جلسه با پرسشی از یکی از حاضران دربارهٔ انتقال اطلاعات از ناخودآگاه به خودآگاه آغاز میشود و سخنران برای پاسخ از رویا شروع میکند، با رویاهای بیماری و مرگ. بعد توضیح میدهد چرا این اطلاعات تصویری است نه کلامی، رویاهای پیشگویانه را در فروید و یونگ میسنجد و به نقش جبرانی رویا نزد یونگ میرسد. در پایان از هدف این جلسهها و نقاط قوت فروید و یونگ و لکان میگوید.
چرا از رویا آغاز میکنیم
او میگوید با پذیرفتن اینکه در ناخودآگاه انبوهی از اطلاعات هست، گرایش ناخودآگاه به منتقل کردن آنها به خودآگاه را باید بدیهی فرض کرد؛ مثلاً درد و سوزش یا میل به غذای مطلوب و نفرت از چیز مضر بدون خودآگاهی ایجاد میشوند. به گفتهٔ او طبیعی است فرض کنیم در خواب هم جریان اطلاعات، یعنی رویاها، ادامه دارد؛ هر که خلاف این بگوید به توجیه خاصی نیاز دارد، چون در بحث علمی فرض پیشفرض را ادامه میدهیم مگر نقض شود.
او میگوید فروید رویا را شاهراه ناخودآگاه میدانست و رویا بهترین شرایط آزمایشگاهی است، ولی فروید اطلاعات زیادی هم از تجربهٔ بالینی گرفته بود. تفاوت عمدهٔ یونگ این است که به رواننژندی و تجربههای بالینی تأکید خاصی ندارد و به نظر میآید بیشتر از اسطورهها و رویاهای آدمهای سالم میگیرد. یونگ معتقد است ناخودآگاه تقریباً یکنواخت کار میکند و مسئله این است که ما در روز به پیامهایش توجه نداریم.
سیگنالهای ناخودآگاه ضعیفترند از سیگنالهایی که ایگو هنگام فکر کردن تولید میکند؛ پس در روز نمیشنویم و وقتی خودآگاه خاموش شود خودشان را آشکار میکنند، هرچند بعضی از آنها، مثل وقتی انگشتتان به بخاری میچسبد، از هر سیگنال خودآگاهی قویترند. او میگوید ۹۹ درصد مطالعات یونگ به پیامهای نمادین و آرکیتایپها اختصاص دارد، چون وجه عمومی زندگی انسان را نشان میدهد؛ ولی مجموعهٔ بسیار بزرگی از اطلاعات هست که حاصل آرکیتایپها یا فعالیت نمادین نیست.
رویاهای بیماری و مرگ
او از رویاهایی شروع میکند که در محیطهای علمی مقبولیت بیشتری دارند، یعنی رویاهایی که از بیماری و مرگ حرف میزنند. فروید هم میپذیرد رویا میتواند پیام مرگ یا بیماری بدهد، هرچند مکانیسم پیدایش آنها از نظر یونگ و فروید فرق دارد؛ او تا آنجا که یادش است رویای ترک ایستگاه با قطار را از کتاب تفسیر رویا نقل میکند.
به گفتهٔ او نمیداند در پزشکی آکادمیک چقدر پذیرفته شده، ولی در متنهایی که توسط خود پزشکها نوشته شده دیده که بعضی بیماریها رشتهای علائم و رویاهای خاص را مقدمه دارند؛ مثلاً رویاهای خفگی میتوانند نشانهٔ بیماری ریوی باشند، و در متنی دیده که بیماری گواتر داشت و رویایی تکراری میدید که میرقصید و از جایی به بعد کنترلش از دستش خارج میشد. این رویاها معمولاً وقتی ظاهر میشوند که هنوز اطلاع ندارید آن بیماری را گرفتهاید، و او میگوید در محیط آکادمیک پزشکی نسبت به چنین حرفهایی مقاومت هست.
او میگوید از رویای بیماری شروع کردن این حسن را دارد که گزارشهای فراوان از افراد متفاوت دربارهٔ رویاهای مشترک داریم؛ پس میشود پذیرفت ناخودآگاه در خواب میکوشد اطلاعات مربوط به وضعیت جسمانی نامطلوب را به خودآگاه منتقل کند. بعد میپرسد چرا این کار را با داستانی تصویری میکند.
مکانیسم فرویدی: رویا حافظ خواب
او توضیح میدهد بدن بیمار سیگنالهایی دارد که در روز قوی نیست که به آن توجه کنیم، ولی وقتی سیگنالهای قویتر خودآگاهی خاموش شود، اینها میتوانند قویترین سیگنالها باشند و در رویا ظاهر شوند. برای این توضیح از ایدهٔ فروید استفاده میکند که رویا حافظ خواب است: مثلاً وقتی در خواب تشنه میشویم، رویای خوردن آب زلال خواب را ادامه میدهد.
بیماری مثل اختلال تنفس یا گواتر سیگنالهای اضافی ایجاد میکند که مانع خواب است، و رویا چیزی میسازد که آنها را توجیه کند تا خواب ادامه یابد. او میگوید لازم نیست این ایده را مطلقاً حفظ کند و فکر نمیکند یونگ آن را مبنایی پذیرفته باشد، ولی آن را دستکم بدیهی میداند؛ و میگوید در آثار یونگ کمتر دیده که برای تولید رویا مکانیسم زیستی بسازد.
در پاسخ به پرسشی، میگوید سیگنال لازم نیست قویتر باشد، کافی است غیرعادی باشد؛ ممکن است از نظر پزشکی برعکس باشد. از نظر فروید آرزو یعنی چیزی که تنش را کم میکند. به نظر او رویای مرگ با تئوری فروید تناقض ندارد، چون بدن حالتهایی پیش از مرگ دارد و شاید خیلی زودتر از آنچه مردم بفهمند تشخیص داده که کار تمام است؛ پس اطلاعات مربوط به آیندهٔ نزدیک جسم هم میتواند در ناخودآگاه باشد.
چرا تصویر و نه کلام
او میگوید پاسخ فرویدی بدیهی است: اگر در رویا کسی کلامی بگوید «کارت تمام است، مردی»، از خواب میپریم؛ رویا برای ادامهٔ خواب آن سیگنالها را تصویری شبیهسازی میکند تا در آن زندگی کنیم.
سپس تئوری فروید را موقتاً کنار میگذارد و میگوید یونگ قبول ندارد ناخودآگاه ناصحِ مهربانی باشد؛ رویا را نباید پیام ناخودآگاه به خودآگاه دید، بیشتر شبیه استراق سمع است و تصمیمی برای گفتن چیزی در کار نیست. زبان قراردادی است که جهان را افراز میکند و ممکن است با آنچه ناخودآگاه میشناسد فرق کند؛ ناخودآگاه اطلاعاتی دارد که برایش واژهای نیست، مثل آنیما پیش از اینکه یونگ اسمش را بگذارد. او میگوید اگر ناخودآگاه از ابزار خودآگاه استفاده کند، نقض غرض است.
یونگ میگوید وضعیت ما در خواب مثل وارد شدن به کشوری است که مردمش به زبان خودشان حرف میزنند؛ زبان نمادین و تصویری زبان ویژهٔ ناخودآگاه است، نه محصول سانسور، و زبان خودآگاه ما روی آن ساخته میشود. ناخودآگاه میتواند از کلام هم استفاده کند ولی خودش را به آن محدود نمیکند، و بیشتر به تصاویر و ایجاد مستقیم احساسها متکی است، مثلاً ترس یا لذتی که در رویا گاه از بیداری عمیقتر است. پس انتظار اینکه ناخودآگاه به زبان ما حرف بزند بیهوده است؛ باید آن زبان خارجی را یاد بگیریم و کشف رمز کنیم.
رویاهای پیشگویانه و رویای بزرگ
در پاسخ به پرسش یکی از حاضران دربارهٔ رویاهایی که از آینده هشدار میدهند، میگوید فروید قبول دارد رویا میتواند پیشگویانه باشد؛ در حاشیهٔ رویای ایرما نوشته «این قسمت رویا بعداً فهمیدم پیشگویانه بوده». ولی به این معنا که اطلاعاتی که در ناخودآگاه هست و هنوز به خودآگاه نرسیده زودتر ظاهر شده؛ نه به معنای قدما که روح از زمان و مکان خارج میشود و آینده را میبیند.
او میگوید فروید نمیپذیرد کسی قطعهای از آینده را ببیند که نشانهای از آن در بیولوژیاش نیست. از سورهٔ یوسف چهار رویا را یادآوری میکند و میگوید رویای پادشاه از دید فروید غیرممکن به نظر میرسد، چون اطلاعات پانزده سال آینده در بیولوژی پادشاه نیست؛ در مورد رویای یوسف دربارهٔ برادران میگوید با دید فروید نمیشود قطعاً گفت امکان ندارد. قدما و متون دینی میگفتند روح آینده را دیده است.
به گفتهٔ او یونگ از فروید فراتر میرود و برای چنین خوابهایی عنوان «خواب بزرگ» را انتخاب میکند، ولی توجیهش هم، به گمان او، دیدن آینده توسط روح نیست: اطلاعات مربوط به وقایع طبیعی در عالم هست، چنانکه حیوانات طوفان و زلزله را زودتر میفهمند و ما چون خودآگاه ما خیلی شلوغ است نمیفهمیم. او میگوید لازم نیست مکانیسم فرویدی تولید رویا را برای پذیرفتن یونگ کنار بگذاریم؛ کافی است دایرهٔ اطلاعات ناخودآگاه را گسترش دهیم، که در فروید از آرزوهای کودکی و ناخودآگاه شخصی میآید و در یونگ تا آگاهی کیهانی میرود.
رویای جبرانی
او میگوید دربارهٔ ارتباط بیماری و رویا به منابعی که نقل میکند خیلی مطمئن نیست، چون از نظر آکادمیک تثبیت نشده. دو نتیجه میگیرد: انتقال اطلاعات در رویا تصویری و نمادین است، نه به صورت واژه؛ و در سنت یونگی این به معنای سانسور نیست، بلکه زبان ویژهٔ ناخودآگاه است. فروید تصویریبودن را با این توجیه میکرد که مستقیم گفتن آدم را بیدار میکند و آرزوهای سرکوبشده در رویا ظاهر میشوند. برنامهٔ او برای این جلسه آرکیتایپ بود، ولی احساس کرد باید اول دربارهٔ رویا و نگاه یونگ به آن حرف بزند.
او میگوید یونگ در تعبیر رویا راه جدا میرود، با نقش جبرانی رویا. حرفهایی که دربارهٔ بیماری جسمانی زده شد دربارهٔ مکانیسمهای روانی هم صدق میکند، چون به گفتهٔ او تفاوت اصولی میان بیماری روانی و جسمانی نیست؛ مثلاً وسواس تشدید مکانیسمی است که در همهٔ ما هست، چون بخشی از مغز بیش از اندازه پردازش میکند. اضطراب هم ممکن است با بیشفعالی غدهٔ آدرنالین همراه باشد، ولی او تأکید میکند این به معنای ربطنداشتن مشکل روانی به زندگی آدمها نیست.
مثال او عزاداری است: کسی که به دلیل فرهنگ بیش از اندازه عزاداری میکند و افسرده میشود، وقتی میخوابد جسم میکوشد به تعادل برگردد و خودِ خوابیدن هم مکانیسمی جبرانی است؛ پس ممکن است رویاهایی از شادی ببیند. اگر کسی بیش از اندازه به کسی علاقهمند شده باشد، ممکن است او را در خواب به شکل بدی ببیند. یونگ، که او فکر میکند حرف خودش است، میگوید آدمهای درونگرا معمولاً رویاهای پرجمعیت و آدمهای برونگرا بیشتر رویاهای تنهایی میبینند. به این ترتیب رویاها منبع اطلاعاتی دربارهٔ مشکلات فرهنگی و اشتباهات زندگی هم هستند، نه فقط دربارهٔ آنچه دوست داریم.
رشد و اولین رویا
او میگوید اگر مفهوم آرزو را عمومیتر ببینیم، میشود گفت آرزوی جسم یا ناخودآگاه این است که به تعادل برسد، و رویا میتواند مثبت باشد. مفهوم تعادل در یونگ دینامیک است: کسی که از رشد روانی عقب افتاده، مثلاً چهل سالهای که نقطهٔ تعادل چهاردهسالگی را دارد، هر شب کمی هم به سمت بالا حرکت میکند؛ پس یونگ میگوید رویاهای رشد را منظم میبینیم، و این به فرایند فردانیت مربوط است که بعداً به آن میرسند.
او خلاصه میکند که رویا صرفاً آرزوهای سرکوبشدهٔ کودکی نیست؛ میتواند شامل آنها باشد ولی اطلاعات مثبتی دربارهٔ وضعیت روانی و جسمانی هم دارد، و مهمترین کارکرد رویا از نظر یونگ جبرانی است. یونگ میگوید به آدمی که برای رواندرمانی میآید میگوید رویاهایش را یادداشت کند و دنبالهٔ رویاها را تفسیر میکند، نه یک رویا را؛ و میگوید بارها دیده که اولین رویای همان شب معمولاً مهمترین مشکل زندگی آن آدم را در خود دارد. به گفتهٔ او فروید هم رویا را منبع اطلاعات میداند، ولی ناخودآگاه یونگ چیز مثبتتری است و شأن رویا برجستهتر است.
هدف این جلسهها
او میگوید بیشتر دوست دارد از هر نظریه قسمتهای مثبتش را بگوید و نقد را فقط گاه بیاورد. یونگ به زبان توجه خاصی ندارد، در حالی که زبان در شکلگیری خودآگاهی نقش اساسی دارد؛ لکان به زبان توجه میکند و فروید هم به اندازهٔ کافی نه. به نظر او فروید و یونگ و لکان هرکدام جاهایی قدرت و جاهایی ضعف دارند و هر سه بدون رسیدن به تناقض همزمان قابل استفادهاند.
هدف او فرویدشناسی یا یونگشناسی نیست؛ میخواهد این احساس به وجود بیاید که نهضت روانکاوی به آدم یاد میدهد به دنیا جور دیگری نگاه کند و زیر چیزها را ببیند. به نظر او فروید در تحلیل بیماری روانی قدرتمندتر از یونگ و لکان است و یونگ دربارهٔ آدمهای نرمال قویتر؛ دعواهایشان را دعواهای دکونی میداند: دکونشان مقابل همدیگر است. او فکر میکند برای وسواس دست شستن احتمالاً شیوههای ساده رفتاردرمانی بهتر کار میکند، ولی بعضی مشکلات عمیق، مثل هیستری، به روشهای فروید و یونگ و لکان نیاز دارد. مهم این است که یاد بگیریم هر تئوری را کجا اعمال کنیم، چون به گفتهٔ او همه ناقصاند.
→ متنِ کاملِ این جلسه