او با معرفی کتاب «رویا و تعبیر رویا از دیدگاه روانشناسی یونگ» و توضیح شیوهٔ بحث و هدف تلفیق شروع میکند. بعد تمثیل جزیره و اقیانوس را برای جمع کردن ناخودآگاه فروید و یونگ میآورد، به پرسشهای حاضران دربارهٔ آن جواب میدهد و دلیل مطالعهٔ رویا را میگوید. در ادامه کارکردهای رویا را با مثالهایی از کتاب شرح میدهد و در پایان به بحث دربارهٔ فیزیک و مدرنیسم و پستمدرنیسم میرسد.
معرفی کتاب و شیوهٔ بحث
او کتاب «رویا و تعبیر رویا از دیدگاه روانشناسی یونگ» نوشتهٔ ارنست آفت را، با ترجمهٔ دلارای قهرمان، معرفی میکند و میگوید برای یکی دو جلسه تقریباً بهترین منبع برای حرفهایش باشد؛ در بازار نیست و همیشه قرار است چاپ جدیدش بیاید و نمیآید.
به گفتهٔ او برخلاف فروید که حرفهایش را میشد به آثار خودش مستند کرد، دربارهٔ یونگ از اول تأکید کرده که چنین انتظاری نداشته باشند، چون یونگ نظریهاش را خیلی خوب بیان نکرده و بیشتر تجربهگرا بوده. ادعایش این است که حرفهایش روح حرفهای یونگ است، و اگر کسی فکر میکند با چیزی که از یونگ خوانده تناقض دارد بیاورد؛ این را «تحدّی» مینامد.
هدف دیگرش تلفیق فروید و یونگ است. میگوید فضای روانکاوی غیرعادی خصمانه است و این سه مکتب مثل فرقههای مذهبی همدیگر را تکفیر میکنند؛ فکر میکند اگر کسی بدون جهتگیری بخواند میشود آنها را تلفیق کرد، هرچند با کنار گذاشتن بخشی از آرای هر دو. دلیل این فضا را هم این میداند که مسائل روانکاوی به نحوی به مسائل اقتصادی وابسته است.
تمثیل جزیره و اقیانوس
او میگوید اختلاف فروید و یونگ عمیق است و تلفیق به معنای نادیده گرفتن آن نیست. یونگ ناخودآگاه را زبالهدانی روان نمیداند؛ تمثیل معروفش خودآگاهی را جزیرهای در اقیانوس ناخودآگاه میبیند، اقیانوسی مشترک که همهٔ جزایر خودآگاهی انسانها در آناند.
او تمثیل را با ایدههای فرویدی تکمیل میکند: ایگو در حین تجربه میتواند آبهای اطراف جزیرهاش را آلوده کند و هرچه آلودگی بیشتر باشد ارتباط با اقیانوس عمیق کمتر میشود؛ آنچه در تئوری فروید ناخودآگاهی شخصی گفته میشود نزدیک جزیره است و ناخودآگاه جمعی دورتر. در اسکیزوفرنی ارتباط با واقعیت قطع میشود، و به نظر یونگ ارتباط با اعماق نشاندهندهٔ رشد و سلامت فرد است.
به گفتهٔ او این تمثیل توجیه میکند چرا فروید که بیماران را در کلینیک مطالعه میکرد به ناخودآگاه شخصی توجه کرد، و یونگ که از میانسالی از روانپزشکی جدا شد و رویاها و اسطورهها و آدمهای عادی را مطالعه کرد بیشتر به جنبههای مشترک بشری. همچنین توجیه میکند چرا هنوز آدمهایی که دیدگاههای رواندرمانگری دارند و در کلینیک کار میکنند اکثرشان طرفدار فرویدند، در حالی که آدمهایی که روی فرهنگ و اسطوره کار میکنند تمایلات یونگی بیشتری دارند.
پرسشها دربارهٔ ناخودآگاه و رشد
یکی از حاضران میپرسد آیا ناخودآگاه شخصی همیشه نقش منفی دارد. او میگوید هنوز مکانیسمها را نمیدانیم: جزیره چگونه به وجود میآید و آلوده کردن یعنی چه؛ یونگ و فروید دربارهٔ آن چندان چیزی نگفتهاند و فکر میکند لکان اینجا وارد میشود. تمثیلها همیشه حالت گولزننده دارند و آدم زیادی فکر میکند فهمیده است.
دربارهٔ منشأ ناخودآگاه جمعی میگوید یونگ معمولاً صراحتاً جواب نمیدهد و میگوید شاید ژنتیک باشد، شاید تجربهٔ باستانی اجداد؛ ولی ادعا نمیکند که جزو نظریهاش است. او نیوتون را مثال میزند که فرمول جاذبه را داد بدون گفتن اینکه جاذبه چیست، و میگوید فرض ناخودآگاه جمعی بدون اینکه بگوییم چیست در علم مجاز است.
دربارهٔ رشد میگوید در نظریهٔ یونگ مفهوم مشخصی است، یعنی فرایند فردانیت که یونگ آن را شبیه سیر و سلوک شرقی میدید. از نظر یونگ ممکن است آدمی که بیماری روانی شدید دارد در اثر فشارهای عمیق درونی ناگهان به سمت فضای روشن پرتاب شود.
تعادل دینامیک و تلفیق دو نظریه
او میگوید به فروید همیشه این ایراد را میگیرند که روانکاویاش فاقد الگوی کمال است، در حالی که یونگ روی رشد تأکید دارد. برای تلفیق پیشنهاد میکند ناخودآگاه به دنبال رسیدن به تعادل دینامیک است که هر دو را در بر دارد، مثل دو محور: فروید بیماران را مطالعه میکند و مؤلفهٔ افقی یعنی عدم تعادل را میبیند، یونگ آدمهای نسبتاً متعادل را مطالعه میکند و تفاوتها را روی محور عمودی.
ویژگیهای کودکی برای فروید مهم است چون بیماران انگار در کودکی گیر کردهاند؛ در آدمهای رشدیافتهتر وابستگی به کودکی قابل صرفنظر است، و اگر مؤلفههای عمودی بزرگی ایجاد کنید تأثیر مؤلفههای افقی کم میشود.
او میگوید میتوان تحقق آرزوی فروید را تعمیم داد: آرزو را میل بنامیم و میل کلی مکانیسم روانی را رسیدن به همان نقطهٔ تعادل دینامیک بدانیم، که با این تعمیم مکانیسم رویای فرویدی به تئوری یونگ هم میخورد، چون یونگ تئوری خاصی دربارهٔ منشأ رویا ارائه نکرده است.
ریداکشن و استقلال روانکاوی
او میگوید فروید بهشدت ریداکشنیست بود و کارش را ادامهٔ کار داروین میدید، ولی یونگ تجربهگر است و عجلهای برای منشأ بیولوژیک ندارد. امروز ریداکشن مقدس نیست و وضع فیزیک از هشتاد سال قبل که مکانیک کوانتوم آمد دههبهدهه بدتر شده.
به گفتهٔ او ۹۷ درصد مادهٔ جهان را نمیشناسیم و نسبیت عام با کوانتوم قابل تلفیق نیست. فروید مشاهدات مشکوک را مسکوت میگذارد، ولی یونگ هر چیز مشاهدهشده را بیان میکند، مثلاً رویاهایی که اطلاعاتی از آینده میدهند؛ او از «یونیتی آف ساینس» دفاع کرده، یعنی برای هر حوزه شخصیت قائل بودن.
او خودش دربارهٔ چنین رویاهایی تردید دارد، ولی میگوید اگر مشاهدات بالینی نشان داد پدیده وجود دارد، روانکاو میتواند آن را به فیزیکدانها گزارش دهد. دلیلش این است که ما درون خودمان را مستقیمتر از هر چیزی مشاهده میکنیم و فیزیک را قطعاً نمیدانیم.
او از هاوکینگ یاد میکند که عنوان مقالهای از او «دیدگاههای یک فیزیکدان ریداکشنیستِ غیرشرمگین» است، و میگوید یونگ روانکاو غیرشرمگین است و به همین دلیل از محیط آکادمیک اخراج شده و با طعنه به او «رمال» میگویند. فکر میکند دوران ما به یونگ حق میدهد، هرچند در سالهای آخر عمرش به نظر میرسد یونگ دوست دارد حرفهای عجیبوغریب بزند.
کارکردهای رویا
به گفتهٔ او یونگ ادعا میکند صد هزار رویا را تفسیر کرده و برای جمع فکت به همهٔ دنیا سفر میکرد؛ برای همین باید مشاهداتمان را تقویت کنیم. یونگ رویاها را بنا به کارکردشان تقسیم میکند: رویاهای موقعیت، جبرانی، انرژی و رویاهای بزرگ؛ ولی در یک رویا ممکن است همهٔ کارکردها باشد و منظور مرزبندی قطعی نیست.
رویای موقعیت میگوید اوضاع اینطور است. مثال کتاب مردی است که آدمی را دید که روزنامه میخواند و به سگش توجه نمیکند و شب خودش را به همان صورت در رویا دید. او میگوید فروید به این پدیدهٔ رزونانس اشاره میکند، ولی یونگ از ناخودآگاه شروع میکند: توجه او به آن صحنه از ناخودآگاه آمد. تعبیرش این است که توجه زیاد به فرهنگ باعث شده به غرایزش توجه نکند، چون حیوانات در رویا نمادهایی از جنبههای طبیعی وجود آدماند.
رویای جبرانی فقط نمیگوید چیزها چنیناند، میگوید چطور باید باشند. مثال کتاب زنی است که بچهدار نمیشود و بارها میبیند مردی با کلاه بچهاش را میگیرد. او میگوید ممکن است در خودآگاه این زن چنین میلی نباشد، ولی در ناخودآگاه هر زنی میل شدیدی به بچهدار شدن هست و رویا اخطار میکند که این مرد دارد چیز مهمی را از او میگیرد، هرچند ممکن است مرد او را قانع کرده باشد که بچه خوب نیست.
مثال دیگر مردی است که زنش در اوج اختلاف خودکشی کرده و فکر میکند از سر انتقام بوده؛ شبی رویا میبیند زنش مطبوع وارد میشود و او را میبوسد. او که جزئیات را کموزیاد میکند میگوید پس از بیدار شدن آن احساس عصبانیت از بین میرود؛ چنین رویاهایی احتیاج به تعبیر ندارند و حتی لازم نیست رویا یادتان بماند.
رویای بزرگ و تجربهٔ شخصی
رویاهای بزرگ از ناخودآگاه شخصی میگذرند و چیزهای اسطورهای دارند؛ به گفتهٔ کتاب راه سادهای برای تشخیص رویاهای بزرگ هست: صبح میخواهید به هر کسی برسید برایش تعریف کنید؛ یک ویژگی رویاهای بزرگ پرانرژی بودنشان است. او یکی از نمونههای کتاب را میخواند، گویی آبیرنگ که از تودهای سیاه خاک بیرون میآید و مارها و جام و ستون بلور، و میگوید یونگ خیلی روی این رویاها تأکید دارد و معمولاً هر کس یکیدو رویای بزرگ میبیند.
او میگوید به یونگ اعتماد پیدا کرد چون تجربهٔ شخصیاش با رویاهای خودش نشان داد شیوهٔ یونگ درست است، نه فروید، و به نظرش تعبیرهای فرویدی کار نمیکنند، شاید برای آدمهای خیلی بیمار کار کند. نمیتواند چیزی را اثبات کند؛ مثل خورشید پشت پرده است که هر کس باید خودش برود ببیند، و تشویق میکند این دو تئوری را شخصاً مقایسه کنند.
آینده در رویا، فیزیک و مدرنیسم
او به تعبیرهای مکانیک کوانتوم از دههٔ هشتاد اشاره میکند که معنای وجود آینده در حال در آنهاست، و میگوید این تصورات میتواند پشتیبان این باشد که آدمی واقعاً چیزی از آینده را ببیند. خودش طرفدار دیدن آینده در رؤیا نیست چون فکت کافی نمیبیند، ولی فکر میکند فیزیک با آن تناقضی ندارد، و میگوید اصلاً مهم نیست؛ روانکاوها باید استقلال داشته باشند.
یکی از حاضران میگوید یونگ مدرنیست است و فروید پستمدرن، و او میگوید فروید بهشدت پستمدرن است. به گفتهٔ او در تئوری فروید جایی برای حق و حیثیت مشترک نیست و تفاوت اساسی مدرنیسم و پستمدرنیسم امکان تفاهم میان آدمهاست.
او میگوید مکانیسمهای درون ما ۹۹٫۹ درصد یکی است، پس یونگ جایگاه مدرن دارد، در حالی که نتایج دیدگاههای فرویدی همه چیز را متلاشی میکند. لکان را ستونی در سنت پستمدرن فرانسه میداند که با فروید نزدیک است و میگوید یونگ به پنج هزار سال قبل برگشته است.
→ متنِ کاملِ این جلسه