→ بازگشت به نقشهٔ جلسات

جلسهٔ ۲۶ · نقشهٔ جلسات

یونگ — رؤیا (۴)

۱۵,۸۴۱ واژه · ۲۳ موضوع
خلاصهٔ تولید شده توسط هوش مصنوعینقشهٔ موضوعیِ این جلسهورود ←

او می‌گوید وارد جزئیات سمبولیسم رویا می‌شود تا برای حرف‌های یونگ فکت و تجربه فراهم کند. نخست از جایگاه تعبیر خواب در سنت دینی و از ابهام نمادها می‌گوید، بعد اعلام می‌کند که این جلسه بی‌نظم است. سپس با مثال از حیوانات، حشرات و زن در رویای مرد پیش می‌رود و با معرفی چند کتاب و وعدهٔ ادامه دربارهٔ آرکتایپ تمام می‌کند.

متن ویرایش‌شده بر پایهٔ پیادهٔ خودکار گفتار؛ با صوت تطبیق داده نشده.

ورود به جزئیات سمبولیسم رویا

بحث دربارهٔ رویای Jung جدی‌تر و وسیع‌تر شده است؛ این بحث در کاربرد مفاهیم یونگی هم به کار می‌آید و صرفاً به دلایل نظری نیست. دلیل نظری‌اش این است که احساس کردم تا به اندازهٔ کافی تجربه نداشته باشید، مثل این است که در زمینه‌ای علمی بدون مشاهده تئوری بسازید؛ برای چه دارید تئوری می‌سازید؟ یک رشته فکت باید وجود داشته باشد که آدم روی آن تئوری را سوار کند. فکت‌های مربوط به چیزی که — اگر بشود چنین عنوانی به آن داد — تئوری Jung است، اصولاً به چیزهای خیلی عجیب‌وغریبی مربوط‌اند؛ مثل تسلط داشتن بر مثلاً اسطوره‌ها یا در زمینهٔ رویا، جاهایی که ناخودآگاه به معنای عمیقی ظاهر می‌شود. لذا واقعاً احساس کردم مجبورم یا اسطوره‌شناسی یا مثلاً در زمینهٔ رویا جایی را کمی بیشتر جلو بروم و سعی کنیم تجربه‌هایی مستقیماً به دست بیاوریم تا بعضی از حرف‌های کمی عجیب‌وغریب این دیدگاه‌های Jung معنادار شود.

تصور شخصی خودم این است که داریم دربارهٔ حقیقت خیلی خیلی بزرگی صحبت می‌کنیم که خیلی کنجکاوی‌برانگیز است و به نظر من به آن اندازه که مهم است در فرهنگ بشر مورد توجه قرار نگرفته. آن حقیقت بزرگ — و کمی به معنایی شاید رعب‌آور — این است که ما وقتی شب‌ها می‌خوابیم چیزهای عجیب‌وغریبی می‌بینیم؛ داستان‌هایی که جنبهٔ تمثیلی و غیرواقعی، سوررئال دارند. اصلاً مفهوم سوررئال نوعی با رویا و رویابینی گره خورده. چیزهایی می‌بینیم که معنی دارند و دانستن معنایشان مفید است.

تفسیر رویا در سنت دینی

انگار دارند سعی می‌کنند مفاهیم مهمی را به ما منتقل کنند؛ و از طرف دیگر — شاید عجیب‌ترش — این پدیده‌ها به زبانی نمادین که با آن آشنا نیستیم ظاهر می‌شوند. اینکه چنین واقعیتی وجود دارد، من شخصاً هیچ شک ندارم. حداقل ۱۰۰ سال است که نوعی مطالعات منظمی دربارهٔ رویا صورت گرفته و فکر می‌کنم جهت کلی به این سمت است — همان کاری که Freud شروع کرده بود که نوعی بازگشتی است به نوعی دانش باستانی. خود Freud جایی اشاره می‌کند — شاید آن قسمت از متن کتاب تفسیر رویا را یک بار در کلاس خوانده باشم، یادم نیست — که می‌گوید این هم مثل خیلی جاهای دیگر کم‌کم به این نتیجه می‌رسیم که این دانش‌های باستانی چندان هم بی‌چیز و به اصطلاح بی‌مبنا نبودند. ولو اینکه مبانی‌ای که Freud برای تفسیر رویا می‌گذارد قطعاً متفاوت است با مبانی‌ای که از نظر جهان‌شناسی در تفسیر رویا به معنای باستانی‌اش وجود داشته، ولی خیلی جاها نمادپردازی‌هایی که قدیم به آن معتقد بودند می‌بینیم جای خودش را در درک جدید ما از نمادگرایی هم باز می‌کند. تفاوت عمدهٔ این شیوهٔ جدید تفسیر رویا با شیوهٔ قدیمی در این است که اینجا مثل علم جدید به‌شدت جنبه‌های تجربی غلبه دارد؛ یعنی بیشتر در اثر مشاهده — مشاهداتی که تکرار می‌شوند — معنای نمادها را سعی می‌کنیم درک کنیم. در واقع الان میلیون‌ها رویا گزارش شده و بررسی می‌شود؛ نمادهایی که در آن‌ها تکرار می‌شود را به نوعی با خود شخصِ رویابین چک می‌کنند و نهایتاً به نتایج مشخصی می‌رسند که شاید هیچ‌وقت قطعیت نداشته باشد ولی به هر حال پاسخ است.

من اول می‌خواهم واقعاً تأکید کنم که فکر می‌کنم دربارهٔ موضوعی خیلی مهم و خیلی عجیب که خیلی کنجکاوی‌برانگیز است صحبت می‌کنیم. شخصاً فکر می‌کنم خیلی وقت‌ها در زندگی خودم پیش آمده که مثلاً از شدت کنجکاوی برای فهمیدن چیزی در حال مردن بودم؛ ولی هیچ‌کدام به شدت آن ماه‌ها — مثلاً مدتی که مواجهه داشتم با این مسئله و مطمئن شده بودم اینجا واقعیت‌هایی وجود دارد و چیزی پیچیده و جالبی هست و در عین حال مثلاً متن کافی پیدا نمی‌کردم که بخوانم و بفهمم — به آن شدت نبود. فکر می‌کنم هیچ‌وقت در عمرم این احساس دستم نداده بود: چند ماهی که درگیر این مسئله شده بودم اوایل برایم این احساس وجود داشت که چیزی خیلی مهم اینجا وجود دارد و راهی هم به‌راحتی پیدا نمی‌شود برای اینکه آدم نفوذ کند. یعنی غیر از اینکه مدتی ذهن آدم مشغول این چیزها باشد. به تدریج — همین کتاب‌هایی که می‌بینید را آن موقع نداشتم ولی از جایی شروع کردم هر چیز ممکنی دربارهٔ رویا را مثلاً خواندن — نمی‌توانم بگویم به جایی رسیده‌ام که کنجکاوی‌ام کاملاً برطرف شده و الان مثلاً خیلی مسلط هستم به درک نمادهای رویا و معنای رویا؛ ولی حداقل از آن حالت درِ حال‌مردن‌بودن درآمدم.

دانش مقدس تعبیر خواب

چیزی که فکر می‌کنم لازم است در مقدمهٔ این بحث به آن اشاره کنم این است که تفسیر رویا و فهم تعبیر خواب در سنت دینی ما نوعی دانشی مقدس است؛ حتی تأکید هست که این جزو علوم به اصطلاح لُدُنّی است؛ پیامبران و افراد صالح‌اند که به مثلاً درک رویاها می‌رسند. احتمالاً خیلی‌تان شنیده‌اید. بعضی‌ها اصلاً تلاش برای فهم تفسیر رویا را نوعی با شک و تردید نگاه می‌کنند؛ مثل فضولی‌کردن در عالمی مثلاً معنوی می‌دانند. می‌خواهم تأکید کنم شخصاً به‌شدت معتقدم تفسیر رویا مثل خیلی از علوم دیگر جزو علومی است که از راهی معنوی می‌شود به آن‌ها رسید، بدون اینکه لازم باشد کتاب زیاد بخوانید. در واقع همان‌طور که مکانیسم‌هایی در روان ما وجود دارند که انکودینگ را انجام می‌دهند — یعنی حقایقی را که قرار است بیان شوند تبدیل می‌کنند به کدهایی مثل داستان‌های نمادین — واضح است فرایند روانی هم می‌تواند به وجود بیاید که دیکود کنیم. یعنی مثل به‌دست‌آوردن یک مهارت و توانایی است که جنبهٔ روانی دارد: وقتی رویا را می‌شنوید بدون اینکه فکر کنید در ذهنتان در کانالی دیکود می‌شود و معنایش را می‌فهمید. فکر می‌کنم آن دانشی که لُدُنّی است و مربوط به پیامبران و افراد صالح — واقعاً این حرف درست است: آدم‌ها وقتی از نظر روانی به کمالی می‌رسند و مراحلی را طی می‌کنند، آن کانال‌های دیکودکردن به طور طبیعی در وجودشان پیدا می‌شود؛ بدون اینکه ذره‌ای مطالعه کرده و مشاهده انجام داده باشند می‌توانند چیزهایی را دیکود کنند. فکر می‌کنم مثلاً همان‌طور که در قرآن حضرت یوسف را می‌بینید به‌عنوان شخصیتی که دارای این دانش است و به نظر می‌آید دانشش کاملاً جنبهٔ لُدُنی دارد، به هر حال چنین توانایی‌ای در افراد صالح می‌تواند پیدا شود.

ولی نکتهٔ خیلی مهم این است که این اشتباه محض است که کسی فکر کند اگر دانشی جنبهٔ لُدُنی دارد معنایش این است که دیگر ما به آن هیچ‌گونه دسترسی نداریم. همهٔ دانش‌ها — تصور شخصی خودم را می‌گویم از نظر دینی — اگر به کمالاتی برسید، مثلاً به درجه‌ای مثل پیامبران برسید، ممکن است همهٔ دانش‌ها را به دست بیاورید بدون اینکه از پایین شروع کرده و رفته باشید بالا؛ یعنی خیلی تحصیل‌کرده باشید. می‌توانید حسی پیدا کنید — مثل اینکه عرفا؛ حتی مثلاً مولانا نمونهٔ خیلی واضحی است به نظر من که مشاهدات عرفانی‌اش حتی به مسائل فیزیکی هم می‌رسد. همهٔ عرفا چنین نیستند ولی در مثنوی مولانا واقعاً شهودهای فیزیکی‌ای می‌بینید؛ دربارهٔ اینکه مثلاً زمین گرد است و سیارات — شعری دارد مولانا که می‌گوید چون حکیمکی یا آن حکیمک اعتقادی کرده است کاسمان بیضه زمین چون زرده است. دارد می‌گوید «حکیمکی»؛ مثل اینکه جرئت نمی‌کند بگوید من به این اعتقاد رسیدم؛ حکیمی به این اعتقاد رسیده که آسمان مثل تخم‌مرغ است و زمین مثل زردهٔ تخم‌مرغ، آن مثلاً وسط است. بعد می‌گوید یکی از او پرسید که این چگونه در آسمان مانده؟ این معلّقه؟ چرا مثلاً پایین؟ می‌گوید مثل می‌گوید چون همچون مغناطیس، قبه ریخته در میان ماند آهنی آویخته. چیزی دیده مولانا — شاید این شهودش هم از این مشاهده آمده: اینکه چیزی ساخته بودند که مولانا شاید این را مشاهده کرده و درباره‌اش شنیده — که اگر آهن‌ربایی مثلاً استوانه‌ای می‌ساختید، بعد یک میلهٔ آهنی را می‌شد معلق نگه داشت؛ در اثر جذب و دفعی که به وجود می‌آید مثلاً چیزی در آسمان معلق می‌شود. مولانا پاسخش این است که این کرهٔ زمین که به نظرش رسیده در آسمانی معلّق است، چنین در اثر جذب‌ودفع‌هایی مثل جذب‌ودفع مغناطیسی همانجا مانده. اینکه حتی مثلاً فرض کنید قوانین فیزیک را در اثر علمی لُدُنی فهمید، معنایش این نیست که راه فهم شما از پایین بسته است؛ می‌توانید مشاهدات مختلف انجام دهید، تئوری‌هایی بسازید، فرمول بنویسید. فکر نمی‌کنم به‌راحتی بشود از طریق علوم لُدُنی به فرمول‌های مثلاً فیزیکی رسید که الان ما رسیده‌ایم؛ ولو اینکه ممکن است این‌ها فرمول‌های دقیقی نباشند ولی خوب تقریب خوبی از واقعیت به ما می‌دهند.

می‌خواهم بگویم تفسیر رویا هم چنین است: در عین اینکه فرایندهای روانی می‌توانند شما را قادر کنند معنی تمثیل‌ها را بفهمید بدون اینکه حتی زمینه‌ای داشته باشید و قبلاً شنیده باشید آن نمادِ خاصی که آنجا ظاهر شده چه معنایی دارد — یعنی مکانیسم روانیِ دیکودکردنتان فعال شده — می‌توانید در حالی که بیدارید کار برعکس انجام دهید: آنچه را که از ناخودآگاه بیرون آمده برگردانید مثلاً به عالم خودآگاهی و ببینید معنایش چه می‌شود. من حتی از آدمی که تجربه‌هایش آشنا بود و نوعی ادعای این را داشت که تفسیر رویا را بدون مطالعه کمی می‌فهمد، می‌گفت برای من چنین است که وقتی رویایی را برایم تعریف می‌کنند، تصاویری برایم ظاهر می‌شود که نوعی معنای رویا را می‌فهمم؛ تصاویر متوالی در عین اینکه رویا را می‌شنوم یا در ذهنم مرور می‌کنم ظاهر می‌شود که این‌ها به نحوی به معنای رویا مربوط‌اند. حالا مکانیسم طبیعی‌اش واقعاً چیست و چطور می‌شود این را دیکود کرد — تأکیدم این است که اگر مانع فهمی در ذهن بعضی‌ها هست که مثلاً شنیدن اینکه تفسیر رویا مهارتی مثلاً لُدُنی و عرفانی و دینی است و بنابراین مطالعه دربارهٔ رویا مثل تلاش برای نفوذ به حیطه‌ای است که مربوط به پیامبران و اولیای خداست، این را کلاً کنار بگذارید.

فاصله از حصار قدسی رویا

هر دانشی به نظر من چنین است: با صلاحیت‌های روانی می‌تواند به دست بیاید. در عین حال هر دانشی — هر چقدر هم سطحش بالا باشد — به نحوی با جمع‌آوری اطلاعات و ت

کردن و زحمت کشیدن و تئوری ساختن می‌شود به آن نزدیک شد. بنابراین کاری که ما اینجا داریم می‌کنیم این نیست که به نحوی بفهمیم با چه تمرین‌های مثلاً روانی می‌شود به مهارت تفسیر رویا رسید؛ می‌خواهیم سعی کنیم با همان کاری که الان می‌کنم در دانش روان‌کاوی و تفسیر رویای جدید — اینکه با پیدا کردن انبوهی از اطلاعات، جمع‌آوری و مقایسهٔ آن‌ها — به نحوی سعی کنیم معنای نمادها را بفهمیم. مشکلاتی که وجود دارد قبلاً به آن اشاره کرده‌ام: به هیچ وجه نمادها معناهای مشخص نمی‌دهند. یعنی نمی‌توانید دیکشنری برای نمادهای رویا درست کنید و بعد هر وقت چیزی در رویا ظاهر شد بروید ببینید — مثلاً مار ظاهر شده، بروید در ستون مار نگاه کنید مار یعنی...

به هر معنا ممکن است نمادی ظاهر شود که بستگی به متن رویا دارد. ولی در عین حال که این نوعی اظهارنظر ناامیدکننده است — برای اینکه بالاخره ممکن است حتی دیکشنری خیلی پیچیده‌ای هم درست کنید، چندین معنا برای هر نماد بنا به تجربه پیدا کرده و بنویسید و آخرش با رویایی مواجه شوید که این نماد در آن به معنای دیگری ظاهر شده که کاملاً بستگی دارد به اینکه متن رویا چیست و آن شیء یا چیزی که در رویا ظاهر شده چگونه در رویا ظاهر شده. مثلاً فرض کنید حیوانی می‌تواند در رویا ظاهر شود؛ از آن بترسید یا نترسید؛ ممکن است شکل ظاهری‌اش مهم باشد یا کاری انجام می‌دهد. می‌دانید؟ همهٔ این چیزها — اینکه نمادی که در رویا ظاهر شده با چه چیزی غلبه دارد و چه وجهی از آن بر معنایش غلبه دارد — مطمئناً تأثیر می‌گذارد. بنابراین واضح است ما با نوعی دانش پیچیده مواجه‌ایم که دقیقاً مشکلش این است و خوبی‌اش هم همین است، چون چیزهای سخت خوب‌اند؛ یعنی با تجربه‌های فعلی ما — هر کدام‌تان در زمینهٔ یادگیری — دانش خیلی سازگار نیست. مخصوصاً شما که در دانشکدهٔ مهندسی هستید دوست دارید، لذت می‌برید و عادت کرده‌اید که چیزی معنای مشخص داشته باشد. دقت زیادی — مثلاً کسانی که ریاضی می‌خوانند، لذت ریاضیات بیشتر از هر چیزی این است که چیز کاملی است: صورت قضیه‌ای را می‌شنوید، اثباتش را می‌خوانید و به طور کامل همه چیز تمام می‌شود؛ مفاهیم معناهای خیلی دقیق و مشخصی دارند و وقتی اثبات را می‌خوانید این گزاره تثبیت می‌شود به‌عنوان حقیقتی که دیگر محال است غلط باشد. البته به معنایی در حقایق ریاضی هم ممکن است شک کرد. فیزیک حتی چنین نیست. فیزیک به هر حال مدلی را خوب یاد می‌گیرید ولی ادعای اینکه این مدل به حقایق فیزیکی مثلاً منطبق است در هاله‌ای از ابهام است؛ بلکه تقریباً مطمئنیم که به طور کامل منطبق نیست؛ امید زیادی به اینکه تئوری‌هایمان کاملاً با واقعیت تطبیق کند نداریم. به هر حال شما که مهندسی می‌خوانید و تجربه‌هایتان نوعی ذهن ریاضی دارد خیلی دور هستید از این دانش‌هایی که جنبهٔ ابهام در آن‌ها زیاد است. دقیقاً نزدیک‌ترند کسانی به یادگیری چنین دانش‌هایی که مثلاً با هنر سروکار دارند: همان‌طور که با یک اثر هنری مواجه می‌شوید — ممکن است جنبه‌های نمادین داشته باشد، ممکن است احساسات و عواطفی در آن بیان شده باشد که نمی‌شود دقیقاً درباره‌اش صحبت کرد — رویاها هم چنین‌اند. بنابراین مثلاً فرض کنید کسانی که غریزهٔ هنری دارند، کسایی که دربارهٔ مثلاً ادبیات کار می‌خوانند، مطمئناً ذهنشان آمادگی بیشتری دارد برای اینکه نمادگرایی رویا را درک کنند. اصولاً هر آدم هنری، شاعر، هر ادیب، هر کسی که با هنر سروکار دارد نوعی با نمادگرایی سروکار دارد؛ نقاشی، همهٔ هنرها به نوعی با نمادگرایی سروکار دارند. داستان — داستان‌ها معنای نمادین دارند چه نویسنده بخواهد چه نخواهد؛ خیلی از نویسنده‌ها می‌خواهند چیزها را به طور نمادین بیان کنند. مثلاً در کشورهایی که آزادی‌های بیان به اندازهٔ کافی نیست به دلایل سیاسی آدم‌ها از نمادگرایی استفاده می‌کنند ولی جاهایی که آزادی بیان هست هم به دلایل دیگر نمادگرایی کششی برای هنرمند دارد. اصولاً یک تفاوت ذهن هنری با ذهن علمی این است که آن‌هایی که درک هنری خوبی دارند از ابهام لذت می‌برند؛ از چیزهای سرراست خوششان نمی‌آید. واقعاً فکر می‌کنم خیلی چیز بدی است که هنرمند از اینکه «این چیست» یا یک اثر هنری معنایش واضح است و معنای یگانه‌ای دارد. هنرمند تلاشی می‌کند برای فرار از معانی یگانه؛ انگار به خواننده — مخصوصاً در هنر مدرن — اصولاً این است که هنرمند اثری خلق کند که خواننده با آن درگیر شود و معناها را در ذهن خودش خلق کند، نه اینکه من معنایی تحمیل کنم. می‌گویند هنرمندان معمولاً اگر قرار باشد چیزی یگانه بگوییم و خودمان هم بدانیم چه می‌خواهیم بگوییم، می‌رویم مقاله می‌نویسیم.

بیان حس و محدودیت زبان

اثر هنری را وقتی خلق می‌کنیم که خودمان هم دقیقاً مسلط نیستیم آن حسی را که می‌خواهیم بیان کنیم چیست. چند بار این را به مناسبت‌هایی نقل کرده‌ام: در سخنرانی که نویسندهٔ معروف فرانسوی در ایران انجام داد حضور داشتم و حرف خیلی جالبی زد دربارهٔ تجربهٔ کار کردن با Jean-Luc Godard فیلم‌ساز معروف فرانسوی. گفت روزی نزد من آمد و گفت برای فیلمی ایده‌ای دارم؛ خیلی هیجان‌زده بود. پرسیدم چه؟ گفت دربارهٔ آدمی است — دربارهٔ مردی، شاید هم زن — که از فرانسه راه می‌افتد به سمت سوئیس می‌رود، شاید هم جای دیگری؛ همین‌طور، یادم نیست؛ جزئیات سه چهار چیز گفت و همه هم از این قبیل بود که به نظر می‌آمد تقریباً هیچ. ایده‌ای که این‌قدر هیجان‌انگیز است، معلوم نیست چیست. گفت خلاصه بعد از اینکه کمی با من حرف زد فهمیدم رفته سوئیس و در راه، در جاده، حسی خیلی عمیق به او دست داده و می‌خواهد فیلمی بسازد که آن حس در آن باشد. حالا مرد، زن، نمی‌دانم جاده است، سوئیس؛ برایش فرق نمی‌کند؛ خودش هم نمی‌داند آن لوکیشن این حس را ایجاد کرده یا چیز دیگری؛ فقط خیلی هیجان‌زده است، حسی عمیق دارد و می‌خواهد آن را به نحوی منتقل کند. فکر می‌کنم هنرمند واقعی معمولاً در چنین موقعیتی است: نمی‌داند حس چیست، از کجا آمده، نمی‌تواند درباره‌اش راحت حرف بزند و همهٔ تلاشش این است که آن را به نحوی به چیزی در قالبی هنری — هر چه می‌خواهد — تبدیل کند و آن حس را منتقل کند. آدمی که با این اثر مواجه می‌شود دچار همان احساس شود بدون اینکه لازم باشد از پاریس در روزی خاص به سوئیس برود — که معلوم هم نیست اگر برود آن حس به او دست دهد. هنرمند کلاً ذهنش پر از ابهام است؛ یعنی واقعاً خودآگاهی‌اش وقتی اثر هنری را خلق می‌کند این‌قدر فعال نیست. برای همین در آثار هنری دقیقاً به دلایلی یونگی حقایق عظیمی گاهی ظاهر می‌شود که خود هنرمند از آن‌ها بی‌خبر است؛ و این شیوه‌های جدید نقد در دهه‌های اخیر که به‌شدت تأکید دارند بر کنار گذاشتن قصد مؤلف، دلیلش همین است: اینکه مؤلف قصدش چیست خیلی وقت‌ها بهتر است کنار گذاشته شود. نه اینکه اثر هنری چیز دیگری نمی‌گوید؛ او فکر می‌کند اثری ساخته که معنایش این است؛ خودآگاهی‌اش به او می‌گوید این کار را کردی ولی ناخودآگاهش ممکن است چیز دیگری گفته باشد که شاید گاهی عکسِ آن چیزی است که قصدش بود. اینکه در آثار هنری حقایقی ظاهر می‌شوند — گاهی حس‌هایی به هنرمندی منتقل شده که در خودآگاهی‌اش نیست ولی به نحوی در اثرش ظاهر می‌شود — و وظیفهٔ منتقد فقط این نیست که برود ببیند هنرمند این کار را برای چه کرد. برای همین غالباً مصاحبه با هنرمندان خیلی وقت‌ها نتیجهٔ مطلوب ندارد؛ ممکن است بیشتر گمراه‌کننده باشد تا هدایت‌کننده. مصاحبه‌ای خواندم دربارهٔ فیلم «مرد مرده» با Jim Jarmusch. آن فیلم خیلی خوبی است، آن کارگردان هم کارگردان خیلی خوبی است؛ گفته بود از او پرسیدند محتوای کلی این فیلم چیست؟ دربارهٔ چه می‌خواستی صحبت کنی؟ گفته بود دربارهٔ تنباکو. هر کس این فیلم را دیده باشد فکر می‌کنم شنیدن این حرف خنده‌اش بگیرد؛ فیلم خیلی عمیقی است و هزار جور می‌توان برایش محتوا قائل شد؛ و این واقعاً فکر می‌کنم جدی می‌گفت که ایدهٔ اصلی‌اش تنباکو است؛ چون اصولاً اگر با Jim Jarmusch کسی آشنا باشد می‌داند دربارهٔ تنباکو و سیگار کشیدن عقایدی دارد؛ یعنی برای زندگی‌اش ممکن است واقعاً این مسئله خیلی مهم باشد و در آن فیلم هم مرتب حرف از تنباکو می‌شود؛ ولی فکر می‌کنم چیزهای مهم‌تری در آن فیلم هست که ممکن است Jim Jarmusch خیلی عمداً وارد فیلم نکرده باشد. مثلاً در آن فیلم فکر می‌کنم یکی از ستایش‌آمیزترین فیلم‌ها دربارهٔ فرهنگ سرخ‌پوستی است در مقایسه با فرهنگ کثیفی که اروپایی‌ها وارد آن منطقهٔ آمریکای شمالی کردند. چون فکر می‌کنم خیلی‌تان ممکن است فیلم را ندیده باشید وارد جزئیات نمی‌شوم ولی فکر می‌کنم مهم‌تر از همه این است: این حس را منتقل کرده‌اند؛ هر کس آن فیلم را ببیند فکر می‌کنم احساسی چنین دربارهٔ سرخ‌پوستان و فرهنگ‌شان به او دست می‌دهد: چیزهای خیلی عمیقی در فرهنگ آن‌ها هست در حالی که فرهنگی که غربی‌ها وارد آنجا کردند به‌شدت آدم‌های بی‌فرهنگ‌اند و فرهنگ، فرهنگِ کثیفی است. فقط برای کسانی که فیلم را دیده‌اند یا در آینده می‌بینند اشاره می‌کنم که دو تراولینگ در این فیلم هست، یکی اول فیلم و یکی آخرش: در دهکده‌ای که سفیدپوست‌ها ساخته‌اند — که لجن مطلق واقعاً این دهکده است؛ همهٔ چیزهایی که دیده می‌شود — و بعد تراولینگ مشابهی اواخر فیلم در دهکده وقتی که این آدم به دهکدهٔ سرخ‌پوست‌ها می‌رسد که بیشتر مثل موزهٔ هنری می‌ماند تا مثلاً دهکده؛ پر از نقاشی و پر از چیزها و آدم‌هایش آدم‌های آرام و تمیزی هستند. حالا بگذریم؛ این‌ها مقدماتی است که می‌گویم برای اینکه هم به شما هشدار بدهم که درک نمادگرایی خیلی دور از ذهنیت شماست — اگر چیزهایی وجود دارد و حرف‌های ناامیدکننده می‌زنم، در عین حال نوعی نویدبخش هم هست — اینکه شما به‌عنوان مثلاً آدمی که در دانشکدهٔ فنی دانشگاه تهران قبول شده‌اید و درس می‌خوانید، معمولاً این احساس به شما منتقل شده از طرف مثلاً فرهنگی که در جامعهٔ ما و جامعهٔ جهانی هست که شما‌ها که اینجا درس می‌خوانید آدم‌های بااستعداد و باهوش‌اید و آن چیزی که تحت عنوان هوش مطرح است در شما لابد...

فرهنگ استعداد و تفسیر

زیاد است؛ که می‌شود اسمش را گذاشت هوش ریاضی. ولی کاملاً طبیعی است که این احساس را داشته باشید که حالا که هوش ریاضی‌تان زیاد است، جاهایی خیلی آدم‌های خنگی باشید. ها؟ و اینکه دنیای امروز و نظام آموزشی که در آن تحصیل کردیم چنین است که ما که هوش ریاضی داشتیم آدم‌های خیلی موفقی بودیم؛ شاید اگر مثلاً فرض کنید نظام آموزشی بر اساس درک و خلق مثلاً آثار نقاشی بود، ما مثلاً در دوران ابتدایی مجبور به ترک تحصیل می‌شدیم و معلم‌ها ما را کتک می‌زدند و موجوداتی حقیر و مثلاً بدبخت به حساب می‌آمدیم و روحیه‌مان را از دست می‌دادیم. شما الان خیلی روحیه دارید برای اینکه خیلی تشویق شدید، خیلی تقویت شدید به اصطلاح؛ آن چیزی را که جامعهٔ علمی و نظام آموزشی نیاز داشت شما خیلی خوب داشتید؛ در کنکور هم رتبهٔ بالا آوردید. این حرف شاید ناامیدکننده باشد ولی بد نیست بدانید: شاید شما در درک نمادگرایی خیلی آدم‌های خنگی باشید. ها؟ اصلاً استعداد زیادی نداشته باشید؛ و این خیلی چیز عجیبی هم نیست. فکر می‌کنم به هر حال از جهتی این خیلی نویدبخش است که همان‌طور که آدمی که استعدادهای مثلاً هنری دارد اگر کمی سعی کند ریاضی بخواند — ولو برایش سخت است — به نوعی کمالی می‌رسد از نظر روانی؛ مثل اینکه مثلاً بازویتان به طور طبیعی ضعیف است ولی پاهایتان قوی. حالا در نظام آموزشی ما پای قوی می‌خواستند و دویدن و شما هی دویدید و پاهایتان خیلی قوی شده و دست‌هایتان ضعیف است؛ ولی منطقی این نیست که آن قسمتی را که ضعیف است تقویت کنید — موجودات چیزتری می‌شوید، موجوداتی طبیعی‌تر و نرمال‌تر می‌شوید. بنابراین حتی اگر دارم این نوید را می‌دهم — در عین اینکه نوعی حرف ناامیدکننده است — اگر واقعاً با این مسائل نمادگرایی مواجه می‌شوید و احساس می‌کنید اصلاً درک خوبی از این چیزها ندارید، کمی زود ناامید نشوید و به هر حال همان مقدار هم که پیشرفت کنید فکر می‌کنم بخشی از وجودتان را تقویت کرده‌اید که خیلی مهم است؛ اتفاقاً برای شما‌هایی که در فرمال‌ترین بخش فعالیت‌های ذهنی نوعی قدرت دارید، در ریاضیات مثلاً. ها؟ در آن قشر — از نظر نوروساینس — آن قشر بالای مغزتان است که خیلی فعال است. این چیزها مربوط به کمی قشرهای

سلسله رویاها و بافت معنا

و لایه‌های پایین‌تر مغز؛ مسائل عاطفی. معمولاً آدم‌هایی که در زمینه‌های ریاضی قوی‌اند در درک عاطفی ضعیف‌اند؛ به همین دلیل ممکن است در درک هنر آدم‌های قابل‌اعتمادی نباشند. من دربارهٔ درک هنری دانشجوهای خودم همیشه این احساس را داشته‌ام: دقیقاً از آن آثار هنری خوششان می‌آید که خیلی متفکرانه است؛ نه آن‌هایی که حس عاطفی قوی‌ای دارند یا حس هنری عمیقی در آن‌ها هست — چون با آن چیزها زیاد ارتباط برقرار نمی‌کنند. با آثار هنری — مثلاً داستان‌ها یا فیلم‌ها — ارتباط برقرار می‌کنند که کم‌وبیش بشود محتوایشان را در یک مقالهٔ خیلی مفصل بیان کرد؛ حرف جالبی در آن‌ها هست، تفکری پشتشان است. و این دقیقاً فکر می‌کنم این است که آدم سعی می‌کند کارهایی را که با بازو انجام می‌دهد با پا هم انجام دهد. ما به‌طور طبیعی این حالت را داریم: وقتی بخشی از روان یا جسممان قوی می‌شود، به جای اینکه به همه‌جا برسیم، آن‌جا که ضعیف است را رها می‌کنیم و سعی می‌کنیم همهٔ کارها را با همان بخش قوی‌شده انجام دهیم؛ و واقعیت این است که نمی‌شود. شما نمی‌توانید با آن بخش بالای مغزتان آثار هنری را درک کنید، سمبولیسم را درک کنید.

یک نکتهٔ خیلی مهم را این‌جا دوباره تأکید می‌کنم: این‌جا ابهام وجود دارد؛ اصلاً دنیای سمبل‌ها دنیایی مبهم است و انگار هیچ‌چیز قاطع نیست — به‌شدت برخلاف یک واژه در ریاضیات که معنای کاملاً مشخصی می‌دهد و مهم نیست در چه متنی قرار گرفته باشد. ما در ریاضیات نهایت سعی‌مان را می‌کنیم که یک نماد معنای مشخص داشته باشد؛ این‌طور نباشد که اگر گفتم «تابع فشرده»، بعد بسته به اینکه در فضای فلان یا فلان صحبت می‌کنم، معنایش تغییر کند. یعنی تکست اثرش را بر اجزایش در ریاضیات — دست‌کم — به مینیمم می‌رساند؛ اگر بگوییم صفر نیست، ولی «فشردگی» و «تابع فشرده» معنایی کاملاً روشن و تعریفی مشخص دارد و بسته به اینکه در چه فضایی از تابع فشرده صحبت می‌کنید، مثال‌ها چیزهای جدیدی می‌شوند؛ ولی مفهومِ تابع فشرده یک چیز یونیک است. ریاضیات یونیک‌ترین چیز است؛ زبانی که همه‌چیز را فدای وضوح می‌کنیم: ابهام نباشد، همه‌چیز معنای یونیک داشته باشد و معانی وابسته به تکست نشوند. و شاید متن‌های رؤیا دقیقاً ضد این باشند: هیچ‌چیزی مستقلاً معنا ندارد مگر در تکست. یونگ، فروید — هر کسی در زمینهٔ رؤیا کار می‌کند — روی این تأکید می‌کند. یونگ بارها در کارهای مختلفش گفته نمی‌شود دیکشنری درست کرد؛ تکست حرف اول و آخر را می‌زند. یونگ حتی به این حالت افراطی معتقد است که حتی یک رویای تنها هم به‌عنوان یک واحد یونیک معنا نمی‌دهد؛ سلسله‌های رویاها هستند که معنا می‌دهند. مهم است که این رؤیا را بین چه رؤیاهایی دیده‌ای؛ معنایش باز ممکن است فرق کند. بنابراین مثل یک عالمِ خواب و رؤیا هستیم که باید همه‌اش را اول تا آخر بخوانیم تا معنای اجزایش را خوب بفهمیم — نه اینکه هیچی نشود فهمید، ولی حتی دو رؤیای متوالی می‌توانند بر معنای همدیگر تأثیر بگذارند.

این دقیقاً چیزی است که آدمی که ذهن ریاضی دارد فکر می‌کنم از چنین وضعیتی فرار می‌کند: من شنیدم «تابع فشرده»، حالا باید ببینم باقی گزاره‌ای که در این قضیه بند شده چیست تا بفهمم یعنی چی — ریاضیات درست برعکس است؛ ساینس کلاً تلاش برای مبهم‌نبودن و یونیک‌معناشدن همه‌چیز است. این مقدمه را برای این گفتم که اگر در همین جلسه یا جلسات آینده با وضعیت مبهمی سروکار داشتید، تقصیر شما نیست، تقصیر من هم نیست؛ موضوع چنین است. دقیقاً فکر می‌کنم احساسی که آدم‌ها هنگام آشنایی با شیوه‌های تفسیر رؤیا می‌گیرند، مشابه احساسی است که اگر وارد حوزهٔ هنر شوید و نقدهای هنری بخوانید. آن‌جا هم همین است: نمی‌توانید بگویید معنای فیلم «مرد مرده» دقیقاً این است. چیزهایی می‌فهمید؛ چیزهایی که می‌فهمید بجا و درست است، ولی ممکن است یک سال بعد چیز خیلی عمیق‌تری بفهمید. اصولاً معنا در آثار هنری و در رؤیا می‌تواند لایه‌های مختلف داشته باشد و عمیق‌تر شود: در عین حالی که این معنی را دارد، معنایی عمیق‌تر هم در سطح بالاتر دارد. ریاضیات و ساینس تلاش می‌کنند معانی‌شان تخت باشند: ریاضیات تلاشش این است که معانی همین چیزی باشند که من می‌نویسم؛ چیز دیگر و لایهٔ دیگری وجود نداشته باشد. آن نهضتی که در ریاضیات بود و همچنان فکر می‌کنم در ریاضیاتِ عملی غالب است — که به آن فرمالیسم می‌گویند — دقیقاً معنایش این است: اعتقاد به اینکه ریاضیات همان است که می‌نویسید، نه آنی که در ذهن من ظاهر می‌شود بعد از اینکه می‌خوانم. هیلبرت و پیروانش نهضتی داشتند که خیلی بر ریاضیات اثر گذاشت: اصل‌موضوعی‌کردن همه‌چیز، نمادگذاری، و اینکه ریاضیات رابطهٔ میان این نمادهاست، نه آن تصوراتی که وقتی نمادها را می‌بینم در ذهن من ظاهر می‌شود. برعکس، کسانی در نهضتی‌اند که به آن شهودگرایی می‌گویند و اصل، شهود ماست: این چیزی که می‌نویسیم فرع است؛ خلاصه من تصوراتی در ذهن دارم و این‌ها را سعی می‌کنم به صورت نماد بیان کنم. کسانی که به دقت اهمیت می‌دهند می‌گویند آن نمادها ریاضیات‌اند؛ آنچه در ذهن توست با آنچه در ذهن من است ممکن است فرق کند و معلوم نیست چیست — چیزی بی‌شکل و مبهم. فرمالیسم مثل این است که از نظر نوروساینس ریاضیات را تا حد ممکن به آن آخرین لایه — قشر بیرونی مغز — نزدیک کنیم؛ فرایند ریاضیات کاملاً فرمال باشد و شهود و معنا و حس را از آن کنار بگذاریم.

این مقدمات را لازم دیدم چون فکر نمی‌کنم ورود به این موضوع برای همه‌تان راحت باشد، و در عین حال این نوید را می‌دهم که اگر بتوانید وارد شوید و تلاش کنید، فعالیت خیلی مفیدی برای شماست: از قسمتی از مغزتان استفاده می‌کنید و فعالش می‌کنید که تا به حال احتمالاً زیاد سراغش نرفته‌اید؛ همان قسمتی که وقتی ریاضی کار می‌کنید بهتر است خاموش باشد و روشن‌بودنش ممکن است اشکال ایجاد کند. بخشی از این مقدمه را چون طولانی شد نمی‌گویم.

این جلسه با همهٔ جلسات یک تفاوتی دارد: به غیر از این مقدمه که جنبه‌های منطقی داشت، کاری که در این جلسه می‌خواهم بکنم کاملاً بی‌نظم است؛ معلوم نیست از کجای خاصی بخواهیم شروع کنیم. حتی در فرم بیان هم فکر می‌کنم این نوع چیزی که درباره‌اش صحبت می‌کنیم اثر می‌گذارد و گذاشته است، به طور طبیعی. ممکن است همین‌طور اسم حیوانات را ببرم و بگویم این‌ها در رویاها به چه معناهایی ظاهر می‌شوند و جلو بروم؛ نه اینکه از جایی شروع کنم و دربارهٔ همهٔ سمبل‌ها حرف بزنم. می‌خواهم تعدادی سمبل و تعدادی رویا که این سمبل‌ها در آن‌ها ظاهر شده‌اند با معانی‌شان بگویم؛ مثل مجموعه‌ای از اطلاعات که تقریباً بی‌شکل وارد ذهنتان می‌شود و کم‌کم بعداً — وقتی اطلاعات زیاد شد — شاید قانع شوید که ایده‌های نظری یونگ می‌تواند این اطلاعات را منظم کند. فعلاً این جلسه مثل این است که سری اسلاید بیاورم و دربارهٔ مناظر جهان زیاد هم حرف نزنم؛ بگویم این کوه است، این دره است، این اقیانوس است؛ مثل آدمی که تازه از کرهٔ دیگری آمده و ما کرهٔ زمین را به او معرفی می‌کنیم و پدیده‌های مختلفی را که این‌جا ظاهر می‌شوند فقط ببیند. بنابراین انتظار زیادی از نظم و ترتیب نداشته باشید؛ و حتی مقداری از آن هم حالت رسیتِیشن دارد: تعدادی واژه نوشته‌ام و همین‌طور که جلو می‌رویم ممکن است چیزهایی به ذهنم برسد و بگویم، بنا به تداعی معانی آزاد؛ از تداعی آزاد استفاده کنیم شاید به نتیجهٔ بهتری برسیم. نهایت سعی‌ام را می‌کنم رویاهای مثالی بیاورم که به دلایلی معتبرند: از کتاب‌های خیلی معتبر، از رویاهای شخصی خودم، یا از آدم‌هایی که اطمینان دارم تقریباً معنای رویایشان را درست فهمیده‌ام.

رویای مثالی و منابع معتبر

گاهی ممکن است آدمی رویایی برایم گفته باشد و من چیزی به‌عنوان معنی به او گفته باشم که اطلاعاتی در آن باشد که نمی‌داشتم؛ وقتی طرف تأیید می‌کند که آره، مثلاً در زندگی من چنین چیزی وجود دارد، آدم احساس می‌کند راه درستی را می‌رود. خیلی سعی کرده‌ام رویاهای مطمئنی را مطرح کنم، ولی باز احتمال اینکه بعضی‌شان خیلی دقیق نباشد یا معنی‌های عمیق‌تری داشته باشد هست. به‌اضافه اینکه هر چیزی دربارهٔ هر سمبلی بگویم، بخشی از معنایی است که آن سمبل می‌تواند داشته باشد و قطعاً در تکست‌هایی معنی‌های دیگری دارد. این را فراموش نکنید که دیکشنری از سمبل‌های رویا درست نمی‌کنیم.

می‌خواهم از حیوانات شروع کنم که همهٔ آدم‌ها کم‌وبیش در رویاها می‌بینند؛ چیزهایی که جنبهٔ عمومی‌تر و معنی‌های ثابت‌تری دارند. شما کلاً در رویاهای خودتان افراد آشنا را می‌بینید؛ اعضای خانواده‌تان، دوستانتان. طبعاً دربارهٔ معنای یک دوستِ خاص نمی‌توانم این‌جا صحبت کنم؛ برای زندگی شما آن آدم نقشی خاص دارد. مکان‌های آشنا و هر چیز آشنا در رویا خارج از این حرف‌هایی است که می‌شود به طور کلی دربارهٔ سمبل‌ها زد. اگر آدمی مثلاً پرورش زنبور عسل دارد، دیدن زنبور در رویا برایش می‌تواند مربوط به شغلش باشد؛ ولی اگر شما — که رابطهٔ خاصی با زنبور ندارید جز اینکه موجودی است که می‌تواند نیش بزند — در رویایتان زنبور ببینید، فکر می‌کنم معنایش برای شما معنایی نسبتاً ثابت است. بسته به اینکه زنبور در رویای شما چطور ظاهر شده باشد ممکن است هیچ احساس خطری نکرده باشید؛ بلکه مثلاً زیبایی ظاهری زنبور نظرتان را جلب کرده باشد. حالا وارد این جزئیات نمی‌شوم؛ می‌خواهم نقشی را بگویم: اگر به زنبور اشاره می‌کنم بگویم معمولاً در رویاها به چه معنایی ظاهر می‌شود — اگر مثلاً نیش‌زدنش بیشتر مورد نظر باشد. این چندوجهی‌بودن سمبل‌ها دقیقاً علتش این است که در تکستی که قرار می‌گیرند از وجوه مختلفی انگار به آن نگاه می‌کنیم. زنبور به‌عنوان شیء، به‌عنوان موجود پرنده می‌تواند ظاهر شود؛ می‌توانید زنبوری را ببینید که در محفظه‌ای حبس شده — طبعاً نسبت به موجودی که حبس است هیچ احساسی نسبت به نیش‌زدنش ندارید؛ بنابراین چیز دیگری ممکن است باشد: با دقت نگاه می‌کنید و زیبایی‌هایی در رنگ‌آمیزی زنبور کشف می‌کنید که تا به حال به آن دقت نکرده بودید. این معنی زنبور را از موجودی که می‌تواند نیش بزند دور می‌کند.

، با همین مقدمه کاری را که می‌خواهم شروع می‌کنم: کمی حیوانات را اسم ببرم، سعی کنم متداول‌ترین معنایشان را به‌شان نسبت بدهم، و بعد از رویاهایی صحبت کنم که احتمالاً بعضی از این حیوانات در آن‌ها ظاهر شده‌اند؛ چون حیوانات معمولاً در زندگی ما جنبهٔ عمومی دارند و معنایشان برای من و شما نزدیک است. باز مثال ساده: اگر من در خانهٔ خودم گربه داشته باشم و گربهٔ خودم را در خواب ببینم، باید انتظار داشته باشم که این احتمالاً غیر از معنی عمومی است؛ شاید معنی خاصی دارد — شاید واقعاً رویا دربارهٔ همان گربه است؛ احتمال ضعیفی است ولی امکانش هست. بنابراین حیوانات هم آشنا و غیرآشنا دارند و ما بیشتر دربارهٔ حالت غیرآشنا صحبت می‌کنیم که جنبهٔ عمومی داشته باشد.

، در این کتاب — «آپلی» — فکر می‌کنم در اولین پاراگراف‌های فصلی که دربارهٔ حیوانات دارد، یکی از اولین جمله‌ها این است که همهٔ ما، همهٔ انسان‌ها در درون خودشان، در ناخودآگاهشان باغ‌وحشی دارند. یعنی این حیوانات انگار در درون ما زندگی می‌کنند و وجودی از درون ما را با این حیوانات سمبولیک می‌کنیم؛ چیزی از درون خود ما را بیان می‌کنند، ویژگی‌هایی را.

حمله شیر و شدت خطر

بگذارید از جایی شروع کنیم که به نظر من کم‌وبیش روشن است: ظاهر شدن حیواناتی مثل شیر و ببر — گربه‌سانان بزرگ — که حس مشترک ما نسبت به آن‌ها این است که موجودات درنده و خطرناکی‌اند. و به طور طبیعی معمولاً چنین است که ظاهر شدن این حیوانات در رویا همراه با ترس است؛ در شرایط خاص ممکن است چنین نباشد، ولی وضعیت عمومی این است: مثلاً مورد حملهٔ شیری واقع شدن، یا دیدن شیر یا ببری که به شما حمله نکرده ولی احساس می‌کنید اگر وجود شما را حس کند ممکن است خطر ایجاد کند. تقریباً همیشه در چنین شرایطی شیر و ببر و این‌گونه حیوانات نشان‌دهندهٔ نیروهای غریزی — مخصوصاً نیروهای شهوانی — هستند که دارند خطرناک می‌شوند؛ و رویا دارد اشاره می‌کند که شما در وضعیتی قرار گرفته‌اید که مثل این است که نیروهای شهوانی‌تان به جنبشی افتاده‌اند؛ و آن خطری که در رویا احساس می‌کنید — اگر احساس کنید — میزان شدتش به این بستگی دارد که چقدر واقعاً خطر وجود دارد. اگر شیری به شما حمله کند و شما بزنیدش، دست و پای‌اش را ببندید، این هم همین معنی را دارد: شما جوری در شرایطی قرار گرفته‌اید که دارید به نیروهای شهوانی و غریزی خودتان غلط می‌کنید.

یک رویای خیلی مشخص: یکی از دوستانم بارها پیش من آمد و دو حرف را پشت‌سرهم زد. اول گفت وضع تهران چه شده، بد شده؛ همین الان که داشتم از فلان جا می‌آمدم، خانم‌هایی ایستاده بودند و ماشین‌ها برای‌شان بوق می‌زدند و واقعاً چه وضعی؛ و بلافاصله — فکر می‌کنم بعدش — گفت چند شبی است که در رویا مرتب شیر می‌بینم. این دو را ببینید: اینکه نظر یک نفر به این چیزهایی که در خیابان‌ها می‌گذرد جلب می‌شود، نشان می‌دهد که دیروز هم این وضع در خیابان‌ها بود، یک هفته قبل هم بود، ولی این آدم زیاد توجه نمی‌کرد؛ انگار تمایلاتی در درونش پیدا شده که این چیزها این‌قدر نظرش را جلب می‌کند. آدم‌هایی که اصولاً اهل این حرف‌ها نیستند — از آن بساطی که در تهران هست — ممکن است چندین هفته در خیابان‌ها تردد کنند و این چیزها را نبینند؛ ولی آدم‌هایی که از این بساط استفاده می‌کنند و به‌اصطلاح پای این سفره می‌نشینند، فکر می‌کنم به طور مداوم بعد از اینکه این کار را کردند حواس‌شان باید به این چیزها باشد. مثل اینکه اگر شما هیچ‌وقت در رستوران‌ها و غذاخوری‌های بیرون غذا نخورید، حتی یک روز که در خیابان رد می‌شوید، اگر بوی این چیزها در خیابان باشد، اشتهايتان را زیاد تحریک نمی‌کند؛ اصولاً انگار این موضوع به شما ربطی ندارد. ولی آدمی که به طور مداوم از قنادی‌ها خرید می‌کند، توسط این چیزهایی که در خیابان به مشامش می‌رسد تحریک می‌شود؛ ممکن است اسید معده‌اش هم ترشح شود، ولی قرار نیست استفاده کند. پس این دو چیزی که آن آدم پشت‌سرهم به من گفت، فکر می‌کنم کاملاً چیزی را می‌گوید: اینکه در درون آن آدم حس‌های شهوانی دارند طغیان می‌کنند. وقتی این احساسات غریزی از کنترل خارج می‌شوند و خطرناک می‌شوند، به صورت گربه‌سانان بزرگ و خطری که برای آدم دارند در رویا ظاهر می‌شوند.

یک دانشجو بارها برایم رویایی تعریف کرد که از بامزه‌ترین رویاهایی بود که در عمرم شنیده‌ام: در رویا دید شیری نشسته و دارد یالش را آرایش می‌کند — شیر نر بزرگ. به نظر من خیلی واضح است که برخورد این آدم با مسائل شهوانی حالتی فانتزی دارد؛ نمی‌دانم؛ واقعاً معنایش در همین حسی است که ایجاد می‌کند. آدمی که متوجه خطر این چیزها نیست؛ مثل اینکه بروید بگویید چه گربهٔ بزرگ قشنگی، نازش کنید و حتی بخواهید قیچی بردارید و یالش را آرایش کنید — مثل اینکه چیزی را متوجه نیست. این‌ها بازیچه نیستند؛ این گربه نیست، حیوان خانگی نیست که بخواهید با یالش بازی کنید و آرایشش کنید. در واقع رویا به طور خنده‌داری دارد اپروچ غلط این آدم را نسبت به این چیزها مورد استهزا قرار می‌دهد. رویاهای خنده‌دار می‌بینیم؛ گاهی ناخودآگاه ما ناخودآگاه ما را — به اصطلاح — دست هم می‌اندازد: وقتی کارهای خنده‌دار می‌کنیم یا اپروچ‌های خنده‌دار داریم، از این رویاهای بامزه هم می‌بینیم. در سطح کمی عمیق‌تر ممکن است لزوماً این نیروهایی که دارند آزاد می‌شوند و از کنترل خارج می‌شوند شهوانی نباشند، ولی نیروهای غریزی‌اند که به‌اصطلاح مربوط به مسائل حیاتی‌اند. اتفاقاً واژهٔ «شهوت» در فرهنگ ما واژهٔ عمیق و خوبی است، برای اینکه شهوت خوردن هم داریم، شهوت حرف زدن هم داریم؛ اصولاً شهوت حسی عمومی است که در حالت اصلی‌اش به غریزهٔ جنسی اطلاق می‌شود ولی می‌تواند به چیزهای دیگر هم اطلاق شود. واقعاً ممکن است آدمی در شرایطی که شهوت خوردنش خیلی تحریک شده باشد هم چنین رویاهایی ببیند؛ من شخصاً چنین تجربه‌ای نداشته‌ام که معنایش چنین باشد. ، ای‌نجا چیزهایی به ترتیب نوشته‌ام، ولی اگر ترتیب عوض هم شود خیلی بد نیست.

تفسیر رویاهای زنانه و محدودیت نویسندگان مرد

یک تذکر مهم و در عین حال کمی ناگوار بدهم: بالاخره فکر می‌کنم هم من و هم آدم‌هایی که این کتاب‌های تفسیر رویا و سمبولیسم رویا را می‌نویسند، چون اکثراً مرد هستند و با رویاهای مردان سروکار دارند — و سمبولیسم زنان و مردان تفاوت‌هایی با همدیگر دارد — همیشه این مشکل وجود دارد که چقدر می‌توانم با اطمینان بگویم این حرف‌هایی که می‌زنم دربارهٔ مردان صادق است؛ ولی اینکه اگر زنی در رویا شیر ببیند دقیقاً به چه معناست، تردید دارم که این معنایی که گفتم حتماً دربارهٔ او صدق کند؛ چون اصولاً گربه‌سانان در رویای مردان به زن‌ها و چیزهای زنانه اشاره می‌کنند. بنابراین برای مردان جوری در رویایشان طبیعی است که غرایز و مسائل جنسی و شهوت‌ها به صورت شیر دربیاید؛ ولی اینکه آیا در رویای زنان این معنا را دارد، من طبعاً تجربهٔ کمتری در تفسیر رویاهای زنانه دارم و نمی‌دانم معنی‌ها دقیقاً چقدر ثابت است یا نیست. دقیقاً این نقطه‌ضعف در آن کتاب‌ها هم وجود دارد: همهٔ نویسنده‌ها مردند و تجربه‌های رویای خودشان و اطرافیانشان را به نوعی نقل می‌کنند؛ و به نظر من خیلی مهم است که این تمایزها گاهی درباره‌شان بحث شود، که خیلی کم اتفاق می‌افتد.

حالا بگذارید حیوانی بگویم که در رویاهای زنانه خیلی مشخص است چه نقشی بازی می‌کند: اسب، برای زن‌ها. البته اسب می‌تواند به‌عنوان موجودی که می‌توانید سوارش شوید یا موجودی که مثلاً در حال دویدن است ظاهر شود و واضح است که وجوه مختلفی می‌تواند داشته باشد. ولی عموماً در رویای زن‌ها اسب اگر حالت منفی نداشته باشد — جوری ظاهر خوبی داشته باشد، رنگ خیلی خوبی داشته باشد، مثلاً خیلی سیاه نباشد (رنگ سیاه در رویاها معمولاً حالتی منفی دارد؛ وارد جزئیات نشویم) — با احتمال خوبی اسب در رویای زن به معنای شوهر است، یا مرد ایده‌آلی که می‌تواند نقش شوهر را بازی کند. تقریباً واضح است چرا: چون زن‌ها سوار شوهرشان می‌شوند. این خنده‌دار هم نیست. فکر می‌کنم این‌جا اسب اگر به معنای شوهر باشد، از همان وجهی به شوهر اشاره می‌کند؛ و من چیزهای خیلی بدتری می‌گویم که زن‌ها در رویای مردان به چه شکل‌هایی ظاهر می‌شوند که آبروبُرتر است: آن‌جا سوار شدن بر آن‌ها خیلی بدتر است، و سوار شدنِ زن بر شوهرش بد نیست. ببینید، مسائل نقلیه در رویای مردان هم به معنای تشکیل خانواده ظاهر می‌شوند. چرا چنین است؟ برای اینکه خانواده بخشی از کریر است — این واژهٔ کریر در زبان انگلیسی به همهٔ این معانی به کار می‌رود؛ معمولاً وقتی می‌گویند کریر به شغل می‌گویند: چیزی که شما در جامعه انگار سوارش هستید. خانواده هم کمی چنین است: وجهی از تشکیل خانواده مثل قرار گرفتن در وضعیت اجتماعی خاصی است؛ بین آدمِ مجرد و متأهل از نحوهٔ ظاهر شدن در اجتماع تفاوتی وجود دارد. بخشی از زندگی شما که خصوصی‌تر است ولی جنبهٔ اجتماعی دارد تشکیل خانواده است و خانواده بخشی از کریر شماست؛ مثل اینکه اگر کسی بخواهد دربارهٔ زندگی شغلی خودش گزارشی بدهد، معمولاً در گزارشش می‌گوید که در طی آن ازدواج کردم. ازدواج کردن — چه زن چه مرد — به نوعی جزو کریر ماست، و برای زن‌ها بیشتر این احساسِ سوار شدن در آن وجود دارد؛ برای اینکه معمولاً به طور سنتی چنین بوده و به طبیعت زن نزدیک‌تر است که حتی شغلی نداشته باشد و از طریق خانواده در این جامعه گذران زندگی کند، در حالی که مرد علاوه بر خانواده سوار شغل خودش هم هست. بنابراین اتومبیل — همین الان در دنیای مدرن — در رویای مردان بیشتر به معنای شغل و کمتر به معنای خانواده است، ولی به معنای خانواده هم ظاهر می‌شود. یک معنای کمی عمیق‌تر هم که سمبولیک اتومبیل می‌تواند داشته باشد، به بدن اشاره می‌کند؛ برای اینکه ما جوری سوار بدن خودمان هم هستیم وقتی که معنای اجتماعی ندارد.

بنابراین اصلاً عجیب نیست که چیزهایی که می‌شود سوارشان شد به معنای خانواده یا شغل باشند؛ برای اینکه ما دقیقاً به همان معنای کریر جوری سوار شغل‌مان هستیم و در جامعه انگار مسیری را طی می‌کنیم و جایی برای خودمان باز می‌کنیم. این تشابه بین شغل و اتومبیل تشابه واضحی است؛ ببینید سمبولیسم از کجا می‌آید: حسمان نسبت به سوارِ چیزی شدن با حسمان نسبت به شغل‌مان قرابتی با همدیگر دارد.

ازدواج به‌مثابه کریر

، من داشتم دربارهٔ حیوانات حرف می‌زدم، ولی حالا که بحث به این‌جا رسید — و خیلی هم خودم را مقید نمی‌کنم که نظمی در بحث‌هایم باشد، همین‌طور حرف داریم می‌زنیم — دربارهٔ چیزهایی: شما وضعیت شغلی خودتان را در رویاهایتان به صورت چه چیزهایی می‌توانید ببینید؟ مثلاً به صورت وسیلهٔ نقلیه. وقتی خودتان را در وسیلهٔ نقلیه‌ای مثل اتوبوس می‌بینید و تحت فشار هستید، یا بیرون خیلی ترافیک است، همه به این معناست که در زندگی شغلی‌تان به حالتی رسیده‌اید که زندگی شغلی پرتنشی دارید و کارهایتان خوب پیش نمی‌رود. بگذارید از رویاهای خصوصی خودم رویایی تعریف کنم: حدود چهار سال قبل، به دلیل مشکلاتی که معمولاً در ایران خیلی فراوان‌اند، برایم در دانشگاه صنعتی شریف پیش آمد و تصمیم گرفتم از دانشگاه بیایم بیرون و در مرکز تحقیقات کار کنم. می‌توانستم آن‌جا هم بمانم، ولی به هر طریق چنین تصمیمی گرفتم. خیلی واضح است که فرق مرکز تحقیقات با آن‌جا این است: آن تنش‌های شغلی که در دانشگاه هست — که اعضای هیئت علمی جوری با هم رقابت‌هایی دارند و ممکن است مزاحم همدیگر باشند — در مرکز به وضوح وجود ندارد، چون آن‌جا هر کسی برای خودش کار می‌کند. یعنی مثلاً من دانشجوی کسی دیگر نیستم. شما وقتی وارد دانشگاه می‌شوید — شاید بعضی‌تان در زندگی آینده‌تان عضو هیئت علمی جایی شوید — مثل اینکه دانشجوهایی جذب شما می‌شوند که می‌توانستند سهم دیگری باشند؛ بنابراین انگار چیزی از املاک دیگران را تصاحب می‌کنید و ممکن است با عکس‌العمل‌هایی مواجه شوید و سعی کنند نگذارند زیاد دور ببرید. این رقابت‌ها در هر شغلی هست؛ حتی بین اعضای هیئت علمی و بین دانشجوها هم جورایی رقابت هست و همه‌جا کم‌وبیش این امکان وجود دارد که رقابت‌ها جنبهٔ منفی و مخرب پیدا کنند: به جای اینکه هر کسی کار خودش را بکند، اگر من ببینم آدمی آمده و کم‌کم دانشجوهای من دارند به او متمایل می‌شوند، سعی می‌کنم بیشتر تلاش کنم و دانشجوها را بیشتر جذب خودم کنم؛ یا از قوانین و اهرم‌هایی استفاده کنم که کار آن آدم را راه نگذارد.

یک بار کسی برایم تعریف کرد — در دانشگاه تهران؛ زیاد آدرس نمی‌دهم که معلوم نشود کدام‌جا و چه کسی بوده است — که دانشجوی فوق‌العاده خوب و علاقه‌مندی بود، در رشته‌ای که جنبهٔ آزمایشگاهی داشت درس می‌خواند. گفت بارها کارم به آزمایشگاهی در دانشکدهٔ خودمان افتاد و قرار شد آزمایش‌هایی بکنم که مسئول آن آزمایشگاه هم بود. گفت یکی دو آزمایش داشتم انجام می‌دادم، گاهی به مشکل برمی‌خوردم و از آن آدم سؤال می‌کردم؛ می‌دیدم چه جواب‌های دقیق و خوبی می‌دهد و چقدر اطلاعات‌اش بالاست. کم‌کم با او آشنا شدم

رقابت شغلی و دانشگاهی

بعد فهمیدم این دو سال است که آدمی از دانشگاهی خیلی معتبر در خارج مدرک گرفته، آمده و در این آزمایشگاه گذاشته‌اندش و تا حالا نگذاشته‌اند درسی ارائه دهد، در حالی که به نظر می‌رسید از همهٔ استادهای دانشکده‌شان باسوادتر است؛ مثل اینکه غایبش کرده‌اند؛ حالا از کانالی استخدام شده که کمتر دانشجوها ببینندش و جذبش شوند. بنابراین این‌جور رفتارها می‌تواند وجود داشته باشد.

من بعد از اینکه آمدم مرکز، رویایی دیدم؛ چون دیگر دانشجو نداشتم و درس نمی‌دادم و فقط کار تحقیقاتی می‌کردم، فراغتی هم پیدا کردم؛ به خیلی کارهای دیگر هم که عقب‌مانده بودم رسیدم، از جمله اینکه حج رفتم. و بعد از اینکه از حج برگشتم رویایی دیدم: در جاده‌ای که خیلی شلوغ بود و آن‌قدر ترافیک بود که ماشین‌ها همه ایستاده بودند و انگار راهبندان شده بود، ناگهان تصمیم گرفتم از ماشین پیاده شوم و پیاده به خانه‌ام بروم. حسم در رویا کاملاً این بود که اگر این‌جا بنشینم به خانه‌ام می‌رسم، ولی ترجیح دادم پیاده بروم. و پیاده که داشتم می‌رفتم، ناگهان وارد جاهایی کمی عجیب و غریب شدم و رسیدم به مسجدالنبی؛ طبعاً حس مذهبی خیلی عمیقی هم در رویا داشتم، و بعد مسجدالحرام را دیدم و با احساس خیلی خوبی از خواب بیدار شدم. این رویا به نظر من معنای خیلی واضحی دارد: از آن راه هم می‌توانستم به خانه برسم؛ انگار رویا دارد تأیید می‌کند که کار درستی کردی، از آن شغلِ پرتنش پیاده شدی؛ تقریباً مثل تصمیمی که گرفتم از شریف به مرکز بیایم: به جای ماشین — چیزی که عموماً با آن تردد می‌کردند — پیاده رفتم. و اینکه در این مسیر پیاده به چیز خوبی هم رسیدم؛ حسم در رویا این بود که از این راه هم به خانه می‌رسیدم و از جاهایی گذشتم که خیلی جالب بود، مثلاً خیلی مهم بود.

اینکه در رویا اتومبیل می‌تواند نشان‌دهندهٔ کریر باشد — نحوهٔ سلوک اجتماعی ما که بخش عمده‌اش شغل است و بخشی‌اش تشکیل خانواده — به همان نسبت برای زن‌ها کریر خیلی بیشتر می‌تواند اشاره به خانواده باشد تا به شغل. طبیعت زنانه چنین است: واقعاً توجه بیشتری به تشکیل خانواده دارد تا به دست آوردن شغلی. طبیعت چنین است و چیزهایی که به طور سنتی بوده چنین بوده؛ الان دنیای مدرن است و معادلات فرق کرده، ولی شما هنوز همان‌جوری خواب می‌بینید که با طبیعتتان نزدیک‌تر است. این نکتهٔ مهمی است: ناخودآگاه طبیعت است؛ رویاها و سمبل‌های رویا وضعیت‌های طبیعی را نشان می‌دهند. فکر می‌کنم الان نود درصد زن‌ها مدرن‌اند ولی هنوز اسب می‌بینند در خواب‌شان، وقتی به مسائل خانوادگی خیلی توجه ندارند.

سنت، طبیعت و انحراف مدرن

خیلی این موضوع مهم است و فکر می‌کنم اصلاً یکی از مهم‌ترین مسائل امروز دنیا این است که هر چیزی که در سنت هست جوری می‌گویند نتیجهٔ فرهنگ سنتی بوده، و چیزهای جدیدی که به وجود آمده را حس می‌کنند سنتی نیست و درست است؛ در حالی که ما از یک فرهنگ سنتی به یک فرهنگ مدرن منتقل شده‌ایم. فکر می‌کنم بدون هیچ مشاهده‌ای — و بدون اینکه وارد جزئیات شویم — خیلی واضح و بدیهی است که حتماً فرهنگ سنتی به طبیعت نزدیک‌تر بوده تا این فرهنگ ساختگی مدرن. می‌خواهم بگویم بدون مشاهدات این را تأیید می‌کنم: مثلاً چون از محدودیت بدمان می‌آید، بر فرض لباس زیاد می‌شود و در جامعهٔ مدرن می‌توانم محدودیت نداشته باشم؛ این به این معنا نیست که چون زن قبلاً محدودیت داشته پس طبیعتش محدودیت داشته. اتفاقاً اینکه نخواسته آن محدودیت را داشته باشد — با اینکه برایش پدیده‌ای منفی است — نشان می‌دهد آن به طبیعتش نزدیک‌تر است. فکر می‌کنم این مهم‌ترین مسئله‌ای است که الان جوری افکار انحرافی ایجاد می‌کند: اینکه چیزهای سنتی قدیمی و بدند، در حالی که بخشی از چیزهای فرهنگ سنتی اصلاً ساخته نشدند؛ طبیعی‌اند. بحث بر سر تقابل بین فرهنگ و طبیعت است: اگر اصلاً فرهنگی وجود نداشته باشد، موجودات طبیعی رفتار می‌کنند؛ حیوانات که کمتر فرهنگ دارند و کمتر آموزش می‌بینند رفتارهای غریزی خودشان را دارند. ما هرچه به دوران مدرن و پسامدرن نزدیک می‌شویم، فرهنگ در مقابل طبیعت تقویت می‌شود. بنابراین الان آدم‌هایی را می‌بینیم که مطلقاً برخلاف طبیعت خودشان رفتارهایی انجام می‌دهند که فرهنگشان به‌شان می‌گوید این خوب است یا ایراد ندارد. نمونهٔ خیلی واضحش همجنس‌گرایی است: شیوع پیدا کرده برای اینکه فرهنگ بر طبیعت غلبه کرده. یعنی به طور طبیعی مرد باید مثلاً تمایل به زن داشته باشد و زن تمایل به مرد؛ ولی الان فرهنگ جدید نه‌تنها می‌گوید همجنس‌گرایی اشکال ندارد، بلکه جوری مد است. واقعاً در هالیوود می‌بینید که هنرپیشه‌هایی که این‌کاره نیستند هم جوری برای خودشان شایعاتی درست می‌کنند که مد است؛ سر و زبان‌ها می‌افتد و بعد می‌توانند تکذیب کنند یا نکنند. اینکه دوران مدرن است و هرچه در تاریخ جلو می‌رویم نقش فرهنگ در مقابل طبیعت تقویت می‌شود، بنابراین فرهنگ‌های سنتی جوری طبیعی‌ترند — بدون اینکه مشاهده‌ای انجام دهیم باید حس‌مان این باشد. ولی این حس الان وجود ندارد؛ برای همین می‌گویم این خیلی مهم است؛ این نکتهٔ انحرافی خیلی مهمی در فرهنگ مدرن است که سعی می‌کنند بپوشانند: واقعیت این است که فرهنگ‌های سنتی جوری طبیعی‌تر از فرهنگ‌های جدیدند.

و رویا چون — اصولاً در نظریهٔ یونگ — یکی از مهم‌ترین وظایفش این است که انحراف‌هایی که خودآگاه نسبت به ناخودآگاه و نسبت به وضعیت طبیعی امور پیدا کرده را جبران کند؛ خیلی وقت‌ها کاری که ناخودآگاه می‌کند همین است: عناصر فرهنگی مدرنی که خلاف طبیعت‌اند تبدیل به رویاهایی می‌شوند که سعی می‌کنند این را جور جبران کنند.

بنابراین بگذارید چنین بگویم: شما زن‌ها الان برخلاف سابق اکثرتان شغل دارید؛ یعنی جدای از تشکیل خانواده، بخشی از سلوک اجتماعی‌تان به طور طبیعی برمی‌گردد به تحصیل کردن و شغل پیدا کردن. خیلی به نظر من واضح است که یک زن می‌تواند شغلش را در رویا به صورت اتومبیل ببیند، ولی خانواده و شوهرش را به صورت اسب. دقت می‌کنید؟ فرق این دو از نظر سمبلیک این است که هنوز اسب به آن جنبه، کریر طبیعی است، در حالی که اتومبیل کریری مصنوعی است؛ و برای زن‌ها سوار اتومبیل بودن جوری شبیه انتخاب کردن شغل است، در حالی که اسب می‌تواند برایشان جور ارتباط طبیعی با یک کریر طبیعی باشد.

حالا این بحثمان بماند؛ شما به چیزی اشاره می‌کنید که خیلی جای بحث دارد؛ فکر می‌کنم جای آن این‌جا نیست، وقتی همین‌طور در مورد سمبل‌ها صحبت می‌کنیم. من یک صفحه را تمام نکرده‌ام و کمی نگرانم؛ دلم می‌خواست مجموعهٔ زیادی از سمبل‌ها و رویا را بگویم. حالا سؤالی بپرسید؛ ولی ممکن است خیلی جواب ندهم. سؤال هم آمد و از نظر طول خیلی کوچک بود: چه فکر می‌کنید؟ اگر بگوییم مثلاً چیزی مثل کمدی‌دامینیتور — فرهنگ‌های سنتی به طبیعت نزدیک‌ترند؟ پاسخ دادم: صددرصد. فرهنگ وقتی می‌گوییم، یعنی چیزی که احتمالاً از طبیعت دور شده؛ پس فرهنگ در تقابل با طبیعت است، معمولاً. ولی اینکه چه مقدار از رفتارهای قدیمی: ببینید هرچه آموزش ضعیف‌تر باشد، طبعاً آدم‌ها طبیعی‌تر رفتار می‌کنند. اگر به شما کسی یاد نداده باشد چه‌کار کنید و مد نباشد همجنس‌گرایی، عموماً مردم می‌روند به سمت جنس مخالف؛ ولی درصد بسیار کمی از مردان ممکن است تمایلات غریزی عجیب و غریبی — مثلاً ژنتیکی — نسبت به جنس موافق داشته باشند یا به دلیل شرایط ابتدایی که در خانواده دارند چنین گرایش‌هایی پیدا کرده باشند. فرهنگ اصولاً اگر نباشد، مد نباشد — فکر می‌کنم از نظر غریزی؛ حیوانات را نگاه کنید؛ حیوانات کم‌فرهنگ‌اند و طبیعی رفتار می‌کنند — چقدر همجنس‌گرایی در حیوانات رواج دارد؟ مد که ندارند؛ مثلاً روزنامه‌های پنگوئن‌ها بنویسند که همجنس‌گرایی مد است و بعد پنگوئن‌ها بروند دنبال همجنس‌گرایی؟ طبعاً هر حیوانی می‌رود سراغ جنس مخالف خودش و رفتارهایی هم که برای جفت‌یابی انجام می‌دهد همه‌اش جوری غریزی و طبیعی از جایی می‌آید؛ مدشان تغییر نمی‌کند. یعنی آن پرنده‌های بهشتی که کارهای عجیب و غریب هنگام جفت‌یابی می‌کنند، هزاران سال است همین کار را می‌کنند؛ چنین نیست که یک روز جوری رقصی برایشان مد شود و فردا موزیکش عوض شود و کار دیگری بکنند. فرهنگ جوری می‌تواند ما را از طبیعت دور کند و این به این معنا نیست. فرهنگ در واقع انگار بخش خودآگاه ماست و طبیعت‌مان در ناخودآگاه است؛ و چنین نیست که فرهنگ چیز بدی است؛ این یک اشتباه است که اگر ما مثل حیوانات زندگی کنیم ایده‌آل است.

زبان و گستره فرهنگ انسانی

ولی انطباق بین فرهنگ و طبیعت یعنی ساز مخالف طبیعت نزدن؛ مثل اینکه طبیعت ما بیسی برای فرهنگ باشد و بعد فرهنگ باعث گسترش چیزهایی شود که اصلاً در طبیعت ظاهر نمی‌شود. ما به دلیل ناطق بودنمان و زبان داشتن، جوری واجد فرهنگی خیلی وسیع هستیم که در آن چیزهایی پیدا می‌شود که دیگر نمی‌توانید بگویید در ناخودآگاه شما هم ظاهر می‌شوند؛ ناخودآگاه زیاد حرف نمی‌زند؛ زبانش جوری حسی و عاطفی‌تر است. بگذریم از این مثال که مشکل ایجاد کرد؛ مثال‌های دیگر هم مشکل ایجاد می‌کنند. کلاً در دنیایی زندگی می‌کنیم که فرهنگ مدرن خیلی انسان‌ها را از چیزهای طبیعی دور کرده و طبعاً شاید به همین دلیل حرف‌های آدمی مثل یونگ خریدار ندارد؛ واقعاً ساز مخالف فرهنگ مدرن و پسامدرن را می‌زند. حالا بگذریم.

یک رویای مشخص: رویای تکراری خانمی که سنش بالا رفته بود — نزدیک شاید چهل سال — و ازدواج نکرده بود، به من گفت: من رویایی را به طور مداوم بارها و بارها دیده‌ام که در جنگلی هستم و احساس می‌کنم یا می‌بینم که اسبی دنبالم کرده؛ به شدت می‌ترسم و کم‌کم شروع می‌کنم به فرار کردن و همه‌اش احساس می‌کنم که آن هم جوری دنبالم می‌آید، تا اینکه می‌رسم به کلبه‌ای؛ وارد کلبه می‌شوم و می‌روم طبقهٔ بالا. البته احتمالاً وقتی رویا تکرار می‌شود همیشه جزئیاتش عین همدیگر نیست و ممکن است تفاوت‌هایی بکند؛ این حس مشترکِ آن مجموعه رویاهایی است که طی چندین سال بارها دیده. و نهایتاً رویا چنین تمام می‌شود: احساس می‌کنم این اسب هم دارد وارد کلبه می‌شود؛ صدای پایش می‌آید و من این‌قدر احساس وحشت دارم که از خواب بیدار می‌شوم. رویا به وضوح نشان‌دهندهٔ ترس این خانم از تشکیل خانواده است؛ خلاصه انگار از مردان می‌ترسد: وقتی مردی سراغش می‌آید این حس ترس و فرار را دارد؛ در حالی که کلبه به وضوح سمبل تکراریِ خانواده است. اگر خودتان را در کلبه‌ای همراه کسی ببینید، به طور طبیعی می‌تواند به زندگی خانوادگی‌ای اشاره کند که حس صمیمیتی هم در کلبه هست. ممکن است خانه کلاً به خانواده اشاره کند: اگر در خواب‌تان ببینید خانه‌ای که در آن زندگی می‌کنید ترک برداشته و در حال ویران شدن است، خیلی واضح می‌تواند به این اشاره کند که خانواده‌تان در حال دچار نوعی اختلاف شدن است؛ بنابراین خانه کلاً یکی از سمبل‌هایی است که می‌تواند به خانواده اشاره کند. کلبه خانهٔ کوچکی است، کمی جمع‌وجور، خصوصی‌تر، که حس عاطفی و معنوی شدیدتری دارد. به هر حال این رویای عجیبی است. و مهم این است که این خانم که رویا را تعریف می‌کند می‌گوید: من همیشه در رویا و بعد از رویا حسم این است که: «من چرا می‌ترسم؟ این که اسب است و ترس ندارد». حتی در رویا حس اینکه غیرمنطقی است: من چرا دارم از این اسب فرار می‌کنم؟ واقعاً آدم اسب ببیند که فرار نکند؛ شیر که نیست

شیر که نیست؛ شیر نیست که آدم را گاز بگیرد. نهایتش این است که این‌جا یک چیز آنرمال وجود دارد، اونم ترس از یک اسب. در حالی که حتی تا جایی که یادم است می‌گفت: اسب جورایی وقتی می‌بینمش حس خوبی هم نسبت به آن دارم؛ به نظرم نمی‌آید اسب وحشی و غریبی باشد، ولی باز جوری می‌ترسم و نمی‌توانم جلو خودم را بگیرم و فرار می‌کنم. فکر می‌کنم همهٔ زن‌هایی که مدت طولانی ازدواج نمی‌کنند، معمولاً دچار جور ترس‌های مبهمی نسبت به ازدواج، نسبت به مرد، نسبت به زندگی زناشویی‌اند که می‌تواند در زندگی خانوادگی خودشان یا چیزهای دیگری ریشه داشته باشد. این رویایی است که آدمی برای من تعریف کرده؛ اگر نمی‌دانستم این آدم ازدواج نکرده، فکر می‌کنم می‌توانستم به این نتیجه برسم؛ و ببینید تکراری بودن این رویا دلیلش این است که به مشکلی در زندگی این آدم اشاره می‌کند که حل نمی‌شود؛ یعنی شاید هر باری که مردی سراغش می‌آمده و او جوری فرار می‌کرده، این رویا را می‌دیده، و چون مشکلش را حل نمی‌کند این رویا هی تکرار می‌شود، به طور مداوم. اینکه رویاهای تکراری معمولاً به نقطه‌ضعف‌های خیلی عمیق روانی که اختلال ایجاد کرده‌اند در زندگی اشاره می‌کنند، نمونهٔ خوبش همین رویاست. من می‌دانم که این خانم ازدواج کرده و خیلی کنجکاوم که بپرسم و ببینم؛ می‌توانم قسم بخورم که دیگر این خواب را نمی‌بیند؛ مگر اینکه در زندگی خانوادگی‌اش همچنان در حال فرار کردن در اتاق‌های خانه باشد.

، از من همین‌جوری بدون نظم واقعاً می‌گویید؛ این‌جا هم این چیزهایی که نوشتم نظم خاصی ندارد. از زنبور صحبت کردم به‌عنوان موجودی که می‌تواند نیش بزند — ولی نه مثل مار که کشنده باشد؛ هم زنبور هم مار در یک رده خلاصه‌اند؛ اما هر موجود دیگری که نیش بزند در رده‌ای قرار می‌گیرد و خیلی واضح است به طور سمبلیک به چه چیزهایی می‌توانند اشاره کنند. زنبور خیلی وقت‌ها — و باز تذکر می‌دهم این که رویا چقدر می‌تواند مردانه و زنانه باشد — من مثلاً رویای زنانه‌ای که در آن زنبور ظاهر شده باشد یادم نمی‌آید شنیده یا خوانده باشم. شکست‌های عشقی در زندگی مردان به صورت چیز ظاهر می‌شود: به صورت گزیده شدن توسط زنبور، یا احتمال گزیده شدن توسط زنبور.

زنبور و رابطه خصوصی

مخصوصاً وقتی زنبور یک‌دانه است. اگر گروهی از زنبورها به شما حمله کند، جوری بعید است که مربوط به رابطهٔ خصوصی‌تان با ماجرایی خاص باشد. شباهتش واضح است؛ تمثیل خیلی واضحی است. به نظر می‌آید وقتی چنین اتفاقی، چنین تمثیلی ظاهر می‌شود، در معرض چنین خطری هستید؛ مثلاً علاقه‌ای در شما ایجاد می‌شود؛ دلبستگی‌ای که لزوماً این دلبستگی عاشقانه و رابطهٔ مرد و زن نیست؛ می‌تواند جور چیز دیگری هم باشد، ولی متداول‌ترین حالتش روابط عاطفی بین مرد و زن است. ممکن است دارید وارد ماجرایی می‌شوید که مطمئناً شکست می‌خورد و بعداً توسط آن ماجرا گزیده می‌شوید. و در واقع می‌تواند حالت پیش‌گویانه داشته باشد: وقتی شما رابطه‌ای را شروع کردید که واضح است سرانجامی ندارد. شما معمولاً — اگر وارد چنین رابطه‌ای شده باشید — نمی‌فهمید؛ ولی می‌تواند توسط ناخودآگاه چنین چیزی کشف شود و گزارش شود. شما در دیسیپلین یونگی هستید و در چنین دیدگاهی اصولاً رویا به طور غالب حالت‌های پیش‌گویانه دارد و اطلاعات درست و مفیدی دربارهٔ اتفاقاتی که در آیندهٔ نزدیک به وقوع می‌پیوندند می‌دهد. ممکن است واضح باشد که مثلاً علاقه‌ای پیدا کرده‌اید به جایی نمی‌رسد؛ اینکه نمی‌فهمید — ولی مثلاً اگر با آدم عاقلی هم مشورت کنید می‌تواند برای شما توضیح خیلی ساده‌ای بدهد که معلوم است این رابطه به جایی نمی‌رسد. این‌جور چیزهایی که حسش وجود دارد ولی شما به نوعی به دلیل ویژگی روانی خاصی که در آن لحظه دارید یا فرهنگ خاصی که دارید، واقعیتی را نمی‌بینید؛ ولی ناخودآگاه این چیزها را کشف می‌کند؛ حقایق واضحی که وجود دارند؛ مثل اینکه اطلاعاتش در درون شما می‌رسد و تحلیل می‌شود و در اختیارتان قرار می‌گیرد. حالا نمی‌دانم؛ مثال نوشته‌ام و برای همهٔ این چیزها کم‌وبیش مثال‌هایی دارم، ولی فکر می‌کنم خیلی طول می‌کشد اگر بخواهیم وارد مثال‌ها شویم.

بگذارید وارد دنیای حشرات شوم؛ یک رویای خیلی واضح که فکر می‌کنم تواترش هم زیاد است: من شخصاً بارها چنین رویاهایی شنیده‌ام که چنین معناهایی دارند، یا خودم رویاهایی دیدم که جوری مربوط به این مسائل می‌شدند. گروه مثلاً حشراتی که مزاحم هستند معمولاً اشاره می‌کنند به جور ناراحتی‌هایی — چیزهایی که اعصاب آدم را خورد می‌کند. شما وقتی وارد وضعیت‌هایی می‌شوید که تحت فشارهای عصبی قرار می‌گیرید، رویاهایی می‌بینید مربوط مثلاً به ابری از پشه‌ها که به سمتتان می‌آید، گروهی از مورچه‌ها که به‌تان نزدیک می‌شوند یا حتی روی بدنتان راه می‌روند؛ برای اینکه خیلی ناراحتی‌های عصبی — چیزهایی که سیستم اعصاب را تحت تأثیر قرار می‌دهند — به این حملهٔ حشرات ریز واقعاً شبیه است؛ آدم حتی در مورد اعصابش جوری بدنش مورمور می‌شود؛ واژهٔ مورمور را هم داریم؛ مثل اینکه مورچه روی بدن آدم راه می‌رود.

بنابراین بگذار من باز رویایی از خودم بگویم که آن‌قدر واضح است که وقتی از خواب بیدار شدم خنده‌ام گرفت؛ یک تمثیل واضح. من موقعی بود که خیلی با سمبولیسم رویا آشنا شده بودم؛ گاهی واقعاً همین الان هم از خواب که بیدار می‌شوم بلافاصله معنی رویا برایم آشناست. در دوره‌ای که در فشار کاری خیلی زیادی بودم — شاید مثلاً ۱۰ ۱۵ روز — خیلی بد خواب شده بودم و طبعاً شاید متوجه نبودم ولی جوری به اعصابم فشار آمده بود؛ خلاصه خوابم به هم خورده بود و نمی‌توانستم شب را سر وقت بخوابم؛ جوری می‌رفتم در رختخواب و خوابم نمی‌برد. بعد که برگشتم تهران و می‌خواستم زندگی عادی را شروع کنم، تصمیم گرفتم یک شب قرص خواب‌آور بخورم که حتماً بخوابم و سیکل خوابم درست شود؛ مثلاً سر وقت، ساعت ۱۰ شب بخوابم و صبح زود پاشم. ولی زیاد — به جای اینکه مطمئن شوم — یکی دو تا قرص خواب‌آور خوردم. شب خواب دیدم در اتاق خوابیده‌ام، همان جایی که واقعاً خوابیده بودم. خیلی پشه در فضای اتاق بود که مزاحمم بود؛ من خیلی حشره‌کش زدم، به طوری که این حشره‌کش خودم را اذیت کرده بود. رویایم چنین بود که این‌قدر حشره‌کش زیاد زدم که خودش — بیشتر از آن پشه‌ها — مزاحم شد و از همان بیدار شدم؛ واقعاً تذکر جالبی دریافت کردم: قرص‌های خواب‌آور به معنای خیلی واضحی شبیه حشره‌کش‌اند؛ که آن را زیادی مصرف کردم و این خودش بدتر از آن حشرات است. و این را نقل کردنش برای کسانی خوب است که راحت قرص خواب‌آور و این جور چیزها می‌خورند. بعضی‌ها الان واقعاً یکی از عادت‌های عجیب مردم این است که کلاً خیلی راحت قرص می‌خورند؛ هیچ معلوم نیست این قرص‌ها چه آثاری دارند. جدی می‌گویم: به نظر من خیلی عجیب است مصرف کردن این مواد شیمیایی. ببینید در عالم پزشکی حداکثر می‌دانند که این فانکشنی دارد و اثر این چیز را خنثی می‌کند؛ بقیه‌اش را که نمی‌روند مطالعه کنند چه کارهایی می‌کند؛ مثلاً وقتی اعصابتان خورده، این مادهٔ شیمیایی باعث می‌شود آن مادهٔ شیمیایی که در مغزتان ترشح شده را خنثی کند؛ حالا مثلاً ۱۰۰ سال بعد یکی می‌آید می‌گوید: آها، آن را که خنثی می‌کرد، فرض کنید این قسمت مغز من را می‌سوزاند.

دارو، تعادل و احتیاط

ما فقط می‌دانیم که وقتی مثلاً فلان بیماری پیش می‌آید این یون‌ها تعادلشان به هم خورده، بعد می‌روند چیزی درست می‌کنند که تعادل آن یون‌ها را برمی‌گرداند؛ ولی این مطالعات می‌تواند ادامه پیدا کند و ۱۰۰۰ تا کار دیگر هم ممکن است آن قرص بکند. به هر حال من کلاً نسبت به مصرف مواد شیمیایی احساس خوبی ندارم. این رویا را هم به هر حال نقل کردم برای اینکه مصرف مواد شیمیایی جوری مثل استفاده کردن از حشره‌کش است؛ حداقل چیزهایی که قرص‌هایی مربوط به اعصاب و خواب‌آورند — و همان‌قدر که آن پشه‌ها اذیت می‌کنند به‌عنوان دشمن‌های طبیعی، این‌ها خودشان دشمن‌های غیرطبیعی ما هستند؛ یعنی اگر زیاد مصرف کنید یا نابجا مصرف کنید می‌توانند مضر باشند.

فقط مورچه و نمی‌دانم پشه و این‌ها نیست؛ کلاً تعداد زیاد حشرات یعنی گروه حشرات می‌تواند نشان‌دهنده — حتی اگر احساس ترس زیاد باشد یا جور خطرناکی باشند — مثلاً حملهٔ عصبی باشد. برای آدم‌هایی که بیماری‌های عصبی دارند، گاهی عود کردن بیماری عصبی با چنین رویاهایی همراه می‌شود: مورد حمله قرار گرفتنِ یک سری حشرهٔ خطرناک، تعداد زیاد حشراتی که مزاحم می‌شوند.

من عنکبوت را به طور مشخص به‌عنوان آخرین چیزی از دنیای حشرات به ذهنم می‌آورم. عنکبوت همان‌طور که اسب معنای خاصی در رویای زن‌ها می‌تواند داشته باشد، عنکبوت در رویای مردان جور اشاره به زن به معنای خیلی بدی است؛ یعنی عنکبوت به معنای اشاره به زن از آن جهتی که زن می‌تواند مرد را اسیر کند؛ و تار. به شباهت عنکبوت به زن این است که زن‌ها — زن‌های عنکبوتی — همهٔ زن‌ها ویژگی عنکبوتی شدیدی ممکن است نداشته باشند، ولی به هر حال استعداد عنکبوت شدن دارند. من واقعاً برای خنده این حرف‌ها را نمی‌زنم؛ برای من خیلی حرف‌های طبیعی و راحتی است. الان مراتب ظهور زن در رویای مردان را می‌گویم؛ مردهای جلسه دارند می‌خندند.

، عنکبوت: ببینید، شباهت عنکبوت به زن — زنِ عنکبوتی — یک چهرهٔ اساطیری است؛ و دقیقاً در دنیای مدرن چیزی مثل Spider-Man هم به وجود آمده. در اساطیر مرد عنکبوتی ندارید؛ و واقعیت این است که مرد شباهتی به عنکبوت ندارد؛ ولی دنیای مدرن چنین است: می‌گوید می‌خواهم داستانی بنویسم؛ تا حالا زن عنکبوتی داشتیم، من یک مرد عنکبوتی درست می‌کنم. یعنی خلق شخصیتی تحت عنوان مرد عنکبوتی جوری به طور فرمال پیش می‌آید: می‌توانم هر عنصر اسطوره‌ای را بگیرم؛ اگر مرد بوده زنش کنم. مثلاً زن‌های اسطوره‌ای هستند؛ Siren‌ها هستند که با نوای افسونگرشان مردان و ملوان‌ها را به سمت خودشان می‌کشند و کشتی‌ها را غرق می‌کنند؛ حالا می‌روم داستانی می‌نویسم که مردان کشتی زن‌ها را غرق می‌کنند؛ می‌شود. در حد زبان اختیار این را دارید که هر چیز مهملی را هم درست کنید. و ممکن است — این خیلی جالب است — مرد عنکبوتی از تارهای خودش شلیک می‌کند؛ در واقع فانکشن مردانه دارد؛ یعنی اصلاً تار را به آن معنایی که عنکبوت استفاده می‌کند — که جایی تار بَتَد و دور چیزی تار بَتَد — کمتر مرد عنکبوتی استفاده می‌کند؛ یعنی خودبه‌خود کلاً آن نظمی که در ناخودآگاه ما هست وقتی مرد شد، در و دیوار فقط با تارش تاب می‌خورد و با آن شلیک می‌کند. و من کارتونش را که بچه بودم زیاد نگاه می‌کردم؛ اخیراً فیلمش را هم تلویزیون چند بار پخش کرده. فکر می‌کنم: چرا عنکبوت به زن شبیه است؟ برای اینکه سلاح‌های زنانه عاطفی‌اند. در واقع زن با تارهای خیلی لطیفی که خیلی حس هم نمی‌شود، مرد را به دام می‌اندازد. این تمثیل: زنِ عنکبوتی شباهتش با عنکبوت این است که با ظرافت شکار می‌کند، به طوری که اصلاً ممکن است شکار جوری نفهمد در چه دامی می‌افتد. تارهای عاطفی: شعری هست از ریلکه — برای زنی که ترکش کرده، فکر می‌کنم شعر را گفته — بندی دارد که می‌گوید «تارهایت هنوز بر جایند». یعنی انگار می‌گوید مرد اصولاً در رابطه با زن احساسی از گیرافتادن دارد؛ خیلی وقت‌ها مردان چنین احساسی دارند و غافل از اینکه این احساس‌ها را زن‌ها تولید می‌کنند؛ و چنین نیست که این تارهای عاطفی همین‌جوری به وجود آمده باشند: زن اصولاً این استعداد را دارد که از عواطف استفاده کند و عاطفه را تبدیل به دام کند — که جنبهٔ منفی وجود زن است. یک زن می‌تواند چنین در واقع تبدیل به موجود منفی شود.

تقریباً همیشه عنکبوت در رویای مرد این نماد بسیار منفی و خطرناکی است که دارد اشاره می‌کند به ارتباطش با زنی که می‌تواند برایش خطرناک باشد. خیلی وقت‌ها در رویای مرد عنکبوت می‌تواند به زنی خاص که وارد زندگی مرد شده اشاره کند. کمی وحشتناک‌تر از عنکبوت، هشت‌پاست که می‌تواند در رویای مرد اشاره به گرفتار شدن در چنگال زنی نیرومند بکند که معمولاً می‌تواند مادر باشد. من خیلی هم حرف‌هایی می‌زنم و معمولاً در فرهنگ

معمولاً در فرهنگ ما به مادر فقط به‌عنوان موجود مقدس اشاره می‌شود، ولی فکر می‌کنم در روانکاوی اصولاً مادر همان‌قدر که مقدس است می‌تواند خطرناک هم باشد. در واقع در رویای یک مرد، هشت‌پا اگر به‌عنوان موجود خطرناک ظاهر شود، خیلی وقت‌ها اشاره به مادرِ سلطه‌گر می‌کند که فرزندان خودش را جوری در سلطه دارد.

حرمت مادری و کشتن فرزند در ادبیات

در زمانهٔ ما هم چنین است که زنی فرزند خود را می‌کشد. این‌قدر در ادبیات غربی و کلاً در ماجرای این که اتفاق خوبی نیفتاده — حرمت‌های بین فرزندان و پدر و مادرها شکسته شده — اصلاً کلاً خانواده جوری از هم پاشیده، تحت تأثیر اینکه اتومبیل به وجود آمده؛ شغل و زندگی شغلی آن‌قدر گسترش پیدا کرده که اصولاً خانواده نمی‌تواند خیلی دوام داشته باشد. همهٔ جامعهٔ کاپیتالیستی انسان‌ها را می‌برد به سمت اینکه هر کسی یک واحد کاری مستقل باشد؛ همه باید کار کنند و تشویق این است که همه مستقل زندگی کنند و این حرف‌ها. الان استقلال مالی داشتن و شغل — نه برای مردان، زنان، حتی مثلاً بچه‌ها و نوجوانان — جوری فرهنگ است؛ این‌که زنی از نظر مالی به خانواده‌اش متکی باشد موضوع مهمی است. این به هر حال در ادبیات قرن بیستم و هنر غرب خیلی به روابط مضر و مخرب خانوادگی اشاره است. نمونهٔ واضحِ اغراق‌شدهٔ وحشتناکش برگمان است: اصلاً تقریباً می‌شود گفت سینمای برگمان همه‌اش همین است. یعنی روابط ناسالم پدر و مادر با فرزندان، یا خواهر و برادر بزرگ‌تر با خواهر و برادر کوچک‌تر، و آسیب‌هایی که آدم‌ها در روابط خانوادگی ناسالم می‌بینند. این در شرق، فکر کردن به جنبه‌های منفی خانواده یک تابوست؛ تحریم شده؛ اتفاقاً حس بدی به آدم دست می‌دهد. فکر می‌کنم همهٔ آدم‌های شرقی از دیدن صراحت برگمان در تحلیل کردن روابطش با پدر و مادرش شوکه می‌شوند: که این چه موجود شیطانی است که اصلاً چنین چیزی را مطرح می‌کند.

فیلمی از برگمان توصیه می‌کنم ببینید؛ شاید شوکه شوید، بد نیست: به اسم «سونات پاییزی»؛ فیلم فوق‌العاده قدرتمندی از نظر سینمایی. فقط فیلم‌برداری‌اش فکر می‌کنم به اندازهٔ کافی جالب است که آدم بنشیند صدا را ببندد و فقط تصاویر را نگاه کند. فیلم‌بردار خیلی خیلی بزرگی که با برگمان کار می‌کرد، یکی از شاهکارهایش واقعاً همین فیلم است. چهرهٔ مادر را — هشت‌پا — وقتی می‌بینید، و چهرهٔ مادر آن فیلم را، و اینکه روشن می‌شود در گذشته چه کارهایی کرده و چه مقدار فرزندان خودش را تخریب کرده، در این فیلم می‌بینید؛ و فیلم وحشتناک است. الان فکرش را هم می‌کنم برای خودم این فیلم شوکی بوده؛ در یکی از جشنواره‌های فجر نمایشش دادند و واقعاً دیدنش در سینما — به دلیل اینکه فیلم‌برداری فوق‌العاده‌ای دارد — تجربهٔ جالبی است؛ فیلم خیلی تأثیرگذار و خیلی وحشتناکی است.

حالا از تلویزیون ایران من ندیده‌ام ولی شنیده‌ام که بارها فیلمی پخش کرد، احتمالاً فیلم ایتالیایی بوده: مادری که پسرش به دختری علاقه‌مند بود. مادرِ مادری که جنبه‌های هشت‌پایی داشته باشد اصولاً وقتی پسرش می‌خواهد برود مثلاً ازدواج کند سعی می‌کند جلویش را بگیرد. همین؛ ما این روابط را در ایران داریم؛ اصلاً این موضوع مادر، شوهر و این احساسی که مادرها نسبت به پسرهای خودشان و حتی دخترهای خودشان دارند که راحت نروند، ازدواج نکنند، و حس رقابتی که مادر با عروس پیدا می‌کند — قیامت این‌جاست ولی پوشیده است. یعنی واقعاً در ادبیات و هنر ما نمی‌بینید؛ وارد خودآگاهی ذهن شرقی به راحتی نمی‌شود این جور روابطی که جنبه‌های منفی زندگی خانوادگی در آن هست. خلاصه این فیلم ایتالیایی — به نظر من ایدهٔ جالبی داشت، هرچند ندیده‌ام و نمی‌دانم چقدر این موضوع در فیلم اساسی بوده: مادر بعد از اینکه پسر عاشق دختری می‌شود و می‌خواهد ازدواج کند، اتفاقی می‌افتد؛ پسر می‌افتد زندان. سال‌ها پسر در زندان است و مادر مرتب ملاقاتش می‌رود و می‌گوید وکیل گرفتم، این کارها را دارم می‌کنم، به زودی فلان می‌شود و می‌آید؛ در حالی که این کارها را نمی‌کند. ترجیح می‌دهد پسر در زندان باشد، چون فکر می‌کند اگر بیاید بیرون ازدواج می‌کند؛ سال‌ها پسر در زندان است و این به او دروغ می‌گوید و کارهایی که باید بکند که بیاید بیرون را نمی‌کند، برای اینکه این‌جور باشد. در واقع این نماد خوبی از حبس کردن است و همین حالت هشت‌پایی: ترجیح داده پسرش زندانی باشد ولی ازدواج نکند؛ فکر می‌کند از دستش می‌رود اگر ازدواج کند. چون چیزی که مادر بیشتر به آن توجه دارد، عواطف فرزند است خیلی وقت‌ها: اینکه در زندان باشد ولی هنوز با هم رابطهٔ عاطفی خوبی داشته باشند ممکن است کفایت کند. اینکه عاشق کسی دیگر بشود و مادر را فراموش کند و کسی دیگر در اولویت عاطفی پیدا شود، آن چیزی است که ممکن است مادر را خیلی اذیت کند. حالا بگذریم.

این دربارهٔ عنکبوت بود. من خواب‌های عنکبوت زیاد شنیده‌ام حقیقتش؛ خودم هم یک مورد خواب عنکبوتی دیدم که همین معنی را داشت. و مثلاً در شرایطی کسی برای من یک سری خواب عنکبوت دیده بود، در شرایطی که داشت از کشور خارج می‌شد و خودش نمی‌دانست، ولی ظاهراً همسرش نهایت تلاشش را می‌کرد که نشود؛ یعنی مثلاً چیزهای عاطفی پیش بیاورد؛ مثلاً زن‌ها ممکن است در این‌جور شرایط مریض شوند یا حالت‌هایی پیدا کنند. مرد حسی در این زن داشت که این دارد از دستش می‌رود و انگار از دام خارج می‌شود؛ فعالیت زیادی می‌کرد و این یک سری خواب عنکبوت دیده بود.

عنکبوت و خروج از کشور

یعنی اصلاً آمد به من گفت من مدتی همه‌اش خواب عنکبوت می‌دیدم. و من می‌دانستم که دارد از کشور خارج می‌شود؛ روابط خانوادگی‌اش هم اطلاعات دقیقی نداشتم ولی به او گفتم احتمالاً چنین چیزهایی هست و ایشان حرف زد. بگذریم.

بگذارید — واقعاً نمی‌دانم الان از چه بگویم. اشاره‌هایی کردم تا الان به حالت‌هایی که زن در خواب مرد ظاهر می‌شود، که من طبعاً در این بخش خیلی مسلط‌ترم تا برعکسش: هشت‌پا مثلاً به‌عنوان نماد و عنکبوت به‌عنوان نمادهای خیلی بد — جوری که زن مرد را اسیر خودش می‌کند و در واقع جوری شکار می‌کند. این عنکبوت به دلیلی — شاید بدانید — یک ویژگی عجیب عنکبوت این است که بعضی از انواع عنکبوت، ماده‌ها نرها را می‌خورند بعد از جفت‌گیری؛ و این خیلی چیز وحشتناکی است؛ یعنی عنکبوت به‌عنوان جنسی که ماده در آن جوری غلبه دارد حتی نسبت به نر. به‌علاوهٔ آن شباهت‌های ظاهری دام، شباهتی که تار عنکبوت به تارهای عاطفی دارد: در ادبیات کلاً این «تار عاطفی» از این واژه وجود دارد؛ حتی همین شعری که از ریلکه خواندم اصلاً نمی‌گوید تار عاطفی؛ کلاً آثار وجود یک رابطهٔ عاطفی به صورت تار تا مدت‌ها ممکن است باقی بماند.

این‌ها چیزهای منفی بود؛ بگذارید جنبه‌های منفی دیگر: مار. مار به معنای خیلی نزدیک به معنای جنسی و مشترک بین زن و مرد ظاهر می‌شود. یعنی همان‌طور که زنبور ممکن است به معنای خفیفی نشان‌دهندهٔ آسیب‌هایی باشد که از روابط عاطفی بین مرد و زن در هر دو نفر به وجود می‌آید، مار به معنای خطرناک‌تر و جنسی‌تر است: کمتر عاطفی و بیشتر جنسی؛ کاملاً خطرناک و کشنده؛ میزان اینکه در رویا چقدر ترس وجود داشته باشد یا حتی گزیده‌شدن، بستگی دارد. مار به شدت نماد کلاسیکی برای آسیب‌های جنسی است؛ مثل اینکه چنین است: شما وقتی رابطهٔ عاطفی بین زن و مرد برقرار می‌شود، بالاخره غرایز جنسی هم جهت‌گیری پیدا می‌کنند؛ مثل اینکه مرد نسبت به زن به‌عنوان هدف جنسی هم به طور ناخودآگاه نگاه می‌کند، ولی چنین چیزی در ذهنش نباشد؛ یعنی این غرایز جنسی هم جوری شروع می‌کنند به فعالیت کردن و طرف مقابل را به‌عنوان هدف جنسی می‌بینند. و وقتی این وضعیت خطرناکی پیدا کند — یعنی به احتمال آسیب — بگذارید رویایی را بگویم که خودم شنیدم: دختری در دوران نامزدی که به نظر می‌آمد دارد خوب پیش می‌رود، دو سه شب به طور متوالی خواب‌های وحشتناکی دید — شاید جوری که به من می‌گفت با فریاد از خواب بلند شدم و خانواده‌ام متوجه دیدن این خواب بد شدند. که یکی‌اش — جزئیاتش را بگذاریم کنار — این بود که مورد تعقیب ماری در چمنزاری قرار گرفته بود و احساس خیلی بدی داشت؛ یعنی رویا با حس خیلی خوبی — مثل گردش در محلی خیلی زیبا — شروع شده بود، بعد ناگهان ماری به طور غیرمترقبه پیدا شده بود و دنبالش کرده بود. این نامزدی به هم خورد، در فاصلهٔ خیلی کوتاهی از این رویا؛ و طبعاً آدمی دچار مشکلاتی از نظر روانی شد که بخشی‌اش بنا به پیش‌بینی این رویا برمی‌گردد به اینکه انگار تمام غرایزش جوری آماده شده بودند برای مثلاً ازدواج و وارد زندگی زناشویی شدن، و ناگهان این نیرویی که از درونش بیرون می‌آمد به داخل به طور مخربی منعکس شد. این فکر می‌کنم برای هر انسانی اتفاق می‌افتد. با وجود اینکه خیلی شهرت دارد که مار سمبل مردانه‌ای است از نظر جنسی، ولی در رویای مردان هم به همین شکل ظاهر می‌شود: خطر.

یونگ رویایی را تعریف می‌کند — به طور مشابه: مردی دچار مشکلات روانی شده بود و به یونگ مراجعه کرده بود؛ مردی که مثلاً افسر ارتش بود و معلوم نبود — الان واقعاً یادم نیست — شاید حتی دچار حالت‌هایی شده بود، مثلاً جوری ضعف‌های جسمانی. یادم نیست در کدام کتابش، احتمالاً شاید در «انسان و سمبل‌هایش» این را شرح داده باشد. طبق معمول یونگ از این آدم خواست رویاهایش را بیاورد، چون خودش نمی‌فهمید این آدم چه‌اش است؛ مردِ نظامی را احتمالاً می‌توانید تصور کنید: آدمی تودار که به راحتی نمی‌شود نفوذ کرد و فهمید درونش چه می‌گذرد. یکی از رویاهایی که این آدم آورد برای یونگ این بود که در کوره‌راهی دارد می‌رود، در جاده‌ای دارد می‌رود و ماری پاشنه‌اش را نیش می‌زند. یونگ می‌گوید گفت: وقتی من این رویا را شنیدم دیگر از این واضح‌تر — چون اصلاً در اسطوره‌ها ماری است که پاشنه را نیش می‌زند؛ در تورات مثلاً آمده که بعد از آن ماجرای هبوط، مار — نمی‌دانم — پاشنه را می‌گزد و او با پا سرش را می‌کوبد — چنین چیزی حتی در اسطوره‌های دینی وجود دارد؛ اینکه کلاً ماری که پاشنه را می‌گزد به‌عنوان چیزی به‌اصطلاح جنسی، جور آسیب جنسی — از نظر یونگ می‌گوید اصلاً همین را که من شنیدم کافی بود. اصرار کردم که در ماجرای عشقی چیزی نداشتی؛ و خلاصه وقتی ناگهان این چیزها را از او پرسیدم، سرخ شد و شروع کرد ماجرایی را تعریف کردن که به شدت تأکید می‌کرد این از نظر من اصلاً مهم نبوده.

بازگشت از مأموریت و ازدواج معشوق

یعنی مردان خیلی‌ها چنین‌اند: طرف خیلی برایش مهم بوده؛ با دختری نامزد بوده، رفته مثلاً مأموریت نظامی، مدت‌ها طول کشیده، برگشته، دیده این ازدواج کرده؛ خیلی خویشتنداری کرده، حتی فکر می‌کنم در مراسم ازدواجش شرکت کرده و همه چیز را تبریک گفته و اصلاً انگار نه انگار؛ ولی همهٔ این چیزها را درون خودش ریخته بود. یعنی چنین نبود که برایش ساده باشد: جوری هدف غریزهٔ جنسی‌اش از بین رفته بود و چنین حالت‌هایی تبدیل می‌شوند به همین رویاهای شبیه رویای مار و این حرف‌ها. و حالا به هر حال ظاهراً یونگ — من واقعاً وقت زیادی روی این متن گذاشتم و احتمالاً با کمی خطا نقل می‌کنم — فکر می‌کنم به این اشاره می‌کند که مشکلاتش تا حدودی حل شد وقتی با این حقیقت مواجه شد که مسئله مسئلهٔ ساده‌ای در زندگی‌اش نبوده و این عواطفِ پنهان را جوری بیرون ریخت و درباره‌اش حرف زد.

بگذارید دربارهٔ رویای مشترکی بین مرد و زن بگویم که همیشه به طرف مقابل اشاره می‌کند، به رابطه با طرف مقابل از آن جهتی که جنبهٔ غریزی دارد. وقتی می‌گوییم غریزی واقعاً لزوماً صرفاً جنسی نیست؛ بخش قدرتمندی از رابطهٔ مرد و زن به غرایز معنا می‌شود، کمتر به چیزهای عاطفی که روح هستند و بیشتر به چیزهای جسمانی‌تر. هم مرد و هم زن رویاهایی می‌بینند مربوط به رفتن به دستشویی؛ همیشه این رویاها جوری مربوط به تخلیه‌های عاطفی می‌شوند. واضح است تمثیل به چه ربطی دارد به این موضوع: مثل اینکه در درون ما به طور طبیعی چیزهای زائدی جمع می‌شود و هر مدتی یک بار باید این‌ها را تخلیه کنیم؛ مسائل عاطفی ما هم چنین‌اند. اما به طور خاص مردان رابطهٔ جنسی صرف با زن را به صورت رفتن به دستشویی می‌بینند؛ برای اینکه

شباهتی که بین مکانیسم جنسی با به‌اصطلاح دفع ادرار وجود دارد. پست‌ترین نماد زن در رویای مرد رسماً دستشویی است؛ حالا شاید بگویید خجالت بکشید. ولی خیلی بهتر است زن را مقابل خودتان به صورت دستشویی ببینید: یعنی وقتی رابطهٔ مرد با زنی در این حد تنزل کرده که جوری مثل چیزی است که تخلیهٔ فیزیکی در بدنش انجام می‌دهد، زن به این صورت ظاهر می‌شود. رابطهٔ مرد با زن از آن جهتی که صرفاً جنبهٔ جسمانی خیلی بی‌معنایی دارد، خیلی تحقیرآمیز است؛ خیلی واضح که دستشویی عمومی نشان‌دهندهٔ همین است. همین زن‌هایی که خیابانی‌اند در رویای مردان به صورت رفتن به دستشویی عمومی ظاهر می‌شوند؛ دستشویی‌های کثیف، دستشویی‌های عمومی. فکر می‌کنم الان احتمالاً در تهران خیلی از این خواب‌ها را زیاد می‌بینیم؛ من چند موردش را حداقل خودم شنیده‌ام. مثلاً حس انزجاری که در استفاده کردن از دستشویی عمومی وجود دارد اگر در رویای مردی ظاهر شود، مثل منزجر شدن از این نوع ارتباط‌هاست: حالا یا این ارتباط وجود داشته و این آدم منزجر شده، یا همین‌جوری به طور طبیعی از چنین رابطه‌ای منزجر است؛ ولی به هر حال جوری انگار احتمال وارد شدن به چنین رابطه‌هایی در زندگی‌اش وجود دارد که دارد چنین رویایی می‌بیند. حتی رویای زن می‌تواند این معنا را داشته باشد؛ یعنی آن نوع رابطه که برای زن‌ها شاید بیشتر جنبهٔ تخلیهٔ عاطفی داشته باشد از جهاتی، ولی وقتی حالت عمومی پیدا می‌کند — یعنی مثل اینکه زنی تن به این بدهد که با مردان زیادی ارتباط داشته باشد — باز این رویاهای ظاهر شدن در دستشویی عمومی را می‌بیند. حداقل من رویای خیلی واضحی از این دست شنیده‌ام که معنایش به وضوح همین بود. بگذار این رویا را تعریف کنم برای اینکه خیلی رویای جالبی است. رویایش چنین بود: دختری این خواب را دیده بود که در جایی مثل پارک، در دستشویی عمومی صف طویلی است که مردم می‌خواهند از آن استفاده کنند و این هم آن‌جا ایستاده؛ بوی بدی می‌دهد، حالت منزجرکننده‌ای دارد، و اصلاً آن‌قدر شلوغ است که معلوم نیست کی نوبتش می‌شود. در چنین رویایی با چنین فضایی شروع می‌شد. بعد این آدم به دلیل شلوغی زیاد و حالت تعفنی که آن‌جا وجود داشت تصمیم می‌گرفت اصلاً منصرف شود؛ ولی وقتی داشت می‌رفت، جایی دستشویی خلوتِ خالی و تمیزی هم می‌دید، ولی باز تصمیمش را گرفته بود و احساس می‌کرد همان بهتر است برود خانه. معنای خیلی روشن این رویا این بود که مثل اینکه شاید جور تجربیاتی مثل استفاده از دستشویی عمومی داشته و از آن زده شده، به طوری که محیط‌های خصوصی — مثلاً ازدواج و این‌ها؛ چیزهایی که خیلی طبیعی‌ترند — اصلاً کنار گذاشته شده و دارد می‌رود خانه‌اش. برگشتن به خانه جوری در این رویا مثل باقی ماندن در همان وضعیت تجرد است. حس منفی که در این رویا هست — پیام منفی‌اش — این است که آن ارتباط‌ها جوری باعث شده که از رابطهٔ طبیعی و سالم هم فعلاً صرف‌نظر می‌کند؛ بنابراین رویا حالت هشداردهنده‌ای دارد که این قسمتش بد است. حالا به فرض جوری اتفاقاً ممکن است موقعی که داشته می‌رفته، در جایی که دیگران ندیده بودند دستشوییِ تکِ تمیزی وجود داشته باشد؛ چرا حالا که تصمیم گرفته برود از این استفاده نمی‌کند؟ قسمت شگفت‌انگیز رویا همین است.

نمادهای مثبت زن در رویای مرد

، فکر می‌کنم زمان تمام شده و بگذارید به چیزهای کمی مثبت‌تر اشاره کنم: زن در رویای مرد. این‌ها همه‌اش جور وحشتناک و منفی بود: زنبور و دستشویی و عنکبوت و هشت‌پا و مار. و گربه در رویاهای مردانه عموماً به صورت به‌اصطلاح تمثیلی از زن و حالت‌های زنانه به معنای نسبتاً مثبتش ظاهر می‌شود. چه چیزهای مشترکی بین گربه و زن؟ گربه اصولاً در مقابل سگ حالتی مؤنث در همهٔ افسانه‌ها و اساطیر و داستان‌ها دارد؛ در رویاها هم چنین است. گربه ویژگی‌های زنانه دارد: خیلی تمیز است؛ به نظافت و زیبایی خودش اهمیت می‌دهد و ناز دارد؛ همهٔ این‌ها ویژگی است. من نمی‌خواهم تشبیهی بکنم که گربه‌ها چه شباهت‌هایی با زن‌ها دارند؛ حداقل حس مردان به جنبه‌هایی از وجود زن شبیه احساسشان به گربه‌هاست: مثلاً اینکه گربه موجودی است که آدم بیشتر احساس می‌کند میل دارد نوازشش کند؛ ولی نسبت به مثلاً سگ — شاید به دلیل آن کیفیت خاصی که پوست گربه دارد — سگ را کمتر نوازش می‌کنند تا گربه.

، من جایی لیستی دیدم از شباهت‌های گربه و زن؛ به هر حال زنِ گربه‌ای در افسانه‌هایمان داریم. حالا می‌خواهد در دنیای مدرن مردِ گربه‌ای هم درست کنید؛ ولی واقعیت این است که زن حالت گربه‌ای دارد تا مثلاً مرد. در داستان بتمن زن گربه‌ای وجود دارد، اگر اشتباه نکنم؛ که در اساطیر اصولاً رابطهٔ بین زن و گربه هست و همین زن‌های گربه‌ای جوری احساس ترسی هم ممکن است منتقل کنند. به هر حال گربه از آن جهت — به‌اصطلاح کمی ناز و ادا داشتن — و جنبه‌های مثبت وجودش با زن شباهت‌هایی دارد، و به همان معنی‌ها؛ یعنی به همان جنبه‌های گربه‌ای وجود زن، گربه در رویای مرد ظاهر می‌شود. و من حالا نمی‌خواهم رویای خیلی مشخصی تعریف کنم ولی می‌خواهم اشاره کنم برای اینکه این چیزها را بعداً بیشتر می‌بینیم: بازتاب‌های فرهنگی این جنبه‌های تمثیلی ناخودآگاه در فرهنگ‌ها هست. بیشترین چیزی که در گربه هست که با زن جوری سمبل زن می‌شود، ناز و ادا داشتن و نیاز مثلاً به ناز و نوازش داشتن است.

من به شدت می‌خواهم تأکید کنم که این ضرب‌المثلِ «گربه را باید دم حجله کشت» را دقیقاً به این معنا بگیرید که چیزی که به طور سنتی به مردان آموزش داده می‌شد این است: از همان اول کاری کنید که زن دیگر برایتان ناز و ادا نداشته باشد؛ یعنی اگر شده رفتار خشونت‌آمیزی هم داشته باشید و قالب قضیه را بشکنید. و این حماقت محض است، برای اینکه آن ناز و ادا جنبهٔ مهمی از رفتار زنانه است. حالا اینکه مردان حوصله ندارند و نمی‌دانم مثلاً این کارها را دوست ندارند — این ضرب‌المثل بسیار احمقانه‌ای است در زبان فارسی؛ نمی‌گویم این ضرب‌المثل آگاهانه ساخته شده. اینکه چرا حرف از این که گربه را باید دم حجله کشت، خیلی‌ها فکر می‌کنند یعنی باید کاری کنید که گربه را بکشید؛ یعنی طرف اصلاً بگوید گربه را جلوی زن بکشید تا بترسد از تو — در حالی که واقعاً حتی این کسانی که ضرب‌المثل ساخته‌اند نمی‌دانستند چه می‌گویند؛ این ضرب‌المثل دقیقاً همین را می‌گوید، مثل خیلی آثار هنری که سازنده‌اش نمی‌داند واقعاً معنای عمیقش چیست. آن هم این است که به مردان سنتی تعلیم می‌دادند این جنبه‌های گربه‌ای زن‌ها را — که بخشی از وجودشان است — از بین ببرند؛ و فکر می‌کنم با مردن این قسمت چیزی از وجود زن در واقع حذف می‌شود و چیزی از خانواده حذف می‌شود که نباید حذف شود. ولی روابط سنتی این توصیه را به مردان می‌کند که از همان اول این قسمت گربه‌ای را از بین ببرند. حالا این تفسیری است که من دارم از این ضرب‌المثل می‌کنم و خیلی اطمینان دارم که واقعیتش همین است: یعنی چیزی که در سنت این ضرب‌المثل را بیرون آورده همین است — عکس‌العمل منفی مرد سنتی نسبت به آن بخش عاطفیِ ظریف. واقعاً رابطهٔ مرد و زن به طور سنتی جوری در جامعهٔ ما خشن بوده و این ضرب‌المثل هم دقیقاً بازتاب همان خشونت است. آن چیزی که خشونت را تلطیف می‌کند همان بخشی است که زن نقش گربه را بازی می‌کند، و مرد باید حوصله داشته باشد که ناز و اداهای زنانه را نه تنها تحمل کند، بلکه جوری عادت کند و خوشش بیاید.

پرنده به‌مثابه بهترین نماد روح زنانه

حالا به هر حال در سنت ما چنین چیزهایی توسط چنین ضرب‌المثل‌هایی و رفتارهایی که می‌بینید نفی شده. بنابراین گربه نماد بدی نیست برای یک زن؛ بعضی از زن‌ها این وجه گربه‌ای‌شان خیلی غلبه دارد: یعنی ۹۹ درصد وجودشان تبدیل می‌شود به قسمت گربه‌ای‌شان؛ ممکن است بخش‌های عنکبوتی‌شان ضعیف‌تر شده باشند. روباه تعابیرش نزدیک به همین جنبه‌های گربه‌ای است به‌همراه کمی مکر و حیلهٔ زنانه؛ باز می‌تواند نماد زن در رویای مرد باشد. حالا به نظر می‌آید همه‌اش زن‌ها در رویای مردان خلاصه جور نزدیک به چیز منفی‌اند ولی چنین نیست: بهترین نماد زن در رویای مردانه پرنده است؛ پرنده‌هایی که جوری به دلیل زیبایی تأثیرگذارند. در واقع روح زنانه به آن معنای خیلی خیلی مثبتش می‌تواند به صورت پرنده ظاهر شود در رویای مرد.

من رویای خیلی خیلی جالبی دیدم که همیشه در ذهنم هست، برای اینکه باز رویایی بود که تقریباً بلافاصله وقتی بیدار شدم فهمیدم معنایش چیست و در عین حال متن جالبی داشت. در جلسه‌ای که خیلی از این حرف‌ها را زده بودم — حرف‌هایی که جوری به نفع زن‌هاست؛ مثلاً اینکه فکر می‌کنم فرهنگ بشری اصولاً مردسالارانه بوده و برخلاف تصور عمومی روز به روز هم بدتر شده و الان در وحشتناک‌ترین وضعیت به سر می‌بریم؛ برای اینکه مردسالاری خیلی عمیق شده: تمام آن جنبه‌های واقعاً زنانه آن‌قدر تحقیر شده‌اند که زن‌ها نفی می‌کنند اصلاً اینکه چنین جنبه‌هایی داریم؛ کلاً کارمان به جایی رسیده که زنانگی جایی در فرهنگ دیگر ندارد؛ زن باید تا جای ممکن شبیه مرد رفتار کند، باید کار کند مثل یک کارگر، و همهٔ چیزهایی که به طور سنتی از مرد درخواست می‌شده از زن هم درخواست می‌شود، و زن‌ها هم جوری وارد این حوزه شده‌اند که زنانگی خودشان را نفی کنند. این وحشتناک‌ترین جنبهٔ مردسالاری است: اینکه زن ویژگی‌های زنانهٔ خودش را دور بریزد و سعی کند بگوید من این ویژگی‌ها را ندارم و مثل مرد هستم. یعنی اصلاً این ادعاهای جدید زن‌ها که تمام تلاششان این است که «ما مثل مردها هستیم» نه تنها جالب نیست، وحشتناک است؛ یعنی چی؟ زن به طور طبیعی باید بگوید من با مرد فرق دارم و خیلی خوبم و ویژگی‌های زنانه‌ای دارم و این ویژگی‌ها خیلی جالب‌اند. از این حرف‌ها کلاً زیاد می‌زنم چون چند چیز در دوران مدرن به آن حساسیت دارم: یکی کاپیتالیسم، یکی هم همین مردسالاری؛ فکر می‌کنم این‌ها انحراف‌های مهم فرهنگ بشری‌اند. بعد از جلسه‌ای که از این حرف‌ها زده بودم رویایی دیدم — لازم نیست توصیف کنم که در جایی منتظر بودم که ماشینی بیاید و سوار آن ماشین شوم و تقریباً جوری حالا اسم و هویت شهر و این‌ها را داشته باشم؛ خیلی در متن رویا این چیزها به نظر من مهم نبود — یک پرنده‌ای شبیه طاووس، شاید بزرگ‌تر از طاووس؛ اینکه دُم خیلی قشنگی داشته باشد نه؛ ولی سر و گردنش که در رویا خیلی به وضوح مشخص بود شبیه پرندهٔ خیلی زیبا با رنگ‌های خیلی متنوع و براق، با تاج خیلی قشنگ؛ که در رویا می‌دانستم این زنی است که می‌شناسمش. دقت می‌کنید؟ حالا این چیزها پیش می‌آید: چطور؟ در رویا می‌دانم این پرنده همان آدمی است که می‌شناسم. آمد جلو، خیلی با آرامش به من گفت: گفت ولی تو حاضری زن باشی خودت؟ مثلاً این‌جور از زن‌ها و زنانگی تعریف می‌کنی؛ خودت حاضری زن باشی؟ و بعد قسمت بعدی رویا این بود که من داشتم این ماجرای عجیب را — که پرنده‌ای آمده چنین حرفی به من زده — برای عده‌ای از دانشجوهای خودم که در همان جلسات بودند تعریف می‌کردم که این آمده و به من گفته؛ و واقعاً در رویا احساس من این بود که نه: من با وجود اینکه این حرف‌ها را می‌زنم، ولی دنیا جوری است که حاضر نبودم زن باشم. دقت می‌کنید؟

حالا به نظر من این رویای خیلی جالبی بود که در آن زنانگی به معنای خیلی مثبتش به صورت پرندهٔ خیلی زیبایی ظاهر شد. پرنده از جهت زیبایی‌اش، از آن جهتی که زن مثلاً نمادی از زیبایی برای مرد است و کلاً روح زن جوری چنین شکلی ظاهر می‌شود در رویا. پرنده به طور طبیعی می‌تواند اشاره به قوهٔ خیال باشد؛ وقتی پرنده به صورت موجودی آزاده که پرواز می‌کند ظاهر می‌شود و تأکید بر زیبایی‌اش نیست، می‌تواند نشان‌دهندهٔ قوهٔ خیال باشد به دلیل شباهتی که بین آزادی تخیل و آزادی پرواز وجود دارد. فکر می‌کنم در ادبیات ما هزاران بار چنین تشبیه‌هایی — مثلاً آزادی، پرنده، خیال — با همدیگر رابطهٔ خیلی مشخص و خوبی دارند. این برای پرنده یک نماد خیلی

خیلی خوبی برای زن در رویاست. اگر شخصی را که می‌شناسید به صورت پرنده در رویایتان ظاهر شد — دارم به پسرهای کلاس توصیه می‌کنم این را حتماً دنبالش بگیرید — برای اینکه اتفاقاً چنین اتفاقی نمی‌افتد؛ یعنی در روح آن زن زیبایی‌ای وجود دارد؛ پرنده‌ای در آن زندگی می‌کند که چنین ظاهر شد. اگر با دختری آشنا شدید و شب خواب عنکبوت دیدید، فرار کنید؛ و اگر خواب پرنده دیدید و جوری پرنده به این زن مربوط می‌شد، باید این احساس مثبت را داشته باشید که با موجود خوبی آشنا می‌شوید. و بگذارید نماد دیگری که باز به جهاتی جنبهٔ مثبت دارد اشاره کنم و جلسه را تمام کنم — در حالی که فکر می‌کنم دو صفحه بیشتر صحبت نکرده‌ام و در هفت هشت صفحه نوشته بودم؛ فکر می‌کنم کلاً فرایند طولانی است و به جایی هم نمی‌رسد. من فقط جوری می‌خواهم فضای استفاده از سمبل در رویا را کمی برایتان روشن کنم به امید اینکه کنجکاو شوید این کتاب‌ها را بخوانید.

تمرین رویا و کتاب‌های معرفی‌شده

دو سه تا کتابی که معرفی کردم؛ و به رویاهای خودتان دقت کنید و سعی کنید جوری از رویاهای خودتان کم‌کم یاد بگیرید سمبل‌ها را معنی کنید. یک تمثیل دیگر برای زن در رویای مرد که جنبهٔ مثبتی دارد، باز دیدن زن به صورت مزرعه است. این دقیقاً اشاره می‌کند به آن جنبه‌ای که مرد به بلوغی رسیده از نظر روانی که می‌فهمد رابطه با زن فقط مثلاً زیبایی و نمی‌دانم چه رابطه‌ای نیست؛ رابطهٔ باروری وجود دارد. این حسی که در مردان در سنین کمی بالاتر به وجود می‌آید — شاید بعد از اینکه اولین بچه‌شان متولد می‌شود: انگار رابطهٔ مرد با زن یک جنبهٔ بسیار مهمش مسئلهٔ بارور کردن است؛ اینکه موجود جدیدی خلق می‌شود؛ این رابطهٔ عاشقانه چنین وارد مراحل جدیدی می‌شود و این حس مردانه به وجود می‌آید که به‌اصطلاح زن می‌تواند توسط مرد بارور شود — بنابراین رویاهایی که حالت انجام دادن مثلاً بذرپاشی، کشاورزی و مزرعه در آن‌ها هست، جوری مربوط به احساس‌های مردانه نسبت به زن می‌شود که به این جنبه اشاره می‌کند؛ و این‌ها رویاهای مثبتی و نشانهٔ رشد روانی مردان هستند.

مقایسه کنید دیدن رابطهٔ زناشویی به صورت رابطهٔ کشاورزی و مزرعه را با رابطهٔ رفتن به دستشویی؛ یعنی در سطحِ این یک لول بالاتری از درک عمیق رابطهٔ بین مرد و زن در آن هست که خیلی از مردان بعد از اینکه چند تا بچه هم شاید به دنیا بیاورند به این احساس نمی‌رسند؛ یعنی از نظر روانی آن حس مردانه‌ای که در مردی باید باشد — که رابطه‌اش با زن چنین وجهی هم دارد؛ خلقت در آن هست؛ به وجود آمدن انسان جدیدی در آن هست — به‌اصطلاح درشان رشد نمی‌کند. بنابراین یک لول نسبتاً سطح بالای احساس جنسی مرد، رسیدن به حس پدرانه و حس به‌اصطلاح بارورسازی است که فکر می‌کنم در دوران مدرن تقریباً مردان اصلاً به این چیزها نمی‌رسند؛ برای اینکه اصلاً رابطهٔ مرد و زن از حالت تشکیل خانواده و این‌ها کاملاً جدا شده؛ رابطهٔ مرد و زن کم‌کم دارد به انتها می‌رسد؛ رابطهٔ مرد با مرد؛ مرد مورد علاقهٔ خودش را نمی‌تواند به صورت مزرعه ببیند؛ هیچی؛ آن‌جا قرار نیست چیزی بحث شود. باید بگذریم. به هر حال من زیاد چیزی نتوانستم بگویم، ولی فکر می‌کنم بد نیست که این جلسات را دست‌کم یک جلسه دیگر ادامه بدهم؛ این نحوهٔ برخورد با مسئله را، تا برسیم به — اصلاً ماجرا از این‌جا شروع شد که من در توضیح مفهوم آرکتایپ در نظریهٔ یونگ ماندم؛ برای اینکه فکر کردم اصلاً نمی‌توانم توضیح بدهم که چرا لازم است به چنین چیزی معتقد باشیم. و امیدوارم جلسهٔ آینده که تمام شود بتوانیم از جلسهٔ بعد جوری این حس ایجاد شود که این‌جا واقعاً چیزهایی وجود دارد که یونگ اسمشان را می‌گذارد آرکتایپ و این‌ها در رویاها نقش بازی می‌کنند.

آرکتایپ و جلسه آینده

اسم این کتاب‌ها را من قبلاً فکر می‌کنم گفته‌ام: یکی اسمش هست «فرهنگ ۱۰ هزار تعبیر خواب» از خانمی به اسم پاملا بال؛ کتابی که خیلی از آن صحبت کردم: «رویا و تعبیر رویا» از نویسنده‌ای به اسم آپلی؛ و این هم کتابی کمی قدیمی‌تر و احتمالاً کمیاب‌تر به اسم «فرهنگ تعبیر خواب» از کسی به اسم تام چتویند؛ کتاب خیلی خوبی است، اگر پیدا کردید توصیه می‌کنم؛ خیلی کتاب بی‌نظمی است؛ همین‌طور الفبایی فکر می‌کنم حتی ترتیب داده. در حالی که این کتاب از همه منظم‌تر است — بخش سمبل‌هایش که موضوعی است: حیوانات و گیاه‌ها و این‌ها را جدا کرده و درباره‌اش صحبت می‌کند — این هم الفبایی است ولی خیلی مفصل است و تعداد نمادهایش زیاد است. این از همه در دسترس‌تر است. من فکر می‌کنم کتاب‌سرای تندیس — خیابان ولی‌عصر، نرسیده به استاد مطهری — تقریباً مطمئنم که کتاب را هنوز دارد؛ خودش چاپ کرده؛ زیاد هم در بازار انگار پخش نشده.

من چند سمبل از شما بپرسم: موکت چه معنایی می‌دهد؟ و دربارهٔ حشرات صحبت کردید؛ حشرهٔ غول‌پیکر چی؟ حشره‌های کلاً مثل ملخ غول‌پیکر یا مثلاً مانتیس غول‌پیکر؟ بیشتر می‌تواند اشاره به موجود خاصی که به شدت حالت تهدیدکننده دارد ظاهر شود؛ این بستگی به رویایتان دارد. به هر حال موجودی که به شدت تهدیدکننده است؛ هیولایی که باید از آن جوری فرار کرد. ممکن است موجود خاصی در جهان خارج نباشد ولی اشاره به جور مخربی از درون باشد. خیلی وقت‌ها غول‌ها به والدین و افراد بزرگ‌تر خانواده اشاره می‌کنند؛ برای اینکه آن موقعی که شما بچه بودید این‌ها غول بودند. و کلاً خیلی وقت‌ها غول مثلاً به پدر می‌تواند اشاره کند، به معنای بدش: به معنای مخربی که می‌تواند در زندگی داشته باشد. در گفت‌وگو روشن شد که گویندهٔ رویا مانتیسی دیده و از آن فرار کرده بود؛ گفتم وحشتناک است. پرسیدند آشر را احتمالاً می‌شناسید؟ آدمی که نقاشی‌های هندسی جالبی می‌کشید؛ تأیید کردند؛ که پرنده و چیزی با همدیگر صفحه را مفروش می‌کنند؛ درست است؛ آشر نقاشی‌های دیگری هم دارد غیر از نقاشی‌های هندسی معروفش؛ مثلاً هندسهٔ هذلولوی را کشیده — فرق این نقاشی این است که مثلاً چهار پلکان دارد؛ و نقاشی خیلی جالبی دارد از یک مانتیس.