درد را منتقل کند؛ جایی هست که یک رشته مکانیسمهای حیاتی متوقف میشوند، به دلیل اینکه — ببینید — وا میدهند. تا حالا یک عمل حیاتی داشتند انجام میدادند. مثلاً در مقابل بیماری واقعاً اگر جسم — اگر گلبولهای سفید، سیستم دفاعی بدن — مطلقاً آخرین تلاشهایش را بکند و شکست بخورد و هیچ نیروی ذخیرهای هم نباشد که مثلاً گلبول سفید بیشتری تولید شود و همه چیز از بین رفته، لزومی ندارد دیگر خیلی دست و پا بزند؛ به همان حالت سراشیبی میافتد. واقعاً اینها مشاهدات بدیهیای هستند که وجود دارند. بنابراین بدن خیلی زودتر از اینکه من بفهمم — مردم بفهمند — نوعی تشخیص داده که دیگر کار تمام است. بنابراین ممکن است این اتفاق خیلی قبل از مردن حتی بیفتد. این سراشیبی لزوماً مربوط به گلبولهای سفید و اینها نیست؛ لزوماً اینطور نیست که وقتی گلبولهای سفید دیگر شکست میخورند، شما فرداش بیفتید و بمیرید؛ ممکن است تا وقتی که آن عفونت همهٔ بدنتان را بگیرد و مرگ اتفاق بیفتد خیلی طول بکشد. کما اینکه این آدمهایی که ایدز دارند مشکلشان همین است؛ سیستم دفاعی بدنشان کلاً از کار افتاده. ممکن است رویای مرگ را از همین الان ببینند دیگر، برای اینکه به نظر میآید آدمی که سیستم دفاعی بدنش کار نمیکند، حالا امروز نه فردا، خلاصه این عفونتهای جزئی که در بدنش هست، ویروسهایی که هست، اینها به هر حال بدن را اشغال میکنند و کارش تمام میشود. پس اصلاً ایدهٔ عجیبی نیست که ما نهتنها معتقد باشیم در ناخودآگاه اطلاعاتی مربوط به وضعیت حاضرِ جسم وجود دارد، بلکه آیندهٔ نزدیکش هم بهوضوح میتواند وجود داشته باشد. بنابراین اصلاً به نظر من، عدهای این را نوعی نقض تئوری فروید میگیرند: فروید چطور معتقد است که مرگ را آدم در خواب میبیند؟ نه آرزویی هست، نه فلان. ولی قبول دارید که اگر کمی بیولوژیک بهش نگاه کنید، اصلاً با تئوری فروید تناقض ندارد؛ کاملاً به نظر من واضح است که فروید به همین دلیلی که من میگویم میتواند توجیه کند که با همان تئوری رویایش آدم میتواند خواب مرگ ببیند؛ برای اینکه — مفهوم اطلاعات و ناخودآگاه و اینها را بگذارید کنار — جسم دارد در طول خواب فعالیت میکند و سیگنالها رد و بدل میشود؛ اینها به هر حال به نوعی رویا مربوط به این سیگنالها میشود و میتواند خودش را به نحوی ظاهر کند. در مورد بیماریها معمولاً شبیهسازی حالتهایی به وجود میآید که احتمالاً بیماری خودش ایجاد میکند. رویا بهطور خیلی خفیف ممکن است — ممکن است شما هنوز متوجه اختلالهای تنفسی خودتان نشده باشید، آنقدر شدید نیست که هنوز آسم را، مثلاً حملهٔ آسم را در بیداری تجربه نکرده باشید، ولی آسم اینطور نیست که یک دفعه در یک لحظهٔ زمان بیاید؛ قبلش تنگینفسهای کوچکی داشتید، مثلاً چیزهای چندثانیهای داشتید ولی به آنها توجه نکردید. ولی در خواب اینها میتوانند خیلی ظریفترش را آشکار کنند و میتوانند به صورت رویا ظاهر شوند.
حالا من سوالم این است؛ اصلاً این موضوع را از اینجا شروع کردم برای اینکه از این صحبت کنم: چطور است که رویا اطلاعات را به ما به صورت کلامی نمیدهد و به صورت تصویری میدهد؟ اولاً فایدهای دارد؛ اگر در رویا، اگر مکانیسم فرویدی را قبول کنید — چطور ممکن است در رویا ناخودآگاهتان بیاید به شما کلامی را، اطلاعاتی را به صورت زبان منتقل کند و این به دردتان بخورد، به درد این بخورد که خوابتان را ادامه دهید؟ اگر با تئوری فروید نگاه کنید، این اصلاً کاملاً حرف بیمعنایی است؛ برای اینکه اگر در رویا یک دفعه مثلاً یکی بیاید به صورت کلامی به شما بگوید «کارت تمام است، مردی»، از خواب پا میشوید. یا مثلاً بگوید «تو آسم داری، تو فلان داری» — که به نحوی برعکس است؛ رویا از نظر فرویدی به نحوی در جهت این است که خواب ادامه پیدا کند. بنابراین طبیعی است که آن سیگنالها را به نحوی به صورت رویایی تصویری شبیهسازی کند که شما بتوانید در آن تصاویر زندگی کنید و خوابتان را ادامه دهید. این یک پاسخ فرویدی خیلی بدیهی است که اصلاً اینجا هیچ فایدهای ندارد که از کلام استفاده شود. و فروید البته معمولاً اینطور در مورد تصویری بودن و نمادین بودن — بحث اینشکلی؛ در مورد نمادین بودن اصلاً حرف دیگری میزند، اینکه چرا همه چیز اعوجاجش پیدا میکند، که قبلاً دربارهاش صحبت کردهام.
ناخودآگاه ناصح مهربان نیست
حالا بیایید تئوری فروید را موقتاً بگذارید کنار؛ یعنی از تئوری فروید استفاده نکنید. بیایید فرض کنیم — به یک معنایی این چیزی که من دارم میگویم یونگ هم قبول ندارد.
یونگ: استراق سمع نه پیام مستقیم
میخواهم کار را به اینجا برسانم که بگویم اصلاً ناخودآگاه موجودی ناصحِ خیلی مهربان است که از صبح تا شب داشته باشد به شما حرفهایی بزند که مثلاً به نفعتان است. یونگ واقعاً این را قبول ندارد؛ با صراحت میگوید اصلاً چنین نیست؛ نباید رویا را به صورت پیامی از ناخودآگاه برای خودآگاه نگاه کنیم، یا اصلاً فعالیت ناخودآگاه را نباید اینطور نگاه کنیم که دارد با ما حرفی میزند. میگوید بیشتر شبیه این است که شما حرفی را که دو نفر با همدیگر میزنند میشنوید، مثل استراق سمع کردن؛ نه اینکه او میگوید میخواهد به تو چیزی بگوید. ناخودآگاه — که از اسمش برمیآید — نمیخواهد کاری بکند؛ یعنی اینطور نیست که تصمیم بگیرد مثلاً امشب که این خوابید به بگویم که دارد میمیرد یا به بگویم که مثلاً بیماری گرفته. این شکل نیست؛ واقعاً آن در آن لحظه اتفاقی میافتد و آن اطلاعات رد و بدل میشوند بدون اینکه تصمیمی وجود داشته باشد یا پیامی به معنایی که ما برای همدیگر مثلاً حرف میزنیم وجود داشته باشد. حالا ببینید؛ این حرفی که به هر حال به نحوی حرف یونگی حساب میشود — یونگ در این زمینه حرفی دارد که من دقیقاً نقل نمیکنم ولی بعداً تقریباً نقل میکنم — که چرا ناخودآگاه از زبان استفاده نمیکند برای اینکه اطلاعاتی را به ما منتقل کند؟ ببینید، این مورد بیماریها مثال خوبی است. فرض کنید اصلاً میخواهد با زبان صحبت کند؛ از چه زبانی باید استفاده کند؟ مثلاً باید به بیمار بگوید با یک اسم علمی بیماری را نام ببرد؟ اینجا مشکل پیش میآید. مشکل چیست؟ کلام — کلام و زبان چیزی است که اولاً ما یک سنت پزشکی داریم که در آن بیماریها دستهبندی شدهاند؛ کاملاً ممکن است این دستهبندی دستهبندی خوبی نباشد. ما الان به چیزی میگوییم مثلاً آسم؛ شاید ناخودآگاه ظریفتر به موضوع نگاه کند؛ یعنی شاید رویاهای آسم بعداً اصلاً معلوم شود پنججورند و خود آسم هم بر حسب اینکه منشأاش چطور است و نحوهٔ تظاهرش چطور است، بعداً به پنج نوع آسم کوچکتر تقسیم شود. متوجه هستید چه میخواهم بگویم؟ زبان — با واژهها چه میکنیم؟ جهان را افراز میکنیم. این مجموعه را اسمش را میگذاریم آسم، اینها را کلاً بهش میگوییم تیفوئید؛ واقعاً اینطور نیست که بعداً قبول داشته باشد تیفوئید یک چیزی است و آسم یک چیز است. یا مثلاً فرض کنید انواع دیگر بیماریها؛ ممکن است اینها با همدیگر تفاوتهایی داشته باشند، یا جاهایی زیادی افراز کردهایم یا جاهایی کم افراز کردهایم. اصلاً افرازی که ناخودآگاه ممکن است بشناسد — اگر افرازی وجود داشته باشد — کاملاً ممکن است با افرازهایی که از دل زبان معمولی خودمان داریم فرق کند. من الان در زبان ژاپنی عالمی واژه وجود دارد در مورد بیان احساس انسان نسبت به طبیعت که ما همهاش را با همدیگر شاید دو واژه هم در فارسی نداریم؛ مثلاً ما در فارسی نمیگوییم «من احساس مثلاً صبحگاهی نوع اول دارم»، ولی آنها واقعاً واژهای دارند در مورد نوعی احساس که آدم وقتی صبح از خواب پا میشود و هوا مثلاً خیلی لطیف است به آدم دست میدهد. حالا شاید هم کمی بیشتر از آن لازم باشد؛ من در فارسی باید چهار جمله بگویم برای اینکه این را توصیف کنم. بنابراین واژهها و زبان ما اصولاً نوعی قرارداد بین آدمهاست، بسته به جامعه است، و کاملاً ممکن است واژههای بیهوده و احمقانهای وضع شده باشد که به هیچ چیز واقعی اشاره نمیکند. بنابراین اصلاً اینکه ناخودآگاه بیاید از زبان روزمرهٔ شما استفاده کند مثل این است که ما داریم مثلاً بهش حکم میکنیم که «تو، درست است که ما بد حرف میزنیم و اشتباهی مثلاً به اشیاء نگاه میکنیم، ولی حالا اشکال ندارد برای اینکه من بهتر بفهمم، تو بیا اینطور با من صحبت کن». ناخودآگاه چه میکند؟ یک بیماری هست؛ این بیماری یک واقعیت است؛ اصلاً عوارضی دارد و چیزی شبیه عوارضش را به شما در رویا نشان میدهد. این خیلی بهتر از این است که اسمی برایش بگذارد؛ اسمش در ممکن است اصلاً در واژگان پزشکی ما الان وجود نداشته باشد، اگر شما دچار یک بیماری ناشناخته باشید — بعد آن ناخودآگاه باید چه کند؟ ۵۰۰۰ سال قبل ناخودآگاه چطور باید به مردم میگفت آسم گرفتهای، فرض اینکه اصلاً هیچ واژهای برای آسم وجود نداشته باشد؟ بنابراین زبان — زبان واقعاً یکی از چیزهایی است که در آن لایهٔ خودآگاهی تولید میشود؛ بیشتر از هر چیزی به نظر میآید خودآگاه ما تولیدش میکند و تثبیتش میکند، حداقل. حالا اگر ویژگیهای ذاتی زبان داشته باشد — که من فکر میکنم دارد — ولی به هر حال خودآگاهی ما در وضع واژگان و در نحوهٔ استفاده از قواعد گرامری کلی دخالت دارد و کاملاً ممکن است زبان اعوجاجهای اساسی داشته باشد نسبت به بعضی از چیزهای طبیعی که در عالم وجود دارد. ناخودآگاه اطلاعاتی فوقالعاده عمیق در مورد مکانیسمها دارد — یک مثال خیلی ساده: ناخودآگاه ما الان خیلی اطلاعات در مورد مکانیسمهای روانی ما دارد که اصلاً هنوز هم که هنوز شناخته شده نیست. اگر ناخودآگاه بخواهد به نحوی دربارهٔ آنیما صحبت کند — و حالا یونگ هم نبود که برای آنیما اسم بگذارد — چه باید بکند؟ اصلاً من میخواهم بگویم اصلاً معنی ندارد که کسی فکر کند رویا اطلاعات خودش را در قالب زبان به من منتقل میکند.
نسبتدادن زبان روزمره به ناخودآگاه
نه تنها — اگر مکانیسم فرویدی را قبول داشته باشید این کاملاً حرفی بیمعنا میشود، که چرا کلامی نیست پیامهایی که ناخودآگاه به ما میدهد — از طرف دیگر نگاه کنید: اصلاً نسبت دادن زبان روزمره به ناخودآگاه خودش کاملاً حرفی بیمعناست، برای اینکه به نحوی نحوهٔ صحبت کردن با کلام، مجموعه اطلاعاتی را که میشود انتقال داد کاملاً محدود میکند برای ناخودآگاه؛ برای اینکه مجبور است در مورد چیزهایی صحبت کند که شما برایش واژه و مثلاً چیزی در زبانتان دارید، و تازه به همان معنیهایی که اشتباهی که شما ممکن است وصل کرده باشید. این دقیقاً ضد آن کاری است — میخواهم این را متوجه شوید — صحبت کردن با زبان روزمره دقیقاً ضد آن کاری است که ناخودآگاه میخواهد بکند. ناخودآگاه معمولاً میخواهد چیزی را که در خودآگاهی شما نیست و وصول نمیتوانید به آن پیدا کنید یا در حال حاضر ندارید، به نحوی به شما منتقل کند. اگر بیاید از ابزارهای ساختهشده توسط خودآگاه استفاده کند، به نحوی نقض غرض است. این اطلاعات — تقریباً این چیز تثبیتشدهای است در سنت یونگی — که ناخودآگاه در شما رویاهایی شامل اطلاعاتی که در خودآگاهی شما وجود دارند نمیبیند اصلاً. یعنی من یک رویای تکراری میبینم، انگار میخواهد اطلاعاتی به من منتقل شود. من از این به بعد این را دارم میگویم و مدام این حرف را میزنم که «ناخودآگاه، رویا میخواهد این را به من بگوید»؛ ولی یک بار گفتم که مسئلهٔ پیامفرستادن و مشتق بودن این حرفها را اینطور نگاه نکنید، ولی این زبان سادهای است برای حرف زدن. میگویم ناخودآگاه مثلاً هیچوقت چنین اطلاعاتی به من نمیدهد. فکر نکنید ناخودآگاه موجودی است مثل آن سرخپوستی که یک مرد بزرگی آنجا نشسته و دارد مثلاً تو را راهنمایی میکند. یونگ اینطور نگاه نمیکند.
آن بخشی که گفتم: یونگ میگوید وضعیت ما موقع خواب دیدن مثل آدمی است که وارد کشوری شده که مردمش به زبان بیگانه، به زبان خودشان صحبت میکنند. نمادین بودن، تصویری بودن و همهٔ این پیچیدگیهایی که در رویا هست مثل این است. اولاً آنها برای خودشان صحبت میکنند، و اینکه وایساده باشند به من فقط پیام بدهند — من در حالت خواب اطلاعاتی در ناخودآگاه را میگیرم. نمیتوانم به این معنای واقعی کلمه بگویم که آنجا ناخودآگاه نشسته و وقتی من خوابیدم همه چیز ساکت است و مثلاً با من حرف میزند؛ مرد بزرگی دارد با من حرف میزند. ولی در آن اطلاعاتی وجود دارد که من به این اطلاعات دسترسی پیدا میکنم؛ مثل این است که آدمهایی دارند حرف میزنند و من میتوانم این حرفها را بشنوم، و آدمهایی که به زبان خودشان حرف میزنند. در واقع توجیه یونگ در مورد نمادین بودن رویا این است که رویا نمادین است برای اینکه ناخودآگاه زبان ویژهٔ خودش را دارد؛ نه سانسوری در کار است از نظر یونگ، نه چیز دیگری. این زبان تصویری و زبان نمادین، زبان ویژهٔ ناخودآگاه است و به نظر میآید زبان خودآگاه ما روی این زبان ناخودآگاه ساخته میشود؛ یعنی بیسش این زبان ناخودآگاه است. مثل اینکه — به هر حال مثلاً زبان چیست؟ زبان این است که من یک نماد قراردادی را، یک واژه را، جای چیز دیگری میگذارم. ناخودآگاه این کار را شروع کرده؛ مثلاً تا جایی آمده تصاویری را جای معانی میگذارد. مثلاً اگر بخواهد دربارهٔ آنیما حرفی بزند — من مدام این اصطلاح را به کار میبرم؛ اگر بخواهد چیزی دربارهٔ آنیما بگوید، مثلاً آنیما به شکل یک دختربچه یا به شکل دیگری در رویا ظاهر میشود — این نوعی نمادپردازی است که مقدمهٔ ساختن زبان است. حالا شما کافی است به جای هیئتِ مثلاً یک دختربچه که مدام در رویاها ممکن است به جای آنیما ظاهر شود، برایش اسمی بگذارید، واژهای اختراع کنید و واقعاً بگویید این یعنی این. قطعاً واژهگذاری به نحوی حالتی گسسته دارد که کمی قدرت زبان را پایین میآورد.
مرجع معانی و محدودیت زبان
ببینید، ما وقتی زبان را اختراع میکنیم و با زبان کار میکنیم، باید توازنی بین دو انگیزه برقرار کنیم: یکی اینکه به اندازهٔ کافی واژه درست کنیم، به اندازهٔ کافی گرامر به وجود بیاوریم که بتوانیم دربارهٔ چیزهایی که میخواهیم صحبت کنیم؛ دوم اینکه این را کمینه نگه داریم. یعنی عاملی برای گسترش زبان وجود دارد — من میخواهم دربارهٔ چیزهای بیشتری بتوانم صحبت کنم — و عاملی هم برای محدود کردن. اگر برای هر شیئی — برای این لیوان اسمی بگذارم، برای لیوان شبیهش اسم دیگری بگذارم — تعداد واژگانم را برسانم مثلاً به صد هزار میلیارد و تعداد قواعد را به همان اندازه. واقعاً زبانهایی وجود دارند که در آنها گذشته و حال و آینده نیست؛ گذشتهٔ خودش سه نوع گذشته است — مثلاً تا یک روز قبلش؛ بعضی زبانهای قدیمی تفکیکشان در مورد زمان خیلی پیچیده است. و خیلی هم تعجب میکنند؛ مثلاً فکر میکنم یک زبان سرخپوستی معروف وجود دارد که سه گذشته دارد، یا آفریقایی، یادم نیست. یعنی مثلاً تا دیروز یکجور فعل صرف میشود، از یک هفته یکجور فعل، از آن به بعد فعل دیگری. یعنی اینطور نیست که فقط یک ماضی ساده وجود داشته باشد به معنای اینکه من این کار را تازه انجام دادم، یکی دو ساعت است. مثلاً اگر شما در چنین زبانی زندگی کنید و بعد با زبانهایی مواجه شوید که گذشته را کلاً یکسره یکی میگویند، اصلاً باورتان نمیشود؛ میگویید اینها چه آدمهایی هستند. این کار را تازه انجام دادی، آن را بیست سال قبل؛ چطور یکجور فعل برایش صرف میکنی؟ واقعیت این را نمیشود گفت کی اپتیموم کار میکند.
حالا شاید بشود یک برنامهٔ کامپیوتری خیلی عجیبی نوشت و با مجموعهای مرجع از معانی تعریف کرد و ببینیم چهقدر انواع فعل، مثلاً زمان لازم داریم برای اینکه خوب بتوانیم صحبت کنیم. به هر حال آن آدمهای آفریقایی یا سرخپوست هم دیگر تعداد زمانهایشان از بیست، سی تا فراتر نمیشود؛ نمیشود مثلاً برای دو دقیقه قبل زبانی داشته باشم و سه دقیقه قبل جور زمان دیگری؛ اصلاً مفهوم نمیشود زبان. بنابراین ما وقتی زبان را ابداع میکنیم، در عین اینکه وسیلهٔ بیانی خوبی به دست میآوریم، داریم خودمان را محدود هم میکنیم؛ یعنی خیلی چیزهایی را که با همدیگر تفاوت دارند خلاصه در یک جعبه میریزیم و به این میگوییم مثلاً آسم، به این میگوییم گنجشک. میشود الان این گنجشکها را به چند نوع تقسیم کرد دیگر، بر اساس یک ویژگی، اگر واقعاً زندگیمان از راه گنجشک بگذرد. مثال خیلی معروفش این است که اسکیموها سی واژه برای برف دارند؛ عربها شاید به زحمت یکی داشته باشند. ها؟ اما نه، برای آنها لازم است. ببینید، برفی که مثلاً پودری است و از آن نوع برفهایی که در قطب شمال ظرف نیمساعت ممکن است سه متر بنشیند باید واژهای داشته باشد، با مفهومی از خطر هم در آن باشد؛ تا برفی که خیلی نرم است، برفی که نشانهٔ پایان مثلاً زمستان است، برفی که ممکن است آمدنش باعث آب شدن یک رشته برفها باشد یا نشانهٔ خوبی باشد برای اینکه شکار زیاد میشود. آدمی که جایی زندگی میکند که از صبح تا شب دارد برف میبارد، کلاً یک واژه نمیگذارد که «دارد برف میآید»؛ برف صبحگاهی، برف شامگاهی. واقعاً اسکیموها فکر میکنم سی واژه دارند. عربها — ببینید، اصلاً قبول دارید که این حرف الان نوعی اشتباه است؟ من بگویم سی واژه برای برف دارند؛ آنها میگویند شما برای سی چیز یک اسم گذاشتهاید؛ آدمهای بیدقتی هستید؛ چطور به همهٔ این چیزها — ما میگوییم برف، باران، تگرگ؛ سه چیز به نظر ما از آسمان میآید — ولی از نظر آنها چیزهای خیلی مختلف و متنوعی از آسمان میآید، برای اینکه همیشه دارد چیزهایی میآید؛ طبعاً در زندگیشان هم خیلی مؤثر است. میگویند اعراب برای شتر سیصد اسم دارند؛ از نظر خود اعراب چنین نیست؛ آنها سیصد جور حیوان میبینند که سیصد اسم برایش درست کردهاند. مثلاً ما الان چند جور شتر میشناسیم؟ دوکوهانه و یککوهانه؛ یک شتر آمریکای جنوبی هم هست که خوشبختانه بهش میگوییم لاما — اصلاً اسم خارجیاش را بهش میگوییم — ولی اعراب اینطور نگاه نمیکنند؛ یککوهانهٔ کوچک ممکن است داشته باشند، بزرگ، و غیره. به هر حال در کدینگ نوعی کد هست؛ کسی اسمش را میداند؟ همین که طول کد — کدِ اپتیموم چیست؟ طول کد باید با فرکانسش رابطهٔ اپتیمومی داشته باشد. یعنی اگر مثلاً واژهای را صد هزار بار در متن مثلاً صدصفحهای مینویسم، هزارصفحهای مینویسم، این با این باید عرضی داشته باشد اصلاً؛ ولی اگر واژهای در طول عمر یک آدم ممکن است فقط یک بار استفاده شود، بگذار ده حرف داشته باشد، واژهای عجیبوغریب و کمی سنگین؛ اشکال ندارد. عاقلانِ زبان این کار را میکنند. به هر حال زبان نوعی افراز جهان است که در عین اینکه به ما قدرت بیان میدهد، در عین حال قدرت بیان ما را محدود هم میکند. درست است؟ بنابراین حرف زدن از اینکه ناخودآگاه بیاید با زبان مثلاً فارسی صحبت کند و پیام به من بدهد — اگر حالا قصدش پیام دادن باشد — کاملاً حرفی هجوآمیز است. من در زبان فارسی برای مثلاً احساسات خودم نسبت به طبیعت واژهای وضع نکردم؛ ناخودآگاه هم آن احساس را در خواب برای من میتواند ایجاد کند. چه احتیاجی دارد از واژه استفاده کند؟ از واقعیت دارد استفاده میکند؛ خودِ آن حس را برایتان ایجاد میکند، یا تصاویری میسازد، داستانی درست میکند که آن معانی واقعاً در آن وجود دارد بدون اینکه لازم باشد از کلام استفاده کند. این معنایش این نیست که در ناخودآگاه کلام وجود ندارد؛ ما همهمان در ناخودآگاه میدانیم کلام وجود دارد، و کاملاً ناخودآگاه از کلام هم میتواند حتی استفاده کند برای انتقال اطلاعات، ولی خودش را محدود به چنین وسیلهٔ ارتباطی نمیکند. ویژگی زبان — مثلاً وضع واژگان و ساختن گرامر — همیشه نوعی سادهسازی است، تا حد ممکن برای اینکه آموزشش راحت باشد، تشخیص و پردازشش راحت باشد؛ در حالی که ناخودآگاه این محدودیتها را ندارد. بنابراین اگر در انسان — جزو بدنش — مثلاً چیزی مثل مانیتور هم بود و میتوانست در آن تصاویری ایجاد کند، ممکن بود اصلاً زبان را اختراع نکند. چرا؟ چرا برای سیب واژه بگذارد در حالی که میتواند یک سیب نشان بدهد؟ چرا نمادپردازی را باید با واژگان انجام دهد؟ میشود خیلی واقعیتر؛ و این مجموعهٔ انبوه چیزهایی که مثلاً فیلمبرداری کردهاند را اگر بتوانند روی اسکرین بیاورند مردم ببینند، ممکن بود دیگر در زبان — قطعاً زبان تصویری نوع دیگری میتوانستند برای خودشان بسازند. پس زبان ناشی از یک رشته محدودیتهای ارتباطی بشر است و سادهسازی شده است، اپتیموم شده است.
تصویر و احساس بهجای واژه
بنابراین چیز خیلی محدودی است؛ نه اینکه از آن نتوان استفاده کرد، ناخودآگاه بهطور طبیعی از آن استفاده نمیکند و بیشتر متکی است به تصاویر و ایجاد مستقیم احساسات. اگر واقعاً من دسترسی به سیگنالهایی داشته باشم که به من احساس صبحگاهی نوع اول میدهد، لازم نیست در زبان ژاپنی یا زبان دیگر از آن واژه استفاده کنم؛ حتی برای آدم ژاپنی هم رویا میتواند آن احساس را در خواب القا کند، برای اینکه آن احساس به هر حال چیزی در بدن است. اگر رویا دستش باز باشد برای اینکه آن حالت مثلاً هورمونی یا سیگنالهای مربوط به آن حس صبحگاهی را وقتی ایجاد میشود پدید بیاورد و شما در رویا بهشدت آن را احساس کنید، این کار را انجام میدهد. چرا به شما بگوید مثلاً «بترس»؟ شما را میترساند در خواب. مستقیماً — اینقدر آدرنالین؛ شما احتمالاً تجربه کردهاید که گاهی ترسهای در رویا یا لذتهای در رویا خیلی عمیقتر و قویتر از حسهای حالت بیداری هستند. وقتی چنین مکانیسم سادهای وجود دارد که مستقیماً میشود احساس به وجود آورد، تصویر به وجود آورد، دلیلی ندارد ناخودآگاه از این امکانات صرفنظر کند و بیاید — برای اینکه من یاد نگرفتهام اطلاعاتاش را تجزیه و تحلیل کنم — مثلاً به زبان فارسی با من صحبت کند. این نکته که کلام در واقع محدودکننده است و اصلاً غیرقابل استفاده برای ناخودآگاه، به دلیل اینکه آن مفاهیمی — مثلاً آن بیماری که ایجاد شده، آن اتفاقی که دارد میافتد — اصلاً در قالب زبان نمیگنجند؛ ما برایشان هنوز واژهای ابداع نکردهایم. اگر یونگ واژهٔ آنیما را نگذاشته بود، تا صد سال پیش مردم واژهٔ آنیما نداشتند؛ مفهوم آنیما نداشتند، نه اینکه واژه را نداشتند. پس رویا نباید دربارهٔ آنیما اصلاً حرف میزد، در حالی که رویا به نظر میآید بیشتر از هر چیزی — در به اصطلاح نگاه یونگ — دربارهٔ آنیما حرف میزند و دربارهٔ آنیموس؛ مثلاً اینها جزو موضوعهای اصلی رویاها میتوانند باشند.
فکر میکنم پس اینجا چیز واضحی وجود دارد: چه به مکانیسمهای بیولوژیک رویا نگاه کنیم، چه به مفهوم زبان و ارتباطش با زبان ناخودآگاه نگاه کنیم، به هیچ وجه معنی ندارد انتظار — یعنی این انتظار اصلاً انتظارِ بیهودهای است — که بخواهیم ناخودآگاه به زبانی که من میفهمم صحبت کند. من باید آن زبان خارجی را یاد بگیرم اگر میخواهم کشف رمز کنم، نه اینکه او خودش را وارد بازیای کند که من مثلاً شروع کردهام.
من از این رویاهای بیماری شروع کردم برای اینکه اولاً اینها به نظر من نمونهای از رویاهایی هستند که از تیپ رویاهای فرویدی کمی دور میشوند و فروید و فرویدیها اصولاً خیلی به رویا بهعنوان منبع اطلاعات نگاه نمیکنند، در حالی که من سعی کردم بگویم که اینها اولاً در سنت فرویدی به نوعی حداقل رویای مرگ رویای تثبیتشدهای است که وجود دارد، بهاضافهٔ اینکه به هیچ وجه نهتنها با مکانیسمهای توصیفشده توسط فروید تناقض ندارند، بلکه به خوبی توجیه میشوند. به نظر من کمتر حتی شاید رویایی باشد مثل رویاهای بیماری که با مکانیسم ادامهٔ محافظت از خواب به این خوبی توجیه شود.
یکی از حاضران: منظورتان رویاهایی است که دربارهٔ اتفاقی که در آینده قرار است بیفتد به شما هشدار میدهند؟
فروید اصولاً به چنین رویاهایی معتقد نیست. بگذارید اصلاح کنم: فروید معتقد است رویا میتواند ویژگی پیشگویانه داشته باشد؛ مثلاً نمونهاش رویای مرگ. ولی فکر میکنم اولاً مبحثی تحت این عنوان ندیدهام داشته باشد؛ یعنی مثلاً بحثی رسماً دربارهٔ رویاهای پیشگویانه کرده باشد. ولی در کتابهایش به رویاهای مربوط به مرگ اشاره میکند، در متن و در حاشیههایی که بعداً در چاپهای بعد اضافه کرده است.
بعضی از حاشیههای کتاب تفسیر رویا الان دقیقاً در ذهنم هست؛ مثلاً در حاشیهٔ آن رویای ایرما دقیقاً این را نوشته که «این قسمت رویا بعداً فهمیدم پیشگویانه بوده». بنابراین اصولاً قبول دارد که رویا میتواند پیشگویانه باشد. ولی چطور؟ نه اینکه پیشگویانه باشد به این معنا که هیچگونه ارتباطی با مثلاً زیستشناسی ندارد. مثلاً الان یک رویای بیماری به نوعی رویای پیشگیر، پیشگویانه است؛ من میتوانم بگویم رویا پیشگویی کرد که من دارم دچار یک بیماری تنفسی میشوم، رفتم پیش دکتر و او هم تشخیص داد که پیشگوییاش درست بوده. در واقع پیشگویانه به این معنا که اطلاعاتی که در ناخودآگاه وجود دارد و هنوز به سطح خودآگاهی من در طول روز نرسیده، به هر طریق در رویا زودتر ظاهر شده. و الا اگر بخواهید اینطور تعبیر کنید — پیشگویانه به این معنا که مثلاً آنطور که قدما میگفتند اصلاً ملائکه میآیند و در رویا دربارهٔ آینده به شما چیزی میگویند، یا اینکه شما قطعهای از آینده را عیناً در رویا ممکن است ببینید — مثلاً در شیوههای مثلاً قدیمی نگاه کردن به رویا این خیلی چیز بدیهیای است، چون میگویند روح رویا میبیند و روح به نحوی خارج از قالب زمان و مکان است؛ رویا را مثل مسافرت روح در عالم مثال میگیرند. مثلاً اگر شما صحنهٔ تصادفی را میبینید، عیناً همان واقعی را که در آینده قرار است اتفاق بیفتد در حالت خواب میبینید، برای اینکه روحتون از حالت زمان و مکان خارج میشود به نوعی و آینده را میبیند. فکر میکنم بدیهی است که فروید چنین چیزی را نمیتواند بپذیرد. آره، میشود مطرح کرد ولی میشود هم به این سؤال جواب نداد، برای اینکه خارج از دستور کار ماست.
محدوده بحث و آنچه خارج از دستور کار است
ما فعلاً دربارهٔ چیزهایی داریم صحبت میکنیم که تا حد ممکن مورد پذیرش عام باشد. من فکر میکنم فعلاً حداقل به جایی نرسیدهام که بخواهم دربارهٔ این چیزها صحبت کنم. این را میتوانم قاطعانه بگویم که فروید نمیپذیرد که شما بتوانید قطعهای از آینده را که نشانههایی از آن در بیولوژی شما ظاهر نشده ببینید. اگر میتوانید رویای مرگ یا بیماری را ببینید به این دلیل است که اطلاعات مربوط به بیماری و مرگ الان در جسم شما وجود دارد؛ خودآگاهی شما به آن دسترسی ندارد ولی ناخودآگاه شما به آن دسترسی دارد و میتواند به نحوی آن را ظاهر کند. تحلیل فرویدیاش را گفتم؛ اصلاً حتی لازم نیست از مفهوم اطلاعات استفاده کنید؛ کافی است همان تئوری محافظت از خواب فروید را قبول کنید؛ بنابراین میتوانید چنین چیزهایی را در رویاتان ببینید. اختلالهای روانی اگر بخواهد پیش بیاید قطعاً قبلش اختلالهای هورمونی پیش میآید؛ بنابراین یک نفر میتواند در خواب ببیند که دارد عقل خودش را از دست میدهد؛ فروید این را پیشگویانه میداند و قبول دارد. ولی اینکه شما بتوانید مثلاً — بگذارید مثال بزنم از متون دینی خودمان — در سورهٔ یوسف چهار رویا تعبیر میشود. رویای اولی که تعبیر میشود رویای آن زندانی است که میبیند در خواب برای پادشاه شراب مثلاً سرو میکند، و تعبیر یوسف این است که از زندان آزاد میشود و شغل خودش را دوباره به دست میآورد. رویای دوم این است که فرد مثلاً میبیند نان روی سرش است و پرندهها دارند از نانی که روی سرش هست میخورند، و تعبیر یوسف این است که این آدم اعدام میشود و پرندهها از مغز سرش تغذیه میکنند. رویای سوم رویای پادشاه است که میبیند هفت گاو لاغر هفت گاو چاق را میخورند، هفت خوشهٔ خشکیده هفت خوشهٔ پربار را از بین میبرند، و تعبیر یوسف این است که در پانزده سال آینده — هفت سال پربار، هفت سال خشکی و قحطی، و یک سال پانزدهم میآید که مردم در واقع در آن نجات پیدا میکنند. رویای آخری که آخر تعبیر میشود — که البته خود حضرت یعقوب تعبیرش میکند و بعداً تعبیر واقعیاش را در زندگی یوسف میبینیم — رویای یازده ستاره و ماه و خورشید است که سجده میکنند، و تعبیرش از نظر یعقوب — که بعداً در داستان تعبیر پیدا میکند — این است که یوسف انسان برجستهای میشود و برادرانش در مقابلش خاضع میشوند؛ حالا تعبیری که یعقوب میکند این است که نعمت دربارهٔ تو تمام میشود، و چیزی که ما بهعنوان تعبیر نهایتاً میبینیم و یوسف میگوید «این تعبیر خواب من است» این است که واقعاً صحنهای پیش میآید که برادران سجده میکنند. اگر از دیدگاه فروید بخواهید نگاه کنید، رویای پادشاه غیرممکن به نظر میرسد؛ حداقل این را میشود گفت. شما ممکن است بگویید یوسف وقتی آدم نابغه است — واقعاً آدمِ نابغه — اطلاعات مربوط به نابغه بودنش در جسمش ممکن است باشد؛ شاید مغزش غیرعادی کار میکند، بینهایت باهوش است، بنابراین ممکن است این اطلاعات در رویا ظاهر شود که این فرد بزرگی میشود، مثلاً دانشمند میشود، و بعد کسی که دانشمند میشود طبعاً مردم بهش احترام میگذارند، یا اینکه اصلاً چنان برتریای نسبت به برادرهای خودش دارد که این رویا میتواند معنی داشته باشد که برادران نسبت به او خاضع میشوند. این فکر نمیکنم با دید فروید بشود قطعاً گفت که امکان ندارد. ولی اینکه پادشاه در خواب ببیند که در پانزده سال آینده چه اتفاقهای جوی در کرهٔ زمین اتفاق میافتد، به نظر میآید این دیگر اطلاعاتیاش در بیولوژی این پادشاه وجود ندارد؛ یعنی هیچ دلیلی ندارد که بشود توجیه کرد که چطور رویا مثلاً دارد از خواب محافظت میکند با دیدن چنین چیزی. یعنی اصولاً شما تا وقتی چیزی پایهٔ زیستشناختی پیدا نکند نمیتوانید بگویید فروید مثلاً با چنین چیزی موافقت میکند. ولی قدما و متون دینی این را چطور تعبیر میکردند؟ میگفتند اصلاً روح پادشاه آینده را دیده؛ دیدن آینده برای روح که مشکلی نیست؛ روح موجود مجردی است، در زمان خواب هم به نحوی آزاد میشود و بعد میرود تا پانزده سال، نه، شاید پانصد سال دیگر هم ببیند.
به هر حال حرفهایی که من تا اینجا زدم — دفعهٔ قبل هم دربارهٔ این صحبت کردم — این است که یونگ کاملاً از حدی که فروید دارد فراتر میزند. مثلاً از نظر یونگ حتی اشکال ندارد که پادشاه چنین خوابی دیده باشد؛ یونگ برای اینجور خوابها عنوان «خواب بزرگ» را انتخاب میکند؛ خوابهایی که اصلاً شخصی نیستند، مربوط به حقایق عالم میشوند، و به نوعی توجیه میکند که چطور ممکن است چنین اتفاقی بیفتد. ولی من میخواهم بگویم حتی توجیه یونگ هم آنشکلی نیست که روح رفته و مثلاً آینده را دیده؛ توجیهش در واقع آنجوری است، بر اساس همان چیزی که من سعی کردم کمی با زبان امروزیتر بگویم: اینکه اطلاعات مربوط به وقایع طبیعی هم در عالم وجود دارد و اینها به طوری که ما نمیفهمیم — مثلاً حیوانات چطور میفهمند که میخواهد طوفان بیاید؟ یا به هر حال وقتی میخواهد طوفان بیاید، ممکن است من بهعنوان انسان درک نکنم که مثلاً فردا طوفان میشود، ولی خیلی از پرندهها بهراحتی درک میکنند. اینطور نیست که فردا طوفان میشود و الان هوا وزن خاصی ندارد؛ اگر آشکارسازهای لازم را داشته باشم میتوانم درک کنم نشانههای طوفان چیست. حتی زلزله را حیوانات بهوضوح میفهمند؛ دیگر این که بدیهی است.
زلزله و حس حیوانات
آنها زلزله را پیشگویی میکنند، برای اینکه سیگنالهای مربوط به زلزله — این لرزشها که در یک ثانیهٔ خاص نمیآیند — ممکن است از ۲۴ ساعت قبل حتی تکونهایی خورده باشد و حیوانها متوحش میشوند؛ حداقل چند دقیقه قبلش را که همیشه حیوان نسبت به انسان چند دقیقه زودتر میفهمد، برای اینکه حسگرهایشان بهتر کار میکند در مورد اینکه زیر پایشان دارد اتفاقهایی میافتد. ما دقیقاً به دلیل اینکه خودآگاه ما خیلی شلوغ است، یک رشته سیگنالهای ضعیف را اصلاً آشکار نمیکنیم. ممکن است من از نظر حسگر مشکل نداشته باشم؛ یعنی پای من هم بهاندازهٔ پای مثلاً یک اسب روی این زمین هست و لرزشهایی به آن وارد میشود، ولی اینکه اینها را تحلیل میکنم یا نمیکنم؟ تحلیل نمیکنم، برای اینکه من دارم حرف میزنم، دارم فکر میکنم، دارم مشق مینویسم، ها؟ دارم سخنرانی میکنم. الان مثلاً اگر بخواهد زلزلهام بیاید، من ممکن است نفهمم؛ یعنی بعد از اینکه دیگر همه فرار کردید، من متوجه میشوم. و ببینید، حتی یونگ — من سعی میکنم توضیح بدهم — یونگ درست است که دارد از فروید فاصله میگیرد و حتی رویاهای اینشکلی را هم قبول میکند، ولی نه با آن تعبیر — نمیدانم — که روح برود آینده را ببیند؛ اینکه اطلاعات — به تعبیری؛ این تعبیر خود یونگ نیست، ولی یونگ واقعاً همین را فکر میکنم به نحوی در ذهنش هست — که اطلاعات مربوط به وقایع، طوفان، در طبیعت هست؛ اگر من در روز نمیگیرم، در رویا ممکن است ظاهر شود، همانطور که حیوانات میفهمند. و مطمئناً تعبیر یونگ در مورد ماجرای پانزده سال کشاورزی مصر این است که حتی چنین اطلاعاتی کیهانی ممکن است به هر حال به نحوی وجود داشته باشد و ناخودآگاه من به طریقی به آن دسترسی پیدا کند. من مثالی زدم فکر میکنم جلسهٔ قبل که سرخپوستها میگویند در تاریخشان اینطور است که از گرینلند چطور رفتند شمال آمریکا را کشف کردند، که مثلاً حکیمشان خواب دید که در این جهت اگر حرکت کنند. به هر حال این اطلاعات که آنور یک سرزمین آباد هست در جهان وجود دارد یا ندارد؟ وجود دارد. اینکه حالا خیلی بعید است که این اطلاعات منتقل شود به ناخودآگاه شخص، آره خیلی بعید است. بنابراین خوابهای بزرگ هم از نظر یونگ استثنائاتی هستند؛ در شرایط خیلی خاص ممکن است چنین چیزی بهوجود بیاید. ولی به هر حال، با آن تعبیر، من میخواهم بگویم مکانیسمهایی که توجیه میشود رویا چطور ایجاد میشود، بین فروید و یونگ خیلی اختلاف نیست؛ اختلاف در میزان اطلاعاتی است که آنجا وجود دارد. اصلاً از نظر فروید خیلی محدود است؛ از نظر فروید محدود است آن اطلاعاتی که ممکن است در ناخودآگاه باشد؛ معمولاً چنین است که مربوط به وقایع ۲۴ ساعت اخیر میشود، معمولاً به نحوی مربوط میشود به رزونانس مثلاً با آرزوهای دوران کودکی و به هر حال اینجور چیزها، یا اتفاقهایی که همان لحظه در خواب دارد میافتد؛ و اینکه چیزهایی مثلاً مربوط به طبیعت در رویا ظاهر شود، از نظر فروید غیرممکن است. لزومی ندارد — جواب من به شما این است — مکانیسم تولید رویای فروید را که داریم میپذیریم کنار بگذاریم برای قبول کردن حرفهای یونگ. کافی است مثلاً قبول کنیم که سیگنالهای خیلی ظریفی وجود دارند که اصلاً — بهقول هندیها — از آگاهی کیهانی به ما منتقل شدهاند؛ یعنی اصلاً در این جهان نوعی آگاهی وجود دارد، اطلاعات در طبیعت هم وجود دارد و رد و بدل میشود، و همانطور که یونگ کموبیش حتی به این قائل است که جهان نوعی ارگانیکِ یکپارچه است و همهٔ اجزایش با همدیگرند و انسان تافتهٔ جدابافتهای در جهان نیست — بنابراین آن مرد بزرگی که سرخپوستها به او معتقد بودند که مثلاً جای شکار را نشان میدهد یا طوفان را به ما نشان میدهد، لازم نیست قبول کنید که آنجا مرد بزرگی نشسته و این حرفها را دارد میزند. میگوید کل این کیهان، همانطور که به حیوانات به نحوی راهنماییهای غریزی میشود برای اینکه زندگی کنند، کل جهان مثلاً به انسان هم نوعی راهنماییهایی میکند؛ هر تغییری، این اطلاعات ممکن است مثلاً منتقل شود. بنابراین به نظر من میشود مکانیسمهای مثلاً رویا دیدن را ثابت نگه داشت، فقط مفهوم آن اطلاعات، ظرافت مثلاً اطلاعات و منابع اطلاعاتی را که در ناخودآگاه به وجود میآید گسترش داد؛ تا حدی که بشود پانزده سال مثلاً را بهعنوان نوعی آگاهی خیلی مرموز کیهانی گفت که این مثلاً وضع کرهٔ زمین است؛ مثلاً اگر یک نفر الان خواب — قبلاً پنجاه سال قبل — دیده باشد که زمین خیلی گرم میشود، میشود اینطور گفت؛ به هر حال کرهٔ زمین با این وضع مثلاً کارخونهها و اینها معلوم بود این بلا سرش میآید. اگر کسی پنجاه سال قبل این را در خواب دیده باشد، یونگ مشکلی ندارد؛ میگوید قطعی شده؛ یعنی مثل اینکه در جو کرهٔ زمین این اطلاعات وجود دارد که به این سمت دارد میرود؛ بنابراین به نحوی ممکن است این منتقل شده باشد به ناخودآگاه یک نفر و در خواب دیده باشد. لازم نیست تعبیر کنید که این آدم از زمان خارج شده و رفته پنجاه سال بعد زمین را دیده. بنابراین هرچی — از نظر یونگ، من میخواهم بگویم فرقش این است — از نظر یونگ مثل فروید فقط چیزهایی در رویا میتوانند ظاهر شوند که به هر حال نوعی ارتباط اطلاعاتی، نوعی اثری در مغز شما، در هورمونهای شما جایی گذاشته باشد؛ از آسمان رویا نمیآید. حالا به هر حال من فکر میکنم — نمیدانم چقدر جواب شما را دادم؛ هرچند به نحوی بحث حالت انحرافی دارد — ولی فکر میکنم بد نیست این را واقعاً تثبیت کنیم که به نظر من هیچ لزومی ندارد که مکانیسمهای رویا دیدن را برای قبول کردن حرفهای یونگ از بین ببریم.
دایره اطلاعات ناخودآگاه در فروید و یونگ
کافی است دایرهٔ اطلاعات داخل ناخودآگاه را گسترش دهیم. اصلاً در فروید اطلاعات بیشتر از فعالیتهای همان ناخودآگاه شخصی میآید؛ از آرزوهای دوران کودکی؛ محدودهٔ کوچکتری دارد. در یونگ این محدوده خیلی خیلی وسیعتر است و تا آگاهی کیهانی هم میرود. فقط تفاوت به نظر میآید همینطور قابل توجیه است.
من دربارهٔ این بهعنوان شروعِ اینکه اگر بخواهیم حرف بزنیم از اینکه مکانیسم انتقال اطلاعات از ناخودآگاه به خودآگاه چیست، یک مورد خیلی مشخص را گفتم که اطلاعات در رویا منتقل میشود؛ مثلاً میتواند اطلاعات مربوط به بیماری باشد که به نظر من یکی از عمومیترین انواع رویاهاست؛ عمومیترین از این نظر که — اینطور که من شنیدهام، و خیلی به منابعی که از آن نقل میکنم مطمئن نیستم، به خاطر اینکه میدانید وقتی چیزی از نظر آکادمیک تثبیت نشده باشد، همیشه آدم این تردید را دارد که الان این کتاب چقدر در جمع مورد قبول واقع شده. مثلاً هومیوپاتی الان کدام کتابش بهترین کتاب است؟ اگر دانشگاهها میخواستند درس بدهند، مثلاً متنی آنجا متن مرجع میشود و ما میفهمیم که آن کتاب از اکثریت برخوردار است. حالا من نمیدانم واقعاً این اطلاعاتی که دربارهٔ مثلاً رویا و بیماری و این حرفها هست، کدام متنها معتبرترند و کدام نیستند؛ ممکن است دارم از چیزی نقل میکنم که آن را قبول ندارند. ولی به هر حال این اطلاعات مربوط به ارتباط بین بیماری و رویا وجود دارد، و خوبیاش هم این است که مثلاً به نظر میرسد برای بیماریهای قلبی، برای بیماریهای تنفسی، برای بیماریهای مربوط به مثلاً تنگی نفس و این حرفها خیلی رویاهای مشابه وجود دارد؛ یعنی چون مشکل یکی است و آدمها هم یکیاند و به نحوی از این نظر با هم فرقی ندارند، چیزهای ثابتی در خواب میبینند. بنابراین این یک مرجع خیلی خوب برای بحث کردن در مورد رویا و مثلاً انتقال اطلاعات در رویاست.
بعد از این حرفهایی که زدم، دو نتیجهای که میخواهم بگیرم این است: یکی اینکه روشن شود انتقال اطلاعات در رویاها به صورت تصویری انجام میشود و حالتهای نمادین دارد، ولی نه نمادین به صورت واژه؛ نمادین به صورت مثلاً تصویری، چیزها نمادین میشوند. و تعبیر ما — در سنت یونگی — از این اتفاق این نیست که چیزی دارد سانسور میشود؛ مثلاً ناخودآگاه نمیخواهد به زبان عادی صحبت کند یا نمیخواهد پیام تصویری خودش را حتی مستقیم بدهد؛ و این را توجیه میکنیم با همان مکانیسم محافظت از خواب. چون توجیه فروید این بود؛ میگفت مستقیم با من حرف نمیزند برای اینکه من از خواب بیدار میشوم اگر خبر بدی باشد. یا فروید اصلاً اصولاً احساسش این است که همیشه رویا آرزوهای سرکوبشده در آن ظاهر میشوند؛ آن چیزهایی که خودآگاه من را در طول روز اذیت میکنند میروند در رویا ظاهر میشوند. بنابراین اینها دقیقاً چیزهایی هستند که من را اذیت میکنند. من اگر میل دارم مثلاً پدر خودم را بکشم، در خواب ممکن است مرگ پدر خودم را ببینم، نه اینکه من بکشمش؛ اینکه خودش مرده مثلاً، بعد خیلی هم گریهزاری هم بکنم در خواب. این تعبیر فرویدی است برای اینکه چرا رویا تصویری است و نمادین است. ولی تعبیر یونگ این است که این زبان ویژهٔ ناخودآگاه است؛ به یک معنایی قویتر از زبان خودآگاهی ماست. ناخودآگاه اگر از کلام هم استفاده کند عجیب نیست؛ ممکن است جایی با واژگان بشود، اطلاعاتی مستقیماً تبدیل به واژگان شود، ولی اصولاً نباید این انتظار را داشته باشیم. اینها مجموع چیزهایی است که من فکر میکنم میشود نتیجه گرفت. و میل دارم یک قدم دیگر بروم؛ با اینکه برنامهام این بود که در این جلسه دربارهٔ آرکیتایپها صحبت کنم، ولی احساسم این شد که تا کمی دربارهٔ خودِ رویا و نگاه مثلاً یونگ به رویا صحبت نکنی، خیلی راحت نمیشود دربارهٔ آرکیتایپها صحبت کرد؛ برای اینکه خیلی از اطلاعات مربوط به آرکیتایپ از رویاها درمیآید، بنابراین باید اول بدانیم رویا را چهجوری نگاه کنیم. من میخواهم به جنبهای از رویا و تفسیر رویا در یونگ اشاره کنم که فکر میکنم جالب است و مهم است؛ مهمتر از خود مفهوم آرکیتایپ.
تفاوت آشکار با نگاه فروید
برای اینکه با همهٔ ما و زندگی ما به نحوی مربوط میشود. و اینجا جایی است که تفاوتها با شیوهٔ نگاه فروید کاملاً آشکار میشود. اگر در مورد بیماری خیلی واضح نیست، ولی در مفهوم تعبیر رویا و شیوهٔ تعبیر رویا در یونگ کاملاً راه جدایی در پیش میگیرد. من میخواهم از این مفهوم رویای جبرانی در سنت یونگی کمی صحبت کنم؛ نقش جبرانی رویا که فکر میکنم فوقالعاده مهم است و خیلی درست است؛ جنبهٔ خیلی مهمی از رویاهاست که به نوعی تعبیر رویا را به چیزی فراتر از آن چیزی میرساند که فروید به آن معتقد بود. ایدهٔ یونگ این است که همهٔ این حرفهایی که من الان در مورد بیماری و در مورد جسم زدم را بدون هیچ اشکالی میتوانید در مورد مکانیسمهای روانی بزنید؛ هیچ احتیاجی نیست که فرایندهای تولید رویا را دست بزنید؛ مثلاً اگر میخواهید تئوری فروید را نگه دارید. چرا؟ برای اینکه مکانیسمهای روانی، همهٔ حالتهای روانی، همهٔ چیزهایی که در بدن به هر حال وجود دارد، به نوعی — مثلاً اگر شما دارید تعادل روانی خودتان را از دست میدهید، این معنایش این است که به هر حال عدم تعادلی در هورمونها یا سیستم عصبی شما به وجود آمده؛ یعنی میخواهم بگویم به یک معنایی، با این اطلاعاتی که ما الان در اوایل قرن بیستویکم از شیوهٔ کار بدن و مثلاً اطلاعات مربوط به نوروساینس و اطلاعات مربوط به هورمونها داریم، تفاوت اصولی بین بیماری روانی و بیماری جسمانی نیست؛ خلاصه یک مشکلی در جایی وجود دارد. آدمی که مثلاً دچار اضطراب است، یکی از غدههای مثلاً مربوط به ترشح آدرنالیناش بیشفعال شده. من مجدد تأکید میکنم معنایش این نیست که بگویم هر کسی دچار اضطراب است دلیلش این است که آن هورمونش زیاد ترشح میشود؛ ممکن است برعکس باشد؛ دلایلی در زندگی وجود دارد که این اختلال به وجود آمده. یعنی لزوماً نگاه من این نیست که بگویم بیماریهای روانی ربطی به زندگی آدمها ندارند؛ بعضیها اینطور نگاه میکنند: مثلاً اسکیزوفرنی چیزی نیست، آن یون تعادلش به هم میخورد و طرف دچار اسکیزوفرنی میشود. و این اصلاً درست است که جنبهٔ جسمانیاش این است که آن یون تعادلش به هم میخورد؛ این لزوماً معنایش این نیست که اول تعادلش به هم خورده و بعد طرف دچار مشکلاتی شده. میتواند طرف تجربیاتی در زندگی خودش داشته باشد که اینها کمکم مثلاً به صورت عدم تعادل درآمده باشند، یا آدمی که بیش از اندازه در دوران کودکیاش — مثال خیلی ساده — دچار ترسهای عجیبوغریبی شده، مثلاً در این محیط ترسناکی زندگی میکرده، ممکن است این باعث شود که غدهٔ مثلاً ترشح آدرنالینش بیش از حد معمول ترشح کند و این مانده باشد و حالا در بزرگسالیاش هم بدون دلیل دچار اضطراب شود؛ من نمیتوانم بگویم آن غده. و در عین حال ممکن است خودِ آن غده اصلاً — این آدم کاملاً سالم بوده، تصادف کرده یا مثلاً دارویی مصرف کرده و آدرنالیناش بیش از اندازه ترشح میشود و دچار اضطراب شده. اصلاً چنین نیست که من بخواهم بگویم حتماً این آن را به وجود آورده یا آن این را به وجود آورده. یک بار فکر میکنم در این کلاس یکی دو بار تا حالا این بحث شده. چیزی که میخواهم بگویم این است که اگر به مشکلات روانی آدمها هم نگاه کنید، به مشکلات زندگی آدمها هم نگاه کنید — اگر در فرهنگ غلطی هم دارند زندگی میکنند — بالاخره اینجا اینها در هورمونها، در سیستم اعصاب، جایی اختلالهایی به وجود میآورد. اگر من بیش از اندازه در مجالس عزاداری شرکت میکنم — یعنی مثلاً فرض کنید بیش از اندازه در چنین مجالسی شرکت کردهام — مثلاً روحیهٔ غمگینی پیدا کردهام؛ این یعنی از نظر هورمونی خلاصه جایی چیزی زیادی دارد ترشح میشود که من همهاش غمگینم. وقتی میخواهم چه اتفاقی میافتد؟ همان اتفاقی میافتد که وقتی بیمار هستم میافتد؛ یعنی چیزی از تعادل خارج شده، اضافه دارد کار میکند. درست است؟ یعنی سیگنالهایی اضافه دارند جایی میروند؛ این دیگر جزو مکانیسم روانی من شده؛ تفاوتی با حالتی که اختلالهای جسمانی به وجود آمده ندارد.
وسواس و سیگنالهای بدن
بالاخره هر نوع مشکل روانی جایی در جسم چیزی از خودش نشان میدهد؛ سیگنالی دارد اضافه میرود. بعضی از آدمهای وسواسی مشکلشان چیست؟ مشکلشان این است مثلاً آدمی که تمام مدت لازم است دستش را بشوید. همهٔ ما مکانیسمی در وجودمان، در جسممان داریم که مثلاً اگر دست من کثیف باشد، این سیگنال میرود، جایی پردازش میشود و من احساس میکنم باید دستهایم را بشویم؛ همهٔ ما این مکانیسم را داریم. این مکانیسم خیلی بدیهی و ساده در مغز — که الان خیلی روشن است — این است که شما بخشی از مغزتان بیش از اندازه پردازش میکند. ببینید، شما بعضی وقتها اعضای درونی جسم خودتان را اصلاً نمیدانید کجاست، ولی اگر بیمار شوید و درد بگیرد، در زمانی که درد میگیرد کاملاً آن حدود مثلاً کلیهتان — خدای نکرده درد گرفته، بیمار شدید، درد کلیه دارید — مغز کاملاً جایش را انگار دیگر میفهمد؛ آن جایی که درد گرفته همان کلیه است. ممکن است سالها گذشته باشد از این درد کلیهای که داشتهاید و کلیهتان را دقیقاً میدانید کجاست، در حالی که قبل از این ماجرا نمیدانستید. اگر این حالت مزمن پیدا کرده باشد، مدت زیادی کلیهدرد داشته باشید، مغز به نحوی بهطور وسواسی کلیهتان را چک میکند. خیلی از آدمهایی که بیماریهایی دارند که خوب میشوند و بعد دوباره به دکتر مراجعه میکنند و شکایت میکنند که باز احساس ناراحتی میکنند — دکترها معمولاً میدانند که این دیگر حالت توهمی دارد؛ یعنی مغز مثل اینکه یک سال مدام با این کلیه ارتباطهایی داشته و اصلاً آن قسمت مغز که مربوط به چک کردن کلیه است بیش از اندازه train شده و دیگر عادتش شده؛ حالا دیگر هیچ مشکلی هم نیست ولی مدام دارد کلیه را چک میکند، مثل اینکه عادتش شده است. چیز خیلی بدیهیای است؛ یعنی این واقعیت؛ خیلی از التهابها اینطورند؛ بعضیها که خوب میشوند هم طرف مدتها ممکن است التهاب را احساس کند. شما آدمهایی که دچار قطع عضو میشوند معمولاً شکایت میکنند از اینکه تا مدتها جای عضو قطعشده چیزهایی احساس میکنند؛ مثلاً دستی با شکلی کمی دفرمه؛ مثل اینکه مغز بهراحتی ول نمیکند که آنجا تا دیروز دستی بود، حالا امروز نیست. آن بخشی از مغز که فعالیت میکرد و این دست حرکت میکرد — هنوز؛ اینطور نیست که یک دفعه به آن بگویید «آه، دیگر فعالیت نکن»؛ پنجاه سال مثلاً فعالیتی داشته و از روزی قطع شده؛ بعد آن سیگنالها به نحوی چیزی میشوند دیگر، میروند، میخورند به بنبست، اینها چیزی نیست، برمیگردند و احساسهایی در این ایجاد میشود. و آدمی که — من میخواهم این را بگویم — شما یک آدم بیمار روانی؛ یکی از شایعترین بیماریهای روانی وسواس است؛ دستهایم — این اصلاً چیز خاصی نیست غیر از اینکه من همان مکانیسمی را که در همهٔ ما هست در این آدم تشدید شده. مثل همان مثالی که طرف وقتی تنفسش تنگ شده، مثل اینکه بیشفعالی مثلاً بخشی از مغزش را دارد در خواب، و بعد این مثلاً ممکن است به صورت رویایی ظاهر شود. اصلاً لازم نیست اینجا از مکانیسم رویا — از اینکه مکانیسم فرویدی را قبول داشته باشیم یا نداشته باشیم — بحث کنیم. به هر حال آدمی که دچار وسواس روانی است، دچار اضطراب، دچار اسکیزوفرنی یا هر چیز دیگری، در جسمش آثار غیرعادی دارد؛ جسمش از حالت تعادل خارج شده، و وقتی از حالت تعادل خارج شده، وقتی شما میخوابید، این سیگنالهایی که رد و بدل میشوند خودشان را نشان میدهند. بنابراین بخش عظیمی از اطلاعات در حالت رویا وجود دارد که میتوانند مربوط به بیماریهای روانی، اختلالهای سادهٔ روانی باشند. یا مثلاً فرض کنید زنی از ازدواج میترسد. وقتی از ازدواج میترسد، یک مشکلی اینجا وجود دارد دیگر، ها؟ من نمیتوانم بگویم الان چنین حالت روانی به اصطلاح هایلول، به اصطلاح کامپیوتری، ها؟ هی مثلاً از این حالتهای لول برید بالاتر؛ بگویید مثلاً دیگر من نمیدانم این سیگنالش کجاست؛ نمیدانم ازدواج کردن یا علاقه داشتن، به هر حال مسائل مربوط به جنسیت و ارتباط با جنس مخالف به نحوی در هورمونها جایی هستن دیگر، ها؟ همینطور در هوا نیستند.
سیگنالهای هایلول و ضعیف
بنابراین آدمی که مثلاً از جنس مخالف واهمه دارد — این یک اختلال است و این اختلال مربوط به چیزی در سیستم عصبیاش، هورمونیاش میشود جایی. قبول. من هرچی — من یک احساس کلی دارم میگویم — که هرچی چیزی هایلولتر میشود، سیگنالهایش ضعیفتر میشود؛ اینطور به نظر میآید.
یعنی مثلاً فکر کنید چهقدر انرژی تولید میشود برای مثلاً اینکه طرف نسبت به یک مسئلهٔ خانوادگی مشکلی دارد، تا نسبت به اینکه قلبش مثلاً دچار بیماری قلبی شده یا اینکه دستش در خواب دارد میسوزد. به نحوی این احساس من — چیزی مبهم دارم میگویم ولی امیدوارم این احساس به شما منتقل شود — که هایلول یعنی چی؟ چیزهای فرهنگی به نحوی هایلولاند. شما نباید انتظار داشته باشید نسبت به مثلاً فرض کنید چیزهایی شبیه همین مثالهایی که زدم، مثل مشکل داشتن نسبت به جنس مخالف که جامعهٔ فرهنگی داشته باشد — ها؟ — نه اینکه جامعهٔ بیولوژیک داشته باشد. یک نفر ممکن است نسبت به ازدواج واهمه داشته باشد به دلیل اینکه از نظر بیولوژیک دچار اختلالاتی است؛ مثلاً اختلالهای هورمونی مادرزاد دارد. نه، یک آدمی که به دلایل مثلاً تجربیاتی که در زندگیاش بوده الان این اختلال برایش به وجود آمده؛ خلاصه در مغزش، سیستم عصبیاش جایی این اختلال هست یا نیست. بنابراین میتواند در رویا ظاهر شود، اشکال ندارد. ببینید، میتواند در رویا ظاهر شود و ایدهٔ یونگ این است — ایدهٔ یونگ این است — که کاری که در رویا صورت میگیرد مثل برگشتن به حالت تعادل میماند. یعنی انتظار ما چیست؟ سیستمی که مثلاً تعادل هورمونیاش در حالت طبیعی این است. بیایید آن مثال عزاداری را در نظر بگیرید: آدمی در اثر علاقهٔ فرهنگی خودش — به دلیل اینکه جایی به دنیا آمده که در فرهنگش مثلاً علاقهٔ شدیدی به عزاداری وجود دارد — حالت افسرده پیدا کرده. این آدم میخوابد. شما انتظار دارید، تا وقتی بیدار است از طرف خودآگاهش چیزی بیاید در تأیید اینکه این تعادل باید به همین شکل به هم بخورد و خوب است و این را به همین شکل نگه میدارد؛ مثل این است که من به دلیل افکاری که دارم هرچه بیشتر گریه میکنم احساس میکنم کار خوبی دارم میکنم و از مغز، از بخش خودآگاه من سیگنالهایی میرود که خوب است، مثلاً بیشتر گریه کن. ولی وقتی میخوابم چه اتفاقی میافتد؟ جسم خلاصه سعی میکند به حالت تعادل خودش برگردد؛ متوجهاید منظورم چیست؟ فرض کنید — من دارم ساده میکنم — فرض کنید این موضوعی که دربارهاش صحبت میکنم، یعنی حالت مثلاً گریه کردن و عزاداری، مسئلهای مثل فشار دادن یک دکمه است که هورمونی ترشح میشود. من وقتی بیدارم به دلایل فرهنگی این دکمه را هی فشار میدهم و این هی ترشح میشود و تعادل به هم میخورد. وقتی میخوابم اتفاق فرهنگم خاموش میشود، طبیعی است که جسم سعی میکند در جهت مخالف این حرکت، به حالت تعادل برسد. و این حرکت به سمت تعادل معنایش این است که من در مدتی که در خواب هستم، اختلالهای فرهنگی، اختلالهای خودآگاه هم جبران میشود توسط مکانیسمهای ناخودآگاه. درست است؟ و اینها میتوانند در رویا بهطور طبیعی — این برگشت، این مکانیسمهایی که شروع میشوند در رویا و من را برمیگردانند به حالت طبیعی — اینها هستند که میتوانند رویا ایجاد کنند و در رویا پر از اطلاعات جبرانی است.
مسئله این نیست که من در خواب فقط میخواهم خواب خودم را ادامه دهم؛ یکی از نیازهای بیولوژیکی که بدن من در آن لحظه برای حفظ تعادل خودش به آن احتیاج دارد، خواب است. خواب چطور به وجود میآید؟
خواب، خستگی و اسید عضله
شما فعالیتهای جسمانی میکنید، یک رشته اسیدها در عضلاتتان ترشح شده، احساس خستگی میکنید، یک رشته چیزهای جسمانیتان انگار به ته رسیده و حالا احتیاج به خواب دارید. پس خود خواب اصولاً جزو مکانیسمهای جبرانی است؛ بدن دارد خودش را برمیگرداند به آن نقطهٔ صفر اولیهای که بهترین حالتش است. بنابراین یکی از آن جریانهایی که به سمت تعادل میآید خودِ خوابیدن است و اگر چیزی بخواهد با این مخالفت کند، این جریان سعی میکند راه خودش را ادامه دهد. و هر چیز دیگری را هم میتوانید تا حالا تصور کنید. و من میتوانم فرض کنم که بدن من، جسم من، روان من، کل مکانیسمهای بدن من وضعیتهای تعادلی برای خودشان در نظر میگیرند: تعادلهای هورمونی، تعادلها از نظر اینکه مغز من چه سیگنالهایی را با چه شدتی بفرستد یا نفرستد؛ مثل حالت طبیعی، حالتی که اگر در آن باشم در بهترین حالت هستم. و تمام چیزهایی که در طول روز و در طول زندگی این تعادلها را به هم زدهاند، در خواب به نحوی بروز میکنند، برای اینکه در خواب شروع میکند برخلاف جهت حرکت کردن. اینطور معنی پیدا میکند که چرا یونگ اصرار دارد، در سنت یونگی اصولاً بیش از هر چیزی فانکشن خواب، فانکشن جبرانی است. یعنی اگر شما از چیزی بیش از اندازه خوشتان میآید، به آدمی بیش از اندازه علاقهمند شدهاید، خیلی طبیعی است که این آدم را در خواب به شکل بدی ببینید و رویا این را برای شما کمی وحشتناک میکند؛ آن احساس اضافهای که نسبت به این آدم دارید اینطور جبران میشود. من از این مثال شاید کمی دور از ذهن شروع کردم ولی میخواهم از درون خودم کمی بیرون بیایم: هر چیزی که حالت اضافه داشته باشد و به نحوی از مکانیسمهای درونی من، مثلاً فرض کنید در زندگی شخصی خودم نسبت به مثلاً — بیایید یک رابطه بین مرد و زن را در نظر بگیرید — ممکن است مردی در شرایطی متوجه این نباشد که به هر حال یک ارتباط عاشقانه میتواند خطرناک هم باشد و میتواند به او آسیب هم برساند. معمولاً در حالت شیفتگی شدید آدمها همهٔ حسابگریهای خودشان را میگذارند کنار و در موردی خاص ممکن است بهوضوح الان اصلاً چنین علاقهای با این شدت برای این آدم مضر باشد؛ و حتی این هم به هر حال به نحوی میتواند در به اصطلاح ناخودآگاه ضبط شده باشد. و اینها در واقع در مدتی که آدم در خواب است به نوعی انگار به حالتهای تعادل اولیه برمیگردند؛ یعنی اگر الان با شدتی بیش از اندازه — این شدتِ بیش از اندازهٔ علاقه داشتن را باز میشود تعبیر کرد به اینکه به نحوی تعادل هورمونی به سمتی به هم خورده و از حد مجازی گذشته و این ممکن است آسیب برساند — آن آدم ممکن است در رویا، وقتی این تعادل هورمونی دارد برمیگردد، رویایی ببیند که به نحوی جبرانکنندهٔ آن حالت انحرافی است که در زندگی روزانه داشته. شاید آدمی که بیش از اندازه در مجالس عزاداری شرکت میکند مدام خوابهایی ببیند که مربوط به مجالس شادمانی بهطور کاملاً بیبندوبار و غیرعادی باشد؛ مثل اینکه آن هورمونها جهتشان عوض شده، هورمونهای شادی دارند سعی میکنند ترشح پیدا کنند و نتیجهاش این است که در خواب مثلاً رویاهایی ظاهر میشود که مربوط به شادی است. یونگ — فکر میکنم این حرفی از خود یونگ است، اگر اشتباه نکنم — میگوید آدمهای درونگرا معمولاً رویاهای پرجمعیت میبینند؛ یعنی از تجربه این حرف را میزند؛ و آدمهای برونگرا بیشتر رویاهای تنهایی میبینند؛ اینکه به نحوی انگار رویا ساز مخالف میزند در مقابل انحرافهایی که پیدا کردهاید. اینجور فکر کردن و نگاه کردن به رویا — که من سعی میکنم در جلسات آینده کمی ترمیمهایش را هم بگویم که به چه جاهای دیگری میتواند برسد؛ فعلاً تا حدی که این وسواس را دارم که از مسائل بیولوژیک و اینها خارج نشویم، یعنی از آن حیطهٔ عمل فرویدی خارج نشویم و فقط کمی با همان مکانیسمها سعی کنیم ببینیم چه چیزهای دیگری هم میشود در رویا ظاهر شود — وقتی به رویا اینطور نگاه میکنید، کاملاً شأن رویا نسبت به رویای فرویدی تغییر میکند. یعنی رویاهای شما منبع اطلاعاتی هستند در مورد اینکه شما چه مشکلات فرهنگیای دارید، چه اشتباهاتی در زندگیتان مرتکب میشوید؛ نه فقط مربوط میشوند به اینکه شما چه چیزهایی را دوست دارید. در واقع به جای اینکه بگوییم رویاها مربوط میشوند به اینکه ما چه چیزهایی را دوست داریم و چه چیزهایی را آرزو داریم — حالا آرزوهای خودآگاه یا ناخودآگاه — عین همین حرف را میتوانیم بزنیم به شرط اینکه مفهوم آرزو و خواسته را کمی عمومیتر نگاه کنیم.
بازتعریف آرزو در افق یونگی
در واقع میخواهم بگویم مثل اینکه این آرزوی جسم من است که به تعادل برسد؛ مثل اینکه آرزوی ناخودآگاه من است که آن اشتباهی را که مدام دارم تکرار میکنم دیگر نکنم، برای اینکه تعادل مرا به هم زده. بنابراین دیگر اینطور نیست که وقتی به رویایی نگاه میکنم مثل چیز بیمارگونهای نگاه کنم، مثل رویاهایی، مثل آرزوهایی — نمیدانم — کودکی سرکوبشده؛ نه، ممکن است اینها خیلی چیزهای جدی و بسیار مثبتی باشند. همانطور که مثلاً آرزوی سلامت کردن چیز مثبتی است، رویا میتواند مثبت باشد و میتواند سرشار از اطلاعات باشد در مورد اینکه ما چه راههای اشتباهی در زندگیمان میرویم.
و فقط بهعنوان آخرین نکته — به این نکته دقت کنید — همهٔ این حرفهایی که دارم میزنم را کنار آن حرفی بگذارید که قبلاً زدم: مفهوم تعادل در نظریهٔ یونگ بهشدت دینامیک است. یعنی اگر از رشد روانی خودتان عقب افتاده باشید، در رویا به شما — یعنی آن تعادلی که میخواهید به آن برسید؛ اگر چیزهایی از شما بچگانه مانده باشد — در خواب چنین نیست که فقط کارهایی که در روز کردید برگردد؛ اصلاً اگر سطحی هورمونی در شما پایین است که نشانهٔ این است که مثلاً نوعی عقبافتادگی از نظر رشد روانی دارید، این در رویا خودش را ظاهر میکند. یعنی میخواهم بگویم نوعِ برگشتن به تعادل در دیدگاه یونگ برگشتن در محور افقی نیست؛ بهاضافه رفتن به سمت بالا هم هست. یعنی اگر از رشدتان عقب افتاده باشید، از آن تعادلی که در این لحظهٔ عمرتان باید داشته باشید عقب افتادهاید. من یک چیز ریاضی در ذهنم دارم: چنین نیست که من — ببین، من مثلاً فرض کن یک سطحی از هورمونها را نمیتوانم فیکس کنم و بگویم این سطح هورمون تعادل برای بشر است و بنابراین آدمها فقط میتوانند مثبت یا منفی بشوند؛ یک رشته پارامتر ست کنیم و بگوییم وقتی اینها صفرند خوب است و اگر مثبت یا منفی بشوند بد است و همهاش به سمت صفر؛ همیشه داریم به سمت صفر نمیرویم؛ چون خودِ این صفر تغییر میکند؛ داریم همیشه به سمتی میرویم که علاوه بر اینکه عدم تعادل است، به نحوی انگار جهت رشد را هم رویا میتواند نشان بدهد. نمیدانم متوجه شدید یا نه. آدمی ممکن است الان به اندازهٔ یک آدم ۱۴ ساله از نظر روانی رشد کرده باشد و همین امروز کاری انجام داده باشد که تعادلش فقط در محور افقیاش جابهجا شده و شب برمیگردد سر جایش؛ ولی آدمی که ۴۰ ساله است و هنوز نقطهٔ تعادل ۱۴ سالگیاش را در واقع در بدنش دارد، این هر شب کمی هم شیبش به سمت بالا هست، به نقطهٔ تعادل ۴۰ سالگی میرسد. پس عجیب نیست که یونگ میگوید ما در رویاها رویاهای رشد را بهطور منظم میبینیم. رویاهای رشد یعنی من اگر مثلاً مشکل روانیای دارم که خیلی هم مزمن شده — مثلاً کاری را که باید در زندگیام میکردم نکردم — از نظر یونگ مثلاً مکانیسمهای روانی به سمت رسیدن به نقطهٔ خاصی هستند؛ مثلاً چیزی تحت عنوان فرایند فردانیت — که من مدام اسمش را میبرم ولی تعریف نمیکنم؛ بعداً به آن میرسیم — اصلاً باید مسیری طی شود؛ همانطور که رشد جسمانی باید مسیرش را طی کند، رشد مکانیسمهای روانی هم باید مسیری را طی کرده باشد و این آدم نکرده است. چنین نیست که ناخودآگاهش این را آشکار نکند؛ مدام در واقع این مشکل وجود دارد و حالا نه هر شب، ولی گاهوبیگاه به هر حال بهوضوح رویاهایی میبیند که مربوط به این عقبافتادگیهای مزمنش میشود، نه فقط چیزهایی که همین امروز برای تعادل مثلاً جسمش یا روانش مشکل به وجود آورده است.
من با همین موضوع فعلاً جلسه را تمام میکنم. فقط میخواهم بگویم این در واقع شروع این است که من میتوانم حداقل تا این سطحی که فعلاً صحبت کردم، بدون اینکه مکانیسمهای فرویدی را خیلی به هم بزنم — با تأمینکردنشان — این مفهوم را وارد کنم که رویا صرفاً نشاندهندهٔ مثلاً آرزوهای سرکوبشدهٔ دوران کودکی نیست؛ میتواند شامل آنها هم باشد، میتواند شامل یک رشته اطلاعات مثبت در مورد وضعیت روانی و جسمانی واقعی من باشد؛ از بیماریهای جسمانی گرفته تا مشکلات روانی؛ هر چیزی که در بدن تأثیری از خودش باقی گذاشته باشد، از کارکردهای بیش از اندازهٔ بخشی از مغز گرفته تا به هم خوردن یک رشته تعادلهای هورمونی و الی آخر؛ همهٔ اینها میتوانند در رویا ظاهر شوند.
بنابراین رویا میتواند شأن جبرانی داشته باشد و اطلاعاتی به من بدهد در مورد اشتباهاتی که میکنم؛ و این مهمترین فانکشن رویا از نظر یونگ است. آخرین جمله را سعی میکنم بگویم. یونگ میگوید من این تجربه را بارها انجام دادهام که وقتی آدمی برای اولین جلسه میآید پیش من برای رواندرمانی و من شیوهٔ کار خودم را به او میگویم که «از امشب باید رویاهای خودت را یادداشت کنی، هر شب یادداشت کنی و دفعهٔ بعد که میآیی به تعداد حداقل شبهایی که خوابیدهای برای من رویا بیاوری؛ هرچه که یادت بوده، هرچه در رویا میبینی» — چون یکی از ویژگیهای تفسیر رویای یونگ این است که یک رویا را تفسیر نمیکند؛ دنبالهٔ رویاها را تفسیر میکند و معتقد است اصولاً نگاه کردن به یک رویا میتواند گمراهکننده باشد؛ مثلاً اگر پنجاه رویای پشت سر هم یک آدم را ببینید خیلی چیزها دستتان میآید. و یونگ میگوید من این را به کرات تجربه کردهام که اولین رویایی که همان شب یک آدم میبیند و میآورد، معمولاً مهمترین نکتهٔ زندگیاش در آن هست؛ آن چیزی که باعث مشکلات روانیاش شده.
اولین رویا و مشکل اصلی زندگی
یعنی همین آگاهی دادن به خودآگاه از چنین چیزی در راهِ امیدی برای مثلاً نجات است؛ انگار به نحوی از طریق خودآگاه به ناخودآگاه منتقل میشود و نوعی فعالیت خاص در آن — یعنی فعالیتی که ممکن است بهطور مداوم رویاها تکرار نشوند، آن رویاهای اصلی. ولی میگوید تجربهٔ من این است که نه اینکه دفعهٔ بعدی که میآید؛ خوابی که معمولاً مربوط به همان شب میشود خواب اصلی است، و من به تجربه دیدهام که این مهمترین مشکل زندگی این آدم را — که چرا تعادل روانیش دارد به هم میخورد، افسرده شده یا هر چیز دیگر — در خودش دارد. این نگاهِ خیلی متفاوتی است: من به رویا بهعنوان منبع اطلاعاتی در مورد وضعیت روانی آدمها نگاه میکنم که میشود برای مداوا از اطلاعات درونش استفاده کرد. فروید هم بهعنوان منبع اطلاعات استفاده میکند ولی نه با این نگاه که در آن اطلاعات مربوط به بیماری باشد به این شکلی که یونگ نگاه میکند. به هر حال هر دو معتقدند در رویا اطلاعات هست و هر دو معتقدند اطلاعات مربوط به روانرنجوریها میشود، به نحوی به اشکالات مربوط میشود؛ فروید هم کاملاً همینطور نگاه میکند. ولی باز شیوهٔ نگاه کردن، شأن رویا در نظر یونگ برجستهتر است؛ به همان میزانی که ناخودآگاه یونگ نسبت به ناخودآگاه فروید چیز مثبتتری است؛ مثلاً جایی نیست که چیزهای بد در آن پنهان شده باشند. فروید انتظار ندارد که آدمی سالم در مورد راه رشد خودش رویا ببیند، ولی یونگ معتقد است آدمی که هیچ مشکل و عدم تعادلی هم ندارد، خلاصه یک رشته حرکتهای رو به بالا را ممکن است در رویاهایش ببیند.
خودآگاه نمیتواند؛ مثلاً فرض کنید، شما نمیتوانید با خودآگاه ضربان قلب خودتان را کم و زیاد کنید. در بیداری ممکن است بتوانید کارهایی بکنید، ولی چنین نیست که بتوانید بدن خودتان را — مکانیسمهای روانی؛ مثلاً فرض کنید آدمی با خودآگاهی خودش — حالا مثالی بزنم که دیگر کاملاً محال باشد، چون خلاصه هر کاری تا حدی میشود انجام داد. بگذارید مثلاً: شما نمیتوانید با خودآگاه خودتان کلیهای دیگر برای خودتان ایجاد کنید یا یکی از کلیههای خودتان را با فکر کردن از کار بیندازید — البته میشود انداخت. یک رشته کارها را مطلقاً نمیشود انجام داد و یک رشته کارها خیلی خیلی ممکن است دشوار باشد؛ تأثیر گذاشتن با فکر بر یک رشته مکانیسمهای طبیعی بدن راحت نیست، حداقل. شما مثلاً فرض کنید ممکن نیست با خودآگاه خودتان تصمیم بگیرید که از امروز سنگ بخورید یا عادت کنید به سنگ خوردن. به نظر میآید خلاصه سنگ، مواد غذایی جسم را تأمین نمیکند؛ مواد معدنی خلاصه کمی احتیاج به پروتئین و نمیدانم اینها هم دارد. یعنی چیزی که در طبیعت شماست، مربوط به کارکرد جسم شماست: ممکن است بتوانید خودتان را عادت دهید که سنگ بخورید، ولی نمیتوانید عادت دهید خودتان را که از سنگ تغذیه کنید؛ جسمتان نمیتواند از مواد معدنی موجود در سنگ مثلاً پروتئین بسازد. شما در زمان بیداری هر کاری — هر بلایی — میتوانید از نظر فرهنگی سر خودتان بیاورید. آدمی میتواند بدترین شرایط روانی ممکن را — شما الان برای خودتان در ذهنتان مجسم کنید وحشتناکترین شرایط روانی که ممکن است یک بشر داشته باشد را در نظر بگیرید — ممکن است آدمی به دلایل فرهنگی بخواهد خودش را در آن حالت قرار بدهد؛ مثلاً اعتقاد دارد که باید عذاب شدیدی تحمل کند چون کار بدی کرده و بخواهد این را به نحوی تحقق بخشد؛ اصلاً بعضی از آدمها واقعاً آدمهای افسرده همین کار را میکنند؛ انگار مینشینند که خودشان را عذاب بدهند؛ مینشینند بدترین چیزهای ممکنی را که در زندگیشان پیش آمده و بدترین اتفاقهایی را که در آینده ممکن است پیش بیاید فکر میکنند. شما میتوانید در زمان بیداریتان این را اراده کنید و چنین کاری با خودتان بکنید. به محض اینکه خودآگاهیتان خاموش میشود — نه اینکه برگردد سر جای اول؛ خلاصه بردار کوچکی هم هست که به نحوی کمی اینورتر میآید دیگر — یعنی اگر خودتان را رساندهاید به شرایط وحشتناک روانی، وقتی میخوابید حرکتی به سمت تعادل میکنید؛ همان میتواند باعث رویای شما شود. یعنی شما نمیتوانید با ذهن خودتان طبیعت خودتان را تغییر دهید، اصلاً کارکردهای مغز خودتان را عوض کنید؛ مثلاً آنجایی که دستتان را کنترل میکند برود پایتان را کنترل کند، یا مثلاً به جای اینکه سیگنالهای اینطور بفرستد سیگنالهای دیگر بفرستد. خیلی کارها میشود کرد، تا حدی هم نقطهٔ تعادل جسم ما نقطهٔ تعادل خیلی کریتیکالی نیست که بگویید آقا کمی اینورتر یا آنورتر بشود عکسالعمل نشان بدهد؛ واقعاً ممکن است تا مقداری تنوع فرهنگی مثلاً شما داشته باشید چندان قابل آشکارسازی نباشد. نمیشود گفت. حالا آدمهای مختلف هم قطعاً از نظر نقطههای تعادل با همدیگر تفاوتهایی دارند؛ قطعاً چنین است. ولی به هر حال شما هر چقدر هم فعالیت ذهنی بکنید، وقتی از حالت تعادل دور شدید، وقتی میخوابید به سمت نقطهٔ تعادل حرکت میکنید و همین میتواند رویایی مربوط به مشکل عدم تعادل شما به وجود بیاورد. فکر میکنم روی خط گرادیان هم حرکت میکند.
آره؛ در دانشگاه من همیشه اصلاً دوست دارم در دانشکدههایی صحبت کنم که بتوانم از این حرفها بزنم؛ گاهی آدمی که ریاضی و کامپیوتر و اینها بلد است با یک کلامی میشود چیزی را به او فهماند؛ زبانی مشترک خلاصهاش وجود دارد. آره، گرادیان خیلی در واقع چیز خوبی است. بله، درست است؛ میشود از منظری نگاه کرد. بگذارید بیش از اندازه تعمیم ندهیم. بگذارید کمی — من هنوز به هیچ وجه وارد مکانیسمهای تفسیر رویای یونگ نشدم؛ من فقط شمای خیلی کلی گفتم؛ آره، خیلی کلی؛ واقعاً مثلاً اینهمه حرفی که یونگ میزند دربارهٔ اینکه به هر حال آرکیتایپهایی وجود دارند و ناخودآگاه به نحوی چیزهای خیلی پیچیدهای میگوید. فقط این که خیلی ساده میشود که «اگر غمگینم مثلاً خودم را شاد ببینم، اگر فلانم» — چنین نیست؛ این میتواند به رویای بسیار پیچیدهای تبدیل شود، برای اینکه مکانیسمهای روانی خیلی خیلی پیچیدهاند. مثلاً فرض کنید دیگر چنین نیست که هر جا بخواهم دربارهٔ یونگ صحبت کنم هر وقت هورمون و اینها را بزنم. من فقط دارم سعی میکنم — چون از فروید شروع کردیم و فروید خیلی از این تیپ حرفها در او هست — یک دفعه نپریم مثلاً مثل خودِ یونگ حرفهایی بزنیم که خیلی دور از این ذهنیت ما باشد؛ ولی به هر حال بعد از مدتی دیگر از این حرفها نمیزنیم؛ مکانیسمهای خودِ مثلاً روان، آرکیتایپها و اینها را معرفی میکنیم. ولی مفهوم عدم تعادل به هر حال هست: شما آنیماتان ضعیف شده؛ نمیدانم، اختلالهای عجیبوغریب آرکیتایپی پیدا کردهاید؛ اینها دیگر — من هر دفعه نمیگویم که این کجای بدنتان اشکال پیدا کرده؛ الان مثلاً گفتم زنی مثلاً فرض کنید از ازدواج کردن ممکن است بترسد یا مردی نسبت به ازدواج واهمه داشته باشد. من نمیدانم حالا اختلال هورمونیاش چیست، عصبیاش چیست؛ و این از نظر یونگ — مردی که از ازدواج میترسد اختلال آنیما دارد — اسمی گذاشته است. ببینید، هایلول. ما باید کمکم برای تفسیر رویا یک زبان هایلول درست کنیم؛ هر دفعه نرویم پایین. کاری که شما دارید میکنید مثل این است که آدمی بخواهد تمام مثلاً کارهایی را که با کامپیوتر میکند در حد اسمبلی بدهد، اصلاً برود دیگر آن چیز را بنویسد، آن اصلاً معادلات و مدارها را هم بنویسد که ببینید الکترونها کجا دارند میروند. دیگر بعد از مدتی من میگویم این آنیماست، این مثلاً فرض کنید سایه است؛ اگر چنین رویایی دیدید نشاندهندهٔ چنین چیزی است و الی آخر؛ یعنی خیلی دیگر هایلول صحبت میکنیم. حالا اینطور نگاه کنید، به نظر میآد که آره دیگر، این شد که مثلاً هر وقت من اگر آدمی را در خواب دیدم خیلی آدمِ خوبی بود، معنایش این است که این آدم مثلاً آدمِ خوبی است ولی من فکر میکنم آدمِ بدی است و رویا دارد اینطور جبران میکند. نه، دیگر رویاها را فقط از نگاتیوِ چیزهایی، مثلاً مشکلات خودم نگیرید. سعیم این است — مثل این است؛ اگر با فروید هم اینطور رفتار کنید همین میشود: اگر خواب دیدید که مثلاً سوسکی را کشتی، آرزو داری سوسکی را بکشی — چنین نیست که واقعاً معنای خواب همین باشد؛ یعنی فروید هم از جایی، دستکم، الان، قبلاً بحث کردم که پس باید به روش درست خودش اینها را مطرح کنیم. در خصوص مثلاً اینکه وقتی کارهای اصلیِ اتفاقاً خوابها — اینها دربارهاش صحبت شده؛ من فکر میکنم در آن قسمتی که توجیه فروید را گفتم، ولی بعد در قسمت نقد جزو چیزهایی بود که به نظر من فروید توجیه خیلی خوبی برای این کابوسها ندارد. آره. ولی اینها خیلی مهم نیستند؛ من کلاً بیشتر روی نقاط قوت سعی کردم نگاه کنم، برای اینکه من به معنای واقعی کلمه بیشتر از هر چیزی دنبال این هستم که به جایی برسیم که بتوانیم یک کار واقعی، یک چیز کاربردی داشته باشیم. خیلی روی اینکه میگویم حساسیت داشته باشم «کی راست میگوید، کی دروغ میگوید» — همان قسمتی که راست میگوید را آدم نگه دارد و از آن استفاده کند.
دوست داریم نظر یونگ درست باشد. ممکن است، ولی واقعاً ممکن است خیلی آدمها هم قبول کنند که دوست ندارند مفهوم تعالی وجود داشته باشد؛ مسئولیت به وجود میآورد. به هر حال این چیزها را باید به نحوی بگذاریم کنار. من بیشتر از هر چیزی میل دارم از هر نظریه قسمتهای مثبتش را صحبت کنم. حالا ممکن است جایی هم نقد هم بکنیم؛ مثلاً الان — قبلاً هم گفتم، الان هم میگویم — یونگ بهوضوح این اشکال را دارد که زبان، با وجود اینکه زبان یکی از مهمترین ویژگیهای بشر است — از قدیم و ندیم میگویند انسان حیوان ناطق — یونگ در نظریهاش توجه خاصی به زبان ندارد؛ من کمتر دیدهام اصلاً دربارهٔ زبان حرف بزند، در حالی که زبان در شکلگیری خودآگاهی و خیلی از مکانیسمها نقش اساسی دارد. لکان به زبان توجه میکند؛ فروید هم به اندازهٔ کافی به زبان توجه نمیکند. ولی چیزم این است که این به نظر من یونگی نسبت به فروید چیزهایی بیشتری دارد؛ مدلش کمی شاخوبرگهایی جایی داده که درستاند، و چیزهایی هم حذف کرده از مدل خودش که به نظر من باید به آن اضافه کرد. یعنی از فروید و یونگ هر کدامشان جاهایی قدرت دارند و جاهایی ضعف دارند؛ لکان هم همینطور؛ و هر سهتاش بدون اینکه با هم به تناقض برسند همزمان قابل استفادهاند. من بیشتر چیزم این است که روی جنبههای مثبت بیشتر حرف بزنم؛ و مثلاً در مورد یونگ هم ممکن است یکی دو جلسه حالت انتقادی داشته باشد، ولی فقط صرف اینکه به هر حال چون این حرفها را میزنم احساس وظیفه میکنم چیزهایی را دیگران هم بگویند؛ وگرنه اگر مثلاً جلسات فقط این بود که کاربردهای نظریهٔ یونگ را جایی بخواهیم اِعمال کنیم و فقط دربارهٔ یونگ صحبت میکنیم و مقایسه هم با کسی نمیکنیم، اصلاً ممکن است در آن هیچ انتقادی هم نداشته باشد؛ بیایم بگویم آقا اینها را میگوید، اِعمال هم بکنید، این میشود. حالا ممکن است کسی از همان اعمال احساسش این بشود که خیلی نظریه خوبی است برای اینکه خیلی خوب به کار میرود، یا کمی احساس کند که نه اصلاً به درد نمیخورد؛ به هر حال این یک راه قضاوت کردن است. من به جای اینکه از لحاظ نظری قضاوت کنم میآیم میگویم اگر اینها درست باشد، مثلاً این اثر هنری را اینطور باید بشود نگاه کرد، اینجا این حرف را میشود زد؛ این یک ابزار است؛ به آن نگاه کنیم. شما الان درسهای دانشگاهی را میخوانید، مثلاً مخابرات میخوانید — دربارهٔ ضعفهای نظریهٔ مخابرات هم کسی به شما چیزی میگوید؟ اینهایی که فیزیک میخوانند، اینهمه مشکلاتی که در نظریههای مثلاً کوانتوم فیلد تئوری هست را در کلاسها رویش تأکید میکنند؟ نه؛ آموزش میدهند، میگویند خودِ این هم کاربردش است. حالا شاید استادی هم بیاید بگوید آقا اشکالهایی هم هست، ولی ما قرار است مثلاً خوبش را یاد بگیریم؛ معمولاً آموزش چنین است. هدف این است که من یاد بگیرم فروید چه میگفت و چطور میشود از آن استفاده کرد، یونگ چه میگفت و چطور میشود از آن استفاده کرد. منتها حالا فکر میکنم روی سه چیز میخواهیم بگوییم؛ خود به خود اینکه حالا او بهتر میگوید، این کجا اشتباه میکند، این هم پیش میآید. آره. اگر هدف قضاوت کردن باشد — اگر مثلاً درسی ارائه شود تحت عنوان مثلاً روانکاوی فروید، آدم باید سعی کند همهجانبه باشد — و من اینجا رسماً دربارهٔ شیوههای درمانی فروید خیلی صحبت نکردم؛ نقطهٔ قوتش است؛ تقسیمبندی بیماریهای روانی از دیدگاه فرویدی و شیوهٔ برخورد درمانیاش از نظر خود فروید قسمت اصلی کارش است. به درد من نمیخورد؛ دربارهاش صحبت نمیکنم، و همیشه هم این را گفتهام که اینجایش خیلی جالب است. ولی به چه درد میخورد مثلاً من اینها را بدانم و بعد بخواهم مثلاً برنامهٔ فرهنگی بکنم؟ هدف من این نیست.
هدف من فرویدشناسی یا یونگشناسی نیست؛ اینها را تا جای ممکن سعی میکنم این جلسههای نظری کوتاه و فشرده باشند و بعد برویم سراغ اعمال واقعی؛ فکر میکنم این مهم است: این احساس به وجود بیاید که روانکاوی — نه روانکاوی فروید، یونگ یا لکان؛ نهضت روانکاوی خیلی خیلی قدرتمند است و به آدم یاد میدهد به دنیا جور دیگری نگاه کند؛ زیرِ چیزها را ببیند. فرق نمیکند فروید زیر یک چیزهایی را میبیند، یونگ جای دیگری را میبیند، لکان هم حرفهای دیگری میزند. هر کدام جاهای مختلفی قدرت دارند و من سعی میکنم به شما بگویم کدامشان کجاها قدرتش بیشتر است؛ مثلاً به نظر من فروید در تحلیل بیماری روانی قدرتمندتر از یونگ و لکان است؛ یونگ در مورد آدمهای نرمال و مکانیسمهای روانیشان قویتر از فروید؛ و کاملاً این برمیگردد به اینکه از کجاها شروع کردهاند و اهدافشان چه بوده. دعواهایشان به نظر من دعواهای دکونی است؛ یعنی چیز دیگری، دکونشان مقابل همدیگر است؛ کی مثلاً مشتریاش بیشتر باشد و اینها. این واقعاً از لحاظ نظری — نه اینکه با هم اختلاف نداشته باشند؛ اختلافهای خیلی اساسی هم دارند — ولی چنین نیست که نتواند نظریهای به وجود بیاید که با همهٔ آنها به نحوی سازگار باشد؛ من فکر میکنم در آینده چنین اتفاقی میافتد؛ کمی این تعصبات و اینها کم بشود. مثلاً فرض کنید لکان کاری که کرده این است که زبان را وارد بحثها کرده؛ آن کار را نکردهاند، و هر جایی که دربارهٔ زبان داریم صحبت میکنیم لکان کاربرد بیشتری دارد؛ به چیزی نگاه کرده که آنها نگاه نکردهاند، از زاویهٔ دیگری به ماجرا نگاه کرده. مهم این است که شما یاد بگیرید کجا کدامیکشان را میتوانید خوب اعمال کنید، و هدفم این است که به چنین چیزی برسم؛ به جای اینکه وارد اختلافات شوم و «او اینجا راست میگوید، این اینجا دروغ میگوید» — کمی فکر میکنم ما را از هدفمان دور میکند. من احساس میکنم آن جلسههایی که دربارهٔ فروید داشتیم و به کار بردیم برای اکثریت جالبتر بود تا صرف بحث نظری کردن؛ فکر میکنم چنین است، و احساس نمیکنم کسی به این حس رسیده باشد که حرفهایی که میزنیم مطلقاً غلط است و ایراد دارد. نه، واقعاً وقتی با یک چیز فرویدی چیزی را نگاه میکنید واضح است که دارید چیزی را میفهمید که قبلاً نمیفهمیدید و این درست است؛ نمیدانم منظورم را میفهمید یا نه: یعنی چیزی که برایتان جواب میدهد. بله؛ یعنی مثل اینکه یک تئوری فیزیکی را جایی خلاصه جواب میگیرید، ولی آن تئوری کلاً درست نیست. همهٔ علم چنین است دیگر و چنین پیش میرود؛ شما باید ببینید کجا میتوانید آن را اعمال کنید. شاید مثلاً فروید یک رشته بیماریهای هیستری را خوب درمان کرد. مهم این است که من یاد بگیرم اگر آدمی با هیستری آمد پیش من، روش فرویدی برایش خوب کار میکند. ببینید، آره واقعاً کسی با وسواسِ مثلاً دست شستن بیاید پیش شما، من فکر میکنم شیوههای خیلی سادهٔ رفتاردرمانی و شناختدرمانی برای چنین آدمی احتمالاً خیلی بهتر کار میکند تا یونگ و فروید و لکان و این حرفها. ولی اگر آدمی بیاید و بگوید — مثل آن یارو که آمد پیش یونگ — «من احساس میکنم سرطان روده دارم» و یونگ میگوید برو پیش کسی که متخصص گوارش است، میگوید «نه، من میدانم سرطان روده ندارم؛ یعنی آزمایشها به من گفتند، ولی این از فکرم، از سرم اصلاً دست برنمیدارد که غدهای آنجا هست» — چیزهای پیچیدهتری است. آدمی مثلاً فرض کنید هر شب اژدها در خواب ببیند. این با رفتاردرمانی درست نمیشود. بعضی از آدمها مشکلات روانشان خیلی خیلی عمیق است؛ نمیتوانی بهش تجویز کنی؛ به آدمی که دستش احساس میکند کثیف است تجویز کنی که مثلاً یک روز اصلاً دستش را نشوید؛ کمکم مغزش خسته میشود از اینکه هی چک کند این دست تمیز است، کثیف است، تمیز است، کثیف است؛ ممکن است خوب شود، ممکن است مثلاً شاید خوب بشود؛ معمولاً به یک وسواس دیگر پیدا میکند، ولی حالا تا حدودی به هر حال ممکن است آدمها در شرایطی که وسواسشان خیلی قوی نیست و پیشرفته نیست با چنین تمرینی کاملاً خوب شوند؛ واقعاً این کار را کردن و نتیجه هم داده. هیستری را — آدمی مثلاً دختری که شب خوابیده و فردا صبح زبان مادریاش را فراموش کرده — رواندرمانی دربارهاش صحبت میکند؛ این را با رفتاردرمانی اصلاً حرف تو گوش نمیدهد؛ اصلاً مشکلش یک چیز دیگر است؛ میگوید جاییاش انگار در اعماق وجودش اختلالی پیدا کرده؛ هیستری را که نمیشود با رفتاردرمانی و شناختدرمانی درست کرد؛ یا باید از فروید استفاده کنید یا از مثلاً یونگ و لکان؛ آدمهایی که خیلی عمیق شدهاند در بیماریها. من یک بار این حرف را زدهام و واقعاً فکر میکنم ارزش دارد تکرار کنم: چرا دکون فروید و یونگ و لکان تعطیل شده؟ برای اینکه زمانی که فروید تئوری خودش را درست میکرد از هر صد هزار نفر یک نفر هم نمیآمد پیش روانکاو؛ بنابراین آدمهایی به فروید مراجعه میکردند که بیماریهای بسیار عجیبوغریب داشتند؛ طبعاً فروید نظریه خودش را — و فروید و یونگ و لکان تا حدودی نظریهشان را — برای بیماریهای بسیار عجیب طراحی کردند، نه برای این آدمی که دست خودش را هی میشوید. پنجاه، شصت سال گذشته؛ الان آدمها تفکاششان را میگذارند میروند مشاورهٔ رواندرمانی میکنند؛ با زنش اختلاف دارد، بچهاش نمیدانم فلان کرده، با پدر و مادرش میرود رواندرمانی. معلوم است چنین مشاورهای احتیاج ندارد که بروی رویاهای دوران کودکی این آدم را بررسی کنی؛ کمی با او حرف بزن، شناختدرمانیاش کن، بگو آره چنین نیست، اینطور فکر نکن، اینقدر مثلاً نگران نباش؛ یارو هم خوشحال میشود میرود. در واقع جمعیت آدمهای مراجعهکننده عوض شده؛ نه اینکه آن تئوریها غلط بودند؛ آدمهایی با مشکلات سطحیتر میآیند، بنابراین با چیزهای هایلولتری، چون لازم نیست آدم را باز کنید و بروید رودهاش را ببینید در اعماق روانش چه میگذرد. دقت میکنید؟ من فکر میکنم چیزی که مهم است: الان شما اگر مشاور رواندرمانگر شدید، روزی بسته به آدمی که آمده باید یاد گرفته باشید کجا از فروید استفاده کنید، کجا بروید سراغ رویاهایش؛ آدم دیگری با این وضعی که دارد از حرفهایش چیزی دستگیر آدم نمیشود؛ آدمی که خیلی قاطی کرده اصلاً نمیتواند به شما بگوید مشکلش چیست؛ بگو رویاهایت را بیاور، حالا شاید از آنها بشود چیزهایی درآورد. الان از رویا خیلی استفاده نمیکنند این مشاورها، برای اینکه مراد — مسئلهٔ اختلاف زناشویی که دیگر به رویا ربط ندارد؛ دو طرف اختلافی دارند با همدیگر که ممکن است همینطور با حرف زدن، با تمرین دادن — مثلاً میگویند یک رشته کارهای جدید یادشان میدهند، برای مثلاً مذاکره کردن یادشان میدهند، جلسات هفتگی بگذارید با همدیگر مشکلاتتان را بگویید، فلان کار را نکن، تو هم آن کار را نکن؛ مشکلاتشان تا حدی حل میشود. ولی اگر آدمی بیاید با مشکلی مثلاً فرض کنید فتیشیسم داشت، به او بگویید از این به بعد سعی کن مثلاً کفش زنانه نخری — دست خودش نیست دیگر، میبینید؟ چیزی نیست که بتوانی با آن؛ خودش که میداند نباید این کار را بکند؛ با حرف زدن نمیشود چنین آدمی را درستش کرد. به هر حال من فکر میکنم چه در درمان، چه در نقد فرهنگی، آدم باید یاد بگیرد کدام تئوری را کجا به کار ببرد؛ شما باید یاد بگیرید مکانیک نیوتونی را اینجا به کار ببرید و آنجا نمیتوانید به کار ببرید، جواب نمیدهد؛ مکانیک کوانتومی را آنجا باید به کار ببرید؛ تئوری گرانش مثلاً اینشتین را هم کمی در اسکیلهای بزرگتر به کار ببرید. من فکر میکنم باید اینطور نگاه کرد و من سعی میکنم اینطور نگاه کنم؛ به جای اینکه وسواس به خرج بدهم که کی درست میگوید — همه غلطاند، مثل همهچیز؛ همه ناقصاند؛ فروید قطعاً اشتباه دارد، یونگ دارد، لکان هم دارد، ولی نه اصلاً در این محیط؛ آدم وقتی میخواهد با چیزی کار کند چنین نگاهی نمیکند؛ سعی میکند یاد بگیرد و بفهمد کدام را کجا میتواند اعمال کند. وقتی اعمال میکنی و جواب میدهد، دارد جواب میدهد. بعضی از اجزایش؛ من تئوری فروید را جاهایی اعمال میکنم، خیلی خوب هم جواب میدهد؛ مطمئنم خیلی حرفهایش درست است؛ چیزی درست هم در آن بوده، مثل همهٔ نظریهها.