او با معرفی کتاب «رویا و تعبیر رویا از دیدگاه روانشناسی یونگ» و توضیح شیوهٔ بحث و هدف تلفیق شروع میکند. بعد تمثیل جزیره و اقیانوس را برای جمع کردن ناخودآگاه فروید و یونگ میآورد، به پرسشهای حاضران دربارهٔ آن جواب میدهد و دلیل مطالعهٔ رویا را میگوید. در ادامه کارکردهای رویا را با مثالهایی از کتاب شرح میدهد و در پایان به بحث دربارهٔ فیزیک و مدرنیسم و پستمدرنیسم میرسد.
متن ویرایششده بر پایهٔ پیادهٔ خودکار گفتار؛ با صوت تطبیق داده نشده.
معرفی کتاب رویا و تعبیر رویا
یادم نمیآید این کتاب را آنجا معرفی کرده باشم یا نه؛ اگر نکردهام میخواهم معرفی کنم، با وجود اینکه میدانم در بازار نیست و همیشه قرار است چاپ جدیدش بیاید و نمیآید. اسمش «رویا و تعبیر رویا از دیدگاه روانشناسی یونگ» است، مال آدمی به اسم ارنست آفت؛ ترجمهٔ خوبی هم دارد از خانم دلارای قهرمان. کتابی است که ممکن است یکی دو جلسه تقریباً بهترین منبع برای این حرفهایی باشد که میزنم. در واقع از جایی شروع کردیم و به دلایلی بحثها به اینجا رسید که میخواستم از جلسهٔ گذشته تصمیم بگیرم کمی عمیقتر مسئلهٔ تئوری رویا و نحوهٔ مثلاً برخورد یونگ با رویا و کار عملی با رویا را بیشتر مطرح کنم. یک یادآوری خیلی مختصر از کاری که داریم میکنم و چیزهایی که تا حالا گفتهایم بکنم و بعد این بحث دربارهٔ رویا را ادامه دهم. به هر حال فکر میکنم همهٔ چیزهایی که میگویم طبعاً از درون این کتاب نیست ولی نهایت سعیام را میکنم — قبل از اینکه بیایم جلسه این کتاب را ورق میزنم که مثالها را از درون این کتاب دربیاورم — بحث کمی حالت متن پیدا کند. شاید به هر حال چاپ شود؛ دو بار فکر میکنم چاپ شده و گیر کرده؛ یعنی الان چندین سال است در بازار نیست. متقاضی هم زیاد دارد ولی به دلایلی چاپ نمیشود؛ دلایلش معمولاً برمیگردد به آن انتشارات و اینکه کتابهای زیادی زیر دستش برای چاپ در صف است.
یونگ تجربهگرا در برابر نظریهپردازی
بگذارید یادآوری کنم: بعد از بحثهایی که قبلاً دربارهٔ فروید کردیم و از این دورهٔ جدید وارد یونگ شدیم، دو نکتهٔ خیلی مهم را گفتهام که ربطی به یونگ ندارد، دربارهٔ خود بحثهای ماست. میخواهم رویشان تأکید کنم که فراموش نکنید. یکی اینکه برخلاف حرفهایی که دربارهٔ فروید میزدم — که خیلی مستند بود به کار خود فروید؛ حتی نهایتاً مقالهای پیدا شد که فکر میکنم خیلی با شیوهٔ بحث کردن من در این کلاسها تطبیق میکرد و نهایتاً میشد همهٔ حرفهایی که میزنم را مستند کرد به آثار خود فروید و سندیت حرفهایم وضعیت خیلی خوبی داشت — برعکس، از اول تأکید کردم که دربارهٔ یونگ، به دلیل اینکه فکر میکنم یونگ آدمی نبوده که نظریهاش را خیلی خوب بیان کرده باشد — نه اینکه من اینجا دارم چنین کاری میکنم — معمولاً کسانی که دربارهٔ یونگ کتاب مینویسند آن حالت استناد خیلی دقیق به کارهای یونگ را اجباراً باید کنار بگذارند؛ اگر میخواهند واقعاً نظریهٔ منسجمی ارائه دهند طبعاً باید کمی از خودشان حرف بزنند؛ یعنی یونگ را یک نفر باید بخواند، بفهمد و بعد سعی کند بیانی برای چیزی که ارائه میکند پیدا کند. از اول تأکید کردم انتظار نداشته باشید این بحثها مثل بحثهای فروید باشد؛ مثلاً که یک مقاله یا یک کتاب یا ده کتاب از یونگ معرفی کنم که بشود بهعنوان متن به آن ارجاع داد و ادعا کرد همهٔ حرفها در آن هست. مثلاً این بحثهایی که با استفاده از مفهوم اطلاعات کردم نمیتواند در آثار یونگ باشد، برای اینکه اطلاعات آن موقع مفهوم شناختهشدهای از نظر علمی به آن صورت نبود. و به هر حال این اشکالی ندارد؛ ادعای من این است که حرفهایی که میزنم روحِ حرفهای یونگ است، ولو اینکه بعضی جاها تفاوتهای ظاهری پیدا کند، مثل بقیهٔ کسانی که دربارهٔ یونگ حرف زدهاند. همین کتاب را بخوانید: تعداد ارجاع به یونگ به طور شگفتانگیزی کم است؛ تعداد نقلقولهایی که از یونگ میشود در این کتاب خیلی کم است، در حالی که این کتاب بهشدت کتاب یونگی است؛ اصلاً اسم کتاب «تعبیر رویا از دیدگاه روانشناسی یونگ» است ولی واقعاً فکر نمیکنم در هر ده، بیست صفحهاش یک بار هم نقلقولی از یونگ بیاورد. فکر میکنم این مشکلی است که همهٔ کسانی که دربارهٔ یونگ کتاب مینویسند دارند؛ برای اینکه یونگ هیچ اثر منسجمی ندارد و اصولاً اعتقاد چندانی به نظریهپردازی به آن معنایی که ما به آن علاقهمندیم نداشته؛ بیشتر آدم تجربهگرایی بود. این یک نکته دربارهٔ بحثهاست، نه دربارهٔ خود یونگ.
دو نکته در تلفیق فروید و یونگ
نکتهٔ دیگر اینکه من چندین بار تأکید کردهام و الان هم میخواهم: کلاً غیر از آن جنبهٔ کاربردی که هدف این جلسات است — اینکه میخواهیم با روانکاوی در حد مختصری آشنا شویم با هدف اینکه بتوانیم روانکاوی را در زمینههای عملی مربوط به نقد فرهنگ و بحثهای فرهنگی به کار ببریم، نه در مورد رواندرمانی — کار دیگری هم میخواهم انجام دهم که طبعاً از بحثهایی که دربارهٔ یونگ دارم شروع شده: سعی کنیم نظریهٔ تلفیقی داشته باشیم. من بارها تأکید کردهام فضای بحثهای روانکاوی به طور غیرعادی حالت خصمانه دارد؛ این سه مکتب فروید و یونگ و لکان کلاً مثل فرقههای مذهبی همدیگر را تا حدودی تکفیر میکنند و هیچکدام همدیگر را قبول ندارند. در حالی که فکر میکنم اگر کسی بدون جهتگیری خاصی این سه مکتب را بخواند و بفهمد، چنین نیست که این حرفها را نشود با همدیگر تلفیق کرد و به نحوی همزمان به کار برد. علاقهٔ شخصی من این است که مثلاً وقتی اثر هنری یا مسئلهٔ اجتماعی یا چیز فرهنگیای را میخواهیم بررسی کنیم، سعی کنم از جایی به بعد نشان دهم — مثلاً وقتی بحث یونگ تمام شد — که لایههایی از نقد فرهنگی در هر اثر هست که میشود از تئوریهای فروید استفاده کرد و در عین حال به طور همزمان بخش دیگری از همان اثر را با یونگ به طور منسجم بررسی کرد؛ نه اینکه اثر را به چند قسمت تقسیم کنیم، قسمتی یونگی؛ اینها همزمان قابل اعمالاند؛ همانطور که دربارهٔ تفسیر رویا به طور همزمان میشود از این نظریهها استفاده کرد. و کلاً علاقهٔ شخصی من این است که نشان دهم تا چه حد میشود اینها را تلفیق کرد. مطلقاً این اعتقاد را ندارم و فکر میکنم خیلی واضح است که این سه مکتب با همدیگر اختلافهای جدی ندارند؛ قطعاً اختلافهای جدی دارند و تلفیق به این معنا نیست که همهٔ اینها را روی همدیگر بریزیم در یک جعبه و تکانش بدهیم؛ حتماً باید بخشی از آرای فروید را کنار بگذاریم و چیزهایی از یونگ را کنار بگذاریم تا اینها قابل تلفیق با همدیگر باشند. بنابراین تلفیقهای مختلفی ممکن است از این ایدهها وجود داشته باشد. الان فکر میکنم به دلیل همان حالت فرقهگرایانهای که در روانکاوی وجود دارد، آدمهایی هستند که از فروید حاضر نیستند هیچ چیزی کوتاه بیایند و آدمهایی که هیچ چیزی از یونگ را کنار نمیگذارند؛ مثل حالت آدمهای مؤمنی که به این افراد ایمان آوردهاند و دیگر حاضر نیستند کوتاه بیایند. کمی فضا غیرعادی است. دلیلش هم این است که مسائل روانکاوی به نحوی به مسائل اقتصادی وابسته است؛ هر جایی که مسائل اقتصادی پیش بیاید، عقل و منطق کمی کنار میرود. یعنی مثلاً فرویدیها قبول ندارند کسانی که طرفدار لکان هستند مطب بزنند؛ و اگر لکان را قبول کنند، بعد تمام این لکانیها میروند در مثلاً کشورهای آمریکا مطب باز میکنند. کمی پزشکی الان هم چنین است: شیوههای آلترناتیو درمان وجود دارد — من واقعاً آنقدر مطالعه ندارم که بخواهم از آنها دفاع کنم ولی به نظر میآید کاربردهای عملی خیلی خوبی دارند — ولی آن هستهٔ مرکزی به اصطلاح آکادمیک پزشکی واقعاً به شیوهٔ تکفیر با این شیوههای آلترناتیو برخورد میکند؛ غیر از شاید طب سوزنی که در اثر شدت کاربرد و تأثیری که داشته — با اینکه تئوری علمی پشتش نیست — در تمام کشورهای دنیا رسمیت پیدا کرده؛ ولی بقیهٔ شیوههای آلترناتیو درمان، مثلاً چیزهای عجیبوغریب مثل هومیوپاتی یا انرژیدرمانی، مطلقاً مورد پذیرش نیستند، ولو اینکه آمارهای خوبی از درمانهای عملی مناسب ارائه میدهند.
پس دو نکته را تأکید میخواهم بکنم. یکی اینکه تأکید من به این دلیل است که بخشی از حرفهایی که میزنم اصلاً قابل استناد به آثار یونگ نیست و آن قسمتی هم که قابل استناد است، تقریباً کوتاه میآیم و خیلی استناد نمیکنم. حرفم این است: توپ در زمین شماست؛ اگر کسی فکر میکند حرفی که اینجا میزنم با چیزی که از یونگ خوانده تناقض دارد، بیاورد تا من نشان دهم تناقض ندارد. یعنی فکر میکنم از این جهت فرق دارد این درسهایی که دارم میکنم با قسمت فرویدی؛ آنجا میتوانستم مقالهای بیاورم و بگویم هرچه دارم میگویم اینجاست و نوعی جامع و مانع ایدهٔ فروید را میگویم، در حالی که دربارهٔ یونگ اصولاً نمیشود جامع و مانع صحبت کرد؛ هر کسی میخواهد بحث کند باید کمی چیزهایی از خودش اضافه کند. بعد هم اینکه اگر قصد تلفیق داشته باشیم، جرح و تعدیل هم داریم میکنیم؛ چیزهایی از فروید را میخواهیم اینجا وارد کنیم؛ وقتی این کارها را میکنیم دیگر آن جنبهٔ سندیت را کنار گذاشتهام و خودم را کمی آزاد گذاشتهام. فقط میگویند واژهٔ عربیاش «تحدّی» است: اگر اعتراضی دارید، بیاورید؛ مثل همیشه — ادعایی که قرآن دربارهٔ کسانی دارد — اگر قبول ندارید چند جمله از یونگ بیاورید که با حرفهای من متناقض باشد؛ ده تا بیاورید کافی است؛ سه تا، یک دونه هم فرق نمیکند. بگذریم. حقیقتش چون حس خوبی ندارم — اگر میتوانستم و وقت خیلی زیادی میگذاشتم، فکر میکنم میتوانستم سندیت خوبی هم برای حرفهایی که میزنم از مثلاً بیست، سی کتاب یونگ کمکم عبارتهایی بیاورم تا بحثها کمی محکم شود — ولی چون نمیخواهم وقت زیاد بگذارم، طبعاً از شیوهٔ «تحدّی» استفاده میکنم.
اختلاف عمیق دو نظریه
حالا شروع کنم. خیلی سریع یادآوری میکنم، با فرض اینکه فروید را خوب یاد گرفته باشید: اگر یادتان باشد جلسات اول اختصاص داشت به اینکه به نحوی وارد یونگ شویم که از همان اول مشخص باشد چهقدر اختلافهای اساسی میان یونگ و فروید وجود دارد. با وجود اینکه میل دارم تلفیق کنم، معنایش این نیست که کوتاه بیایم و جوری بیان کنم که به نظر بیاید اختلاف وجود ندارد؛ نه، اختلاف خیلی عمیقی وجود دارد، ولی تلفیق کردن ممکن است؛ در همین شروع بحث امروز سعی میکنم مثال خوبی از ایدههای تلفیقی بزنم. اگر یادتان باشد از اینجا شروع کردیم که شأن ناخودآگاه در نظر یونگ کاملاً متفاوت است با شأن ناخودآگاه در دیدگاه فروید. عبارتی از یونگ هست — به اصطلاح طعنه به دیدگاههای فروید — که میگوید ناخودآگاه، زبالهدانیِ مثلاً روان انسان نیست. میخواهد بگوید در دیدگاه فرویدی ناخودآگاه انسان مثل جایی است که واقعاً عقدهها و چیزهای سرکوبشده را آدم آنجا پنهان میکند؛ مثل پسکویی که همهٔ زبالهها را — چیزهایی که به درد نمیخورد، نوعی وحشتناک است، نمیخواهید با آن روبهرو شوید — آنجا میریزید؛ چیزهایی که انرژیهای افسارگسیختهای دارند و شما را اذیت میکنند. برعکس، در یونگ ناخودآگاه برای خودش شأنی دارد، مستقل است.
این تمثیل معروف یونگ است که خودآگاهی را جزیرهای در اقیانوس ناخودآگاهی میداند. ناخودآگاه یونگی خیلی بزرگتر از ناخودآگاه فروید است. در فروید به نظر میآید ناخودآگاهی زائدهای در کنار خودآگاهی به وجود میآید، در حالی که در یونگ ناخودآگاهی اقیانوسی است که جزیرهٔ کوچک خودآگاهی از آن بیرون آمده. و این اقیانوس در دیدگاه یونگی اقیانوس مشترکی است که همهٔ جزایر خودآگاهی انسانها در آن قرار دارند؛ بنابراین ناخودآگاه مشترک جمعی وجود دارد که خودآگاهیهای متمایز انسانها مثل جزایر متعددیاند که در این اقیانوس سر برآوردهاند و خیلی هم کوچکاند و ارتباطشان با همدیگر هم ممکن است خیلی زیاد نباشد؛ هر کدام را میشود جزیرهای در اقیانوس خیلی بزرگی در نظر گرفت که ارتباط مستقیمی با دیگران ندارند. این ایدهٔ کلی یونگ دربارهٔ ناخودآگاه است.
تمثیل جزیره و اقیانوس
ناخودآگاه یونگ شامل دانشهای فوقالعادهای است؛ آنچه دربارهٔ جهان است که هیچ ربطی به زندگی شخصی من و شما ندارد. یعنی در ناخودآگاه اطلاعاتی هست شبیه آن چیزی که بودا یا به «آگاهی کیهانی» تعبیر میکنند — چیزی که یونگ ناخودآگاه را به نحوی به این آگاهی کیهانی وصل میبیند. از مقتضیات مثلاً روانی خودتان و موقعیتهای اجتماعیروانی که در آن قرار گرفتهاید تا قوانین علمی که بر جهان حکمفرمایی میکنند و هیچ ارتباطی با من و شما ندارند، میتوانید در ناخودآگاه اطلاعات پیدا کنید. بنابراین ناخودآگاه اصولاً چیزی نیست که توسط تجربهٔ شخصی من در زندگیام به وجود آمده باشد؛ ناخودآگاهی وجود دارد، بعداً خودآگاهی شکل میگیرد بهعنوان قسمت کوچکی از این اقیانوس ناخودآگاه؛ چیزی است که در این اقیانوس سر درمیآورد. اینکه در این ناخودآگاهی چه محتوایی وجود دارد و چهجور ارتباطی میان ناخودآگاهی و خودآگاهی میتواند وجود داشته باشد — بحثهایی که جایی به این پرسشها رسیدم — بعد وارد موضوع رویا شدم، برای اینکه فکر میکنم به مقدار تجربهٔ بیشتری در زمینهای احتیاج داریم که بعداً پرسشها را با دقت نسبتاً خوبی پاسخ داد. گفتم شروع کار را با یک ایدهٔ تمثیلی ارائه میدهم: اگر یادتان باشد سعی کردم این تمثیل را به نوعی تکمیل کنم که با ایدههای فرویدی هم سازگار شود. آن هم این است که فرض کنید موجودی که در این جزیرهٔ خودآگاهی زندگی میکند — ایگوی من، آن چیزی که من از قسمت خودآگاه خودم میشناسم — در حین تجربهکردن و زندگیکردن میتواند آبهای اطراف جزیرهاش را آلوده کند؛ آلودگی خیلی زیاد یا کم میتواند اطراف این جزیره ایجاد کند و هر مقدار این آلودگی بیشتر باشد، ارتباط این جزیره با آن اقیانوس عمیق و عظیمی که به آگاهی کیهانی متصل است کمتر میشود. در حدی که ممکن است آدمی در ناخودآگاهی، آن فضای اطراف جزیره که تحت تأثیر رفتارهای خودآگاه من و تجربهٔ شخصی من به وجود آمده — چیزی که در تئوری فروید به آن ناخودآگاهی شخصی میگوییم — هرچه آدم وضعیت روانی پریشانتری داشته باشد، طبعاً نشان میدهد ارتباطش با واقعیت، ارتباطش با همان آگاهی کیهانی ضعیفتر شده؛ یعنی آلودگیهایی که اطراف این جزیره هست، توسط رفتارهای خودش و آگاهیهای نادرستی که وارد خودآگاهیش شده، ارتباط با آن اقیانوس را قطع کرده است. هرچه آدم سالمتر باشد، این ارتباط بهتر برقرار میشود. این که در تمثیل، ناخودآگاهی شخصی را بخشی از ناخودآگاهی در نظر بگیریم که نزدیک جزیره است، فکر میکنم خیلی طبیعی است؛ واقعاً از فروید هم بپرسید — من چندین بار تأکید کردهام که فروید به نوعی به وجود ناخودآگاهی جمعی اعتراف میکند؛ اعتقاد دارد بخشی از ناخودآگاهی شخصی نیست. در همان مقالهای که در آن شمارهٔ خاص ارغنون به شما معرفی کردم، حداقل یکی دو بار اشاره میکند؛ فکر میکنم همانجا تأکید میکند که مشکل این است که از نظر فروید آن بخش از ناخودآگاهی که شخصی نیست قابل مطالعه نیست؛ خارج از دسترسی ساینس و مطالعهٔ تجربی و علم است. بنابراین اگر هم وجود دارد، تصور فروید به طور قطع چنین نیست که اقیانوس بزرگی باشد؛ چیزهایی هست که ممکن است از اجداد ما به ما رسیده باشد یا به هر طریق در روان ما هک شده باشد.
ناخودآگاه شخصی نزدیک جزیره
ولی چون قابل مطالعه نیست، مثل خیلی چیزهایی که علم کنار میگذارد، فرض کنید وجود دارد ولی موضوع روانکاوی نیست؛ موضوع روانکاوی از نظر فروید مطالعهٔ همان بخش ناخودآگاهِ شخصی است، چیزی که فروید در تمام آثارش دارد مطالعه میکند و منشأ همهٔ بیماریها میداند؛ منشأ ویژگیهایی که در ناخودآگاهی شخصی هست را منشأ بیماریها، منشأ رفتارهای ناخودآگاهی که از انسان سر میزند و منشأ رویاها و خیلی چیزهای دیگرِ روانی میداند که در انسان به وجود میآید. بنابراین این تمثیل از جهتی طبیعی است: آن بخش که نزدیکتر به جزیره است ناخودآگاه شخصی است؛ هرچه دورتر بروید و به قسمتهای عمیقتر اقیانوس نزدیک شوید، قسمتهای ناخودآگاه جمعی است که همهٔ آدمها در آن مشترکاند. آدمها در این قسمتِ حاشیهٔ جزیرهٔ من با من مشترک نیستند؛ این چیزی است که من این قسمت را ایجاد کردهام. و این در تمثیل — اینکه هرچه بیشتر آلودگی ایجاد کنید ارتباطتان با آن اقیانوس قطع میشود — با توجه به اینکه در دیدگاه یونگ واقعاً ارتباط داشتن با آن قسمتهای عمیق اقیانوس به نوعی نشاندهندهٔ میزان رشد و سلامت فرد است — هنوز به اینجاها نرسیدهام — تمام فرایندهای رشد در انسان معطوف به این است که این جزیره انگار با آن بخشهای عمیق اقیانوس تلفیق شود. اینکه این تلفیق چطور ممکن است صورت بگیرد، چیزی است که یونگ تحت عنوان «فرایند فردانیت» از آن یاد میکند؛ به هر حال این ارتباط برقرار کردن این جزیره — خودآگاهی — با ناخودآگاه جمعی، مسئلهٔ خیلی مهم و اساسی است که رشد انسان را در روان انسان نشان میدهد. بنابراین از این جهت هم با ایدههای فروید هم با ایدههای یونگ این تمثیل هماهنگی دارد. مخصوصاً — ببینید — نقطهٔ خیلی مهمی در دیدگاههای یونگ و فروید وجود دارد که هرچه نزدیکتر بشویم و بخواهیم بیشتر از تلفیق حرف بزنیم، بیشتر رویش تأکید میکنم: فروید تجربیات و مشاهداتش اساساً در کلینیک و دربارهٔ بیماران روانی انجام میشود؛ بنابراین طبیعی است آنچه بیشتر مشاهده میکند ناخودآگاه شخصی و آثار ناخودآگاه شخصی باشد. فرد بیماری که کاملاً تعادلش را از دست داده و از شرایط عادی خارج شده، دقیقاً مشکلش این است که اینقدر اطراف این جزیره آلوده است که ارتباطش — مثلاً در اسکیزوفرنی — در اثر همین آلودگی زیاد ناخودآگاه شخصی، به نوعی ارتباط با واقعیت اصلاً قطع میشود. تعریف اسکیزوفرنی همین است: بیمار روانی که میان توهم و واقعیت دیگر فرق نمیگذارد؛ یعنی آن ارتباط طبیعیای که ما میتوانیم با واقعیت برقرار کنیم و میان واقعیت و خیال مرز مشخصی در ذهنمان بکشیم — چیزهایی واقعیاند و چیزهایی واقعی نیستند؛ چیزهایی حقیقت دارند و چیزهایی حقیقت ندارند؛ من ممکن است در ذهن خودم صداهایی ایجاد کنم و تخیلاتی دربارهٔ افرادی داشته باشم ولی میدانم اینها واقعی نیستند، و صداهای واقعی را وقتی میشنوم و افراد واقعی را میبینم میدانم واقعیاند — اسکیزوفرنی یعنی من اصلاً این حس را گم کنم؛ یعنی نفهمم صدایی که میشنوم صدا و خیال است، نفهمم آدمی که میبینم آدمِ خیالی است یا واقعی؛ و هر حس دیگری که به من دست میدهد. در شدیدترین حالتهای روانی انگار همهٔ ارتباط جزیره با خارجش قطع شده، به دلیل اینکه اطرافش آلودهتر است. میخواهم بگویم خیلی طبیعی است — اگر با این تمثیل به موضوع روانکاوی نگاه کنید و بخواهید دیدگاه یونگ و فروید را تلفیق کنید، این تمثیل به شما میگوید خیلی طبیعی است که فروید به ناخودآگاه شخصی توجه کند و برعکس یونگ کمتر به این بخش توجه کند. چرا؟ برای اینکه یونگ حداقل از دورهٔ میانسالی به بعد — وقتی نظریات واقعی خودش، آن رویکردهای یونگیاش را شروع کرد — از آن دیسیپلین روانپزشکی و روانکاوی روزمرهٔ آن زمان و روانکاوی نوع فرویدی کمکم جدا شد و شروع کرد به مطالعهٔ رویاها و آدمهای عادی؛ رویاهای آدمهای معمولی را مطالعه میکرد و فرهنگها را، اسطورهها را — که لزوماً افراد بیمار این اسطورهها را ایجاد نکردهاند — و طبعاً سروکار یونگ بیشتر با آن جنبههای مشترک بشری افتاد که در آدمهای سالم به نوعی مشترک است.
رئالیسم و دفاع ادبی
جملهٔ قشنگ معروفی هست — من در دوران دبستان کتابی خواندم که گاهی جملههای جالبی را اول فصل انتخاب میکردند؛ جمله را دقیق یادم نیست از کیست ولی جملهٔ خیلی تأثیرگذار و خوبی است — کتابی بود دربارهٔ رئالیسم در ادبیات و این جمله را نوعی به دفاع از رئالیسم و تحسین رئالیسم — فکر میکنم در ابتدای فصل رئالیسم — نقل کرده بود. جمله این بود: «انسانهایی که بیدارند، دنیای مشترکی دارند؛ انسانهایی که در خوابند، هر کدام دنیای مخصوص خودشان را دارند.» عبارت خیلی زیبایی است دربارهٔ اینکه آدمهای سالم — به معنای بیداریِ روانی — در یک دنیا زندگی میکنند. با این تمثیلی که ارائه میکنم، این جزیرهها همه در یک اقیانوساند؛ ولی اگر اطراف خودشان را آلوده کرده باشند، هر کسی انگار در دنیایی زندگی میکند؛ آدمهای بیمار روانی — مثلاً کسانی که دچار اسکیزوفرنیاند — به هیچوجه با دنیای همدیگر در ارتباط نیستند؛ هر کی موجودات خیالی خودش را میبیند و دنیای عجیبوغریب خودش را دارد.
، بگذارید زیاد روی این مقدمات تکیه نکنم؛ چون واقعاً فکر میکنم با این پیشرفت، کمکم نزدیک میشویم به اینکه ایدههای تلفیقی را بیان کنیم، فکر کردم بد نیست برای اینکه خیلی تکراری نشود این قسمت را که قبلاً مختصر به آن اشاره کرده بودم کمی بیشتر در ابتدا مطرح کنم. به هر حال همین تمثیل را در آینده بیشتر بسط میدهم و از الان سعی میکنم شما را قانع کنم که این تمثیل علاوه بر اینکه میتواند دو تئوری را در خودش داشته باشد، توجیه میکند که چرا فروید به آن نتایج رسید، چرا یونگ به این نتایج رسید، چرا هنوز آدمهایی که دیدگاههای رواندرمانگری دارند و در کلینیک کار میکنند اکثرشان طرفدار فرویدند — برای اینکه مشاهداتشان بیشتر فرویدی است تا یونگی — در حالی که آدمهایی که روی فرهنگ و اسطوره کار میکنند تمایلات یونگی بیشتری دارند، برای اینکه دربارهٔ انسانهای کمی عادیتر مطالعه میکنند. این چیزی که دربارهٔ یونگ و فروید میگوییم فکر میکنم این حس را ایجاد میکند که کمی کفهٔ ترازو در بحثهای ما به سمت یونگ میچرخد و آن کفه را سنگینتر میکند. چرا؟ برای اینکه اگر بخواهید نقد فرهنگی کنید، آثار هنری را لزوماً آدمهای بیمار روانی تولید نمیکنند، ولو اینکه همهٔ آدمها به هر حال مقداری بیماری روانی دارند؛ و همین که مقداری بیماری روانی دارند دلیل این است که میشود فروید و یونگ را با همدیگر به کار برد. یعنی وقتی اثر هنریای را مطالعه میکنید باید بتوانید تشخیص دهید چه بخشی از این محتوای ناخودآگاهی که در این اثر هست از ناخودآگاه جمعی آمده و چه مقدارش مربوط به تجربههای ناقص شخصی خودِ این آدم است که مثلاً وسط این اثر پریده است. مثالهایی که بعداً دربارهشان صحبت میکنیم — مثلاً آثار هنری یا بعضی پدیدههای اجتماعی — فکر میکنم این دیدگاه را به آدم میدهد که فروید همیشه نوعی گولزننده است؛ یعنی در ظاهر به نظر میآید خیلی خوب همه چیز را توجیه میکند. چرا؟ برای اینکه آن خطوط کلیای که در آثار فرهنگی هست و طبیعی است خیلی نظر آدم را جلب میکند. ببینید، آدم وقتی چیزی را نگاه میکند، نظرش به آن قسمتهای عجیبوغریب کمی بیشتر جلب میشود.
بگذارید زیاد وارد این بحثها نشوم؛ فقط دارم مقدمهای میگویم تا ایدهای داشته باشید که بعداً در بررسی یک اثر چطور میشود کاملاً به طور همزمان این دو دیدگاه را به کار برد و دیدگاههای فرویدی را با دیدگاههای یونگی تعمیق کرد. جنبههایی از یک اثر هنری یا پدیدهٔ اجتماعی را میتوانید بیرون بکشید که اصلاً هیچ ارتباطی با دیدگاههای فروید ندارد و حتماً باید از نوعی دیدگاه یونگی استفاده کنید؛ در عین حال ممکن است کارهای فروید هم در کنار اینها مؤثر باشد و چیزهایی را روشن کند.
یکی از حاضران: چند خوابی دیدم. شما گفتید ناخودآگاه اینطور به وجود نمیآورد؛ این جزیره مثل تکهٔ کوچکی است که از اقیانوس جدا شده. آیا واقعاً نقش من دارم که هوای اطراف جزیره را کثیف کنم؟ یعنی ناخودآگاه شخصی را؛ نقش منفی بازی میکنم؟ آدمها در تولید ناخودآگاه شخصیشان میتوانند نقش مثبت هم بازی کنند؟
این چیزی که ایشان میپرسند را نوشتم و جلوش علامت سؤال گذاشتم، بهعنوان پرسش، تا در ذهنتان بماند که بعداً پاسخش را میدهیم. پس یک بار دیگر پرسش را تکرار میکنم: اصولاً این جزیره چطور به وجود میآید؟ این آلوده کردن یعنی چه؟ این تمثیل خوب به نظر میآید و نوعی احساس فهمیدن به آدم میدهد ولی مکانیسمها چیستند؟ ناخودآگاه جمعی هست و بعد جزیرهای در آن به وجود میآید؛ این جزیره چگونه به وجود میآید؟ این جزیره چیست؟ چطور چیزی از ناخودآگاه جمعی جدا میشود و خودآگاهی شکل میگیرد؟ معنای این آلوده کردن چیست و چطور اتفاق میافتد؟ اینها را باید بدانیم و بعد دربارهاش صحبت کنیم که آیا فقط نقش خودآگاهی آلوده کردن است یا به نوعی میتواند کارکرد مثبتی هم ارائه دهد. مهم این است که ما ماهیت این چیزها را الان نمیدانیم؛ هم یونگ — تا اینجا که حرف زدهام — چیزی در این مورد نگفته و هم فروید چندان. فروید کمی سعی میکند مکانیسمهای به وجود آمدن ناخودآگاه شخصی را توضیح دهد. و من از الان تبلیغ خودم را دربارهٔ لکان شروع میکنم: فکر میکنم لکان اینجا وارد کار میشود؛ یعنی بهتر از فروید و یونگ میتواند این مکانیسمها را به نحوی شرح دهد؛ ولو اینکه به ناخودآگاه جمعی به آن شدتی که یونگ معتقد است اعتقاد ندارد، ولی کمی به نظر میآید حالت بینابینیِ فروید و یونگ را دارد. پاسخ من به شما چنین است: هنوز مکانیسمها را آنقدر نمیدانیم که بخواهیم چنین قضاوتهایی بکنیم که آیا نقش همیشه منفی است یا مثبت. در این تمثیل به نظر میآید برای خودآگاهی و ناخودآگاه شخصی جنبهٔ منفی در نظر میگیریم، ولی فکر میکنم این موکول میشود به اینکه کمی مکانیسمهای به وجود آمدن و منشأ این سه — ناخودآگاه شخصی، جمعی و خودآگاهی — را بیشتر بدانیم؛ مخصوصاً خودآگاهی را. ولی بدانیم این جزیره اصلاً محتوایش چطور آب از آن درمیآید. تمثیلها همیشه تا حدی کار میکنند و ممکن است پاسخهایی بدهند و به کار بیایند، ولی همیشه از درونشان حالتهای گولزنندهای پیدا میشود و آدم زیادی فکر میکند فهمیده است.
، باز پرسشی دارید؟ فکر میکنم اینجا سه پرسش نوشتم؛ این یکی بود؛ بقیه را هم میخواهید بگویید؟ این اولی را پرسیدید؛ سومی؟ من راست میگویم؛ خودکارم دستم نیست؛ نوشتم بپرسید. ادامه بدهم؟ بله؛ بعداً اگر دوباره خواستید پرسش میکنید.
در جهت این تلفیق کار دیگری هم انجام دادم — اگر یادتان باشد — و آن این بود که مدام روی این تأکید کردم که یک اختلاف عمدهٔ غیرقابل صرفنظر یونگ و فروید، تأکید یونگ بر رشد است؛ که اصلاً به نظر میآید این مفهوم به نحوی در دیدگاه فرویدی وجود ندارد؛ همیشه این ایراد را به فروید میگیرند که روانکاوی فروید فاقد الگوی کمال است؛ همه بیمارند و اصلاً هیچ پدیدهٔ روانی مثبتی انگار وجود ندارد؛ هر پدیدهٔ فرهنگی — از رویا گرفته تا آثار هنری — را که میبینید باید بگویید در آن روانرنجوری دیده میشود و تئوری فروید هم اصولاً معطوف به کشف مکانیسمهای روانرنجوری است.
رشد در یونگ و نبود الگوی کمال در فروید
یک لحظه اجازه بدهید. وقتی دربارهٔ یونگ بحث میکردیم گفتم از همان جلسههای اول دو صرف عمدهٔ بحث این بود: یکی شأن عظیم ناخودآگاه در تئوری یونگ و یکی اینکه یونگ بهشدت روی مفهوم رشد تأکید میکند، بیشتر حتی از مفهوم عدم تعادل که روی آن هم تأکید میکند. بعد برای تلفیق سعی کردم چنین پیش برویم که بگوییم آن چیزی که انسان در ناخودآگاه خودش به دنبالش است — مکانیسمهایی که ناخودآگاه عمل میکند و مثلاً افکار و الهامات و احساسات و رویاها و اینها را به وجود میآورد — کارکردهای ناخودآگاه در جهت رسیدن به تعادل و رشد است؛ که تعادل در تئوری فروید بر آن تأکید میشود — حالا شاید زیاد از این واژهٔ تعادل استفاده نکند ولی به هر حال رواننژندی به نحوی به هم خوردن تعادل است و رواندرمانی به نحوی رساندن به تعادل حساب میشود — و یک رشد هم وجود دارد؛ مثل اینکه در دو محور افقی و عمودی میشود اینها را در نظر گرفت. این ایده را سعی کردم مطرح کنم و کمکم همینطور جلو برویم و این ایدهها را بیشتر بحث کنم. اگر فرض کنید این فرض کاملاً فرض معقولی است — به دلایل فیزیولوژیک و زیستشناختی — که ما تعادل بیولوژیک دینامیکی داریم: چنین نیست که نقطهٔ تعادلی برای روان انسان وجود داشته باشد که از اول تا آخر زندگی قرار است به همان برسیم. مثلاً اگر بخواهید تعبیر بیولوژیک از آن ارائه دهید: نوعی تعادل هورمونی، نوعی تعادل سیستم عصبی و الی آخر — معمولاً همه چیز را میشود ردیوس کرد به سیستم عصبی یا فعالیتهای هورمونی — مثلاً تپش قلب چقدر باشد، هورمونها باید در چه نسبتهایی با همدیگر قرار بگیرند؛ واضح است انسانها چنین تعادلهایی در بیولوژیشان وجود دارد و واضحتر این است که اگر این را بپذیرید که در سنین مختلف این تعادلهای هورمونی و عصبی فرق میکند — یعنی تعادل بیولوژیک آدم چهلساله همان تعادل هورمونی دوسالگیاش نیست — دقیقاً وقتی رشد میکنیم، از سن بلوغ میگذریم، بیستسالگی و سیسالگی را پشت سر میگذاریم، تفاوتهایی در نحوهٔ عمل سیستم عصبی و هورمونی ما پیدا میشود. حالا این تغییر نقطهٔ تعادل همان مفهوم رشد را میرساند؛ یعنی مثل اینکه نقطهٔ تعادل دینامیکی دارید که روی محور عمودی جلو میرود. و حالا بگویید ناخودآگاهی مثلاً جمعی به نوعی در جهت رساندن ما به این نقطهٔ تعادل است. اگر چنین نگاه کنید، رسیدن به نقطهٔ تعادل — اگر تعادل دینامیک باشد — واجد هر دو مفهوم است: تعادل ایستایی که در تئوری فروید هست و رشدی که در تئوری یونگ. بنابراین میتوانیم به جای اینکه از رشد حرف بزنیم و در کنارش تعادل، بگوییم دو کارکرد وجود دارد که ناخودآگاه میخواهد ما را به تعادل و رشد برساند؛ که تأکید یونگ بیشتر روی سیگنالهایی است که از ناخودآگاه میآید و در جهت تأمین مقدمات رشد روان است؛ و میتوانید بگویید ناخودآگاه در یک کلام دنبال رسیدن به تعادل به معنای دینامیک آن است. و اینطور میتوانید فرض کنید باز نوعی تلفیق از جهتی دیگر از تئوری فروید و یونگ میرسد: میتوانید بگویید باز به دلایل تجربی — یونگ چون فروید بیماریهای روانی را مطالعه میکند که بهشدت مؤلفهٔ افقی بزرگی دارند، یعنی اصلاً رشد نکردهاند، در آن سطوح پایین رشد ماندهاند و مشکلشان عدم تعادل شدیدی است که ایجاد شده — بنابراین مؤلفههای افقی را بیشتر میگیرد که — به دلایلی که بعداً میگویم — مربوط میشوند به فرایندهایی که تا حدود زیادی جنبهٔ جنسی دارند؛ این عدم تعادل. و برعکس وقتی یونگ آدمها را مطالعه میکند بیشتر به مؤلفههای عمودی نگاه میکند؛ یعنی وقتی آدمهای نسبتاً متعادل را مطالعه میکنید تفاوتهایی که میبینید در محور عمودی است؛ یعنی مثل اینکه در حاشیهای از محور عمودی آدمها را مطالعه میکنید. بنابراین دیدگاههای فروید دیدگاههایی افقیاند و مربوط به عدم تعادل، دربارهٔ آدمهایی که اصولاً رشد نکردهاند و مشکلشان این است که آن عدم تعادل مانع شده نتوانند به همان تعادلهای دینامیکی خودشان، به نقاط تعادل خودشان در سطح خیلی پایینی حتی — چه برسد به اینکه بخواهند به نقاط تعادل به معنای دینامیک در سنین واقعی خودشان برسند.
تعادل دینامیک و ویژگیهای کودکی
اینکه ویژگیهای کودکی برای فروید مهم میشود اینطور قابل توجیه است: برای اینکه آن آدمهای بیمار بهشدت هنوز در کودکیشان انگار گیر کردهاند؛ برای اینکه رشد نکردهاند؛ واقعاً مثل اینکه در سنین خیلی پایین عدم تعادلهایی در آنها به وجود آمده یا به نوعی برگشتهاند به آن عدم تعادلهای دوران کودکیشان و بنابراین خیلی ویژگیهای کودکانه ممکن است از آنها مشاهده شود. در حالی که وقتی آدمهای کمی متعادلتر و رشدیافتهتر را نگاه میکنید، واقعاً وابستگی آدمهای متعادل به کودکیشان قابل صرفنظر کردن است. یعنی فکر میکنم هر آدمی در برخورد اول با فروید تعجب میکند از اینکه تمام آن مسائل روانی بشر برمیگردد به دو سال اول زندگیاش و عقدهٔ ادیپ و چیزهایی که اصلاً به نظر نمیآید اینقدر در زندگی آدمهای نرمال مؤثر باشند. البته فروید میگوید اشتباه میکنید؛ میتواند از خودش چنین ادعایی بکند؛ میتواند بگوید شما از خودتان چیزی را پنهان میکنید. ولی من فکر میکنم واقعیت این است که میشود چنین نگاه کرد: هرچه کسی بیمارتر باشد، رواننژندی ظاهر و پیدا و عدم تعادلش مؤلفههای بزرگتری دارد، رشد تقریباً اصلاً مختل شده؛ بنابراین به نوعی وابسته است به همان مشکل دوران کودکی خودش؛ رویاهای کودکانه میبیند؛ هنوز واقعاً با مثلاً سنین دو سه سالگی خودش مشکل دارد. واقعاً این پدیدهها هست؛ یعنی بیماران روانی معمولاً مشکلات خانوادگی مربوط به دوران کودکی دارند و همان چیزهایی که باعث شده رشدشان مختل شود. و این توجیه میکند که چرا رواندرمانیهایی به وجود آمده که به نظر خیلی مؤثر میآیند، مثل معنادرمانی یا کارهایی که جیمز میکرد که رسماً ایمان مذهبی بیمارانش را تقویت میکرد و معتقد بود از این طریق بیماریهایشان تا حدی رفع میشود. یعنی اینکه میتوانید به جای اینکه فشار بیاورید به آدمها که آن عدم تعادلها را به زوری درست کنند و مشکلات کودکی خودشان را حل کنند، کاری بکنید که مؤلفههای عمودیشان خودبهخود — وقتی طرف رشد میرود — مشکلاتش با گذشتهاش حل میشود. یعنی تنها راه رواندرمانی این نیست که بیایید مستقیماً عدم تعادلها را به تعادل برسانید و مشکلات دو سالگی مردم را حل کنید. ممکن است ما هم که الان اینجا نشستهایم با یکیدوسالگی خودمان — یادمان نیست — مشکلاتی داشته باشیم؛ ولی کی یادش هست؟ چقدر اهمیت میدهید؟ چقدر در زندگی ما تأثیر گذاشته؟ ممکن است در شرایط خیلی خاص واقعاً آن خاطرات زنده شوند و یادمان بیاید که در آن دوران مثلاً مشکلاتی داشتیم و تأثیرهای بدی مثلاً در روان ما ظاهر شده، ولی اینها را پشت سر گذاشتهایم برای اینکه مسیری را طی کردیم و داریم پیش میرویم. موجودی که در حال رشد است، عدم تعادلهایش تأثیر کمتری بر آن میگذارد. یعنی اگر بتوانید مؤلفههای عمودی بزرگی ایجاد کنید، خودبهخود تأثیر آن مؤلفههای افقی تا حدی کم میشود. پس میشود چنین نگاه کرد — طبعاً از من باید انتظار داشته باشید چنین نگاه کنم چون مختصات و کمی شبیه ریاضیات و اینها میشود به هر حال. و من همیشه فکر میکنم باید این پرسش را پاسخ بدهم که چرا چنین سخنرانیهایی میکنم و میآیم در دانشکدهٔ فنی میکنم. فکر میکنم احساسم همیشه این است که کمی جلو برویم، معلوم میشود؛ نمیشود رفت در دانشکدهٔ مثلاً علوم انسانی و این فرم و اسم شانون و برد و کانال مثلاً فرض کنید؛ واقعاً چون منشأ همینجاست؛ مثل همین دانشکده است.
خودبهخود ذهنم میرود و سعی میکنم چیزها را ریاضی کنم، اصل موضوعی کنم؛ شماها خوشتان میآید. یعنی مثلاً بیان فروید را سعی کردم نوعی مثل اصل موضوعی بیان کنم. مطمئن باشید اگر آدمی برود در دانشکدهٔ علوم انسانی چنین کاری بکند هیچ احساس خوبی به او دست نمیدهد؛ احساس میکند دارد بیخودی چیزی را پیچیده میکند و آخرش هم هیچی از آن درنمیآید و همان حرفهایی را میزند که دیگران میگویند. ولی ساختار ذهن من چنین است، چنین میفهمم، چنین بیان میکنم و خوشم میآید و فکر میکنم آدمهایی که همزبان من هستند در دانشکدههای فنی بیشتر پیدا میشوند تا دانشکدههای علوم انسانی. حالا موضوع هم به هر حال موضوعی عام است که همه با آن درگیرند: درگیری آدمهایی که روانکاوی میخوانند با ریاضیات در حد صفر است، ولی درگیری آدمهایی که ریاضی و مهندسی میخوانند با روانکاوی اصلاً صفر نیست. اصلاً صرفِ زیاد تعادل آدم را به هم میزند.
یکی از حاضران: این ناخودآگاه جمعی از نظر یونگ کی و چه اتفاقی برایش میافتد؟ در یک آدم از کودکی شروع میکند شکل گرفتن؟ ماهیت ناخودآگاه جمعی چیست و چطور شکل میگیرد؟ اطلاعاتی عظیم در آن هست؛ این اطلاعات از کجا میآید؟
یونگ معمولاً با صراحت به این پرسش پاسخ نمیدهد و میگوید جواب نمیدهم؛ میگوید شاید ژنتیک باشد، شاید نتیجهٔ تجربهٔ باستانی اجدادمان باشد که نوعی جمع میشود و به ارث میرسد؛ ولی ادعا نمیکند که این جزو نظریهاش است. یعنی لازم نیست اگر میخواهید نظریهٔ یونگ را بپذیرید قبول کنید که اطلاعاتی که در ناخودآگاه جمعی هست از اجدادتان به شما به ارث رسیده. یونگ میگوید این پدیده وجود دارد، این اطلاعات وجود دارد؛ من دقیقاً نمیدانم از کجا آمده؛ شاید چنین باشد. معمولاً برای اینکه احساس میکند باید چیزی بگوید این را میگوید، ولی لزومی ندارد شما معتقد باشید به آن. میتوانید نظریهپردازی دیگری بکنید و منشأ ناخودآگاه جمعی را چیز دیگری بدانید؛ معتقد باشید مستقل از همهٔ وقایعی که برای آدم میافتد، ناخودآگاه جمعی است. یونگ اعتقاد خاصی را رسماً بیان نمیکند که جزو نظریهٔ یونگ حساب شود؛ ولی آن «شاید»ی که میگوید نوعی منشأ است: اگر ژنتیک است و از اجداد بشر، یونگ میگوید از تجربیات بیولوژیک در سیر تکامل — تکامل جانوران — چیزهایی همینطور انباشته شده؛ اطلاعات مفید زیستی که به درد رشد و تکامل فردی انسان هم میخورد طبعاً؛ و اینها همینطور انباشته شده و به ارث رسیده به همهٔ انسانها. بنابراین ما در تجربیات باستانی اجداد خودمان شریکیم و این اجداد صرفاً انسانها نیستند؛ از اول حیات، از نظر یونگ حتی جمادات به نوعی اشتراکی با انسان دارند. کمی جلوتر برویم این چیزها را میگویم؛ اینها جزو هستهٔ مرکزی دیدگاه یونگ نیست؛ لازم نیست. ببینید، مثلاً نیوتون چقدر بهعنوان دانشمند بزرگ تحسین میشود؛ شاید در رأیگیری بهعنوان بزرگترین دانشمند تاریخ انتخابش کردند. و یکی از مهمترین حرفهایی که زد مسئلهٔ نیروی جاذبه و توجیه منظومهٔ شمسی و تمام حرکات مثلاً گرانشی که اطراف زمین هست بر اساس یک فرمول خیلی زیبای جاذبه بود. یک کلمه هم فکر نمیکنم گفته باشد که جاذبه چیست؛ منشأ جاذبه چیست؟ ما هنوز هم نمیدانیم منشأ جاذبه چیست؛ گرانش چطور ایجاد میشود، دو جسم چطور همدیگر را جذب میکنند؟ فرمول ریاضیاش را داده؛ ها؟ نیوتون فرمولی داده و میگوید اگر فرض کنیم چنین نیرویی وجود داشته باشد، ببینید همه چیز توجیه میشود؛ پس بیایید به اینکه چنین نیرویی وجود دارد ایمان پیدا کنیم و بگردیم ببینیم منشأش چیست. الان میگویند منشأش نوعی تبادل مثلاً گراویتون است؛ ذرهای وجود دارد که تبادلش میان اجسام به نحوی باعث میشود نیروی جاذبه میانشان به وجود بیاید. اینها مباحث فیزیک مدرن، کوانتوم فیلد تئوری است؛ در واقع آن فیلدی که بهعنوان جاذبه میشناسیم همان تبادل ذرهٔ گراویتون است؛ اصلاً فرقی میان ذره و فیلد وجود ندارد. ؟ این هم نظریهای است که میدانید تاریکترین نقطهٔ فیزیک مدرن است و حل نمیشود؛ یعنی برای کوانتوم گراویتی تئوری نداریم و همه دنبال ایناند که چنین چیزی پیدا کنند. ببینید، بنابراین ایرادی ندارد که یک دانشمند فرضی را مطرح کند — فرضِ وجود ناخودآگاه جمعی — بدون اینکه بگوید این چیست. یونگ هیچ اصراری ندارد؛ این هم خوبیِ یونگ است هم بدیش.
آرکتایپ بهعنوان فکت تجربی یونگ
حرف الکی نمیزند؛ یعنی تجربیاتش چیزهایی را به او نشان میدهند که چنین چیزهایی وجود دارد. میآید بحث میکند که آرکیتایپها وجود دارند؛ نمیگوید آرکیتایپها دقیقاً چطور شکل میگیرند؛ بیشتر از آنچه تجربه به او نشان داده معمولاً سعی نمیکند حرف بزند. آدمی نیست که بخواهد همه چیز را فوری برایش نظریه کند؛ اصلاً صراحتاً این را میگوید — حالت متنفر و فرار میکند — میگوید روانکاوی هنوز در دوران نوزادی خودش است؛ ما هنوز به اندازهٔ کافی فکت جمع نکردهایم که بخواهیم مدلی جامع و نظریهٔ کاملی ارائه دهیم. بنابراین همیشه به این پرسش شما چنین پاسخی میدهد — و خیلی خودش احتمالاً با لبخند، اگر اینجا بود — در حالی که کمی هم جدی چنین حرفی میزند. شاید چنین باشد. آن موقع که این حرف را میزد هنوز اطلاعی از ژنتیک به معنای امروزی نداشتیم و خیلی عجیبتر بود این حرف که ممکن است اطلاعات از اجداد ما به ما به ارث رسیده باشد. ولی الان فکر میکنم با توجه به اطلاعاتی که از ژنوم انسان داریم — همین چند سال پیش ژنوم را کلاً درآوردند و بخش عمدهٔ ژنوم اصلاً معلوم نیست به چه درد میخورد — یعنی درصد بسیار کوچکی از ژنوم انسان است که تمام این چیزهایی که در جسم انسان میبینید — انواع و اقسام پروتئینهایی که تولید میشود، کارکردهایی که انجام میشود — توسط قسمت خیلی کوچکی از ژنوم انجام میشود و بقیهاش به نظر میآید اضافه است. حالا شاید یونگ اگر بود میگفت ببینید، تجربهٔ اجداد ما را آنجا نوشتهاند. کمی دربارهٔ اینکه این چطور میشود منشأ ناخودآگاه جمعی و چه تئوریهایی میتوان برایش ارائه کرد بعداً صحبت میکنم؛ ولی قبول کنید حتی اگر تا آخرش هم حرفی نزنم هیچ مشکلی در نظریهٔ یونگ نیست؛ نظریهٔ یونگ دقیقاً مثل یک نظریهٔ فیزیکی است: فرض کنید میدانی وجود دارد، فرض کنید رابطهٔ عکس مجذور فاصله برقرار است، جاذبه را چنین تعریف کنید، فرض کنید میدانهای الکترومغناطیسی وجود دارند، آثارشان را بگویید و اینکه چطور با همدیگر ارتباط دارند و چطور میشود با استفاده از اینها تحلیل کرد، وضعیتهای موجود را چطور میشود تحلیل کرد. چطور میتوانم رویا را تحلیل کنم یا کارکردهایی که ناخودآگاه دارد را تحلیل کنم با یک رشته فرض، وجود آرکیتایپها مثلاً، بدون اینکه بدانم آرکیتایپها واقعاً چی هستند؟ این کلاً در ساینس مجاز است؛ این را فراموش نکنید.
یکی از حاضران: پرسش دوم — آخرِ صفحه نوشتهاید و واقعاً مهم است؛ کلیدی است: خلاصهٔ اینها چیست؟ مخصوصاً اینکه ناخودآگاه چطور است و خودآگاهی از درون آن چطور به وجود میآید و ناخودآگاه شخصی نوعی حائل است. باید ماهیت این چیزها و منشأشان را بیشتر بدانیم تا این تمثیل قشنگی که درست کردیم را عمیقتر بفهمیم.
بله؛ ایشان پرسشاش همان پرسش سوم بود؛ نوعی تأکید بر همان بود. و از اینکه این پرسش سوم را آخر این صفحه نوشتهاند — این واقعاً مهم است؛ کلیدی است — خلاصهٔ اینها چیست: مخصوصاً اینکه خودآگاهی چطور از ناخودآگاه به وجود میآید و ناخودآگاه شخصی چطور حائل است؛ باید کمی بیشتر ماهیت این چیزها و منشأشان را بدانیم تا این تمثیل قشنگی که درست کردیم را عمیقتر بفهمیم.
یکی از حاضران: مثلاً بیماری را میخواهم که اسکیزوفرنی دارد؛ ممکن است خیلی رشد نکرده باشد.
رشد نکرده؟ ببینید، از نقطهٔ تعادل دینامیک خودش دور شدن یعنی بیماری. درست است. ممکن است اگر طرف ششساله باشد و مشکل روانی داشته باشد، بهشدت حتماً از نظر افقی به نحوی به طرفهایی رفته. تمثیلها هنوز معنای مشخصی ندارند؛ این پرسش تمثیلی است. من با آنور قضیه مشکلی ندارم که مثلاً مشکل روانیای که به وجود میآید احتمالاً ممکن است نمود عدم تعادل و عدم رشد باشد؛ با این بخش مشکلی ندارم. ولی با این بخش مشکلی دارم که رشد امری طبیعی است. میدانید اینجور شباهتها بعضی وقتها نشان میدهد آدمهایی که خیلی رشدیافته میشوند بعضی وقتها در برههای از زندگیشان از مریضی روانی شدید میگذرند و رنج میبرند.
شما دارید برای خودتان تصوری از رشد میسازید؛ تصور اینکه آدم عادی خیابان خیلی چیز داشته باشد. رشد در نظریهٔ یونگ چیز خیلی مشخصی است، کانکریت است؛ یعنی اصلاً چنین نیست که رشد این آدم با رشد آن آدم فرق کند. فرایند فردانیت مفهوم کاملاً روشن و عمومی برای بشر است. بنابراین رشدیافته بودن روشن است. اصلاً نمونهها: فرهنگهایی که در آنها فرایند فردانیت به نحوی هست و مکانیسمهایش و نحوهٔ رسیدن و تعمقش را بررسی کردهاند از نظر یونگ — فرهنگهای شرقی از جمله فرهنگ چینی و هند، یعنی بودیسم و هندوئیسم — یونگ اواخر عمر خیلی به اینها ارادت پیدا کرده بود؛ به معنای واقعی کلمه معتقد بود اینها — آن چیزی که در شرق بهعنوان سیر و سلوک عرفانی مطرح است — از نظر یونگ خیلی نزدیک و منطبق با چیزی است که یونگ اسمش را میگذارد فرایند فردانیت؛ یعنی اینها شیوههای عملیای است که انسانها از دوران باستان پیدا کردهاند برای اینکه فرایند فردانیت را در خودشان تحقق بخشند؛ و خیلی آن اوج رشد انسان شبیه توصیفی است که بوداییها از رسیدن به مثلاً نیروانا و فرزانگی و روشنشدگی دارند.
همین رشد چنین است. بنابراین هیچوقت یک عارف بیماری روانی نمیشود؛ به طور بدیهی؛ هیچ انسان رشدیافتهای به معنای یونگی محال است بیماری روانی داشته باشد.
نه، نگفتم من گفتم یک انسان رشدیافته بیماری روانی دارد. شما گفتید آدمهای رشدیافتهای پیدا میشود که خیلی رشد کردهاند ولی یک دفعه دچار بیماری روانی شدید شدهاند؛ منظورتان این بود که یعنی مثلاً مشکلی داشته و رشدیافته نشده؛ با این تعریف رشدیافته — که یک زمانی قبلاً در چیزی دیده؛ یعنی قبل از اینکه رشد پیدا کند بیشتر از آدمهای دیگر در چاهی بوده.
بله؛ هیچ اشکالی ندارد؛ یعنی اصلاً اتفاقاً ممکن است؛ یک بیماری روانی؛ کاملاً از نظر یونگ ممکن است؛ یعنی آدمهایی بیماریهای روانی شدیدی دارند و بعد یکدفعه در اثر فشارهای عمیق و شدیدی که از درونشان میآید پرتاب میشوند به سمت فضای مثلاً روشنی. این هیچ اشکالی ندارد. خیلی همبستگی با آدم معمولی خیابان ندارد آن رشد — که اگر بخواهیم، رشدی که یونگ میگوید مفهوم خیلی خاصی است و باید خوب دربارهاش بحث کنیم؛ چنین نیست که حرفی که مردم اینطور میگویند «طرف رشد پیدا کرد، رشد پیدا نکرد».
آقای فردوسی رفتند یک آب عمومی آوردند؛ بطری آب جمعی؛ این بطری آب شخصی است. حالا انشاءالله یک اقیانوس میآورند. بگذریم. نه، برای من که مطمئن باشم کافی است؛ خیلی ممنون.
جمعبندی و ورود به بحث رویا
بگذارید چیزهایی را فاکتور بگیرم؛ فقط دارم نوعی جمعبندی از جلسات گذشته میکنم ولی به گونهای که تکراری نباشد؛ چیزهایی اضافه کنم که حوصلهٔ آنهایی که خوب یادشان هست سر نرود. میخواهم دیگر وارد بحث رویا شوم. چرا وارد بحث رویا؟ بگذارید آن دو پرسش دیگری که مطرح نشد را بگویم: یکی این بود که اگر یادتان باشد اصلاً به اینجا رسیده بودیم و بعد وارد بحث رویا شدیم: این پرسش که اصولاً چه مکانیسمهایی وجود دارد که اطلاعات از ناخودآگاه جمعی به ناخودآگاه و به خودآگاه منتقل میشود؛ مثلاً فرض کنید در قالب زبان منتقل میشود: شما افکاری به ذهنتان میرسد در قالب زبان که اینها از ناخودآگاه جمعی یک دفعه پریدهاند بیرون، یا نوعی از ناخودآگاه جمعی از کانالهای ناخودآگاه شخصی نقبهایی میزند. به هر حال اینکه چه مکانیسمهایی وجود دارد که ناخودآگاه جمعی دارد؛ تئوری یونگ اساسش این است که ناخودآگاه جمعی پر از اطلاعات مطلوب و درست است که هی فشار میآورند و سعی میکنند اطلاعات را به ناخودآگاه و به خودآگاهی منتقل کنند.
اطلاعاتی که بهشدت در جهت رشد و در جهت رسیدن به همان تعادل دینامیکاند. ؟ حالا این چطور انجام میشود؟ این پرسش خیلی مهمی است. چرا وارد بحث رویا شدیم؟ واقعاً تا آنجا که این پرسش را مطرح کردم آخر یک جلسه قصد نداشتم وارد بحث رویا شوم؛ ولی هرچه فکر کردم با چه مشاهدات و تجربیات مثلاً روزمرهای میتوانم بگویم مثلاً آرکیتایپ وجود دارد، فکر میکنم راهش همان است که یونگ رفته.
اسطورهشناسی و آرکتایپ
یعنی باید مشاهداتی دربارهٔ رویا یا اسطورهشناسی داشته باشیم تا آرکیتایپها را ببینید. وجود آرکیتایپها از نظر یونگ یک فکت تجربی است، نه چیز نظری؛ یعنی به دلایلی مجبورید فرض کنید چنین چیزهایی وجود دارند. بنابراین همان راهی را که یونگ رفته — من حالا اسطورهشناسی را کمی از جاهایی بهتر میدانم برای اینکه میشود کتاب اسطوره برداشت؛ کتاب رویا نمیشود برداشت؛ هر کسی رویای خودش را دیده و اگر کسی مجموعهرویایی هم منتشر کند ممکن است دروغ باشد — ولی اسطورههای چهار، پنج هزار سال قبل که دیگر دروغ نیستند؛ میدانیم اسطورههای ملل مختلفاند و با همدیگر شبیهاند؛ مثلاً پدیدههای عجیبی وجود دارد که اسطورههای مکزیکی شبیه اسطورههای یونانیاند، شبیه اسطورههای هندی؛ اصلاً داستانهای تقریباً مشترکی وجود دارد بدون اینکه این آدمها رفتوآمدی کرده باشند؛ یعنی حداقل آمریکا طرف دیگر دنیا بوده و ارتباطی به این بخش دنیا نداشته، ولی تقریباً همهٔ اسطورههایی که اینور دنیاست در اسطورههای آمریکای لاتین مخصوصاً معادل دارند. اینها پدیدههاییاند که مشاهده میکنید و بعد نتیجه میگیرید باید چنین فرضهایی بکنید. مثل اینکه مثلاً کسی اصلاً به آسمان نگاه نکند؛ طبعاً هرچه نیوتون بیاید به او توضیح دهد که چنین نیروی جاذبهای وجود دارد، به نظرش میآید چه حرف احمقانهای میزند: کجا، اشیاء به همدیگر — لیوان مثلاً به این — دارد نیروی جاذبه وارد میکند؟ در سطح زمین تئوریهای ارسطو هم کار میکند: چرا مثلاً پایین میافتد؟ برای اینکه میخواهد به محل طبیعی خودش که در مرکز زمین نزدیک است نزدیک شود، چون جنسش از خاک است؛ هر چیزی که از خاک باشد میخواهد به مرکز، به محل طبیعی خودش نزدیک شود. تئوریهای نیوتون چطور به وجود آمد؟ وقتی تیکو، براهه، کوپرنیک بهشدت کارهای تجربی انجام دادند، مدار سیارات را به دست آوردند، کپلر به طور تجربی قوانین حرکت سیارات را بیان کرد، بعد نیوتون آمد با فرض نیروی جاذبه از نظر ریاضی همه را توضیح داد. بنابراین جایی را نگاه کردند، آسمان را نگاه کردند و نیروی جاذبه را بیان کردند. این هم همینطور است: تا زندگی روزمرهٔ خودتان را نگاه کنید، هرچه من بگویم آرکیتایپ، میگویید کو؟ این آرکیتایپها کجا هستند؟ ما مثلاً درس میخوانیم، میرویم و میآییم، غذا میخوریم؛ آرکیتایپی نمیبینیم؛ ولی در رویاها ظاهر میشوند. برای اینکه تئوریای داشته باشید که توجیه کند این رویاها چطور شکل میگیرند و چرا این چیزهای عجیبوغریب و مشترک مثلاً وجود دارند، به نحوی مجبور میشوید به ناخودآگاه جمعی و به مکانیسمهایی مثل وجود آرکیتایپ معتقد شوید. پس یکی همین است: نحوهٔ انتقال ناخودآگاه به خودآگاه پرسشی بود که قبلاً مطرح شده بود و داریم سعی میکنیم پاسخش را بدهیم. و نکتهٔ دیگر — که باز نوعی جزئی از همان پرسش اصلی ماست، پرسش سومی که ایشان مطرح کردند — این است که وقتی میگوییم ناخودآگاه شخصی نوعی حائل میان خودآگاهی و ناخودآگاه جمعی میشود، این خیلی حرف مبهمی است؛ این قسمتش اصلاً کلاً — نه فقط اینکه منشأ این چیزها چیست — اصلاً اینکه چطور ممکن است چنین اتفاقی بیفتد هیچ توضیحی فعلاً برایش وجود ندارد. اینها پرسشهایی است که باید سعی کنیم به نحوی پاسخشان بدهیم؛ همه را هم نمیتوانیم توسط یونگ پاسخ بدهیم؛ اینها تبلیغاتی است که من دارم زمینهسازی میکنم برای ظهور لکان تا حدودی البته؛ نمیخواهم بگویم لکان همهٔ این چیزها را به دقت میتواند توضیح دهد.
، بیایید وارد بحث دربارهٔ رویا شویم. ببینید، فرضی وجود دارد که فکر میکنم مثل یک اصل است و خیلی به واقعیت نزدیک؛ همه هم کموبیش قبولش دارند؛ یعنی فروید کاملاً همین کار را کرده: جملهٔ معروفش که رویا شاهراهی است که ما را مثلاً به ناخودآگاهی میرساند؛ اینکه وقتی میخوابیم خودآگاهی خاموش میشود و آنچه در رویا ظاهر میشود نتیجهٔ فعالیت ناخودآگاه است. بنابراین مطالعهٔ رویا و مکانیسمهای رویا و محتوای رویا به نوعی مطالعهٔ مکانیسمهای ناخودآگاه و محتوای ناخودآگاه است. یک نفر میتواند این اصل را خدشهدار کند و بگوید این را از کجا میگویید؟
ناخودآگاه و مسیر اطلاعات به خودآگاه
شاید مثلاً خودآگاهی در زمان خواب هم فعالیتهایی میکند؛ انواع فعالیتهای دیگر است. به هر حال فکر میکنم خیلی چیز دیگری نیست؛ یعنی کسی که مفهوم ناخودآگاه را میفهمد — همهٔ چیزهایی که در خودآگاه نیست، اگر همین خودآگاه جور دیگری کار میکند، ما به آن اسم ناخودآگاه میگذاریم. خودآگاهی تعریف مشخصی دارد؛ میدانیم چیست: همین تفکر و حسِ خودآگاهی که در طول روز نسبت به خودمان آگاهی داریم و نسبت به افکار و اعمال خودمان کارهای ارادی میکنیم؛ اینها چیز شناختهشدهای است، کموبیش قابل تعریف؛ همان جزیره است. هر نوع فعالیت دیگری انجام بگیرد، به هر حال به نحوی در ناخودآگاه انجام میگیرد. بنابراین رویا بهوضوح از این نوع فعالیت روزمرهٔ ما تمایز خیلی واضحی دارد؛ بنابراین این اصل، فرض کاملاً معقول و بهجایی است. باز اشاره میکنم تئوری فروید دربارهٔ منشأ رویا این بود که — نمیخواهم آن بحثهایی که چطور از مفهوم انرژی استفاده میکند را پیش بیاورم — به طور کلی منشأ هر رویایی در اثر تحقق آرزو است: آرزویی وجود دارد و این آرزو در رویا تحقق پیدا میکند. مثلاً فرض کنید در رویای ایرما، از اینکه ایرما شفا پیدا نکرده و شما احساس فشار میکنید، آرزو دارید به نحوی این را به کرسی بنشانید که تقصیر شما نبوده، تقصیر خودش بوده؛ یا مثلاً آرزو دارید آن دکتری را که نسبت به شما تجربهٔ بیشتری دارد به نحوی منکوب کنید؛ رویایی میبینید که به شما این تسکین را میدهد: بیماری ایرما مربوط به عدم موفقیت شما در درمان نیست، مثلاً بیماریاش جسمانی است، یا آن شخص را با عیبونقصهایی در رویا میبینید که نوعی تحقیرآمیز است و بنابراین آرزوهای شما در رویا دارد تحقق پیدا میکند. این رویای کلیدی تزریق ایرما — که فروید تأکید میکند از طریق این رویا تئوریاش برای اولین بار به ذهنش رسید و بحث کرد — یک نمونهٔ مشخص از نگاه فرویدی است. من یک جلسه تقریباً حرف زدم و از مثالهایی دربارهٔ بیماری و این چیزها شروع کردم و اینکه بیماری چطور میتواند در رویا ظاهر شود؛ برای اینکه سعی کنم نشان دهم اگر فرض کلی را بر این بگذارید که آرزو — آرزوی کل مکانیسم روانی انسان — رسیدن به همان نقطهٔ تعادل دینامیکی است که از آن حرف میزنیم، بنابراین کاملاً حق دارید به این معنای تعمیمیافته آرزو را در نظر بگیرید؛ یعنی آرزوهای شخصی و فردی و روزمره را صرفاً آرزو ندانید؛ میل کلی سیستم را تحت عنوان آرزو — یعنی بیاییم جای واژهٔ آرزو واژهٔ میل را بگذاریم و چنین تعمیمش دهیم. وقتی میگوییم آرزو مثل اینکه یعنی من نشستهام آرزو میکنم؛ این خیلی به خودآگاهی نزدیک میشود، مفهوم آرزو؛ ولی میل کاملاً میتواند از خودآگاهی خارج باشد. من ممکن است میلهایی داشته باشم که اصلاً نمیدانم این میل را دارم؛ در رویا ممکن است برایم آشکار شود که چنین میلهایی در من بوده. بنابراین اگر کمی مفهوم آرزو را تعمیم دهیم و بگوییم مکانیسم کلی در تمام فرایندهای روانی میل به رسیدن به همان نقطهٔ تعادل دینامیکی است — یعنی میل به تعادل داشتن و میل به رشد کردن — میشود گفت تئوری یونگ با تئوری فروید از این نظر منطبق میشود: تمام تئوری فروید و یونگ را میشود چنین بیان کرد که رویا در جهت تحقق آن آرزو — آرزوی خودآگاه و ناخودآگاه، هرچه میخواهید اسمش را بگذارید — رسیدن به همان نقطهٔ تعادل است. این نقطهٔ تعادل میتواند در اثر بیماری به تعادل جسمانی به هم خورده باشد؛ میتواند مزاحمتهای جسمانی در خواب وجود داشته باشد که مانع خواب میشود و آن هم به نحوی با آن میل بیولوژیک مخالفت میکند؛ تا آن رویاهای عمیق ظاهر شدن به اصطلاح یونگی، ظاهر شدن نمادهای ماندالا که عمیقترین رویاها هستند و سیگنالهای رشد را به ما میدهند — همهٔ اینها را میشود گفت از میل به رسیدن به آن نقطهٔ تعادل دینامیکی ظاهر میشود. بنابراین مفهوم تحقق آرزو را میتوانیم نگه داریم، کمی آرزو را ناخودآگاهتر و عمومیترش کنیم و مکانیسم تولید رویای فرویدی را به تئوری یونگ تعمیم دهیم؛ و این خیلی خوب است برای اینکه یونگ اصولاً تئوری خاصِ یونگی دربارهٔ منشأ رویا ارائه نکرده است.
تعمیم مکانیسم رویای فرویدی
یعنی کمتر میبینید بحث کند رویاها چطور ظاهر میشوند؛ هرچند چنین هم نیست: به معنایی بحثهایی میکند که بعداً به آن اشاره میکنم؛ منتها نه آنطور که فروید مثلاً عمیقاً سعی میکند تعبیرهای بیولوژیک ارائه دهد. کلاً باز تأکید میکنم فروید بهشدت ریداکشنیست است، سعی میکند همه چیز را به بیولوژی ریدیوس کند و یونگ چنین نیست؛ اینها بحثهای کلیای است که قبلاً دربارهٔ تفاوت این آدمها از نظر متدولوژی کارشان کردم. یونگ آدم تجربهگر است، اصولاً نظریهپردازی نمیکند، بنابراین ریداکشن نیست؛ عجلهای ندارد برای اینکه همهٔ مکانیسمهای روانیای که بیان میکند منشأ بیولوژیکشان را بیان کند؛ پدیدههایی را میبیند، سعی میکند منظمشان کند و مکانیسمهایی را که میان اینها ارتباط برقرار میکنند بیان کند بدون اینکه تأکید زیادی داشته باشد که مکانیسمهای بیولوژیکشان را میفهمد؛ در حالی که فروید بهشدت سعی میکند این ریداکشن را تا حد ممکن انجام دهد. قبلاً زمینههایی را آماده کردهام؛ فقط به آن اشاره میکنم: یادتان هست جایی بحث کردیم دربارهٔ همین ریداکشن و اینها؟ در آن جلساتی که نظریهٔ فروید را با دیدی انتقادی بررسی میکردیم، یک جلسه تقریباً اختصاص داشت به اینکه اصلاً ریداکشن خوب است یا بد و اینکه آیا همه چیز باید به فیزیک ریدیوس شود؟ در زمان فروید کاملاً بدیهی بود که دانشها برای اینکه استحکام پیدا کنند باید به فیزیک ریدیوس شوند. شیمی به خوبی به فیزیک ریدیوس شده بود، بیولوژی به نظر میآمد با نظریهٔ تکامل دارد خودش را نوعی به شیمی ریدیوس میکند و اگر از خود فروید میپرسیدید تمام کارش را، میگفت من دارم کار داروین را ادامه میدهم؛ نهتنها از نظر جسمانی دارم میگویم جسم چطور در روند تکامل شکل میگیرد، دارم میگویم مکانیسمهای روانی هم چطور شکل میگیرد؛ بنابراین در ادامهٔ پروژهٔ ریداکشن به فیزیک دارم کار میکنم. و الان در اوایل قرن بیستویکم هستیم و مطلقاً این روحیه دیگر وجود ندارد و کاملاً زیر سؤال است در فلسفهٔ علم که اصلاً این چه کاری است که همه چیز به فیزیک ریدیوس شود؛ و خیلی پرسشهای اساسی آنجا وجود دارد که این کار اصلاً درست است یا غلط. مثلاً بحث کردهام که آدمهایی هستند که معتقدند کلاً ریداکشن کار خوبی نیست؛ هر دیسیپلین علمی برای خودش: یعنی بیولوژی یک دیسیپلین علمی است و به جای اینکه هی به خودشان فشار بیاورند که بیایند منشأهای فیزیکی را پیدا کنند، باید پدیدههای بیولوژیک را در سطح بیولوژیک مطالعه کنند و الزامی به ریداکشن به پایین — مثلاً به سمت فیزیک — نیست؛ و چه برسد به پدیدههایی چیزی مثل روانکاوی. این میل به ریداکشن دست و پای آدمها را در دیسیپلینهای دیگر میبندد؛ مثلاً فرض کنید بخواهیم جامعهشناسی را به فیزیک ریدیوس کنیم؛ مثلاً از قوانین فیزیک قوانین اجتماعی درآوریم؛ معلوم است چنین کاری در علوم انسانی قابل انجام نیست؛ روانکاوی را هم چندان نمیشود چنین کاری با آن کرد. این یک بحث است: اصولاً ریداکشن دیگر مقدس نیست؛ ریدیوس کردن به فیزیک چیزی نیست که بدیهی باشد مثل زمان فروید که خیلی نکتهٔ واضحی بود که خوب است این کار را انجام دهیم. بهاضافهٔ اینکه سعی کردم تردیدهایی ایجاد کنم که اصلاً چرا چنین است که فیزیک — ببینید — این نتیجهٔ دوران نیوتونی است؛ فیزیک به نظر میآید صددرصد پایگاه محکمی است، پایههایش خیلی محکم است، حالا بیاییم همه چیز را رویش بنا کنیم. دیگر نمیشود چنین نگاه کرد.
کجای فیزیک پایگاهش محکم است؟ تقریباً وضعیت فیزیک الان از همه بدتر است؛ یعنی هرچه پیش میروید میبینید به هیچ وجه فیزیک پایههای محکمی ندارد؛ فیزیکدانها باید بیایند سعی کنند به چیز دیگری ریدیوس کنند. واقعاً فیزیک مطلقاً دانش قابل اعتمادی در حال حاضر نیست؛ یعنی از هشتاد سال قبل که مکانیک کوانتوم به وجود آمد تا الان میشود گفت دههبهدهه اوضاع بدتر میشود.
فیزیک، دارکمتر و پرسشهای بیپاسخ
آن پرسشهایی که با مکانیک کوانتوم به وجود آمد و پاسخ داده نشد، همینطور که جلو میروید — الان مثلاً دارک مَتر و دارک انرژی؛ احتمالاً شنیده باشید — دارک مثلاً: ۹۷ درصد مادهٔ موجود در جهان را تازه فهمیدیم که نمیشناسیم؛ یعنی جهان پر از دارکمتر است و ما اصلاً نمیدانیم دارکمتر چیست. در زمان فروید که اوج — دیگر انتهای قدرت — مکانیکِ فیزیک کلاسیک بود، تصوری از اینکه ما اصلاً چیزهای خیلی اساسی جهان را نمیدانیم وجود نداشت: ذرات را نمیشناسیم، قوانینش را درستوحسابی نمیدانیم. الان تقریباً میدانیم ذراتی هست که نمیشناسیم و قوانین را هم دربارهٔ آن ذراتی که میشناسیم نمیدانیم و همینطور الی آخر؛ یعنی ابهامهای وحشتناکی وجود دارد و نسبیت عام را نمیتوان با مکانیک کوانتوم تلفیق کرد. این معنایش این نیست که فیزیک پیش نرفته؛ خیلی چیزها را فهمیدیم ولی بهشدت از آن حالت نورانی بودن — که همهجایش روشن بود — درآمده؛ بخش روشنش اضافه شده، به معنایی دقیقتر شدیم و پیشرفت کرده بخشهایی از فیزیک، ولی احساس جهل در فیزیک خیلی زیاد است؛ لااقل در قرن نوزدهم چنین نبود. واقعاً فیزیکدانها بعد از نیوتون احساس میکردی تقریباً همه چیز را فهمیدهایم دیگر: معادلات دیفرانسیل مرتبهٔ دوم، یک رشته ذرات، جهان لاپلاسی، جهان روشن؛ ذراتی وجود دارند که با همدیگر برهمکنش میکنند و مکانیک آماری هم به شما میگوید اینها چطور ویژگیهای ماکروسکوپیک را ایجاد میکنند. واقعاً قرن نوزدهم شاهکار است دیگر: ترمودینامیک؛ همه چیز ریدیوس میشود به همین جهان لاپلاسی؛ یک رشته ذراتاند که مثلاً برهمکنش میکنند و همه چیز را میشود خیلی قشنگ نوشت؛ حتی پدیدههای عجیبی مثل حرکت براونی را هم میشود معادلاتش را نوشت؛ همه معادلات دیفرانسیل خوبی هم هستند و کموبیش میشوند حلشان کرد. بعد الکترومغناطیس آمد، مکانیک نسبی آمد، نیروی جاذبه نابود شد، قوانین جمع سرعتها نابود شد ولی چیزهایی جایش گذاشتیم. بعد دیگر از جایی به بعد چیزهایی آوردیم که چیزهایی را نابود کردیم که چیزی هم جایش نگذاشتیم؛ یعنی از وقتی مکانیک کوانتوم آمد بخشهایی از فیزیک کلاسیک زیر سؤال رفت، نابود شد، چیزی هم جایش نیامد و هنوز هم نیامده؛ الان ما نظریهٔ کوانتوم را نمیتوانیم با گراویتی، این گراویتی را نمیتوانیم در نظریهٔ کوانتوممان وارد کنیم. و اینکه فیزیک پیشرفته یک بحث است، اینکه آن حس استحکامش مطلقاً از بین رفته یک بحث دیگر است. فیزیکدانها اصلاً آن احساس قرن هجدهم و نوزدهم را دیگر ندارند. دارم تأکید میکنم، زمینهها را آماده کردهام که دلایل فلسفیای وجود دارد که من ممکن است ترجیح بدهم بعضی از دانشها را به سمت مثلاً روانکاوی ریدیوس کنم یا حداقل آنقدر برای روانکاوی استقلال قائل باشم که بتواند حرفهایی بزند که در فیزیک حالا معنی نداشته باشد. این نکته که از قید ریداکشن درروی — یعنی من اگر پدیدههایی در مطالعاتم در روانکاوی ببینم که به هیچ وجه با فیزیک کلاسیک و مدرن سازگار نیست، کوتاه نیایم و بگویم من این را مشاهده کردم — فروید قطعاً این کار را نمیکند؛ فروید اگر مشاهدات مشکوکی داشته باشد که از نظر علمی در زمان خودش قابل توجیه نباشد ترجیح میدهد مسکوت بگذارد. یونگ به دلیل تجربهگرا بودنش هر چیزی که مشاهده میکند بیان میکند، ولو اینکه به طور قطع قابل جمع با ایدههای فیزیکی مثلاً زمانش نباشد. مثال خیلی واضحش این پرسش است که آیا رویا میتواند اطلاعاتی دربارهٔ آینده به من بدهد یا نه؛ فکر میکنم در فیزیک کلاسیک و فیزیک مدرن پاسخش این است که نه: آیندهای که وجود ندارد چطور میخواهد بر زمان حال اثر بگذارد؟ ولی یونگ اگر رویاهایی را مطالعه میکند و میبیند چنین تعاملهایی وجود دارد، میگوید آره؛ فیزیکدانها باید بروند نظریههای خودشان را اصلاح کنند که چنین چیزی را توجیه کند که چطور ممکن است اتفاق بیفتد؛ نه اینکه روان تمام مردم معطل این باشد که اول فیزیکدانها کارهایشان را بکنند بعد ما بگوییم آره ما چنین چیزهایی دیده بودیم. چرا باید چنین باشد؟ من از این ایده دفاع کردهام که به آن میگویند یونیتی آف ساینس؛ برای همهٔ حوزههای علمی شخصیت قائل باشیم، بگذاریم مشاهدات خودشان را بکنند؛ شاید واقعاً از نظر تجربی ثابت شود.
رویا و اطلاع از آینده
من تردید دارم کمی خودم و یونگ هم صراحتی ندارد — من بهعنوان مثال میزنم — مثلاً اگر رویاهای متعددی مشاهده شد که این آدمها میگویند ما قطعهای از آینده را عیناً در رویا دیدیم — من تردید دارم که چنین واقعیتی وجود داشته باشد — ولی اگر مشاهدات بالینی ما نشان داد این پدیده وجود دارد، این را بهعنوان یک فکت میتوانیم به فیزیکدانها بدهیم: چطور میتوانید فیزیک را تعمیم دهید، اصلاح کنید که چنین چیزی در آن بگنجد؟ میخواهم بگویم روانکاو آن حقِ شخصیت را برای خودش قائل باشد که اگر چیزی را دید و برایش مسلم شد چنین چیزی وجود دارد، میتواند به فیزیکدانها گزارش بدهد و آنها توپ در زمین ایشان باشد؛ نه اینکه همیشه توپ در زمین سایر دانشمندها باشد که خودشان را باید تطبیق دهند و حرف زیادی نزنند؛ روانکاوها هم به خودشان حق بدهند که به فیزیکدانها بگویند این چه تئوریهایی ساختهاید که این چیزها را توجیه نمیکند. من با شما احساس همدردی میکنم و نظر من این نیست که از این مثال بخواهیم نتیجه بگیریم که مثلاً مشاهداتی به ما نشان داد نه، چنین نیست که شما میگویید. مثالی زدم در جلسهای که مثلاً خودم از نزدیک حداقل با یک نفر آشنا هستم که مطمئنم راست میگوید؛ میگوید در مسافرتی منظرهای دیدم که عیناً این را در خواب دیده بودم؛ نه اینکه آن لحظه که دیدم یادش بیفتد قبلاً دیده؛ از موقعی که خواب دیده بود همیشه به یاد آن خوابش بود، اینقدر منظره زیبا بود، و روزی واقعاً در مسافرتی عجیب — که مثلاً به جای خیلی دوری رفته بود که هیچوقت ندیده بود — این منظره را عیناً دید. ببینید، یک لحظه اجازه بدهید؛ اصلاً نمیخواهم از این مثال خاص بحث کنم؛ ایدهٔ کلیاش درست است: تمام دیسیپلینهای علمی اگر مشاهدات قطعی در آنها به وجود آمد که چیزی را به ما نشان میدهد بهعنوان فکت که با دانش فیزیک، شیمی یا هر دانش دیگری سازگار نیست، فضای فلسفهٔ علم در زمان حاضر این اجازه را به دانشمندان میدهد: در دیسیپلین خودتان به تجربههای خودتان ادامه دهید، تحول داشته باشید؛ چه اشکالی دارد فکتهایی که اینجا هست تأثیری بر دیدگاههای فیزیکدانها بگذارد؟ چرا روانکاوی باید تحت سلطهٔ مثلاً فیزیک و شیمی و زیستشناسی باشد؟ نکتهای را در آن جلسه گفتم و میل نداشتم آنقدر آن بحث را تکرار کنم ولی حالا به خاطر شما — امیدوارم دیگر ادامه ندهید: ما درون خودمان را مستقیمتر از هر چیزی مشاهده میکنیم؛ تمام مشاهدات فیزیکی ما به نوعی مشاهدات روانشناختیاند؛ یعنی عالم خارج را در درون خودمان میآریم و با مکانیسمهای روانی خودمان شناخت پیدا میکنیم؛ عمیقترین و مستقیمترین شناخت را نسبت به مکانیسمهای روانی و درونی خودمان داریم. چه پدیدهٔ عجیبی اتفاق افتاده است که به دلایل تاریخی — چون فیزیک اول پیشرفت کرده — ما فیزیک، مثلاً سیارات و ستارههایی که با آنها ارتباط نداریم ولی آثار و علائم خیلی مختصری از آنها میگیریم، را در مجموعهای فرمولهای عجیبوغریب میگذاریم و این را بهعنوان دانش پایه میگیریم، در حالی که واضحترین مشاهداتی که هر کسی در درون خودش میتواند بکند را میخواهیم ریدیوس کنیم به آن دانشی که پایههایش ممکن است مشکل داشته باشد. متوجه هستید؟ فکتها و مشاهدات روانی ما به نحوی ارجحیت دارند بر تمام فکتهایی که در ساینس داریم و این اتفاق عجیبی است و کاملاً اتفاق تاریخی است؛ تقصیر نیوتون است. در این صورت ما دقیقاً درست از خودمان داشته باشیم: فیزیک را که قطعاً نمیدانیم. در مورد خودمان لااقل نوعاً به نظر میآید وضعمان بهتر است؛ یعنی مشاهدات درونی ما — ما جهانی در درون خودمان داریم و خیلی مستقیم مشاهدهاش میکنیم، جهان درونی خودمان را، و جهان بیرون را به نحوی با واسطهٔ اینکه درونیاش میکنیم تازه داریم میفهمیمش — و اینکه اینقدر فیزیک تبدیل به دانش پایه شده، آن هم با این مشکل؛ اگر واقعاً باز در قرن نوزدهم بودم جرأت نداشتم این حرف را بزنم.
جرأت گفتن در قرن بیستم
هیچکس این حرفها را نمیزد؛ به نظر میآمد فیزیک کار را تمام کرده است. یعنی قرن هجدهم و نوزدهم کاملاً مثل این است که نیوتون سفرهای پهن کرده و بقیه دارند در آن میخورند؛ کسی کار اساسی نمیکند: معادلات دیفرانسیل را مثلاً کمی بهتر حل میکنند یا کلکولس را پیشرفت میدهند؛ اِپلای میکنند مثلاً کار مکانیک کلاسیک را روی زمینهایی که تا زمان نیوتون اعمال نشده بود؛ مثلاً اویلر همهٔ عمرش همین کار را کرد؛ نمیشود گفت کار خیلی اساسی و جدیدی انجام داده؛ کلکولس را بسط داد و از آن نتایج مثلاً جدید و جالب گرفت و همهٔ دانشمندان کموبیش همین کار را میکردند. ولی الان واقعاً وضع فیزیک وضع آشفته و خیلی درهموبرهمی است؛ یعنی اولاً دلایل فلسفی وجود دارد که اصولاً بنا کردن همهٔ دانش بر اساس فیزیک — که اینطور مشاهداتش غیرمستقیم است و اطلاعات غیرمستقیم داریم و از ریاضیات برای مثلاً توصیف استفاده میکنیم — کلاً از نظر فلسفی خیلی توجیه ندارد. به نظر میآید روانکاوی خودش قطب خیلی مستحکمی است به دلیل اینکه آدمها خیلی مستقیم دسترسی به اطلاعات روانی خودشان دارند و از طرف دیگر وضع فیزیک هم وضع خوبی نیست؛ یعنی این دو عامل مؤثرند که الان فکر میکنم فضای عمومی فلسفهٔ علم را به اینجا کشانده. جملهای نقل کردم از هاوکینگ، عنوان مقالهای از هاوکینگ که در نقد کتابی از پنروز نوشته؛ عنوانش «دیدگاههای یک فیزیکدان ریداکشنیستِ غیرشرمگین» است: فیزیکدانی که هنوز ریداکشنیست است و خجالت هم نمیکشد. فضا را میبینید؛ یعنی هاوکینگ مثلاً — اصولاً اگر کسی الان در دنیا ریداکشنیست باشد باید از وضع خودش خجالت بکشد — ولی هاوکینگ میگوید من خجالت نمیکشم، هنوز ریداکشنیستم و معتقدم مثلاً کاگنیتیو — موضوعش این است — ساینس شناختی را باید به فیزیک ریدوس کرد؛ مقالهاش میخواهد بگوید هنوز معتقد است چنین کاری باید انجام داد. بنابراین فضا چنین است. فکر میکنم به دلایل فلسفی و به دلایل وضعیت فیزیک، کلاً این حالتِ ایدهای که فروید بهعنوان چیزی بدیهی در کارش دارد — اینکه سعی کند همه چیز را در محدودهٔ فیزیک، شیمی و زیستشناسیِ تا آن زمان بیان کند — کاملاً از بین رفته است. روانکاو میتواند بگوید من قانع شدم رویاها میتوانند اطلاعات دربارهٔ آینده بدهند — و حالا من این را بهعنوان مثال میزنم؛ ایشان هرچند با این نکتهٔ خاص میخواهد وارد بحث شود، من اصلاً کاری به این نکته ندارم؛ نکتهٔ کلی این است که فکتهای روانکاوی اگر ناقض تئوریهای فیزیک، زیستشناسی یا هر چیز دیگری باشند، روانکاو باید خجالت نکشد، همانطور که هاوکینگ خجالت نمیکشد.
یکی از حاضران: چون میگویید فقط چون نگاه ما نسبت به خودمان خیلی آلوده است، میگویید به خاطر همین بهتر است چیزی بیرونی مثل ژئومتری مبنا بگیریم. اگر نگاه ما به خودمان خیلی آلوده است اما واقعاً وسیلهٔ خیلی از چیزهایی که در ذهنشان مطرح میشود — حالا به آن نگاه میکنیم — خودمان را نمیتوانیم واقعاً درست بشناسیم؛ به هیچ وجه خیلی آلوده است، غلط است، فکر میکنم. ما مثالهای داخلی خودمان را نداریم. این کاملاً دیدگاه شخصی شماست دیگر: اینکه نگاه کردن ما مثلاً به سیارات نگاه پاکی است، اطلاعاتاش را خیلی خوب میگیریم، خیلی خوب تحلیل میکنیم و نگاهمان به درون خودمان خیلی آلوده است و یکی هم میتواند به دلایلی برعکس این را بگوید: نگاه ما به خودمان خیلی مستقیم است و به اصطلاح فلسفهٔ قدیم میگفتند این اصلاً علم حضوری است و آن علم حصولی است؛ اصلاً علم حصولی علم نیست؛ همهٔ علم بشر در واقع علم حصولی است.
ببینید، در فلسفهٔ قدیم، قبل از دوران مدرن، برای همهٔ فلاسفه بدیهی بود که علم حصولی را باید بر علم حضوری بنا کرد و اصلاً مکانیسمهای شناختی ما چنیناند که علم حضوری بیس است و علم حصولی روش بر آن بنا میشود. در دوران مدرن است که یک دفعه یک علم حصولی بیسِ سایر علوم شده — از جمله علوم حضوریِ آلوده. فکر میکنم زیادی بحث کردیم؛ فقط میخواهم بگویم یونگ یک روانکاو غیرشرمگین است که هر فکتی که به نظرش میآید هست — هرچقدر هم عجیب و نامتناسب با فضای ساینس — بیان میکند اگر قانع شود این فکت وجود دارد. فروید این کار را نمیکند. به همین دلیل یونگ نوعی از محیط آکادمیک اخراج شده و موجودی تبدیل به آدمی شده که با طعنه و کنایه مثلاً به او میگویند «رمال»، در حالی که فروید به اوج مثلاً عظمت در محیط آکادمیک رسیده است. یونگ این احتیاط را نمیکند، شرمگین نیست و فکر میکنم دوران ما دورانی است که حق را به یونگ میدهد؛ یعنی استقلال روانکاوی پدیدهٔ شومی نیست، پدیدهٔ خوبی است. نهتنها روانکاوی، الان زیستشناسها هم صدایشان درآمده و کلاً استقلال خودشان را رسماً اعلام کردهاند و کاری به کار این ندارند که حرفهایی که میزنند لزوماً به فیزیک و شیمی ریدیوس شود؛ این خیلی ساده است. زیستشناسی وقتی این کار را کرده است؛ روانکاوی که دورتر است بدیهی است دیگر اصلاً کاری به کار فیزیکدانها نداشته باشد. بگذریم؛ این موضوع را زیاد طولش ندهیم برای اینکه بحث فکر میکنم کاملاً تکراری است؛ در یک جلسه تقریباً میتوان گفت کامل در این مورد بحث کردیم. فقط میخواستم یادآوری کنم آن بحثها را کردم برای اینکه زمینهای آماده شود برای اینکه مشاهدات یونگی خودمان را بدون خجالت انجام دهیم؛ همانطور که یونگ خجالت نمیکشید. البته اگر قصد داریم پست آکادمیک داشته باشیم هنوز باید کمی خجالتی باشیم و خیلی نمیشود حرفهای عجیبوغریب زد. یونگ چون قید این چیزها را زده بود دیگر خجالت هم نمیکشید؛ بلکه نوعی انحرافی به نظرم در او به وجود آمده بود که — حالا که دیگر از محیط آکادمیک بیرون آمده هرچه دلش میخواهد بگوید — یعنی در سالهای آخر عمرش به نظر میآید — من چندین بار تأکید کردهام — اصلاً دوست دارد حرفهای عجیبوغریب بزند؛ هر سخنرانی میکند خلاصه آخرش حرفهایی میزند که هر آدمی — حتی من که به یونگ علاقه دارم — آخرش فکر میکند چرا اینها را میگویید؟ لازم نیست اصلاً آبروی آدم را ببرید. که مثلاً یک روز از صبح پاشده تا شب همهاش ماهی دیده؛ جایی حرفهای عجیبوغریب زیاد میزند به هر حال. بگذریم.
من به دلیلی میخواهم به اینجا برسانم — نوعی جمعبندی کردم بحثهایم را بهاضافهٔ اینکه سعی کردم تکراری نباشد و میان حرفها حرفهای جدید بزنم — به اینجا رساندم که چرا داریم سعی میکنیم عمیقاً تئوری رویا و شیوهٔ تفسیر رویای یونگی را مطالعه کنیم؛ برای اینکه فکر میکنم تمام آن پرسشهای باقیمانده برمیگردد به اینکه مشاهداتمان را تقویت کنیم؛ باید فکت به اندازهٔ کافی جمع کنیم، همان کاری که یونگ کرد. یونگ — بارها تکرار کردهام چون به نظر من خود این فکت خیلی عجیب است — ادعا میکند صد هزار رویا را در طول عمرش تفسیر کرده؛ صد هزار خیلی زیاد است. واقعاً برایتان چندین بار تعریف کردهام که تمام دنیا مسافرت میکرده و همهجا، برعکس — به دلیل اینکه فکر میکرد شاید رویاهای اروپاییها نقاط مشترکی دارند — میرفت ببیند قبایل آفریقایی چطور خواب میبینند، سرخپوستها چه میبینند و الی آخر؛ اسطورههای همهٔ جهان؛ یعنی سعی کند جغرافیا، تاریخ، همه چیز را در نظر بگیرد؛ فکتهایش را از یک نمونهگیری دارد میگیرد بهعنوان آدم تجربهگرا. نباید نمونهها را از یک جا بردارم؛ من مثلاً بروم در الهیه دربارهٔ وضع اقتصادی مردم نمونهگیری کنم و بعد بیام گزارش بدهم که عالیه، همه چیز خیلی خوب است.
، همهٔ اینها در واقع شروع این بود که دلیل خیلی مشخصی وجود دارد که چرا دربارهٔ رویا مطالعه میکنیم. بحثی که دربارهٔ رویا کردم را — برای اینکه دیگر به اندازهٔ کافی تکراری شده — میخواهم به چیز کاملاً جدیدی برسانم. در این کتاب فصلی هست دربارهٔ وظایف رویا و میخواهم دیدگاه یونگی دربارهٔ اینکه رویا اصولاً — فرض کنید آن تئوری کلی درست است — تا حدودی به نظر میآید میشود تئوری رویای یونگ را — وقتی حرف از رسیدن به تعادل و این حرفها و بیماریها ظاهر میشوند، حتی آینده — اینجور گزارشهایی در زمان حال پیدا میکند؛ غیر از آن نوعی که مخالف فیزیک است.
اطلاعات، تحلیل و آینده
همانطور که شما گفتید یعنی اطلاعات تحلیل میشوند و چیزهایی دربارهٔ آینده به من میگویند؛ مثل اینکه من در زمان حال اگر فکر میکردم ممکن بود بفهمم چنین اتفاقی برایم میافتد. اینها کاملاً با فیزیک به نحوی هماهنگ است. میخواهم بگویم تا حدودی فضا چنین است که خیلی شاید لازم نباشد کارکرد رویا را از رسیدن مثلاً تحقق آرزو به معنای رسیدن به تعادل دینامیک و این حرفها جدا کنیم؛ یعنی بیشتر بازش کنیم و تمایز ایجاد کنیم. ولی یونگ به دلایل عملی این کار را انجام داده: وقتی از وظایف رویا صحبت میکند چنین نیست که بگوید همیشه رویا تحقق آرزو است؛ میآید وظایف رویا را سعی میکند به چند قسمت، رویاها را به نحوی از همدیگر تفکیک کند بنا به وظایفشان، بنا به مثلاً منشأشان و الی آخر. یک تفکیکی دربارهٔ رویاها از نظر سطح نمادین بودن جلسهٔ گذشته گفتم که اگر الان تکرار کنم هیچ چیز کاملاً جدیدی در این جلسه نگفتهام که خیلی بد میشود. میخواهم حالا تفکیک دیگری از نظر کارکردی بگویم که زوایایش کمی دقیقتر است. اولاً این را قبول دارد که همانطور که فروید و همه به آن اشاره کردهاند بعضی از دلایل جسمانی — از بیماری گرفته تا اینکه پتو از روی کسی کنار برود یا ساعت زنگ بزند و صدایش دربیاید — میتوانند رویا را به وجود بیاورند و وظیفهٔ رویا در مقابل اینها هم همانطور که فروید میگوید نوعی حفظ حالت خواب است؛ که این چیزی نیست که بخواهیم دربارهاش بحث کنیم و جدای از تئوری کلی ما هم نیست. ولی تفکیک خیلی مهمی یونگ دربارهٔ رویاها دارد: تفکیک رویاها به رویاهای موقعیت و رویاهای جبرانی؛ بهاضافهٔ اینکه در کنار اینها نوع رویاهایی کمی غنیتر هم وجود دارد؛ رویاهای معمولی، رویاهای موقعیت یا رویاهای جبرانی یا تلفیق به اصطلاح این دو کارکرد. این حرفی که میزنم معنایش این نیست که الان یک رویا بگذارم مثلاً یک متر بکشم بگویم این رویای موقعیت است، این رویای جبرانی؛ اصلاً چنین نیست که بخواهیم مرزهای مشخصی بکشیم. چهار کارکرد وجود دارد و ممکن است در یک رویا هر چهار کارکرد وجود داشته باشد. یک کارکرد را این کتاب اسمش را گذاشته رویاهای انرژی: رویاهایی که انرژیها را جابهجا میکنند، به چیزی انرژی میدهند یا انرژی چیزی را تخلیه میکنند؛ که کارکردشان با رویاهای موقعیت و جبرانی باز قابل تفکیک است. باز میگویم در یک رویا ممکن است همهٔ این کارکردها وجود داشته باشند. این تقسیمبندی رویاها به چهار قسمت، افراز کردن رویاها نیست؛ یک رویا میتواند تا حد زیادی جبرانی باشد، موقعیت را بیان کند و کاملاً ممکن است بعضی رویاها خیلی خالص مثلاً به یکی از گروهها تعلق داشته باشند. و یونگ از رویاهایی حرف میزند که اسمشان را میگذارد رویاهای بزرگ و خیلی بر آنها تأکید دارد؛ برای اینکه اینها خیلی به ناخودآگاه جمعی مربوطاند، منشأشان ناخودآگاه جمعی است، بنابراین برای یونگ به نوعی رویاهای جالبتریاند و علاقهٔ خاصی به آنها دارد؛ سعی کرده مثلاً نمونههایی از آنها را جمع کند. چون این رویاهای بزرگ اصلاً با تئوریهای فروید کاملاً غیرقابل توجیهاند. حالا میرسیم؛ کمی دربارهشان توضیح میدهم. بیایید از اینجا شروع کنیم که رویای موقعیت چیست: رویای موقعیت رویایی است که خودآگاهی شما را به نحوی تصحیح میکند یا چیزی به خودآگاهی شما اضافه میکند دربارهٔ وضعیتهای واقعی که در زندگی اجتماعی، زندگی فردی، زندگی روانیتان با آنها مواجه هستید. به اصطلاحی که این کتاب به کار میبرد میگوید رویای موقعیت رویایی است که به طور کلی میگوید اوضاع اینطور است؛ مثل اینکه به شما خبری میدهد دربارهٔ وضعیت واقعی خودتان، معمولاً در زمینهای که تصور درستی از اوضاع ندارید؛ بنابراین انگار تصور شما را از واقعیت اصلاح میکند. مثلاً یک رویا — نمونهها را تقریباً از داخل این کتاب گرفتهام؛ این چیزهایی که اینجا نوشتم همه تقریباً در این کتاب است؛ ورق زدم و چند مثال نوشتم — یک رویا را نقل میکند در این کتاب: مردی روزی در خیابان، قبل از اینکه بیاید خانه، آدمی را دید که روزنامه میخواند؛ سگی که همراهش است مرتب دارد مثلاً جستوخیز میکند و سروصدا میکند ولی این آدم در حالی که روزنامه میخواند هیچ توجهی به سگ خودش نمیکند.
نمونهای از صحنه روزمره در رویا
شب میآید خانه و عیناً همین خواب را با تغییراتی — در خیابان و این چیزها — میبیند، با این فرق که خودش است که روزنامه میخواند و سگی در اطرافش دارد فعالیت میکند که به آن توجه نمیکند. اولاً نمونهٔ خیلی خوبی از آن پدیدهٔ رزونانس است که فروید به آن اشاره میکند: اصولاً رویاها در اثر رزونانس تجربههایی در ۲۴ ساعت قبل از خودشان به وجود میآیند؛ یعنی مواد اولیهٔ رویا از مشاهدات و تجربههای روزانه میآید. شما چیزهایی را میبینید — این معنایش این نیست — و این معمولاً چیزی است که مردم را به اشتباه میاندازد: مثلاً بلافاصله پا میشوند میگویند چه جالب! چون آن آدم را دیده بودم عیناً در خوابم مثلاً آمد، پس هیچ معنی خاصی ندارد. «دیده بودم چنین چیزی را، در خواب دیدم؛ مثلاً در تلویزیون سگ دیده بودم، شبش در خوابم سگ بود» — و این هیچ معنایی ندارد؛ چون در تلویزیون دیده بودم در خوابم ادامه پیدا کرد. فروید میگوید این کاملاً تصور اشتباهی است: من یک میلیون چیز در روز میتوانم بگویم دیدم؛ چرا همان یکی آمد در خواب من؟ فروید میگوید این نوعی مثل پدیدهٔ رزونانس است: آن موقعیتی که این آدم دیده — که یکی روزنامه میخواند و سگی اطرافش هست — تمثیل خیلی خوبی برای موقعیت خودش بوده؛ برای همین است که در رویایش ظاهر شده؛ خیلی چیزهای دیگر هم در روز دیده بود ولی در رویایش ظاهر نشدند. دقت میکنید؟ مثل اینکه — در واقع — من پدیدههای روانیای دارم، ناخودآگاه من انگار میخواهد چیزی به تو بگوید، تمثیل میخواهد چیزهایی را بیان کند. توسط مشاهدات روزانه این تعبیرها بهوضوح — چون انرژیاند، فرویدی — فروید چنین توضیح میدهد: من با مشاهدات روزانهام بعضی از قسمتهای ناخودآگاهم را انرژی میدهم. مثلاً فرض کنید آدمی که اصلاً در عمرش خرس ندیده، ناخودآگاهش نمیتواند انرژیای اختصاص دهد به تصوری از یک خرس؛ یا اگر مثلاً یک بار خیلی ضعیف جایی عکس مبهمی از یک خرس دیده باشد، این آنقدر انرژی ندارد که در رویا ظاهر شود. ولی اگر در طول روز مثلاً خرسی مناسبتی باشد که میتواند در تمثیلهای ناخودآگاه این آدم به معنای خوبی ظاهر شود — ناخودآگاه این آدم دوست دارد از نماد خرس استفاده کند ولی نمیتواند استفاده کند؛ یعنی نماد خرس به اندازهٔ کافی برای این ناخودآگاه شناختهشده نیست، به اصطلاح انرژی ندارد — به هر حال باید این نمادها به نحوی از جایی انرژی بگیرند که بتوانند ظاهر شوند. اگر اصلاً خرس ندیده باشد یا خیلی خاطرهٔ محو و گنگ قدیمی از خرس داشته باشد، ناخودآگاهش هیچوقت از نماد خرس استفاده نمیکند؛ ناخودآگاه از نمادهایی استفاده میکند که نوعی در دسترساند و توسط اتفاقهای روزانه انرژی گرفتهاند. این اتفاقاً یک موقعیت خیلی خاص است: نه فقط سگ، روزنامه، این و آن — حتی این اتفاق که سگ دارد کاری میکند و آن طرف روزنامه میخواند و توجهی به آن نمیکند — همهٔ اینها بهشدت مورد علاقهٔ ناخودآگاه این آدم بوده و بنابراین انرژیای که در واقع دیدن این تصویر به این نمادها داده باعث شده که بلافاصله همان شب ناخودآگاه این برگ برنده را — مثل اینکه به اندازهٔ کافی نمادهای خوب پیدا کرده و همان شب ناخودآگاه این برگ برنده را تحویل میدهد، به دلیل اینکه خیلی منطبق با وضعیت روانی این آدم است.
تعبیر این رویا تعبیر یونگی است و تعبیر خیلی سادهای است اگر کمی با شیوهٔ کار یونگ آشنا باشید؛ خیلی نمادسازی سادهای اینجا وجود دارد: رویا به این آدم میگوید تو در چنین وضعیتی هستی. حیوانات تقریباً همیشه در رویا نمادهایی از آن جنبههای — در فرهنگ ما میگویند جنبههای حیوانی و بار منفی دارد ولی از نظر یونگ بار منفی ندارد — طبیعی وجود آدماند. من گرسنه میشوم، مثلاً نیاز جنسی دارم، هر چه باشد یک رشته نیازهای طبیعی جسمانی و بیولوژیک دارم که تقریباً همیشه این نیازهای بدوی که خیلی جنبهٔ انسانی ندارند — ربطی به خودآگاهی ندارند و مربوط به نیازهای بیولوژیکاند — به صورت حیوان در رویا ظاهر میشوند.
نماد حیوانی و نیازهای بدوی
مثلاً تحریکات شهوانی به صورت شیر و کلاً گربهسانان درنده ظاهر میشوند؛ وقتی دارند از حالت خفتگی به اصطلاح بیدار میشوند و دارند خطرناک میشوند. و کسی که در رویایش حیوانات را چنین ببیند و احساس خطر کند، این در واقع نوعی بیان این است که در درونش اتفاقهایی افتاده و امیال مثلاً شهوانیاش دارند به جوشوخروش میافتند. حالا همین امیال شهوانی با فرمهای دیگری هم میتواند در رویا ظاهر شود. اجازه بدهید به همین رویا بپردازیم؛ این رویا خیلی واضح است برای اینکه چیز روشنی را میگوید: میگوید توجهٔ بیش از اندازهٔ تو به فرهنگ — حالا ممکن است دانشمند بوده باشد یا هر چیزی که روزنامهخواندن نمادش است — باعث شده توجهی نکنی: توجهی به غرایز خودت، توجهی به آن نیازهای ابتدایی خودت نکنی و این کار خوبی نیست. حسی که در رویا هست — جالب است — این آدم اصلاً خوشش میآید که به نحوی جلب توجه کند و آن آدم در خیابان در حال روزنامهخواندن دارد رد میشود؛ که در واقع یک چیز عمیقتر هم در آن هست. اگر این رویا در خانهٔ این آدم اتفاق میافتاد معنایش کمی تلطیف میشد؛ اینجا روزنامهخواندن در پیادهرو نوعی به معنای عدم توجه به موقعیتهای اجتماعی و جامعه هم هست. آدم شما واقعاً آدمی روزنامه میخواند و در خیابان راه میرود؛ چه حسی بهتان دست میدهد؟ فرق مثلاً — ببینیم؛ جزئیات این رویا در این کتاب نیست — اگر روزنامه، روزنامهٔ خاصی باشد باز اطلاعاتی بیشتر در آن رویا هست. ببینید، این نمونهٔ خیلی خوبی از یک رویای موقعیت است: رویا به این آدم میگوید موقعیتت این است؛ مشکلی در زندگیات هست؛ در موقعیت تو جالب نیست. این همه توجه مثلاً به مسائل فرهنگی یا شاید سیاسی در حالی که به واقعیتهایی که اطرافت میگذرد — از جمله واقعیتهای غریزی که در درون هست — بیتوجهی میکنی، جالب نیست. رویا آگاهی میدهد به این آدم دربارهٔ موقعیتی که در آن قرار گرفته و موقعیت خوبی نیست. معمولاً رویاها حالت اخطار و انذار و این چیزها دارند؛ یعنی اگر وضع کسی خوب باشد چنین رویایی — پایان این رویا نمونهٔ رویایی است که پایان خوشی ندارد. اگر همین رویا چنین تمام شود که این آدم روزنامه را کنار بگذارد و به سگ خودش مثلاً رسیدگی کند، نوازشش کند یا غذایی بدهد، معنایش این است که موقعیت دارد تغییر میکند؛ این رویا نویددهندهٔ این است که مشکلی در حال حل شدن است؛ در حالی که در حال حاضر آنچه این رویا میگوید جنبهٔ منفی دارد. میخواهم از این موقعیت استفاده کنم و نسخهٔ یونگی پدیدهٔ رزونانس را به شما بگویم که چگونه است. نسخهٔ فرویدیاش چنین است: انرژیهایی هست، نماد انرژی میگیرد و این حرفها. یونگ طبق معمول برعکس از ناخودآگاه شروع میکند؛ میگوید اصلاً موضوع از نظر یونگ این است: چرا این آدم متوجه این سگ و آن آدم روزنامهخوان شد؛ چرا نظرش را جلب کرد؟ ببینید من در خیابان که راه میروم هزاران هزار اتفاق اطراف من میافتد ولی من روی بعضی چیزها فوکوس میکنم و نظرم را جلب میکند؛ مثلاً احساس میکنم چقدر این سگ آدم احمقی است، یا اصلاً این عاطفه از کجا میآید؟ این توجه از کجا آمده؟ چرا این صحنه برای این آدم جالب شده؟ دقت میکنید؟ برای اینکه در ناخودآگاهش این حقیقت وجود دارد؛ یعنی با وضعیت روانی خودش ارتباط دارد. دلیل توجهش در روز به این پدیده و قرار گرفتنش تحت تأثیر این پدیده همان است که در ناخودآگاهش مشابهتی وجود دارد؛ برای همین به این موضوع توجه میکند. مثلاً این آدم ممکن است اگر چنین مشکلی نداشته باشد — اصلاً به غرایزش به اندازهٔ کافی میرسد، روزنامه هم که توجهش به مسائل علمی و سیاسی به قاعده است — خیلی چنین نیست که وقتی چنین صحنهای میبیند دچار رقت شود یا توجه خاصی به این صحنه بکند؛ ممکن است رد شود. یک زمینهٔ روانی وجود دارد که در طول روز باعث میشود تحت تأثیر عاطفی بعضی صحنهها قرار بگیریم و تحت تأثیر بعضی قرار نگیریم؛ روی چیزی فوکوس کنیم و قضاوت کنیم: چقدر این آدم بد است، چقدر احمق است، این سگ بیچاره، چرا مثلاً اینقدر بدبخت است که صاحبش چنین است. همهٔ اینها برمیگردد به زمینههای عواطف و احساسات روانی که در خود ماست؛ در واقع چیزی در ناخودآگاه ما درست است: هنوز این رویا را تولید نکرده بود — ناخودآگاه این آدم این رویای روزنامه و سگ را آن شب تولید کرد — ولی حسش در ناخودآگاه وجود داشت؛ یعنی ناخودآگاه این پیام را — که سگی اینجا وجود دارد، یک روزنامهخواندنی مزاحم است — حس مشابهی اینجا وجود دارد بهعنوان واقعیتی که ناخودآگاه میخواهد گزارش شود؛ برای همین است که این آدم اصلاً آن صحنه را میبیند. ببین، برعکس چنین نیست که بگویم اول صحنه را دیدم بعد انرژی منتقل شد؛ اصلاً آن صحنه را دیدم برای اینکه ناخودآگاه احتیاج داشت به چنین نمادهایی، به چنین حسی؛ آن حس کلیای که در این رویا هست و در آن واقعیت بوده مشابهتی داشته است. چرا این را گفتم؟ باز این همان پدیدهٔ رزونانس است ولی دقیقاً آن فرق اساسی یونگ و فروید را میبینیم: یونگ باز اولویت را — همه چیز — از ناخودآگاه شروع میکند؛ چنین نیست که تأثیری از خودآگاه آمده باشد در ناخودآگاه؛ ناخودآگاه باعث شده چیزی در خودآگاهی به آن توجه شود. توجهات ما در طول روز، چیزهایی که وارد ناخودآگاه ما میشود و ما به آن نوع خاصی نگاه میکنیم و تحت تأثیر قرار میگیریم، برمیگردد به ویژگیهای ناخودآگاه خودمان. یونگ بارها روی این مسئله تأکید کرده که این تصور کاملاً غلط است که ناخودآگاه روزها خاموش است و شبها روشن میشود؛ ناخودآگاه به طور کاملاً یکنواخت در طول ۲۴ ساعت کار میکند؛ چون خودآگاهی در روز روشن است و سیگنالهای قویای رد و بدل میکند، مثل اینکه اوضاع روانی و ذهن شلوغ و پلوغ است، ما سیگنالهای ناخودآگاه را در طول روز نمیگیریم؛ به صورت رویا و تخیلات و تصورات ظاهر نمیشوند ولی در خواب که خودآگاه را خاموش میکنیم همهٔ سیگنالها را میگیریم. یونگ بهشدت روی این تأکید میکند که خیلی از سیگنالهای ناخودآگاه را به نحوی در روز هم میگیریم؛ مثلاً همین پدیده: چیزی ما را تحت تأثیر قرار میدهد. چرا تحت تأثیر؟ چرا عواطفمان یک روز نوع خاصی است و روزی نیست؟ چرا فکرهایی به ذهنمان میرسد؟ دقت میکنید؟ ما به طور مجهول میگوییم «فکر به ذهنم رسید»؛ از کجا رسید؟ در واقع تمام فکرهایی که خارج از ارادهٔ ما به ذهنمان میرسد، تصوراتی که به آن هجوم میآورند، عواطفی که به ما دست میدهند، همین مکانیسمهای ناخودآگاهاند که در طول روز هم فعالاند ولی آنقدر قدرتمند نیستند در مقابل خودآگاهی که خودآگاهی را کنار بزنند و مثلاً پدیدهای مثل رویا را ایجاد کنند؛ یعنی تخیلات پیچیدهٔ دنبالهدار در ذهن ما به وجود بیاورند.
دوست دارم کسی پرسش نکند چون وقت کم دارم؛ میخواهم این موضوع را تمام کنم؛ اگر اشکال ندارد بعد از جلسه از من بپرسید. رویای موقعیت مشخصاً چیست؟ گزارشی از وضعیت موجود؛ مثل اینکه کسی اخبار میخواند و به من میگوید وضع روانیات چنین است یا حتی روابطت با آدمها چنین است؛ من اطلاعاتی غلط دارم که رویا دارد تصحیحش میکند. رویای جبرانی کمی فرقش با این است — به قول همین کتاب — فقط نمیگوید چیزها چنیناند؛ میگوید چیزها چطور باید باشند؛ کمی ممکن است مثلاً اطلاعاتی در آن دربارهٔ کارهایی که نمیکنید و باید بکنید، اشتباهاتی که دارید میکنید، کارهایی که عملاً اشتباه میکنید باشد؛ رویای جبرانی سعی میکند مثلاً اشتباه شما را تصحیح کند. بنابراین در رویای جبرانی فقط یک نوع اطلاعرسانی دربارهٔ موقعیت نیست.
رویای تکراری بچهدار نشدن
مثلاً مثالی که در این کتاب بهعنوان مثال اول هست — مثال خیلی خوبی است — میگوید زنی که نسبت به همسرش احساس کاملاً مثبتی دارد ولی بچهدار نشده، به طور مداوم در رویایش بارها و بارها این رویای تکراری را میبیند که بچه دارد؛ بعد مردی — در حالی که کلاهی بر سر گذاشته؛ همیشه این نکتهٔ مشترک رویاهاست — میآید و بچه را از او میگیرد؛ یا مثلاً بلایی سر بچه میآورد؛ رویاهای وحشتناک و بدی که در آن به آرزویش — بچهدار شدن — به نحوی رسیده ولی الان یادم نیست که شوهرش یا مردی میآید و این آرزو را نقش بر آب میکند. هر بار مردی در رویا ظاهر میشد که همان کلاهی را بر سر داشت که دوستش بر سر میکرد؛ «آ، شوهرش نیست، دوستش است» — و طبعاً اصلاً میگوید بچهدار نمیشوی و کودکش را با خشونت جدا میکرد. در پرانتز تأکید میکند که به دلایل فرویدی خیلی واضح کلاه اشارهای است به وسیلهٔ جلوگیری از بارداری در این رویا؛ و اینکه مدام این کلاه — چون از نظر فروید بدیهی است — چون همهٔ این نمادها به نحوی از نظر فروید تعبیر جنسی میشوند — طبیعی است که فروید به کلاه چنین نگاه کند؛ در آن کتاب تفسیر رویایش دربارهٔ کلاه تفسیر نمادین مشخصی دارد — من از شما به این معنا نمیگیرم ولی به هر حال معنای جنسیاش را میگوید — و در این رویا این معنا را در واقع دارد. پس ببینید نکتهٔ رویا چیست: رویا به این زن بهشدت اخطار میکند که این مرد دارد بلایی سرت میآورد؛ یعنی تو را از چیزی خیلی مهم محروم میکند. روابط این دو آدم خوب است؛ اصلاً به هم علاقه دارند و این زن متوجه نیست که اینجا این مرد انگار چیز بزرگی را از او میگیرد. ممکن است واقعاً در خودآگاهی این زن میل به بچهدار شدن به آن شدت وجود نداشته باشد که رابطهاش با این مرد را خراب کند، ولی در ناخودآگاه هر زنی میل شدیدی به بارداری و بچهدار شدن وجود دارد؛ یعنی هر زنی که بچهدار نشود حتماً اخطارهای شدیدی از ناخودآگاه دریافت میکند که باید مثلاً بچهدار شوی؛ آن میل درونی، غریزی، بیولوژیک — در هر لایهای که بخواهید، حتی فیزیک — در زن وجود دارد که باید بچهدار شود. مثل اینکه مثلاً فرض کنید دست دارید و از نظر فیزیولوژیک و بیولوژیک دستهایتان از بچگی بسته است؛ چون به هر حال در رویاهایتان دستهایتان را تکان میدهید؛ این دست ساخته شده برای اینکه تکان بخورد نه اینکه بسته باشد؛ و زن باید بچهدار شود، به دلایل بیولوژیک؛ یعنی مکانیسمهای روانی زن این سیگنال را قطعاً به او میدهند. ممکن است — این معمولاً پیش میآید — خیلی از مردها در چنین روابطی دوست ندارند بچه به وجود بیاید؛ به دلایل مختلف: مسئولیت پیدا میکنند، مجبور میشوند ازدواج کنند و دلشان نمیخواهد تن به مسئولیت بدهند. ممکن است آن علاقهای که زنی به مردی دارد، مرد او را قانع کرده باشد که اصلاً بچه خوب نیست و هزار دلیل آورده باشد و زن تحت تأثیر قرار گرفته باشد و مثلاً فکر کند آره راست میگوید دیگر، بچه چه چیز مزخرفی است؛ مثلاً ما همدیگر را دوست داریم، داریم زندگی میکنیم و این حرفها. ولی ناخودآگاه ساز دیگری میزند و این را مدام تکرار میکند؛ یعنی دست از سر این آدم برنمیدارد که واقعیت این است که تو بچه میخواهی و این نمیگذارد، بچهات را از تو میگیرد، این فرصت را از تو میگیرد و این کار را با بیرحمی و خشونت انجام میدهد ولی آن را در خودآگاهی خودت حس نمیکنی. در واقع این رویا نشان میدهد دوستی دارد چیزی را از این زن میگیرد؛ حالا هر چقدر هم بخواهد فلسفهبافی کرده باشد و این زن را قانع کرده باشد، ناخودآگاه این زن را نمیتواند قانع کند؛ نمیتوانید بیولوژی این زن را قانع نکند؛ این مثل ندایی از ناخودآگاه است که حقیقتی را — که خودآگاهیِ نادرستی که برای این زن ایجاد شده — به هر دلیلی سعی میکند جبران کند، اصلاح کند: اشتباه دارید میکنید که بچهدار نمیشوید؛ اشتباه میکنید که فکر میکنید این مرد مرد خیلی خوبی است و خیلی به او علاقهمندید و دارد خیر شما را میخواهد؛ واقعیت این است که چیز دیگری اینجا در میان است.
این نمونهٔ یک رویای جبرانی است.
ظاهر خیرخواهی و واقعیت پنهان
این رویای جبرانی را خیلی دوست دارم — که در این کتاب اولین بار خواندم و همیشه در ذهنم هست — فکر میکنم مثال جالبی است برای اینکه از نوع رویاهایی است که اصلاً تعبیر لازم ندارند؛ خود رویا چیزی را جبران میکند. رویا میتواند حس بدی را که دارید از بین ببرد. دقت میکنید؟ از کسی بدتان میآید؛ کافی است در رویا این آدم را به زیباترین صورت ببینید، به صورتی مطبوع؛ حستان عوض میشود؛ یعنی بعداً در عالم واقع نسبت به این آدم دیگر آن احساس بد را نمیتوانید داشته باشید، برای اینکه در رویا نوعی به او علاقهمند شدهاید. رویا چیزهایی را به شما نشان میدهد، عواطفی در شما ایجاد میکند و بدون اینکه احتیاج باشد کسی بیاید تعبیری از رویای شما بکند، رویا تأثیر خودش را میگذارد و چیزی را در وجود شما جبران میکند؛ خطایی را جبران میکند. این رویای خیلی جالب — که برای من خیلی جالب است، ممکن است برای شما نباشد — رویای مردی است که زنش در اوج اختلافات و تشنجی که میانشان وجود داشت خودکشی کرده است. من از خودم — چون این قسمتها را واقعاً نخواندهام؛ امروز ممکن است کموزیاد بکنم؛ حس نهایی همان چیزی است که در این کتاب آمده — میگویم: خودکشی این زن این تصور را در مرد ایجاد کرده که این زن برای اینکه از من انتقام بگیرد خودکشی کرد؛ یعنی آخرین بلایی که میتوانست سر من بیاورد را چنین آورد که خودش را کشت و مرا در بدترین شرایط ممکن از نظر مثلاً زندگی فردی و اجتماعی قرار داد؛ و نوعی احساسش نسبت به این خودکشی این است که این عمداً دارد اذیتم کند، این کار را کرده. ممکن است در دیالوگهای بدی که با همدیگر داشتند زن چنین تهدیدی کرده باشد که مثلاً من خودم را میکشم، تو هم بدبخت میشوی، دیگر نمیتوانی بعد از من زندگی کنی؛ و بعد همه میفهمند تو چه بلایی سر من آوردی. واقعاً زنی اینقدر خودکشی بکند، اصلاً زندگی اجتماعیاش نابود میشود؛ زن چکار کرده که زنش خودش را مثلاً کشته؟ ممکن است یادداشتی هم بنویسد که «از دست این خودم را کشتم». هم از نظر روانی طرف نابود میشود هم از نظر اجتماعی. تصور این آدم از این ماجرای خودکشی چنین است و بهشدت از زنش عصبانی است. بعد شبی این رویا را میبیند که روی صندلی نشسته و زنش در حالتی خیلی مطبوع وارد اتاق میشود — در حالی که مثلاً این را در رویا من واقعاً ممکن است کموزیاد میکنم ولی سعی میکنم آن حسی را که در این رویا هست منتقل کنم — که زنش با حالتی مطبوع وارد میشود، شاید مثلاً در آن سنی که روابطشان خوب بوده؛ در طی این اواخر — و خیلی مثلاً احتمالاً حس رویا چنین است؛ دوستداشتنی است؛ اینها را از خودم میگویم — بدون اینکه حرفی بزند میآید مرد را میبوسد و میرود. قبول دارید این رویا با این حالت مطبوع — بعد از اینکه این آدم از خواب بیدار میشود دیگر آن احساس عصبانیت شدید را ندارد؛ رویا انگار به او میگوید اشتباه دارید میکنید؛ واقعاً چنین نبود؛ ولی به تو علاقه هم داشته حتی. انگار رویا یادآوری میکند که شما روزی خیلی همدیگر را دوست داشتید؛ احساس خیلی خوبی وجود داشت. خیلی تصور احمقانهای است که این برای بدبختی خودش را کشته؛ یعنی اینکه من فکر کنم این آدم خودش را کشته که بلایی سر من بیاورد، خیلی فکر پرتی است. این رویا این افکار را — قبول کنید — میشوید و از بین میبرد؛ برای اینکه نوعی بازگشت به دورهٔ خیلی خوبی از روابطشان است و حسهای بد را میشوید. در واقع رویا بهوضوح حس عاشقانهای در آن هست؛ مثل تجدید — مثل نوعی تجدید روابط زناشویی قدیمیشان میماند این رویا.
رویا و تغییر احساس نسبت به همسر
لازم نیست کسی بیاید به این مرد بگوید منظور از این رویا این است که چنین واقعیتی وجود دارد؛ یا این آدم از خواب بیدار شود دیگر نمیتواند نسبت به زنش آن احساس نفرتی را که قبل از خوابیدن داشته باشد؛ رویا احساساتی ایجاد کرده. این آدم نمونهٔ اینجور رویاهایی است که احتیاج به تعبیر ندارند. آدمهایی هستند که رویایی میبینند و دچار تحولات فکری و مذهبی میشوند؛ مثلاً شدت تأثیر رویا — یک رویای خیلی معروف هست که یونگ فکر میکنم نقل نکرده ولی از این رویاهای تاریخی است: یکی از این آدمها که کشیش شده — «دیس» شده — در اثر رویایی رو به مثلاً روحانیت آورده؛ رویایش خیلی رویای معروفی است؛ در کتاب خواندم. رویاهای مذهبی میبیند: مثلاً فرض کنید کسی رویایی ببیند حضرت مسیح بیاید و به او بگوید مثلاً به کمکت نیاز دارم. اگر ذرهای ایمان به مسیح داشته باشد زیر و رو میشود. این رویا شدتی از نظر حسی دارد که این آدم دیگر نمیتواند مطابق روال سابق زندگی کند؛ خیلی آدمها رویاهای مذهبی چنین دیدهاند و یک دفعه مثلاً زندگیشان متحول شده؛ یا رویاهایی در زمینههای دیگر که تأثیرهای مشخصی چنین میگذارند. نسبت به یک رشته چیزها هم بیتوجه هستیم و رویا به آنها توجه میدهد. ولی جالبش این است که لازم نیست حتی رویا یادتان بماند؛ فردا با حسی دیگر از خواب بیدار میشوید با اینکه رویا یادتان نیست؛ مثل اینکه آدمی تجربهای را از سر گذرانده، در خواب واقعیتی را دیده یا اتفاقی برایش افتاده. در رویاهای جبرانی در آنها اختلالهای رفتاری و اختلالهایی که از نظر بینش وجود دارد ممکن است تصحیح شوند بدون اینکه تعبیر شوند، بدون اینکه اطلاعاتی تبدیل — در خودآگاه در واقع به وجود بیاید. من خیلی جزئیات را نمیگویم. اینکه رویاهایی وجود دارند که انرژی بخشهایی را کموزیاد میکنند — شاید بعداً دربارهاش صحبت کردیم؛ فقط اشارهای میکنم به چیزی که یونگ خیلی به آن علاقه دارد: رویاهای بزرگ. رویاهای بزرگ رویاهاییاند که کاملاً از ناخودآگاه شخصی میگذرند؛ هیچ چیز نرمالِ روزمرهای در آنها دیده نمیشود. فقط باید مثلاً نمونههایی برایتان بخوانم تا متوجه شوید دقیقاً منظور از مثلاً یک رویای بزرگ چیست: رویاهایی که ممکن است شما را مثلاً به دوران اسطورهها ببرند؛ چیزهای خیلی عجیبوغریب، حیوانات عجیبوغریب در آن ببینید؛ فضای روزمرهٔ زندگیتان در آن وجود ندارد.
خواندن نمونههایی از رویا
هرچه هست چیزهای نمادینِ عجیبوغریب و اسطورهای است یا مثلاً چیزهای عمومیای که در زندگیتان ممکن است هیچوقت با چنین چیزهایی مواجه نشده باشید. چند رویا بهعنوان مثال هست که یکیاش را همینجا برایتان میخوانم — بعداً بیشتر دربارهشان بحث میکنیم؛ بگذارید این قسمتش را بخوانم: «آنچه میبینید معمولاً سرشار از زیبایی خارقالعاده است» — حالا ممکن است زیبایی نباشد؛ به هر حال نوعی تأثیرگذاری شدید است. چیز جالبی که در این کتاب میگوید این است که راه سادهای برای تشخیص رویاهای بزرگ هست: رویاهای بزرگ رویاهاییاند که صبح وقتی از خواب بیدار میشوید به هر کسی برسید دوست دارید برایش تعریف کنید؛ یعنی آنقدر تأثیرگذارند و آنقدر مثلاً انرژی دارند که نهتنها از یاد نمیروند، بلکه دست از سرتان برنمیدارند؛ تمام روزتان را — چند روز را — ممکن است اشغال کنند به دلیل تأثیر شدیدی که گذاشتهاند. بنابراین یک ویژگی رویاهای بزرگ پرانرژی بودنشان است؛ سرشار از انرژیاند و اصلاً میتوانند آدمها را زیر و رو کنند. و بهاضافهٔ اینکه اینها آن چیزهایی هستند که از اعماق آن اقیانوس بیرون آمدهاند و یک دفعه مثلاً ورود خودشان را به زندگی آدم تحمیل کردهاند؛ «مانند شعری بزرگ اما گاهی هم به طرز وحشتناکی ظلمانی و درهموبرهم مینماید»؛ یک دفعه هم زیبایی خارقالعادهای مانند شعر دارد؛ گاهی هم ممکن است وحشتناک باشد؛ «ممکن است از خورشیدی عظیم او را برد» یعنی کسی که رویا را میبیند؛ «یا شاهد مناظر شگفتانگیز باشند یا با موجودات انسانی یا موجودات دیگری که شبیه انسان هستند اما او هرگز ندیده است ملاقات کنند؛ ممکن است در موقعیت وحشتهای ابتدایی درگیر شود» و الی آخر. یک نمونه: «مردی پس از دورهٔ افسردگی حاصل از کار شدید علمی و رابطه با شخصیِ جذاب، رویایی دید که بهوضوح نشانگر تجدید حیات روانی او بود» — اینها معمولاً نقطهعطفهای زندگی روانی آدمها هم هست — «او دید که از یک تودهٔ سیاه خاک یک گوی آبیرنگ زیبا مثل یک خورشید بیرون آمد» — همینطور که میخوانم جالب است واقعاً دیدن چنین رویایی: از تودهٔ سیاه خاک چیزی نورانی آبیرنگ مثلاً بیرون میآید — معمولاً میدانید در رویا اصلاً تأثیرها بهشدت حالت اغراق دارند؛ یعنی الان که کمی بر ما تأثیر میگذارد، آدم ممکن است در رویا در حد دیوانهواری از تأثیر زیبایی این گوی قرار بگیرد؛ طوری که اصلاً قابل توصیف نباشد در بیداری — «در بیداری گوی باز شد و به ظرفی بلورین تبدیل شد که از آن چهار مار بیرون آمدند که جامی را حمل میکردند» — عین چیز دیگری است؛ این تصاویر اسطورهای است؛ آدم ممکن است هیچوقت اسطوره هم نخوانده باشد ولی چنین رویاهایی را ببیند — «مارها به سوی داخل پیچیده بودند؛ از جام ستونی از بلور بیرون میآمد که تبدیل به جام دیگری میشد و چهار شیر در چهار جهت اصلی آسمان آن را بر دوش داشتند و دوباره ستونی از بلور که بر فراز آن الماسی هزارتراش و درخشان به چشم میخورد». این رویاهای بزرگ — یعنی کاملاً حالت شعرمانند بودن و اسطورهای بودن — مشخصهٔ این رویای عجیبوغریبی است که این آدم دیده؛ خیلی نمادهایی در آن هست؛ مخصوصاً نمادهای ماندالا — چیزهایی که نماد سلفاند — اینها معمولاً در رویاهای بزرگ ظاهر میشوند و وقتی به سلف رسیدیم بیشتر دربارهاش صحبت میکنیم. ولی به هر حال یونگ خیلی تأکید دارد بر رویاهای بزرگ؛ معمولاً آدمها در زندگیشان به هر حال یکیدو رویای بزرگ ممکن است ببینند — احتمال خوبی وجود دارد — و اینها گاهوبیگاه آدمها را آنقدر تحت تأثیر قرار میدهند که واقعاً از نظر روانی ممکن است طرف متحول شود؛ و اینها جاهایی ظاهر میشوند که زمینههای تحول وجود دارد و اینها به نحوی کمک میکنند برای اینکه چیزهای خیلی عمیقی در روان انسان انرژی بگیرد و بیدار شود.
و اگر آدمها در همین کلاس رویا بیاورند؛ لازم نیست اسم خودتان را بنویسید ولی اگر رویاهای تکراری خاصی دیدهاید — معمولاً این رویاهای تکراری رویاهای مهمیاند — اینطور به نظر میآید که مثل اینکه پیامی که خیلی مهم است را به آن توجه نمیکنید و رویا سعی میکند هرجور شده — ناخودآگاه میخواهد یقهتان را بگیرد — این حقیقت را مثلاً به شما بگوید. با تعبیر یونگ و با آن تعبیر مسامحهآمیز که «رویا پیامی دارد که میخواهد بدهد» — بارها گفتهام تصور تئوریک چنین نیست ولی میشود از این استعاره بدون اشکال استفاده کرد — به هر حال اگر رویا هم بیاورید من میل دارم کمی حالت عملی پیدا کند؛ یعنی فقط مثالهای کتابی یا مثالهایی که خودم با آنها مثلاً مواجه شدهام شخصاً یا از دیگران شنیدهام بیاورم؛ کمی شاید ببینید. یک بار این حرف را زدهام و دوباره هم تکرار میکنم بهعنوان آخرین چیزی که در این جلسه میگویم: من به یونگ اعتماد پیدا کردم برای اینکه بهوضوح تجربهٔ شخصی من با رویاهای خودم نشانم داد که شیوهٔ برخورد یونگ با رویاها درست است، نه فروید. من روش تعبیر فرویدی را تا حد زیادی بلدم، یونگیاش را هم تا حد زیادی بلدم و اصلاً به نظرم میآید تعبیرهای فرویدی کار نمیکنند؛ شاید برای آدمهای خیلی بیمار و اینها کار کند. واقعاً وقتی فکر میکنم — آدم لازم ممکن است نتوانم چیزی را الان بیاورم اینجا بهعنوان استدلال بگذارم که تئوری یونگ را ثابت کنم، ولی این خودش نوعی اثبات است دیگر: مثل این است که بگویم پشت این پرده خورشید هست؛ نمیتوانم پرده را کنار بزنم همهتان ببینید ولی میتوانم راهی نشان بدهم که بروید، هر کدامتان تکتک بروید پشت پرده ببینید آنجا خورشید هست؛ ولی اگر نروید، کاری باید بکنید تا بفهمید یونگ درست میگوید یا فروید.
راستیآزمایی روایت رویا
یعنی من ممکن است رویاهایی بیاورم و به شما ثابت کنم که اینها یونگی خوب تعبیر میشوند. شما از کجا مطمئنید رویاهایی که من میگویم واقعاً راست است؟ شاید این آقای آپلی برای خودش کلک زده، یک رشته رویا ساخته و میگوید نمیتواند نمایش بدهد روی پرده که آدمی واقعاً این رویا را دیده.
دقت میکنید؟ من هم نمیتوانم رویاهای خودم را بیاورم و به شما تحمیل کنم که والله به خدا مثلاً من این رویا را دیدم و معنایش این بود. وقتی رویاهای خودم را میفهمم و تعبیر میکنم، میدانم در زندگیام آن تعبیر درست بوده یا این در آیندهٔ نزدیک واقعاً برایم روشن میشود که کی راست میگوید. فکر میکنم این نمونه هم این است: هر کس خودش باید برود پشت پرده را ببیند؛ حالا میتوانید نروید هم. من شما را تشویق میکنم به هر حال — نه اینکه حتماً رویا را بیاورید در کلاس مطرح شود — لااقل برای خودتان سعی کنید این تجربه را بکنید؛ یعنی کمی این دو تئوری را به طور شخصی با همدیگر مقایسه کنید. مطلبی میخواستم خدمت شما عرض کنم: تعبیرهایی از مکانیک کوانتوم وجود دارد از دههٔ هشتاد میلادی که نوعی معنای اینکه زمان آینده در حال حاضر وجود دارد در آنها هست؛ تئوری تاریخهای موازی؛ نه؛ مثلاً تعبیری که به آن میگویند Transactional Interpretation، مال آدمی به اسم Cramer؛ نه، چیزهای نزدیک به این تعبیر. در واقع آینده چنین است: زمان حال تکنقطهای (سینگولار) نیست. فیزیک را به خیالپردازی خودمان داریم نزدیک میکنیم؛ برعکس خیالپردازیهای ما خیلی به واقعیت نزدیکاند. فیزیک دقیقاً به همان دلیلی که خیلی از حالت انسانی دور شده نوعی مشکلاتی پیدا کرده. مکانیک کوانتوم خیالپردازانهتر از مکانیک جهان ارسطویی-لاپلاسی است؛ یعنی جهان لاپلاسی کاملاً عقلانی است؛ چیزی غیر از چند توپ بیلیارد که به هم بخورند برای من نمیتواند توجیه کند. در تئوریهای لاپلاس اصلاً نمیتوانید توجیه کنید که یک جسم جامد چرا استحکام دارد و مثلاً متلاشی نمیشود؛ خلاصه مکانیک کلاسیک واقعاً هیچ چیز را توضیح نمیدهد؛ فکر میکنم شما فقط مهندسها هستید که فکر میکنید هنوز مکانیک کلاسیک چیزهایی را توضیح میدهد؛ هیچ پدیدهٔ فیزیکی را مکانیک کلاسیک توضیح نمیدهد.
یکی از حاضران: آقا، این همبستگی میان فیزیک و واقعیت وجود ندارد؛ همبستگی جدی. برای اطلاع شما میخواستم این را بگویم که من شخصاً چون این تعبیرهای شبیه تعبیر کرامر را دوست دارم فکر میکنم این «سینگولار در نظر گرفتن زمان حال» ایدهٔ عجیبی است که در فیزیک به وجود آمده؛ یعنی طبیعیتر این است که آدم آینده و گذشته را هالهای از آنها را الان موجود بداند.
یکی از حاضران: با جبر به مشکل میخورید.
منظورتان چیست؟ منظور این است که از الان وقتی آینده معلوم میشود، این دیگر آینده نیست. کسی نمیگوید آیندهٔ مشخصی هست؛ آینده به تدریج به وجود میآید؛ یعنی چیزهایی از آینده الان فیکس شده — از اینها همهاش — انگار در تونلی داریم میرویم و کمکم وقتی به آینده، به یک لحظهٔ زمانی در آینده نزدیک میشویم، کمکم دارد شکل میگیرد.
یکی از حاضران: من متوجه نمیشوم؛ همه چیز به هم وابسته است؛ هر ذرهای که بخواهد در زندگی به تمام ذرات دیگر دنیا وابسته است؛ یعنی هیچ چیزی فیکس نمیشود؛ هر لحظهٔ بعد، لحظهٔ بعد به وجود میآید، نه این لحظه.
این خیلی تصور عجیبی است دیگر از جهان فیزیکی — تقریباً میشود گفت در فیزیک کلاسیک چنین نگاه میکنند: حال واقعاً یک تکنقطه (سینگولاریتی) است و به نظر من ایدهٔ عجیبی است؛ یعنی فکر میکنم از نظر ریاضی هم ایدهٔ عجیبی است؛ و در فیزیک هم از سینگولاریتی خوشمان نمیآید. بنابراین این تصورات که آینده میتواند به تدریج به وجود بیاید — یعنی چیزهایی از آینده فیکس شود — میتواند پشتیبان این باشد که واقعاً آدمی چیزی از آینده را ببیند. ببینید نکته این است که چیزی از آینده میتواند در زمان حال تأثیر واقعی بگذارد، تأثیر علمی بگذارد. دقت میکنید؟ یعنی میان زمان حال و آینده میتواند رفتوبرگشتهایی وجود داشته باشد.
یکی از حاضران: سؤال الکترون؛ همین است: با توجه به اینکه میدانست چه میشود و چه میکرد؛ مثلاً در آزمایش دو شکاف واقعاً وقتی یک شکاف را میبندیم — اگر ببندیم یا باز کنیم — رفتار الکترون فرق میکند؛ یعنی انگار میداند آنجا دو شکاف باز است یا بسته؛ از اول که گسیل میشود دو رفتار متفاوت دارد؛ یعنی چنین نیست که برسد به شکافها ببیند اوه آنجا بسته بود. این چیز پیچیدهای نیست؛ واقعاً میتواند درک داشته باشد. باید فرض کنیم نوعی هوشیاری دارد و اطلاعاتی به او منتقل میشود.
فکر میکنم به هر حال اینجا مکانیک کوانتوم و تئوریهای کوانتومی خیالپردازی به وجود میآورند و اینکه خیلی تخیلیاند؛ واقعاً با رک بودن اگر بشود بگویم. بگذارید — برای من این اولین چیزی بود که میخواستید بگویید؛ در اعلام این بحث نخواستم در کلاس وارد بحث پیچیدهاش شوم — فکر میکنم فیزیک الان تناقضی با این ندارد؛ حداقل فیزیکدانهای بزرگی هستند که به نحوی قبول میکنند چیزی از آینده بتواند در زمان حال تأثیر بگذارد. من اصلاً طرفدار این نیستم که آدمها بتوانند آینده را در رؤیا ببینند؛ برای من به اندازهٔ کافی فکت وجود ندارد که بشود این را پذیرفت؛ ولی میخواهم بگویم حتی اگر روانکاوهای امروز اعلام کنند که این جزو فکتهای ماست — چنین که بعضی طرفداران یونگ حداقل این را بهعنوان فکت در نظر میگیرند — الان با فیزیک تناقض ندارد. ولی بحث من این بود که اصلاً مهم نیست با فیزیک تناقض داشته باشد یا نه؛ روانکاوها باید بتوانند استقلال داشته باشند و هر جور فکر میکنند در دیسیپلین خودشان، با معیارهای خودشان، تجربههایشان میگوید این فکت است، فکت است.
ولی یک چیز کلی میخواهم بگویم. قبول دارم؛ خیلی کمتر از مثلاً یونگ خواندهام که بخواهم چنین نظری کلیای بدهم؛ ولی به نظر من یونگ، حتی بعضی لکها — نظر من این است که اینها فقط نوعی عصیان علیه مدرنیسماند؛ چون فقط در جمع پستمدرنیسم و فقط همینطور دارند جلو میروند.
یکی از حاضران: دقیقاً برعکس؛ به معنای واقعی کلمه یونگ بهشدت مدرنیستی است تئوریاش و فروید عمیقاً پستمدرن است.
نه، چنین نیست. چون حتی آخر لکها را هم نگاه کنید، فکر میکنم دارم نیمساعت دربارهٔ این بحث میکنم. این کلاس در آینده — آیندهای که الان فیکس شده؛ این بخشی از آینده است که از الان میبینم، در این نیمساعت حداقل. حتی در یادداشتهای امروز جملهاش بود ولی دیگر وقت نشد و وقتی قبل از کلاس داشتم میآمدم احساس کردم این را نمیتوانم بگویم. ولی فروید — فروید بهشدت در واقع پستمدرن است.
یکی از حاضران: اما اگر از لحاظ تئوری نگاه کنیم پستمدرنیسم با فرویدیسم سازگار است؛ دقیقاً برای این فکر میکنم؛ برای اینکه شما متوجه نیستید فرق خیلی اساسی پستمدرن با مدرنیسم این است: در مدرنیسم هنوز مفهوم حقیقت وجود دارد، عقل هنوز وجود دارد؛ یعنی انسانها چیزی مشترک با همدیگر دارند که میتوانند رویش توافق کنند.
دقیقاً؛ مثل ناخودآگاه جمعی؛ یعنی چیزی، حقیقتی.
نه، چنین نیست. ببین، من حداقل یکی از مدرنیسمها. نه، نه. مدرنیسم، فرق خیلی اساسیاش این است: در پستمدرن دیگر هیچ چیزی از متافیزیک نمانده؛ مدرنیسم فیزیکی هم مانده. ببینید فیزیک مانده ولی ما میبینیم یونگ اصلاً متد متافیزیک را برای خودش نمیداند؛ گزارههایی میگوید که به هیچجا وصل نمیشود؛ نه به ریاضی وصل است، نه به فیزیک، نه به شیمی؛ به هیچجا وصل نیست؛ همینطور رها است. از جهاتی ممکن است بگویید. ببینید، عمیقاً مدرن؛ کسی که چنین نگاه میکند میتواند مدرنیست باشد؛ یعنی اگر فرض کنید به آدمی نگاه یونگی به دنیا بدهیم — یونگ جایی راهی باز میکند برای مفهوم عقل. ببین از چه میترسم؟ من از این میترسم که آن ناخودآگاه جمعی پسفردا برگردد به اینکه حتی آن خدایی که داشته از آن خیابان رد میشده که سگ را ببیند — حتی اینکه این از آنجا رد میشده هم معنادار بوده. واقعاً از این میترسم: که پسفردا به این نتیجه برسد که یونگ از این حرفها میزند. آره؛ یعنی وقایع عالم؛ بیاید این خیالبافی که دیگر کلاً همهٔ اختیار را شسته و درست کرده که ناخودآگاه جمعی بوده که همه چیز را تصمیم میگیرد، همه چیز را مشخص میکند، ما کلاً نیستیم.
یک نکتهٔ خیلی مهم — خواستم این را فراموش نکنم — این است که در تئوری فروید هیچ جایی برای حق و حیثیت مشترک نیست؛ بنابراین آدمِ فرویدی بهشدت به ایدههای پستمدرن گرایش پیدا میکند. اصلاً لکان — ببخشید — اصلاً اینقدر جدی با قضیه برخورد میکند که نمیرسد به پستمدرنیسم؛ اینقدر جدی با قضیه برخورد میکند. از این جهت میترسم. شما فکر میکنید فرق پستمدرنیسم با مدرنیسم این گپ است؟ نه، ولی همینقدر بگویم. ببینید مسئله این است که مسئلهٔ اساسی در تفاوت پستمدرنیسم و مدرنیسم این است: امکان تفاهم میان آدمها. ببینید، ایدهٔ کلی: در مدرنیسم آدمها بخش عمدهشان با هم اشتراک دارند و جزئیاتی تفاوت دارند؛ در پستمدرنیسم آنقدر این جزئیات بزرگ میشود که به نظر میرسد اصلاً ملاک مشترکی برای آدمها وجود ندارد.
یکی از حاضران: مدرنیسم بر پایهٔ دیدگاه پوزیتیویستی به علم است و پستمدرنیسم نگاه مخالف به علم دارد؛ دیگر پوزیتیویستی به علم نگاه نمیکند؛ اصلاً علم به یک معنا در پستمدرنیسم یک پرسش است. مسئله این است که عقل مشترک جواب میدهد چون آنموقع علم پوزیتیویستی است و معتقدیم به حقیقت میرسیم، پس معتقدیم به این نتیجه میرسیم. یونگ میتواند علم را تثبیت کند چون میتواند چیزی مثل عقل را تثبیت کند؛ میگوید ما چیز مشترک خیلی بزرگی داریم و اختلافهای ما چیزهای خیلی جزئی است. ولی من میبینم که از شما جدا هستم.
یعنی چه جدا هستم؟
مسائل کاملاً متفاوت از شما میبینم.
چیهایتان؟
مسائل من هم از شما جداست و مسائل کارم هم متفاوت از شماست. پس نمیتوانم بگویم ناخودآگاه جمعی برای من و شما مشترک است.
آن دقیقاً به شما نشان میدهد که ۹۹٫۹ درصد مکانیسمهای درونتان یکی است؛ همه یکی است؛ همه یکی است؛ الکی فکر میکنید خیلی با هم فرق دارید. بنابراین بهشدت جایگاه مدرن — یعنی دیدگاه مدرن — دارد؛ میشود در آن حرف از عقل زد، میشود ساینس را همچنان مقدس دانست بهعنوان فعالیتی بشری که دارد حقیقت را کشف میکند؛ در حالی که فروید — درست است ظاهراً در بستر ساینس به وجود آمده — ولی نتایج دیدگاههای فرویدی نوعی همه چیز را متلاشی میکند.
یکی از حاضران: فروید تئوریای دارد که در آن قرص دارد — قرص دارد؛ ولی یونگ تئوریای دارد که قرص ندارد.
هرچقدر فروید قرص بدهد یونگ هم میتواند قرص بدهد.
نه، به نظر من تئوریهای یونگ قرص ندارد ولی تئوریهای فروید قرص دارد. ولی از دل حرفهای فروید به نظر من نهتنها پستمدرنیسم درمیآید، درونش اصلاً یکی از پایههای پستمدرنیسم دیدگاههای فرویدی است. اصلاً لکان را نگاه کنید: لکان بهعنوان ادامهٔ منطقی به اصطلاح فروید، دیدگاههای کاملاً فرویدی دارد؛ فروید و لکان نوعی خیلی به هم نزدیکاند.
اصلاً کاری به دیدگاههای سیاسیشان نداریم؛ به پایگاه اجتماعی و یهودیبودن این آدم و فرانسویبودن آن آدم بستگی دارد؛ کاری به آن کارش نداریم. لکان اصلاً در سنت پستمدرن فرانسه بهعنوان یک ستون وجود دارد. یعنی فروید و لکان کاملاً در واقع پستمدرنیسم را پشتیبانی میکنند و یونگ چنین نیست؛ و یونگ آدم — دقیقاً علت اینکه آنطور شد و چرا چنین شد — یکیاش همین است که نوعی قدیمی فکر میکند؛ اصلاً برگشته، خیلی قدیمی؛ برگشته به پنج هزار سال قبل.
آره، این یک مشکل است؛ این افتخار نیست.
منظورتان چیست؟
اینکه آنوقت اینطور مسترها شروع به گوش دادن کردند خیلی مهم است؛ واقعاً خیلی مهم است؛ یک مشت چرتوپرتاند.
آها، واقعاً چنین نیست؛ اگر چرتوپرت باشند اینقدر مشترکات در آنها پیدا نمیشود.