او میگوید وارد جزئیات سمبولیسم رویا میشود تا برای حرفهای یونگ فکت و تجربه فراهم کند. نخست از جایگاه تعبیر خواب در سنت دینی و از ابهام نمادها میگوید، بعد اعلام میکند که این جلسه بینظم است. سپس با مثال از حیوانات، حشرات و زن در رویای مرد پیش میرود و با معرفی چند کتاب و وعدهٔ ادامه دربارهٔ آرکتایپ تمام میکند.
چرا تجربهٔ مستقیم رویا
او میگوید بحث دربارهٔ رویای Jung جدیتر و وسیعتر شده، چون احساس کرده بدون تجربهٔ کافی مثل این است که در زمینهای علمی بدون مشاهده تئوری بسازید؛ باید یک رشته فکت وجود داشته باشد که تئوری روی آن سوار شود. فکتهای مربوط به تئوری Jung در اسطورهها و رویا هستند، جاهایی که ناخودآگاه به معنای عمیقی ظاهر میشود؛ پس احساس کرد باید تجربههایی مستقیماً به دست بیاورند تا بعضی حرفهای عجیبوغریب Jung معنادار شود. تصور شخصی او این است که دربارهٔ حقیقتی بزرگ و کمی رعبآور حرف میزنند: شبها داستانهایی تمثیلی و سوررئال میبینیم که معنی دارند و دانستن معنایشان مفید است.
او میگوید هیچ شکی ندارد که این پدیدهها به زبانی نمادین ظاهر میشوند که با آن آشنا نیستیم. دستکم ۱۰۰ سال است مطالعهٔ منظمی دربارهٔ رویا شده و به گمان او کار فروید نوعی بازگشت به دانش باستانی است؛ تفاوت شیوهٔ جدید با قدیم این است که جنبهٔ تجربی غلبه دارد و میلیونها رویای گزارششده بررسی میشود، با نتایجی که شاید هیچوقت قطعی نباشد. از ماههایی میگوید که از شدت کنجکاوی در حال مردن بود؛ هنوز مسلط نیست، ولی از آن حالت درآمده است.
تعبیر خواب، دانش لُدُنّی و راه تجربی
او میگوید در سنت دینی ما تفسیر رویا نوعی دانش مقدس و لُدُنّی است که پیامبران و افراد صالح به آن میرسند، بعضیها تلاش برای فهم آن را با شک و تردید نگاه میکنند و آن را مثل فضولیکردن در عالمی معنوی میدانند. ولی خودش شخصاً بهشدت معتقد است تفسیر رویا هم، مثل خیلی علوم دیگر، از راهی معنوی میشود به آن رسید، بدون اینکه لازم باشد کتاب زیاد خواند: همانطور که مکانیسمهایی در روان حقایق را به کدهایی مثل داستانهای نمادین تبدیل میکنند، فرایند روانی هم میتواند به وجود بیاید که دیکود کنیم. به گمان او این حرف دربارهٔ دانش لُدُنی پیامبران و صالحان واقعاً درست است: وقتی آدمها از نظر روانی به کمالی میرسند، این کانالهای دیکودکردن به طور طبیعی در وجودشان پیدا میشود؛ و به نظر میآید دانش یوسف در قرآن کاملاً لُدُنی است.
به گفتهٔ او اشتباه محض است که کسی فکر کند اگر دانشی لُدُنی است، دیگر هیچگونه دسترسی به آن نداریم. مولانا به نظر او نمونهٔ واضحی است که مشاهدات عرفانیاش حتی به مسائل فیزیکی هم میرسد، هرچند همهٔ عرفا چنین نیستند: در مثنوی از «حکیمکی» میگوید که آسمان را مثل تخممرغ و زمین را مثل زردهٔ آن میداند و ماندن زمین را به مغناطیس تشبیه میکند. او میگوید شاید این شهود از مشاهدهٔ آهنربایی آمده باشد، و نتیجه میگیرد که حتی اگر قوانین فیزیک را در اثر علمی لُدُنی فهمید، راه فهم از پایین بسته نیست: میتوانید مشاهده کنید، تئوری بسازید و فرمول بنویسید.
او میگوید تفسیر رویا هم چنین است: در عین اینکه فرایندهای روانی میتوانند شما را قادر کنند معنی تمثیلها را بفهمید، میتوانید در حالی که بیدارید کار برعکس انجام دهید: آنچه از ناخودآگاه بیرون آمده را به خودآگاهی برگردانید و ببینید معنایش چه میشود. تأکید او این است که اگر در ذهن بعضی این مانع هست که چون تفسیر رویا مهارتی لُدُنی، عرفانی و دینی است، مطالعه دربارهٔ رویا مثل نفوذ به حیطهٔ پیامبران و اولیای خداست، این مانع را باید کلاً کنار گذاشت. به نظر او هر دانشی هم با صلاحیتهای روانی به دست میآید و هم با جمعآوری اطلاعات، زحمت کشیدن و تئوری ساختن میشود به آن نزدیک شد؛ کار این جلسات یافتن تمرینهای روانی برای مهارت تفسیر رویا نیست، بلکه جمعآوری و مقایسهٔ اطلاعات برای فهم معنای نمادهاست. نمادها معناهای مشخص نمیدهند: نمیتوانید دیکشنری درست کنید و در ستون مار نگاه کنید که مار یعنی چه.
ابهام نماد و ذهن ریاضی
او میگوید حتی اگر دیکشنری خیلی پیچیدهای درست کنید، نماد ممکن است در رویا به معنای دیگری ظاهر شود، چون کاملاً به متن رویا بستگی دارد؛ مثلاً حیوانی را از آن بترسید یا نترسید، شکل ظاهریاش یا کاری که میکند مهم است. به دانشکدهٔ مهندسی میگوید دوست دارند چیزی معنای مشخص داشته باشد، ولی این دانش ابهام زیادی دارد و کسانی که با هنر سروکار دارند به آن نزدیکترند؛ آنهایی که درک هنری خوبی دارند از ابهام لذت میبرند و از معانی یگانه فرار میکنند.
او میگوید اثر هنری را وقتی خلق میکنیم که خودمان هم دقیقاً مسلط نیستیم آن حسی که میخواهیم بیان کنیم چیست؛ نمونهاش حرف نویسندهای فرانسوی دربارهٔ Jean-Luc Godard است که با هیجان ایدهای برای فیلم آورد و در واقع حسی عمیق در جادهای به سوئیس داشت. به همین دلیل حقایقی گاهی در اثر ظاهر میشود که هنرمند از آنها بیخبر است و مصاحبه با هنرمندان غالباً نتیجهٔ مطلوب ندارد و ممکن است بیشتر گمراهکننده باشد تا هدایتکننده؛ Jim Jarmusch دربارهٔ «مرد مرده» گفته بود دربارهٔ تنباکو است، ولی او فکر میکند آن فیلم یکی از ستایشآمیزترین فیلمها دربارهٔ فرهنگ سرخپوستی است.
او به شنوندگان میگوید شاید در درک نمادگرایی خیلی ضعیف باشند و این چیز عجیبی نیست، چون آنچه نظام آموزشی نیاز داشت را خوب داشتید؛ مثل اینکه بازویتان ضعیف است ولی پاهایتان قوی. به گفتهٔ او از نظر نوروساینس آدمهایی که در ریاضی قویاند معمولاً در درک عاطفی ضعیفاند، و نمیشود با آن بخش بالای مغز آثار هنری و سمبولیسم را درک کرد.
در ریاضیات میکوشند هر نماد معنای مشخص داشته باشد، ولی شاید متنهای رویا دقیقاً ضد این باشند: هیچچیزی مستقلاً معنا ندارد مگر در متن. به گفتهٔ او یونگ حتی به این حالت افراطی معتقد است که یک رویای تنها بهعنوان یک واحد یونیک معنا نمیدهد و سلسلههای رویاها معنا میدهند؛ نه اینکه هیچ نشود فهمید، ولی حتی دو رویای متوالی میتوانند بر معنای همدیگر تأثیر بگذارند. معنا در اثر هنری و رویا لایههای مختلف دارد و عمیقتر میشود، برخلاف فرمالیسم در ریاضیات که میخواهد معنا همان چیزی باشد که نوشته میشود. او میگوید اگر با وضعیت مبهم روبهرو شدید تقصیر شما و او نیست؛ موضوع چنین است.
حیوانات و نیروهای غریزی
او میگوید این جلسه بینظم است: تعدادی سمبل و رویا را با معنایشان میگوید، مثل اطلاعاتی تقریباً بیشکل که شاید بعداً قانع شوید ایدههای نظری یونگ آنها را منظم میکند؛ مثل اینکه سری اسلاید بیاورد و بگوید این کوه است، این دره است، و تا حدی با تداعی آزاد. میکوشد رویاهای مثالی را از کتابهای خیلی معتبر، از رویاهای شخصی خودش یا از آدمهایی بیاورد که مطمئن است تقریباً معنای رویایشان را درست فهمیده؛ ولی احتمال میدهد بعضیشان خیلی دقیق نباشد یا معنیهای عمیقتری داشته باشد، و هر چیزی دربارهٔ هر سمبلی بگوید بخشی از معنای آن است و دیکشنری از سمبلهای رویا درست نمیکند.
از حیوانات شروع میکند چون معنای ثابتتری دارند، در حالی که معنای افراد و مکانهای آشنا به زندگی خود شخص بستگی دارد؛ مثلاً زنبور برای زنبوردار فرق دارد با کسی که فقط میداند نیش میزند. به یاد میآورد که در کتاب آپلی جملهای هست که همهٔ انسانها در ناخودآگاهشان باغوحشی دارند، یعنی حیوانات چیزی از درون ما را بیان میکنند.
ظاهر شدن شیر و ببر در رویا معمولاً همراه با ترس است و تقریباً همیشه نشاندهندهٔ نیروهای غریزی، مخصوصاً نیروهای شهوانی است که دارند خطرناک میشوند. او میگوید دوستی اول گفت وضع تهران بد شده، خانمهایی در خیابان ایستاده بودند، و بلافاصله گفت چند شب است در رویا مرتب شیر میبیند؛ به نظر او حسهای شهوانی در درون آن آدم طغیان میکنند. یک دانشجو هم شیری را دید که یالش را آرایش میکرد؛ به نظر او برخورد این آدم با مسائل شهوانی حالتی فانتزی دارد و رویا اپروچ غلط او را مورد استهزا قرار میدهد.
اسب، اتومبیل و کریر
او میگوید نویسندگان کتابهای سمبولیسم رویا اکثراً مردند و با رویای مردان سروکار دارند، و خودش هم تجربهٔ کمتری در تفسیر رویای زنان دارد؛ دربارهٔ شیر در رویای زن تردید دارد، چون گربهسانان در رویای مردان به زنها اشاره میکنند. اسب در رویای زنها، اگر ظاهر خوبی داشته باشد، با احتمال خوبی به معنای شوهر یا مرد ایدهآل است؛ دلیلش به گفتهٔ او این است که زنها سوار شوهرشان میشوند.
وسیلهٔ نقلیه در رویای مردان بیشتر به شغل و کمتر به خانواده اشاره میکند، چون خانواده بخشی از کریر است و ما سوار شغل خود هستیم؛ معنای عمیقتر اتومبیل میتواند بدن باشد. اتوبوس پر از فشار یا ترافیک یعنی زندگی شغلی پرتنش. او رویایی از خودش میگوید: چهار سال قبل از دانشگاه صنعتی شریف به مرکز تحقیقات آمد، و بعد از حج در رویا از ماشینی در ترافیک پیاده شد، به مسجدالنبی و مسجدالحرام رسید و با حس خوب بیدار شد؛ به نظر او انگار رویا تأیید میکند که از آن شغل پرتنش پیاده شده است.
برای زنها کریر بیشتر به خانواده اشاره دارد تا به شغل، و او میگوید با اینکه فکر میکند اکنون نود درصد زنها مدرناند، وقتی به مسائل خانوادگی خیلی توجه ندارند هنوز اسب میبینند. به گفتهٔ او ناخودآگاه طبیعت است و فرهنگهای سنتی، حتی بدون مشاهده، طبیعیترند؛ در نظریهٔ یونگ یکی از وظایف رویا جبران انحراف خودآگاه از وضعیت طبیعی است. پس زنی که اکنون شغل دارد میتواند شغلش را اتومبیل ببیند و خانواده و شوهرش را اسب، چون اسب کریر طبیعی است و اتومبیل کریر مصنوعی.
در پاسخ به پرسشی میگوید فرهنگهای سنتی به طبیعت نزدیکترند، ولی فرهنگ چیز بدی نیست و اشتباه است که زندگی مثل حیوانات ایدهآل باشد؛ فرهنگ بخش خودآگاه ماست و طبیعتمان در ناخودآگاه است. به گمان او فرهنگ مدرن انسانها را از چیزهای طبیعی دور کرده و شاید به همین دلیل حرف یونگ خریدار ندارد.
رویای تکراری، زنبور و حشرات
او خانمی را نقل میکند که شاید نزدیک چهل سال داشت و ازدواج نکرده بود و بارها میدید که در جنگل اسبی دنبالش میکند، میترسد و به کلبهای میرسد و با صدای پای اسب بیدار میشود. به گفتهٔ او رویا به وضوح ترس از تشکیل خانواده و مردان را نشان میدهد، چون کلبه سمبل خانواده است؛ و رویاهای تکراری معمولاً به مشکلی عمیق اشاره میکنند که حل نشده است. او میگوید میداند که این خانم اکنون ازدواج کرده و کنجکاو است بپرسد؛ میتواند قسم بخورد که دیگر این خواب را نمیبیند، مگر اینکه در زندگی خانوادگیاش همچنان در حال فرار باشد.
زنبور موجودی نیشزن است و به گفتهٔ او شکستهای عشقی در زندگی مردان به صورت گزیده شدن یا احتمال گزیده شدن توسط زنبور ظاهر میشود، مخصوصاً وقتی زنبور یکدانه است. میتواند حالت پیشگویانه داشته باشد: رابطهای که سرانجامی ندارد را شاید ناخودآگاه کشف کند. رویای زنانهای با زنبور به یاد ندارد.
گروه حشرات مزاحم، مثل ابری از پشه یا مورچههایی که روی بدن راه میروند، به ناراحتیهای عصبی اشاره میکنند. او رویای خودش را میگوید: در دورهای که فشار کاری زیاد بود و یکی دو قرص خوابآور خورد، در رویا چنان حشرهکش زد که خود حشرهکش از پشهها مزاحمتر شد؛ آن را تذکری دانست که قرص خوابآور شبیه حشرهکش است و زیادی مصرف شده. میگوید نسبت به مواد شیمیایی احساس خوبی ندارد و اگر زیاد یا نابجا مصرف شوند میتوانند مضر باشند. برای آدمهایی که بیماری عصبی دارند هم گاهی عود بیماری با چنین رویاهایی همراه میشود.
عنکبوت، هشتپا و مار
او میگوید عنکبوت در رویای مردان اشاره به زن به معنای خیلی بدی است، زنی که میتواند مرد را اسیر کند؛ ممکن است همهٔ زنها ویژگی عنکبوتی شدیدی نداشته باشند، ولی استعدادش را دارند، و مردان جلسه میخندند. به گمان او دلیل شباهت این است که سلاح زنانه عاطفی است و زن با تارهای لطیف مرد را به دام میاندازد؛ شعری از ریلکه دارد که میگوید «تارهایت هنوز بر جایند». زن عنکبوتی چهرهٔ اساطیری است، در حالی که مرد عنکبوتی را دنیای مدرن ساخته است.
هشتپا در رویای مرد اشاره به گرفتار شدن در چنگال زنی نیرومند است که معمولاً میتواند مادر باشد. او میگوید در فرهنگ ما مادر مقدس است، ولی در روانکاوی مادر همانقدر که مقدس است میتواند خطرناک باشد. فکر کردن به جنبههای منفی خانواده در شرق تابو است؛ برگمان در سینمای خود صریح است و فیلم «سونات پاییزی» را توصیه میکند. او فیلمی را هم که احتمالاً ایتالیایی بوده و آن را ندیده، فقط شنیده، نقل میکند: مادری که پسرش در زندان است و برای آزادیاش کاری نمیکند، چون ترجیح میدهد پسر زندانی باشد ولی ازدواج نکند.
او میگوید خوابهای عنکبوت زیاد شنیده و از مردی میگوید که هنگام خروج از کشور چند خواب عنکبوت دید؛ ظاهراً همسرش نهایت تلاشش را میکرد که نرود. دربارهٔ عنکبوت یادآوری میکند که در بعضی انواع مادهها بعد از جفتگیری نرها را میخورند و تار عنکبوت شبیه تار عاطفی است.
مار به معنای خطرناکتر و جنسیتر ظاهر میشود، کمتر عاطفی؛ به گفتهٔ او نماد کلاسیکی برای آسیبهای جنسی است. رویای دختری را میگوید که در دوران نامزدی دو سه شب پشتسرهم خوابهای وحشتناک دید، از جمله مورد تعقیب ماری در چمنزاری قرار گرفت؛ این نامزدی در فاصلهٔ کوتاهی از آن رویا به هم خورد. از Jung رویایی نقل میکند که به یاد دارد شاید در «انسان و سمبلهایش» آمده باشد: افسر ارتش که ماری پاشنهاش را نیش میزد؛ مدتها در مأموریت بود، برگشت و دید معشوقش ازدواج کرده، و عواطف پنهان را درون خودش ریخته بود. فکر میکند یونگ به این اشاره میکند که مشکلاتش تا حدودی حل شد وقتی با این حقیقت مواجه شد و دربارهٔ آن حرف زد، و میگوید احتمالاً با کمی خطا نقل میکند.
دستشویی، گربه، پرنده و پایان جلسه
او میگوید پستترین نماد زن در رویای مرد رسماً دستشویی است، وقتی رابطهٔ مرد با زن به حد تخلیهٔ فیزیکی تنزل کرده باشد. رویایی را میآورد که دختری دید در صف طویلی برای دستشویی عمومی ایستاده؛ بوی بد میداد، و تصمیم گرفت منصرف شود، با اینکه دستشویی خلوت و تمیزی هم دید. معنای روشن آن به گفتهٔ او این است که شاید تجربههایی مثل استفاده از دستشویی عمومی داشته و از آنها زده شده، و برگشتن به خانه یعنی ماندن در همان وضعیت تجرد؛ رویا حالت هشداردهنده دارد.
گربه در رویای مرد نمادی نسبتاً مثبت از زن است، چون گربه تمیز است، به زیبایی خودش اهمیت میدهد و ناز دارد. او ضربالمثل «گربه را باید دم حجله کشت» را به این معنا میگیرد که به مردان سنتی تعلیم میدادند ناز و ادای زن را از بین ببرند؛ این تفسیر خودش است و به آن خیلی اطمینان دارد، و آن را حماقت میداند، چون ناز و ادا جنبهٔ مهمی از رفتار زنانه است.
به گفتهٔ او بهترین نماد زن در رویای مردانه پرنده است. رویایی از خودش میگوید: پس از جلسهای که از زنانگی و مردسالاری حرف زده بود، پرندهای شبیه طاووس را دید که میدانست زنی آشناست و پرسید آیا خودت حاضری زن باشی؛ او در رویا حس کرد حاضر نیست. پرنده میتواند اشاره به قوهٔ خیال هم باشد، چون آزادی تخیل شبیه آزادی پرواز است.
زن به صورت مزرعه نماد مثبتی است و به گفتهٔ او نشانهٔ بلوغ روانی مرد است که رابطه با زن را دارای وجه باروری میبیند؛ به گمان او در دوران مدرن مردان تقریباً به این نمیرسند. او میگوید ماجرا از آنجا شروع شد که در توضیح آرکتایپ ماند و امیدوار است جلسهٔ بعد حس کنند چیزهایی هست که یونگ آرکتایپ مینامد. سه کتاب معرفی میکند: «فرهنگ ۱۰ هزار تعبیر خواب» از پاملا بال، «رویا و تعبیر رویا» از آپلی و «فرهنگ تعبیر خواب» از تام چتویند. یکی از حاضران دربارهٔ حشرهٔ غولپیکر میپرسد و او میگوید میتواند به موجودی بسیار تهدیدکننده اشاره کند و خیلی وقتها غولها به والدین اشاره میکنند، ولی بستگی به رویا دارد.
→ متنِ کاملِ این جلسه