او میگوید دیگر نمیخواهد نمادها را یکییکی و بهصورت مطالعهٔ تجربی دنبال کند، و پیش از ورود به آرکتایپ اختلاف یونگ و فروید در تفسیر رویا را یادآوری میکند. بحث با رویای ایرما و دو نگاه برعکس به خودآگاه و ناخودآگاه ادامه مییابد، سپس به آرکتایپ، مطالعهٔ آن از راه اسطوره، دلیل نظری آن و مراحل آنیما میرسد.
متن ویرایششده بر پایهٔ پیادهٔ خودکار گفتار؛ با صوت تطبیق داده نشده.
ادامه نمادپردازی رویا
ادامهٔ این بحث نمادپردازی رویا را میخواهم بگویم ولی دیگر آن حالت مطالعهٔ تجربی — که یکییکی نمادها را بگوییم و سعی کنیم معنایشان را روشن کنیم — از این جلسه دیگر به آن شکل نمیخواهم ادامه بدهم. یادتان باشد انتهای جلسهٔ قبل در مقدمهای گفتم برای وارد شدن به مبحث آرکتایپ — یکی از مهمترین مفاهیم روانکاوی یونگی — به دلیل اینکه سابقهٔ چندانی در روانکاوی و اصلاً در مباحث فلسفی نداشته — و در آنها هم در حد اینکه اصطلاحی بوده و به معنایی به کار میبردند که مشابه معنایی که یونگ مورد نظرش است نیست — میخواهم بروم. بگذارید فقط یادآوری کنم: کاری که در چند جلسهٔ اخیر انجام دادیم این بود که سعی کردم با مثال مطالعهٔ تجربی بکنیم و همینطور سریسری نمادهایی را — که بعداً هم به آنها احتیاج پیدا میکنیم که معنیهایشان را بدانیم — بدون نظم مشخصی گفتم؛ و در کنار اینکه این نمادها را میگفتم، مثالهایی زدم از رویاهایی که این نمادها با همان معانی که دربارهشان صحبت میکردیم در آنها ظاهر شده بود. میخواهم قبل از اینکه وارد بحث آرکتایپ شوم، اشارهای بکنم به موضوعی که قبلاً به طور تئوری دربارهاش صحبت کردیم و حالا در این مثالها باید به طور عملی دیده باشید که چطور اختلاف نظری — که از نظر نوع نگاهکردن به فعالیتهای ناخودآگاه در تئوری یونگ و فروید وجود دارد — تفسیر رویا را در این دو تئوری کاملاً دچار یک اختلاف اساسی با همدیگر میکند.
وزن فانکشن رویا در ناخودآگاه
این اختلاف اساسی در این نیست که به دلیل اعتقاد یونگ به ناخودآگاه جمعی، بار نمادهای ثابت در نظریهٔ یونگ و تفسیر رویای یونگی کمی سنگینتر است؛ شاید حتی بشود گفت وزن به سمت ثبات نمادها بیشتر سنگینی میکند تا به سمت اینکه بخواهیم با شیوهای مثل تداعی، آدمهای خاص معنی نمادهای خاص رویاهای خودشان را بفهمند. این اختلاف که بین نگاه فروید و یونگ به میزان ثبات نمادها و جمعیبودن معنی نمادها وجود دارد باعث میشود شیوهٔ تفسیر رویا در این زمینه از نظر عملی تفاوت کند: فروید از تداعی استفاده میکند؛ سعی میکند هر معنیِ نمادِ رویای یک آدم را از درون خودش، از ناخودآگاه شخصی خودِ آن آدم بکشد بیرون؛ در حالی که یونگ به دلیل اینکه وزن زیادی برای ناخودآگاه جمعی قائل است، ناخودآگاه شخصی چیزی واسطهای بین ناخودآگاه جمعی و خودآگاه حساب میشود. بنابراین یونگ کمتر به تکنیکی مثل تداعی معانی مراجعه میکند. قبلاً گفتهام و باز یادآوری میکنم که به هیچ وجه چنین نیست که تکنیک تداعی معانی بیفایده باشد در تفسیر رویا؛ به دلیل اینکه آدمها در رویاهای خودشان چیزهایی میبینند — دوستان خودشان را، افراد خانوادهشان را — که ممکن است این آدمها یا این اشیاء خاصی که در اطراف این آدمِ رویابین وجود دارد و در رویا ظاهر شده، برای او معنای خاصی داشته باشد. اگر در رویایی ببینم که با یکی از دوستان دورهٔ دبیرستانم جایی دارم میروم، جای سؤال باقی است که این دوست چرا ظاهر شده؟ از آن آدم باید بپرسید احساسش نسبت به آن دوست چیست؛ خودش با تداعیاش شاید شما را به این نتیجه برساند که آن آدم خاص در این رویا چه میکند؛ بعد از ۲۰ سال سابقهٔ دوستی که به هم خورده و همدیگر را ندیدهاند، چطور یک دفعه ناخودآگاه از این آدم در رویا استفاده کرد. اشیاء خاصی که در زندگی یک آدم هست، فضای شغلی که آدم دارد — بنابراین برای تفسیر رویای یک آدم احتیاج به اطلاعات خودآگاهانهای پیدا میکنیم که از محیط زندگی خودش و آدمهای اطرافش دارد؛ به این اطلاعات بهاضافهٔ اینکه گاهی احتیاج پیدا میکنیم با استفاده از تکنیکی مثل تداعی آزاد سعی کنیم مقداری اطلاعات ناخودآگاه شخصی این آدم را بیرون بکشیم؛ ببینیم چه احساس و عواطف خاصی نسبت به جریان خاصی در اطراف خودش دارد و بعداً رجوع کنیم به آن دانشی که از نمادها کلاً داریم که در ناخودآگاه جمعی همهٔ آدمهاست و تقریباً ثباتی از خودش نشان میدهد. من طبعاً برای تفسیر ظاهر شدن نمادی — مثل طاووس — در رویای آدمی که در عمرش شاید از نزدیک طاووس ندیده باشد مثل اکثر آدمها، یا اگر دیده باشند در موقعیتی خاص و مشابه — مثلاً در باغوحش — لازم نیست از تداعی آزاد استفاده کنم. ولی اگر آدمی طاووسفروش باشد یا شکارچی طاووس — تله بگذارد — آن وقت طاووس در زندگی این آدم خیلی ممکن است منطبق با آن مفهوم کلی نماد طاووس برای انسانها نباشد. بنابراین اطلاعات شخصی مطمئناً لازم میشود در تفسیر رویا وقتی که اشیاء و موجودات آشنا ظاهر شده باشند که خصوصیاند و مربوط به خود این آدمها: دوستان، آشنایان؛ و بنابراین تکنیک تداعی آزاد همچنان لازم میشود، منتها وزنی که به آن میدهیم در تئوری Jung کمتر است. این تفاوت خیلی جزئی به نظر من میرسد؛ جور تفاوتی در تکنیک رسیدن به معنی نمادهاست. ولی آن چیزی که میخواهم بهعنوان مقدمه به آن اشاره کنم — که در تمام مثالهایی که زدم باید متوجه این نکته شده باشید و قبلاً هم در بحث تئوری به آن اشاره کرده بودم — این است که اساساً میزان وزنی که به فانکشن رویا میدهیم — بهعنوان عملکردی از ناخودآگاه که حقیقت را دارد به ما منتقل میکند — در تئوری Jung خیلی بیشتر از آن چیزی است که در
تفاوت بنیادی نگاه یونگی و فرویدی به رویا
تئوری Freud هست. یعنی طبیعتاً در تمام مثالهایی که زدم میبینید که رویا و آن عملکرد ناخودآگاه در رویا در جهت این است که واقعیتهای موجود یا حتی اتفاقهایی که احتمالاً در آیندهٔ نزدیک میافتند — به طوری مقدماتش، طوری نه اینکه جور پیشگویی عجیب و غریب باشد؛ مقدمات وقوع یک حادثهٔ روانی در درجهٔ اول، یا حتی حادثهای در اطراف، در زندگی واقعی یک فرد — در رویا اطلاعاتی دربارهٔ چنین حقیقت و واقعیتی ظاهر میشود؛ و اصولاً رویاهایی که دربارهشان صحبت میکردیم چنین تفسیر میکردیم. شما وقتی Jungی نگاه میکنید — برخلاف Freudی که احساسش این است که آرزوهای سرکوفتهٔ خودتان را در رویاها میبینید — احساس نمیکنیم که داریم مجموعهای از آرزوهای یک فرد را میبینیم. دقت میکنید؟ مثالهایی میخواهم بزنم که این تفاوت را مشخصاً نشان بدهد. قطعاً وقتی در رویا میبینید یکی از اطرافیانتان مرده، تفسیر Freud این است که آرزوی پنهانی مرگ این آدم را دارید. اگر دختری خواب ببیند مادرش مرده، بنا به تئوری Freud این نشاندهندهٔ آرزوی پنهان و سرکوفتهٔ مرگ — خواستِ مرگِ مادر — در ناخودآگاه این دختر است؛ خواستهای که اتفاقاً به نظر میآید در دوران کودکی وجود داشته و به ناخودآگاه پس زده شده و حالا در رویا محتوای این ناخودآگاه دارد بیرون میآید. بنابراین چنین نیست که اگر مرگ کسی را انتظار داشته باشید حقیقتی به شما در رویا نشان داده میشود یا تفسیرش این باشد که آن آدم نمیمیرد؛ بلکه نشان میدهد شما میل دارید آن آدم بمیرد. رویاها بیشتر میلها و آرزوهای پنهانی آدمها را از دیدگاه Freud فاش میکنند؛ به همین دلیل از نظر Freud ابزار خوبی هستند برای اینکه بیماریهای روانی، عقدههای عجیب و غریبی که در وجود آدمها هست، مشکلاتی که از دوران کودکی حمل میکنند را با این رویاها شناسایی کنید. ولی Jung چنین نگاه نمیکند؛ نه اینکه اصلاً چنین نگاهی دربارهٔ Jung وجود ندارد ولی وزن اصلی را به این نمیدهد؛ به این میدهد که رویا —
در درجهٔ اول انتظار ما این است که دربارهٔ واقعیتی دارد صحبت میکند. منتها اینکه این واقعیت — مثال خوبی است که این را روشن کند: یونگ آدم سادهای نیست مثل بعضی از این آدمهای عوام که رویایی میبینند، خواب بدی میبینند — خواب میبینند که کسی مرده — فوری سعی میکنند تعبیرش این باشد که ممکن است آن آدم بمیرد؛ چنین احساسی بهشان دست میدهد و بلافاصله ممکن است به خود طرف بگویند مواظب باشد و این حرفها. مطمئناً در تفسیرهایی که در دو سه جلسهٔ اخیر کردم دیدید که اصولاً فضا چنین نیست که چیزی را ببینم و احساس کنم این اتفاق قرار است به همین شکل در عالم واقع بیفتد؛ بلکه در درجهٔ اول تفسیرها حالت نمادین دارند. ثانیاً نکتهٔ خیلی مهم این است که در درجهٔ اول فرض ما بر این است که واقعیتهای روانی درون خودمان را بیشتر میبینیم تا چیزهایی که در عالم خارج اتفاق میافتد. یعنی نه اینکه ممکن نباشد واقعیتی را که در خارج قرار است اتفاق بیفتد در رویا ببینم؛ ولی نکتهٔ اصلی این است که اولاً همهچیز را در درجهٔ اول فرض میکنم درونی است: دربارهٔ واقعیتهای روانی خودم و زندگی شخصی خودم رویا میبینم؛ نه دربارهٔ آدمهای دیگری؛ و در درجهٔ دوم اینکه وضعیت به احتمال زیاد نمادین است؛ نه اینکه چیزی خیلی صریح دربارهٔ عالم خارج گفته میشود. وقتی در رویا میبینید یکی از دوستان شما مرده، در درجهٔ اول باید بروید سراغ اینکه رابطهٔ شما با این آدم دارد از بین میرود و دچار اختلال شده؛ نه اینکه آن آدم میخواهد بمیرد: مثل اینکه این آدم انعکاسی در درون شما دارد در اثر رابطهای که با آن دارید و حالا این رابطه دارد از هم میپاشد. ممکن است مسئله — حتی پاشیدن رابطهٔ دوستی — به طور ظاهری هم نباشد که بخواهید با همدیگر قهر کنید؛ ولی چهرهای که آن آدم در درون شما داشت، به دلیل اطلاعات جدیدی که دربارهاش پیدا کردید، مسدود شده. مثل اینکه اگر در رویا یکی از دوستانتان تبدیل به موجود دیگری شد، به یکی دیگر از دوستانتان شد، بیشتر تفسیر یونگی این نیست که این آدم احتمالاً بهزودی تبدیل به آن میشود؛ تفسیرش این است که رابطهٔ شما با این آدم دارد تبدیل میشود به رابطهای شبیه رابطهٔ شما با آن یکی آدم. مثال مشخصتر: پسری که با دختری رابطهٔ دوستانه دارد، در رویا ببیند این دوستش تبدیل شده به خواهرش — چه تفسیری برای این رویا در نظر میگیرید؟ دوستش میخواهد تبدیل شود به خواهرش.
رویا بهمثابه کاشف تمایلات
یعنی این رابطه از رابطهای دوستانه — که ممکن است حالت عاشقانه داشته باشد — واقعاً دارد تبدیل میشود به رابطهٔ خواهربرادری؛ یا اگر رویا برعکس این باشد، ممکن است معنی برعکس بکنید. بنابراین تفاوت اساسی نگاه یونگی به رویا با نگاه فرویدی این است که رویا کاشف تمایلات عجیب و غریب درونی من نیست؛ کاشف حقایق است، بیشتر در درجهٔ اول. در درجهٔ دوم ممکن است کاشف سری باشد — برای اینکه تمایلات درونی من هم جزو واقعیتها هستند؛ واقعیتهای روانی من هستند — بنابراین ممکن است در رویا به نوعی ظاهر شوند. ولی در نظریهٔ فروید میبینید که به دلایل تئوریک — به دلیل نوع نگاهی که فروید به انرژی روانی و به ناخودآگاه دارد — طبیعتاً دیدگاهش دربارهٔ رویا باید این باشد که ما آن امیال و آرزوهای ناخودآگاه خودمان را — با همان ترتیبی که فروید توصیف میکند که اینها به وجود میآیند و سرکوب میشوند؛ چیزهایی هستند که از خودآگاهی به سمت ناخودآگاهی تبعید شدهاند — وقتی میخوابیم به نوعی تخلیه میشوند: چیزهایی که در زمان بیداری من سدی جلویشان گذاشتم، اینها انرژیهایی دارند و وقتی خودآگاهیام از بین میرود این انرژیها باعث میشوند ظاهر شوند. توجیه فروید دربارهٔ اینکه چرا پسر خواب میبیند پدرش مرده — پسرها زیاد خواب میبینند که پدرشان مرده و دخترها بیشتر خواب میبینند که مادرشان مرده — بلافاصله فروید میگوید این همان نتیجهٔ آن تمایلات ادیپی است که در دوران کودکی وجود دارد و حالا چنین در رویاها خودش را نشان میدهد. ولی یونگ چه تعبیر میکند؟ اولاً وقتی چنین رویاهایی میبینید بیشتر ذهنتان برود سمت اینکه واقعیتی دارد اتفاق میافتد که مربوط به رابطهٔ شما با پدرتان و رابطهٔ شما با مادرتان است؛ و در مرحلهٔ دوم بیشتر ذهنتان برود که این مادر و پدر، مادر و پدر واقعی نیستند؛ نمادیناند و به همان دستهٔ نمادهای کلی تعلق دارند؛ مگر اینکه در رویا نشانههایی باشد که به شما بگوید اینها واقعاً پدر و مادر واقعی خودتان هستند: در فضای رئال، در خانهٔ خودتان، در حالی که برادر و خواهرتان هم حضور دارند؛ اگر پدر و مادرتان را در چنین رویایی طبعاً انتظارتان این است که چیزی مربوط به رابطهٔ خودتان
واقعاً با همان پدر و مادر واقعیتان باشد؛ وگرنه کثرت این رویا — که پسر خواب میبیند پدرش مرده — دلیلش این نیست که عقدههای ادیپی وجود دارند و این امیال کنار زده شدهاند و حالا در رویا ظاهر میشوند: در زندگی این آدم اتفاقی افتاده که رابطهاش با آن سنتهای اجتماعی و سنتهای فرهنگی دارد از بین میرود؛ مسئله رابطه است. اولاً کشف حقیقت است، نه کشف تمایل؛ نه اینکه این آدم میل دارد سنت در نظرش خوار و خفیف شود. آدمی در طول زندگی خودش خیلی سنتی است و به همهٔ سنتها پایدار؛ در دورهٔ نوجوانی و جوانی — اتفاقاً در دوران بلوغ — کمکم رابطهٔ آدمها، پسرها با سنتها و تعلیموتربیتهای سنتی که در هر جامعهای دیدهاند ضعیف میشود؛ یعنی آن جنبهٔ بالغ وجودشان دارد رشد میکند. بنابراین رویای مرگ پدر، رویای مرگ والده، ضعیفشدن والده، به یک حقیقت، به یک واقعهٔ روانی در درون شما دارد به طور نمادین اشاره میکند. پس ویژگیهای تفسیر یونگی این است که رویا دارد به حقیقت اشاره میکند نه به امیال ما. معنی این رویا این نیست که شما دوست دارید تعالیم سنتی را کنار بزنید؛ معنایش این است که چنین اتفاقی در درون شما دارد میافتد. پس به واقعیتها اشاره میکند؛ در درجهٔ اول به واقعیتها؛ در درجهٔ اول به واقعیتهای درونی؛ و در درجهٔ اول به طور نمادین دارد اشاره میکند. شما برای فرض اینکه اینجا حرف از حقایق نیست بلکه تمایلات ناخودآگاه شخصی شما در این رویا ظاهر شدهاند، احتیاج به دلیل دارید. یک بار — یعنی دیفالت — این است که من رویایی میبینم که به حقیقت روانی اشاره میکند؛ این حقیقت دیفالتش این است که درونی است و دیفالتش این است که نمادین بیان شده، مگر اینکه خلافش ثابت شود؛ یعنی فضا طوری باشد که اجازه ندهد تفسیر درونی بکنید، اجازه ندهد تفسیرهای نمادین سطح بالا بکنید. اگر یادتان باشد به این اشاره کردم که لایههای مختلفی از سطح نمادینشدن وجود دارد؛ تقریباً همیشه جور نمادسازی وجود دارد؛ حداقل مادر نماد رابطهٔ شما با مادرتان است؛ واقعاً چنین کمتر پیش میآید؛ باز نمیخواهم بگویم پیش نمیآید. دیفالت این است که ما از نمادها در سطوح کمی بالاتر شروع کنیم و فرض کنیم رویا به واقعیتهای درونی روانی ما دارد اشاره میکند. در حالتهای خاص ممکن است اصلاً به واقعیت اشاره نکند و به تمایلات درونی شما به نوعی داشته باشد اشاره میکند اگر شواهدی وجود داشته باشد؛ و در حالت خاص اصلاً ممکن است نمادین نباشد؛ مثل رویاهایی که یونگ معتقد است واقعاً ممکن است قطعهای از واقعیت را عیناً در رویا ببینید؛ چیزی که در آینده احتمالاً قرار است اتفاق بیفتد. امکان چنین چیزی را رد نمیکند. ولی دیفالت ما این نیست که اگر دیدم دوستم مرد بروم به او بگویم احتمالاً تو داری میمیری؛ یا اگر دیدم یکی از دوستان بیمار شده سعی کنم به او بگویم برود به دکتر مراجعه کند.
نماد مرگ و دیفالت نمادین شدن
اما همانطور که قبلاً در مثالی در جلسهٔ قبل دیدید، بیماری خواب دیده بود که پزشکش در خانه گرفتار آتشسوزی شده و واقعیت این بود که این گزارشی بود از اینکه این آدم در حال مرگ است. ولی باز گزارش به این شکل نبود که مرگ این آدم را صراحتاً در رویا ببیند؛ آن جنبه — دیفالت نمادینشدن — اینجا حداقل وجود داشت. ولی چیزی که به آن اشاره میکنم این است که تمایز اساسی از نظر برخورد با محتوای رویا — آن چیزی که بهعنوان نتیجهٔ تفسیر رویا از طریق یونگی و فرویدی به دست میآوریم — وجود دارد؛ و یکی از آن جاهایی است که اختلافات نظری این دو نفر به طور قاطع خودشان را نشان میدهند. تقریباً رویایی نیست که با شیوهٔ فرویدی تعبیرش کنید و به همان نتیجهای برسید که با شیوهٔ یونگی تعبیر میکنید. اساساً دیفالت فروید این است که تمایلات را دارید میبینید. فروید معتقد است رویا میتواند حالت پیشگویانه داشته باشد؛ چندین بار در همان کتاب کلاسیک تفسیر رویای خودش به این اشاره کرده؛ بارها مثال زدهام. و فروید هم به نمادهای جمعی اعتقاد دارد و در کتاب تفسیر رویایش جابهجا اشاره کرده که نمادهای مردانه و زنانه — نرینه و مادینه — تقریباً به طور بدیهی اشیایی هستند که نماد مادینهاند و اشیاء نماد نرینهاند؛ مرگ ممکن است با نماد مشخصی ظاهر شود؛ حتی — نه تنها نمادهای ثابت داریم — وقتی نماد ثابت داریم، رویاهای ثابت هم داریم که آدمها میبینند. بنابراین اصلاً چنین نیست که فروید اعتقادی به این نداشته باشد. مسئله این است که دیفالت چیست؟ دیفالت فروید این است که آرزوهای پنهان ناخودآگاه شخصی خودمان را داریم میبینیم؛ دیفالت این است که نمادها خصوصیاند و با تداعی آزاد باید به آنها برسید، نه با ارجاع به نمادهای جمعی؛ در حالی که هر دو جور نماد را قبول دارند. ولی اینکه کاملاً دیفالت فروید اینور است و دیفالت یونگ آنور، و چیز مشترک بینشان این است که دیفالت هر دو این است که محتوای رویا درونی است و کمتر بها میدهند به اینکه رویا مستقیماً بخواهد دربارهٔ عالم خارج چیزی به شما بگوید. منتها آن واقعهٔ درونی که کشف میشود دربارهٔ فروید جایگاهش کمپلکسهای ناخودآگاه شخصی است؛ در یونگ اطلاعات و حقایقی است که توسط ناخودآگاه جمعی دارد افشا میشود. من مجموعهای از مثالها زدم؛ هیچکدامشان را — جایی که این حرفها را میزدم — مقایسهای نکردم با اینکه اگر فروید بود چه میگفت؛ ولی شما به راحتی میتوانید این مقایسهها را انجام دهید: یعنی تقریباً هیچکدام از رویاهایی که در این دو سه جلسهٔ اخیر دربارهاش صحبت کردم با استفاده از نظریهٔ فروید این تعبیرهایی را که گفتم پیدا نمیکنند. اگر آخرین رویایی را که جلسهٔ قبل گفتم — که مفصلاً دربارهاش صحبت کردیم یا متنی را خواندم — بگیرید، این رویای ثابتی که آدمها میبینند که در خانهٔ خودشان — که معمولاً خانهٔ واقعیشان نیست — اتاقهای جدیدی پیدا میکنند، معنایش این است: تعبیر یونگی این است که چنین واقعهای دارد اتفاق میافتد؛ واقعهای درونی که واقعی است؛ اولاً درونی است و ثانیاً نمادین: اتاق قرار نیست کسی در درون خودش پیدا کند؛ فضاها و امکانات جدید روانی این آدم دارد پیدا میکند. نوع اتاق — که آشپزخانه باشد، اتاق خواب باشد، نمیدانم کتابخانه باشد، زیرزمین باشد، کتابها در آن وارد نشده — اینها نشاندهندهٔ اشارهای است به اینکه چه جور فضا و امکان جدیدی از نظر روانی در اختیار این آدم قرار میگیرد. بزرگ و کوچیکبودن، پیدا کردن کمد جدید، یا مثل آن رویایی که گفتم کمدی که درش باز میشود و راهرویی میرود و آشپزخانه است و آنور اتاق پذیرایی است و حیاط هم وجود دارد و اینها همه به نظر میآید ناشناختهاند — بزرگبودن و کوچیکبودن فضایی که به وجود میآید به معنای واقعی کلمه دارد اشاره میکند که این آدم به چه مقدار امکانات جدید دست پیدا میکند. ولی دیفالت فروید این است که آرزوی پیدا کردن را نمادین تفسیر میکند؛ درونی هم تفسیر میکند ولی بیشتر چنین است که انگار به آرزوهایی دارد اشاره میکند. و دیفالت فروید حتماً این است که باید به آرزوهای عمیق در دوران کودکی ختم شود: میل به جور آزادی، میل به اینکه امکانات جدید پیدا کنند. و برای همین است که فروید بیشتر دربارهٔ این آدم و تمایلاتش اطلاعات به دست میآورد و برای رواندرمانی از آن استفاده میکند — که این آدم در چه وضعیت روانی است و چه مشکلاتی دارد؛ معمولاً هم دنبال این میگردد که چه کمپلکسهایی وجود دارد؛ آن تداعی آزاد معمولاً فروید را به منشأ کمپلکسها میرساند. یعنی از درون تفسیر چنین رویایی از این آدم میپرسد — اولین سؤال این است: این کمد که درش را باز کردی، آن راهرو، آن آشپزخانهای که دیدی، تو را به یاد چه چیزهایی در زندگیات میاندازد؟ اصلاً به خاطراتت رجوع کن — طرف را در حالتی نزدیک به خلسه قرار میدهد؛ سعی میکند طرف از سری تداعیهای مقدماتی شروع کند تا به تداعیهای عمیقتری برسد. من کاملاً موافقم با یونگ که آن — آن که برایش افتاد — اینکه حتی دیدن سری تابلوهای راهنما در حالت نیمهخودآگاه میتواند آدم را به یاد چیزهایی بیندازد که با کمپلکسهای روانیاش در ارتباطاند؛ مثل اینکه آن کمپلکسها مثل اتراکتورهای یک سیستم دینامیکیاند: شما از نقطهٔ شروعی که تداعیها را شروع میکنید، اگر واقعاً تداعی آزاد انجام دهید، خودبهخود این تداعیها میروند به سمت آن عقدههای روانی، آن خواستههای سرکوبشدهای که در ناخودآگاه شخصی شما وجود دارد. یونگ میگوید — یونگ قبول دارد — که شیوهٔ فروید معمولاً از تداعی آزادی که فروید استفاده میکند — از نمادهای رویا، حوادث رویا — فروید را به معنای واقعی کلمه به آن کمپلکسهای روانی میرساند.
رویای ایرما: شروع نظریه فروید
بنابراین فروید اشتباه نمیکند اگر فکر میکند شیوهای پیدا کرده که میتواند با شروع کردن از رویا به مشکلات روانی آدمها پی ببرد. ولی نکته این است که یونگ قبول ندارد که این معنای آن رویاست؛ تفسیر واقعی آن رویاست که این رویا دارد به آن کمپلکس اشاره میکند. حرف یونگ این است: شما از هر نقطهٔ شروعی تداعیها را شروع کنید — برای اینکه رویایی وجود نداشته باشد، شما برای بیماری رویای خودتان را تعریف کنید و از او بپرسید حالا این چیزهایی که گفتم تو را یاد چه چیزهایی میاندازد — اگر خوب تعریف کرده باشید و فضای ذهنی که در رویا هست را منتقل کرده باشید، این آدم کمکم بعد از مدتی کمی ممکن است زیگزاگ اینور و آنور برود و برود در یکی از همان اتراکتورهای روانیاش و شما چیزی در درونش کشف کنید. منتها علاوه بر این، فکر میکنم یونگ این را هم قبول دارد که بهترین نقطههای شروع برای رسیدن به این نقطههای کور ناخودآگاه شخصی، رویاهای خود شخص است. بنابراین تکنیک فروید کاملاً ارزشمند است ولی نه برای کشف — این دیدگاه یونگ دربارهٔ تکنیک تفسیر رویای فروید و نظریهٔ فروید این است که نظریهٔ فروید دربارهٔ تفسیر رویا این است که اینها نهایتاً به تکنیک مؤثری رسیدهاند که در رواندرمانی واقعاً کمک میکند ولی این چیز نیست؛ پیدا کردن معنی رویا نیست. — این فکر میکنم خاموش شده، درست است؟ دارم اخطار میکنم که حالا کمی حساستر شده موضوع؛ آن یکی هم هی خاموش شود دیگر کلاً. روشن است؛ کاری که میتوانستم بکنم این بود که همینجور مثالهایی که داشتم میگفتم اشاره کنم که حالا فرویدیش چی میشود. تو الان هم — داشتم میآدم؛ حقیقتش نمیدانم بیاورم یا نه — کتابی چیزی بیاورم؛ چند رویای فرویدیِ تعبیرشده بیاورم و بعد سعی کنیم با همدیگر بگوییم یونگیاش چی میشود؛ از همان مثالهایی که قبلاً در آن جلسات دربارهٔ فروید زدیم؛ ولی حافظهام خیلی خوب کار نمیکرد که چه مثالهایی تفسیر کرده بودم. بگذارید بهعنوان مثال مشخص رویای ایرما — مهمترین رویایی که فروید تأکید میکند اصلاً شیوهٔ تفسیر رویای خودش را با کار کردن روی این رویا به دست آورده — را بگویم؛ من همهٔ متنش را کامل یادم نیست، جزئیاتش را، ولی کلیاتش چنین بود: اگر یادتان باشد فروید خودش را در مجلس مهمانی میدید که از جمله ایرما — که یکی از بیمارانش بود — حضور داشت. ایرما در واقعیت بیماری بود که مدتی پیش فروید آمده بود؛ دختر جوانی که فروید به او گفته بود دورهٔ درمانیات تمام شده است. ایرما میآمد به فروید میگفت من هنوز مشکلاتی دارم؛ بعد — اگر یادتان باشد — معاینه میکرد فروید و در گلویش چیزهایی میدید مثل علائم دیفتری. دو تا از دوستانش هم آنجا بودند: پزشکی پیر که به وضعی نسبتاً مسخره در رویا ظاهر شده بود و یکی دیگر از دوستان جوانش که همکارش در بیمارستان بود؛ که آنها اظهارنظرهایی دربارهٔ این وضعیت ایرما میکردند و چیزی به او تزریق میشد. اسم رویا رویای تزریق ایرماست که نهایتاً به اینجا میرسید که قرار بود چیزی به او تزریق کنیم. اگر یادتان باشد تمام تفسیرهای فروید چنین بود: اینکه در رویا این آدم میآید اظهار میکند مشکلاتم حل نشده، ولی وقتی معاینه میشود معلوم میشود مشکلاتش منشأ جسمانی دارد — اشاره به این نمیکند که واقعاً دربارهٔ ایرما مشکلات جسمانی وجود دارد؛ اشاره به این میکند که فروید دوست دارد فکر کند در ناخودآگاه خودش که من کار خودم را درست انجام دادم؛ و اگر این آدم هنوز مشکلی دارد — احساس میکند مشکلات هیستریکش برطرف نشده — اینها دیگر هیستریک نیست؛ اینها مشکلات واقعی جسمانی است؛ و در رویا همین را میدید. وقتی معاینه میشد همه قبول میکردند که اینجا مشکل روانی در کار نیست؛ جور مشکل جسمانی است. اگر پزشک پیر را با وضعی مسخره در رویا میبیند، در خاطر این است که ناخودآگاه از این آدم بدش میآید؛ ناخودآگاهش دارد آرزوی فروید را در اینکه این آدم خوار و خف
یف شود را برآورده میکند. درست؟ حالا ولی بیایید یونگی نگاه بکنیم. اولاً اگر یونگی نگاه کنیم — به دلیل آدمهای آشنای زیادی که هست و فضای آشنایی که رویا در آن اتفاق میافتد، وجود آدمهای آشنا که این آدم با آنان رابطه دارد — طبیعتاً ذهن آدم را میبرد سمت اینکه خیلی تعبیر نمادینی نکنیم: این رویا دربارهٔ همین آدمهاست و دربارهٔ ارتباطهایی که بین این آدمها وجود دارد؛ این رویا دارد صحبت میکند؛ نه اینکه ایرما — نمیدانم — نمادی از بیمار کلاً باشد. کاملاً فضای رئالیستی است؛ بنابراین در سطح نمادین پایینی قرار داریم؛ بنابراین از این نظر فروید خوب تفسیر میکند: اینکه این آدمها به نوعی همان آدمهایی هستند که در اطراف وجود دارند. با توجه به نوع مسئلهای هم که در رویا مطرح است، به نظر نمیآید مسئلهٔ درونیای باشد؛ با اینکه دیفالت ما این است که رویاها اصولاً به حقایق درونی اشاره میکنند، ولی تا حد زیادی اینجا به نظر میآید مسائل دربارهٔ همین بیماری ایرما و اتفاقهایی که در بیرون دارد میافتد بیشتر است تا واقعهای دربارهٔ نوع ارتباط این آدم با اشخاص رویا؛ چون موضوع موضوع بیماری است؛ موضوعی که واقعاً رویا به واقعیت خیلی نزدیک است. اصلاً نمادپردازی خیلی ضعیفی به نظر میآید از نظر اشخاص و مکانها و اینها در آن وجود دارد.
خوانش یونگی رویای ایرما
ولی نکتهٔ اساسی این است که یونگ چنین نگاه نمیکند که این رویا دارد اشاره میکند به اینکه فروید دوست دارد چنین فکر کند؛ بلکه ذهن یونگ بیشتر به سمت این احتمالاً میرفت اگر این رویا را به او میگفتید که رویا احتمالاً دارد به واقعیتی اشاره میکند؛ به واقعیتی که میتواند حتی معنایش دقیقاً همین باشد که مشکلات جسمانی دربارهٔ این آدم وجود دارد که قاطی شده با نوع درمانهایی که — مثل اینکه آن آدم به اشتباه دیگر هر جور درد و مرض خودش را بهعنوان هیستری و مسائل روانی و عصبی خودش تعبیر میکند در حالی که در اینجا به وضوح میبینیم چنین نیست: وقتی معاینه میشود میبینیم مشکلاتش جسمانی است. و اگر فروید این آدم را به شکل بدی میبیند — آن پزشک پیر را — این نیست که میلِ ناخودآگاهش، ناخودآگاه شخصیاش، این آدم را دارد اعوجاجی در او ایجاد میکند برای اینکه فروید از این آدم بدش میآید — به قولی که خود فروید در کتابش نوشته میگوید ناخودآگاه شخصی من انتقام مرا از این آدم گرفت، به دلیل اینکه حرفی زده بود که بدش آمده بود — بلکه رویا دارد اشاره میکند به اینکه این آدم بهعنوان پزشک در تخصص خودش هم، در همان حدی که آنجا آدمی سخیف در رویا ظاهر شده، آدمی سخیف است واقعاً؛ یعنی بهعنوان پزشک آدمی ماهر نیست. من یادم نیست دقیقاً آن ویژگیهای منفی که در رویا بود؛ فکر میکنم پایش میشد؛ آن نمادِ وضعیت واقعی آن آدم است؛ نه اینکه ناخودآگاه فروید آن آدم را چنینشکل میکند؛ بلکه حقایقی اینجا دارد روشن میشود. کاملاً فضای این تفسیر تغییر میکند: یعنی اگر یونگ این رویا را دربارهٔ بیمار خودش میدید، احتمالاً این آدم را میفرستاد که از نظر جسمانی معاینه بشود؛ یا اگر آن بیماری که در رویا به طور جسمانی ظاهر شده تعبیر نمادینی داشت — که منظور بیماری جسمانی نیست بلکه فرض کنید وجود لکههایی — نمیدانم، فکر میکنم در حلق ایرما دیده میشد — جور تعبیر روانی و تعبیر نمادینی داشته باشد که به مشکلات روانی اشاره کند، احتمالاً ذهنش میرفت سراغ اینکه کنجکاوی نشان بدهد که آیا به طور نمادین آن چیزی که میفهمد دربارهٔ این آدم درست است یا نه؛ یعنی مشکلاتی غیر از هیستری، مشکلات دیگری از نظر روانی دارد یا نه. من این رویای تزریق ایرما را نقل کردم اولاً به دلیل اینکه فروید میگوید من همهٔ تئوری خودم را از این گرفتم. پنهان نمیکنم — کلاً همیشه میگویم — که در این جلسات نهایت سعیام را میخواهم بکنم که این سه تئوری اساسی را تا حد ممکن خوب یاد بگیرید و واقعاً نظرم این است که هر سه تئوری در محدودههایی درست کار میکنند؛ فقط مهم این است که بفهمیم کجاها کدام تئوری بهتر کار میکند. یعنی شیوهٔ تفسیر رویای یونگ شیوههای فرویدی را کلاً نسخ نمیکند که آن را کامل کنار بگذاریم: بعضی از رویاها واقعاً ممکن است به آرزوهای ناخودآگاه شخصی به نوعی برگردند؛ ولی دیفالتها کمی دربارهٔ رویا فرق میکند. من بعداً وقتی به بحثهای فرهنگ و کاربرد یونگ رسیدیم، سعی میکنم به شما نشان بدهم که برای تفسیر یک اثر هنری — یک فیلم — کلاً فروید بهتر از یونگ کار میکند؛ دلیلش را هم میگویم که چرا چنین است. نباید انتظار داشته باشید شیوهٔ تفسیر رویای یونگ دربارهٔ خیالپردازیها یا خلاقیت هنری هم به خوبی رویا کار کند؛ برعکس، آنجاها اتفاقاً جاهایی است که تئوری فروید بهتر کار میکند. باز معنایش این نیست که اصلاً هیچوقت کارهای یونگی آنجا به درد نمیخورند: در هر موضوعی این تئوریها در کنار همدیگر — هم نظریهٔ لکان، هم یونگ، هم فروید — چیزهایی به ما میگویند؛ یکی بیشتر چیز میگوید، یکی کمتر؛ بسته به اینکه موضوع چی باشد؛ و اینها در کنار همدیگر به نظر من قابل ارائه و قابل جمعبندیاند. من نهایت سعیام این است که در این جلسات همین نتیجه را نشان بدهم که چرا از لحاظ تئوری قابل جمعاند و چه از نظر کاربردی میتوانیم اینها را در کنار همدیگر به کار ببریم. چیزی که پنهان نمیکنم — بارها گفتهام — این است که قطعاً به نظر من شیوهٔ تفسیر رویای یونگ برتری قطعی و کامل دارد نسبت به شیوهٔ تفسیر فرویدی؛ در مورد رویا: رویا در سطحی از ناخودآگاه معمولاً اتفاق میافتد که بیشتر مربوط به ناخودآگاه جمعی میشود؛ یعنی میزان ناهوشیاری در حدی است که حتی ناخودآگاه شخصی هم غالباً خیلی دخالت نمیکند و غالباً رویا به طور خالص حتی اختصاص دارد به سری نمادهای جمعی. من این رویا را نقل کردم برای اینکه فروید میگوید این رویایی است که با آن همهٔ تفسیر خودم را یاد گرفتم؛ و مهم است ببینیم یونگی چه باید نگاه کند؛ اگر جزئیاتش اینجا بود شاید کمی مفصلتر دربارهاش بحث میکردم. و نکتهٔ خیلی مهم این است که در چاپهای بعدی کتاب تفسیر رویا پاورقی وجود دارد که فروید آنجا نوشته اتفاقاً این مسئله — وجود بیماری جسمانی دربارهٔ ایرما — بعداً تحقق پیدا کرد؛ یعنی فهمیدیم چنین بوده؛ یعنی خود فروید در پاورقی نوشته که این رویا این قسمتش اتفاقاً پیشگویانه بوده؛ و فکر میکنم این اصلاً همهٔ تفسیر فرویدی را نقض میکند.
پاورقی فروید و برتری تفسیر یونگی
یعنی همان اطلاعاتی که فروید به ما میدهد نشان میدهد که اگر رویای تزریق ایرما — که رویای پایهٔ نظریهٔ فروید است — را یونگی تفسیر کنید به نتیجهٔ بهتری میرسید؛ بنا به همین پاورقی که خود فروید نوشته. یعنی اینجا صرفاً احساس گناه فروید یا احساس اینکه دوست دارد ایرما دچار مشکلات جسمانی باشد، چیزهایی نیست که باعث شده چنین اتفاقی را در رویا ببیند؛ بلکه واقعاً ایرما دچار مشکلی جسمانی شده، شبیه همان چیزی که در رویا اتفاقاً ظاهر میشود: یعنی رویا به طور غیرعادی دربارهٔ واقعیتی دارد پیشگویی میکند. و به نظر من خیلی جالب است که فروید این پاورقی را نوشته؛ طبیعتاً نباید مینوشت؛ فکر میکنم آن موقع رقیبی برای فروید وجود نداشت؛ اگر میدانست بعداً نظریهای به وجود میآید که برخلاف فروید چنین نگاه میکند به رویا، طبعاً آن پاورقی تأیید نظریهٔ طرف مخالف است تا اینکه بخواهد نظریهٔ خودش را با استفاده از این رویا بیان بکند یا تأیید کند. من این بحث را تمام میکنم. امیدوارم هیچ ابهامی نباشد که آن اختلاف — خیلی جاها هست که اختلافهای نظری بین فروید و یونگ چندان مشکلساز نیست؛ یعنی کموبیش ممکن است نتایج مشابهی بگیرند — ولی واقعاً رویا جایی است که اختلاف فوقالعاده اساسی است و قطعاً فکر میکنم یونگ برتری دارد. مهم این است که این اختلاف — در هر حال حالا قضاوت را چنین نکنید که این شیوهٔ برخورد بهتر از آن یکی شیوهٔ برخورد است؛ ولی دستکم بدانید در حد خیلی عمدهای اینها با همدیگر اختلاف دارند. همین. چیزی اینجا نوشتهام؛ بگذارید به آن هم اشارهای بکنم. میخواهم این اختلاف عملی نگاه فروید به یونگ را — دربارهٔ مسئلهٔ تفسیر رویا؛ اگر قبلاً اشاره کردهام — حالا کمی دقیقتر به شما بگویم که چطور این کاملاً و قطعی برمیگردد به یک اختلاف نظری اساسی که شاید در اولین جلسه از اینجا شروع کردم: در نظریهٔ فروید شما خودآگاه را بهعنوان اصل میگیرید که در کنارش کمکم ناخودآگاه شکل میگیرد. یعنی انسانی را چنین تصور میکنم که خودآگاهیای دارد در دوران کودکی و بعداً واقعیتهایی توسط والد، توسط تمدنِ اطرافش محدودیتهایی به او تحمیل میشود؛ نیازهایی در اید وجود دارد که قابل بیان و قابل رسیدن نیستند و به تدریج مجبور میشود سری خواستههای خودش، سری افکار خودش را انتقال بدهد به پستویی و آنجا کمکم ناخودآگاهی شروع میکند به شکلگرفتن. محتوای ناخودآگاه در نظریهٔ فروید بیشتر همین است؛ مثل ادراکاتِ خودآگاهی که تبعید شدهاند به جای دیگری. بنابراین در نظریهٔ فروید میشود گفت اساس بر این است که ما از خودآگاهی شروع میکنیم؛ در کنار خودآگاهی کمکم ناخودآگاهی به وجود میآید و معمولاً ناخودآگاه در مقابل خودآگاه — اگر کوچکتر هم نباشد — چیزی در همین مایههاست. ولی در نظریهٔ یونگ درست این ماجرا برعکس است؛ یعنی این اختلافِ عمده دربارهٔ رویا برمیگردد به اختلافی خیلی اساسی: جایی که این دو دقیقاً برعکس همدیگر فکر میکنند. در دیدگاه یونگی ناخودآگاه است که اول وجود دارد و بعد کمکم آن جزیرهٔ خودآگاهی در این اقیانوس سر برمیآورد. چنین نیست که اول سری ادراکات خودآگاه داشته باشیم که در هماهنگیای به سر میبرند و کمکم آنهایی که ناهماهنگ و آزاردهندهاند جایی میروند و تبدیل میشوند به ناخودآگاهی؛ بلکه اول اقیانوسی وجود دارد و کمکم جزیرهای از درون آن ظاهر میشود. ما مجموعهٔ عظیمی از اطلاعات و این ردوبدلشدن اطلاعات بین بدن خودمان، بین مکانیسمهای روانی خودمان با دنیای اطراف و در داخل خودمان داریم که اینها همه حجم عظیمی از اطلاعات و دانش ناخودآگاه را تشکیل میدهند و بعد کمکم شروع میکنیم چیزی به اسم خودآگاهی را شکل دادن. ولی ناخودآگاه شخصی — همان مثال جزیره را در نظر بگیرید — چیزهایی است که از جزیره ما به اطراف جزیره در اقیانوس پرتاب میکنیم؛ قسمتی ممکن است آلودگیهایی ایجاد کند. به نوعی ناخودآگاه شخصی زمینهای است که از درون خودآگاهی — ممکن است بعد از خودآگاهی — به وجود آمده باشد. ولی ناخودآگاه جمعی که چیزی خیلی عظیم و بزرگ است از اول وجود دارد؛ وضعیت ناخودآگاهی در دیدگاه یونگی چنین میشود: اقیانوس بزرگی از ناخودآگاهی داریم اول؛ بعد جزیرهٔ خودآگاهی داریم که کمکم دارد شکل میگیرد؛ و بعد در مرحلهٔ سوم چیزی بینابین شکل میگیرد: چیزی که از ناخودآگاه جمعی کمی خودآگاهتر است اولاً؛ ثانیاً از نظر وجودی هم — از نظر اونتولوژیک — متأخر است نسبت به شکلگیری خودآگاه. نظریهٔ فروید به نظر میآید این جزیره را با همان چیزی که اطرافش وجود دارد نگاه میکند و به مابقی آن عظمت — — آن اقیانوس ناخودآگاهی خیلی کار ندارد؛ احساس فروید این است که آن قابل شناسایی نیست؛ نمیگوید وجود ندارد — بارها تأکید کردهام که فروید با صراحت چندین بار در آثارش اشاره میکند قبول دارد بخشی جمعی هست — ولی میگوید قابل مطالعه نیست؛ و یونگ میگوید اولاً قابل مطالعه است، ثانیاً اصلاً همهٔ تلاش ما باید این باشد که آن را بشناسیم؛ یعنی این قسمتهای خودآگاه و ناخودآگاه شخصی خیلی کوچکاند.
خودآگاهی جنینی و کودکی
شما چنین نگاه میکنید — اولاً بگذارید بدون اینکه به مسئلهٔ رویا اشاره کنیم — واقعیت تجربی به ما میگوید دیدگاه یونگ درستتر است: یعنی به انسانی نگاه کنید که دوران جنینی و کودکی خودش را طی میکند؛ تا ماهها بعد از تولد هنوز به نظر میآید خودآگاهی اصلاً وجود ندارد؛ ولی نمیشود گفت هیچجور چیزی وجود ندارد: اطلاعاتی دارد که بر اساس آن زندگی میکند؛ فانکشنهای درونی فیزیولوژیکش انجام میشود؛ غذا میخورد؛ بنابراین بخشی از وجودش — انگار — ما الان میدانیم خودآگاهی وجود ندارد؛ ولی اگر آدمی — فرض کنید — مریخیای که اصلاً تا حالا انسانِ ن
دیده بیاید، فکر میکند این میداند باید غذا بخورد، میداند کجا غذا پیدا میشود، میداند چه باید بکند؛ اصلاً گریه کند که برایش غذا بیاورند. ما میدانیم — بنا به تجربهٔ دوران کودکی خودمان شاید — که اینجا دانش خودآگاهی وجود ندارد: بچه نمیداند اگر الان گریه کنم مادرم میآید برایم غذا میدهد؛ حتی نمیداند مادر چیست اصلاً؛ نمیداند گرسنگی چیست؛ این چیزها را خودآگاهانه نمیبیند؛ ولی طوری رفتار میکند که انگار همهچیز را میداند. دقت میکنید؟ تمام حرکات بچه بهشدت حسابشده است و نیازهایش را برطرف میکند: اینکه کی باید گریه کند، کی باید شروع کند به فعالیتهای عضلانی برای اینکه بعداً قرار است راه برود — به نظر میآید مثل دانشمندی است که دقیقاً میداند در آیندهٔ نزدیک به چه مراحلی میرسد و چه چیزهایی لازم دارد و همهٔ آن کارها را میکند. ما میدانیم اینجا خودآگاهی نیست که باعث میشود این اعمال دقیق انجام شود، بلکه ناخودآگاه است؛ و این ناخودآگاهش ربطی به ناخودآگاهی شخصی و عقدههای سرکوبشده و اینها ندارد. این منبع اطلاعاتی که اینجا دارد آزاد میشود و این بچه از دوران جنینی — تأکید من این است — حجم عظیمی از اطلاعات در دوران جنینی آزاد شده و همانجا هم در دوران جنینی بچه رفتارهایی پرفکت از خودش نشان داده است. بنا به اطلاعاتی که ما الان میدانیم — در اوایل قرن بیستویکم که اینها نتیجهٔ باز شدن اطلاعات ژنوم است — میدانیم این اطلاعات به معنای واقعی کلمه در کتابخانهٔ خیلی بزرگی نوشته شده و اینها در دوران جنینی باز میشود؛ جسم کمکم شکل میگیرد؛ بچه همراه با اینکه جسم شکل میگیرد شروع میکند حرکت کردن و بهکار بردن این چیزهایی که دارد شکل میگیرد؛ میخورد، دفع میکند، حرکات دست و پایش را شروع میکند، حرکات چشم دارد و به نظر میآید که فعالیتهای لازم را که باید انجام بدهد به طور پرفکت دارد در جنین انجام میدهد؛ همینطور در ماههای اول خیلی پرفکت عمل میکند. بنابراین اطلاعاتی عظیم اینجا وجود دارد؛ ما میدانیم نتیجهٔ خودآگاهی نیست. اینها چیاند؟ اینها از همان اقیانوس ناخودآگاه جمعی است که مربوط به فیزیولوژی، مربوط به مکانیسمهای درونی جسمانی و روانی و آن جنبهای از وجود ما که مشترک است میشود. پس از نظر تجربی واضح است که یونگ دارد درست میگوید: یعنی قبل از اینکه خودآگاهی به وجود بیاید آگاهیهای عمیقی وجود دارد که اینها ربطی به خودآگاهی ندارند؛ اینها همان چیزهاییاند که محتوای ناخودآگاه جمعیاند از نظر یونگ. بعد خودآگاهی به وجود میآید؛ بعد ناخودآگاه شخصی با همان مکانیسمی که فروید توصیف میکند شاید دارد به وجود میآید؛ یعنی جور حائلی بین خودآگاهی و ناخودآگاه جمعی — که اتفاقاً در دیدگاه یونگی میشود چنین تعبیر کرد که این بخش آلودهشدهٔ اطراف جزیره است — که دقیقاً همانطور که فروید تشخیص میدهد مشکلات روانی به وجود میآورد. و وقتی خودآگاهیمان ارتباطش با آن اطلاعات عظیم طبیعی که در درونمان هست قطع میشود و اتفاقهای عجیب و غریبی در خواستههای ما، در دانش ما و تلقی ما از مسائل بیرونی میافتد، آن وقت است که ممکن است دچار جور روانپریشیهایی بشویم. لکان — اینجا همیشه فقط اشاره میکنم — لکان در اینجا نظریهاش نقش خوبی بازی میکند برای اینکه این موضوع را کمی دقیقتر بخواهیم بررسی کنیم؛ یونگ چندان این چیزها را بررسی نمیکند؛ فروید هم همینطور؛ فکر میکنم باید همینجور تمثیلی ساختهام و هی به آن اشاره میکنم ولی بعداً کمی دقیقتر میکنیم وقتی حرف از دیدگاههای لکانی بزنیم.
پرسش شد: این آشغالهایی که میگویی میریزد دور، این چیست — و اینکه آیا ناخودآگاه شخصی میتواند پیش از شکلگیری خودآگاهی باشد. پاسخ دادم: درگیری همزمانی اینها بعد از شکلگیری خودآگاهی میآید؛ بعضی از مشکلات روانی واضح است که در دورانی که هنوز خودآگاهی وجود ندارد — اصلاً در دوران کمتر از یکساله، دوساله — شکل میگیرد. ولی ممکن است — یعنی چیزی که شما میگویید — حتی بشود گفت بخشهایی از ناخودآگاه شخصی قبل از شکلگیری خودآگاهی است؛ منتها فکر میکنم فروید چنین نگاه نمیکند؛ برای اینکه احساس فروید این است که از بدو تولد خودآگاهی در حال شکلگیری است. و یک چیز دیگر: اگر آن مکانیسم شکلگیری ناخودآگاه شخصی فرویدی را قبول داشته باشید — که نیازی وجود دارد، خاصی وجود دارد، سرکوب میشود و بعد انگار خودِ ایگو دارد میانجیگری میکند بین چیزهایی که میتواند به آنها برسد — یعنی اگر ایگو وجود نداشته باشد، اینکه چه چیزی باید سرکوب شود بیمعنا میشود. من حساسیتی ندارم در اینکه چه این ناخودآگاه شخصی از نظر زمانی شکل میگیرد؛ فکر میکنم طبیعی است تصور کنیم بعد از رشد دستکم مقدماتی خودآگاهی — که کمکم مشکلاتی پیش میآید و ممکن است در ماههای اول هم باشد — هیچ اشکالی ندارد؛ در روزهای اول تولد باشد.
فراموشی کودکی در نظریه فروید
بعد اینکه آدمها سالهای اول زندگیشان را یادشان نمیآید، این نمیتواند دلیلی باشد برای اینکه خودآگاهی وجود ندارد. آره؛ ایدهٔ فروید کاملاً این است که خودآگاهی در دوران بعد از تولد وجود دارد و علت فراموشی — اصلاً یکی از چیزهایی که فروید میگوید من توضیح میدهم با نظریهام — این است که ما چرا دو سال، دو سه سال اول زندگیمان را فراموش میکنیم: در اثر آن ترومایی که از عقدهٔ ادیپ ناشی میشود. و روی این بارها تأکید کردهام که فروید معتقد است فراموشی کل دوران قبل از پیشاادیپی نتیجهٔ آن ترومای ادیپی است: همهٔ خاطرات قبلی در اثر این ضربهٔ سنگینی که وارد میشود به کودک، همه را میبرد در ناخودآگاه شخصی خودش؛ تمام خاطرات یکی دو سال اول را از دسترسی خودآگاهیاش خارج میکند؛ برای اینکه مثل اینکه نیازی و تجربهٔ اساسی آنجا به وجود آمده که وقتی میخواهد آن را تبعید کند طبعاً همهچیز همراه آن به ناخودآگاه شخصی تبعید میشود. بنابراین به همین دلیل است که دچار جور فراموشی مطلقی نسبت به ماهها و یکی دو سال اول زندگی خودمان — دورهٔ پیشاادیپی — میشویم. پرسش شد که آیا اخراجگراییای هست که همه را بخواهد بریزد آن درون؟ گفتم من خیلی همدلی ندارم با این نظریه؛ میگویم فروید چنین نگاه میکند. سؤالی که کردید و لازم است جواب بدهم این است که ممکن است فرض کنیم بخشهایی از ناخودآگاه شخصی قبل از اینکه خودآگاهی به وجود بیاید ظاهر شود: از نظر یونگی اینجا نکتهٔ خاصی وجود ندارد ولی فکر میکنم توافق هر دو این است که خودآگاهی خیلی زود شکل میگیرد و ناخودآگاه شخصی هم بعد از بهوجودآمدن خودآگاهی است که دارد به وجود میآید. اصولاً یونگ خیلی به ناخودآگاه شخصی علاقه ندارد؛ مطالعاتش دربارهٔ مکانیسمهای ناخودآگاه شخصی نیست؛ حتی از جایی به بعد در کارهای خودش به شیوهٔ درمانی فروید بر اساس تخلیه و اینها اعتقاد ندارد و شیوهٔ درمانی خودش را تغییر میدهد؛ برای اینکه معتقد است آن خیلی مهم نیست اصلاً؛ محتویات ناخودآگاه شخصی. مثل این است که — باز لازم نیست از آن تمثیل استفاده کنم — لازم نیست شما یکییکی این آشغالهایی را که ریختهاید از درون دریا دربیاورید؛ کافی است خود دریا — — آن ناخودآگاه جمعی را کمی فعالش کنید؛ خودش موجهایی دارد که اینجا را پاک میکند؛ لازم نیست من بروم این آشغال را ریختم، این را از اینجا دربیاورم، بیاورم دوباره بگذارم در جزیره، جایی اینجا دفن کنم؛ اینکه من بروم سراغ این آلودگیها خیلی لازم نیست. جور فرض کنید اگر آدمی موفق شود آن فرایند فردانیت را — که برای صدمین بار از آن اسم میبرم ولی هنوز نگفتهام چیست؛ آن نکتهٔ اساسی شیوهٔ بیان یونگ برای اینکه رشد روانیاش چه اتفاق میافتد — در آدمی فعالش کند، به هر طریق ممکن، هیچ احتیاجی نیست که این آدم یادش بیاید و بررسی کند که قبلاً در گذشتهاش چه مشکلاتی وجود داشته؛ وارد مراحل رشد شود و همهٔ مشکلات روانیاش به نوعی از
اما موضوع این است که بعضی از آدمها مشکلات روانیشان در حدی شدیده که اصلاً نمیتوانید فرایند فردانیت را در او بیدار کنید مگر اینکه شیوههای درمانی را به کار ببرید که ممکن است استفاده از مواد شیمیایی باشد: آدمی را از حالت شدید اسکیزوفرنی دربیاورید و بعد سعی کنید راههایی به او نشان بدهید که چیزهایی تطبیقهایی با خودآگاهیاش و ناخودآگاهی جمعیاش بکند و کمکم آن آلودگیهایی که آنجا اختلال ایجاد میکند از بین برود؛ امواجی به وجود بیاورد. چیزی که میخواستم به آن اشاره کنم این است که وقتی دیدگاه فروید و یونگ تا این حد نسبت به ناخودآگاه شخصی و جمعی — اصلاً رابطهٔ بین ناخودآگاهی و خودآگاهی — برعکس همدیگر است؛ یعنی یکجا کاملاً ناخودآگاهی را بهعنوان بیس داریم و خودآگاهی را بهعنوان زائده؛ در حالی که در فروید برعکس، بیس خودآگاهی است و ناخودآگاهی است که جوری مثل زائدهای نسبت به این خودآگاهی به آن نگاه میکنید؛ آن وقت طبیعی است برخوردشان با مسئلهٔ رویا هم فرق کند. فروید وقتی رویا را تفسیر میکند واقعاً از خودآگاهی شروع میکند: من چه آرزوهایی دارم؟ نگاه کنم ببینم چه بخشی از این آرزوها هست که نمیتوانم در خودآگاه خودم جا بدهم؛ اینهاست منشأ چیزی که رویا را به وجود میآورد و برای معنیکردن رویا باید این چیزها را پیدا کنم؛ دقیقاً روند چنین است: خودآگاهی وجود دارد؛ چیزی از خودآگاهی رفته کنار؛ این چیزی که رفته کنار دارد رویا را به وجود میآورد؛ من برای اینکه بفهمم رویا یعنی چه باید این را کشف کنم، این واسطهای که در میان وجود دارد و منشأش چیزی طبیعیشده از خودآگاهی است؛ یک موقعی این چیزی که محتوای رویاست یک موقعی در خودآگاهی بود؛ انگار دارم رویایی را برمیگردانم به خودآگاهی؛ برای اینکه در دیدگاه فروید منشأ همهچیز انگار خودآگاهی است؛ همهچیز از خودآگاهی شروع میشود؛ بعداً ناخودآگاه شخصی شکل میگیرد و از آنجا رویا درمیآید. بنابراین تفسیر رویای فروید مثل این است که من به شما بگویم چه چیزی قبلاً در ذهنت بود که بعداً فراموشش کردی یا تبعیدش کردی به ناخودآگاه شخصی؛ بنابراین معنی رویا یک موقعی خودآگاه بوده. در حالی که اصلاً یونگ چنین نگاه نمیکند: شما وقتی میخواهید معنی رویایی را تشخیص دهید، بیشتر تأکیدتان باید روی این باشد که این چه چیزی از ناخودآگاه جمعیاش اینجا دارد به صورت واقعیتهایی، اطلاعاتی — در ناخودآگاه جمعی اینجا
ناخودآگاه جمعی و اطلاعات اساطیری
بروز میکند. اصلاً چنین نیست که اینها حتی روزی در خودآگاهی این آدم گذشته باشند؛ کاملاً ممکن است چیزی از اعماق ناخودآگاه جمعی — بدون اینکه کوچکترین ردی در خودآگاهی گذاشته باشد — دارد وارد رویا میشود؛ و رویا اتفاقاً آن کانالی است که دارد سعی میکند ناخودآگاه جمعی را وارد خودآگاهی کند؛ و اگر تفسیر خوبی ارائه دهید، چیزی که هیچوقت در خودآگاهی نبوده حالا دارد از طریق کانال رویا وارد خودآگاهی میشود. میخواهم تأکید کنم این تفاوت اساسی نگاه این دو آدم به اولویت دادن به خودآگاهی یا ناخودآگاهی طبیعتاً نتیجهاش این است که دربارهٔ رویا میبینید انگار برعکس دارند نگاه میکنند به محتوای رویا: محتوای رویا هیچ اشارهای به محتوای گذشتهٔ در خودآگاهی آدم نمیکند. بیایید سر آن موضوع اصلی که در جلسهٔ قبل به آن رسیدیم. اگر یادتان باشد تعدادی به طور پراکنده نمادها را گفتم همراه با سری رویاها بهعنوان مثال — که موضوعی بود که باید کمی دربارهاش کار میکردیم — ولی هدف فرعی این بود که در ادامهٔ بحثهایی که قبلاً داشتیم برسیم به این مفهوم آرکتایپ. در این جلسه میخواهم دستکم شروع کنم موضوع مفهوم اساسی نظریهٔ یونگ را — که شاید هر کتابی، هر مطلبی، حتی یک صفحهای هم دربارهٔ یونگ بخوانید حتماً بخش عمدهاش دربارهٔ مفهوم آرکتایپ و انواع آرکتایپهایی است که یونگ دربارهشان صحبت کرده. مقدمهای را که جلسهٔ قبل گفتم یک دور یادآوری کنم به شما: چیزی که به طور تجربی با استفاده از نگاه یونگی از رویاها میفهمیم این است که چیزهایی، حقایقی در رویاها به صورت نمادین ظاهر میشوند: من فرض کنید وقتی میوهای میبینم، این دارد به چیزی اشاره میکند؛ به واقعیت روانی به طور خاص دارد اشاره میکند و همینطور الی آخر؛ حیوانات معنی پیدا میکنند؛ کارهایی که آدم در رویا میکند معنی پیدا میکند؛ مکانهایی که در آن قرار میگیرد — مکانهای طبیعی یا غیرطبیعی — معنی پیدا میکنند و الی آخر. و اگر بخواهم
این دیکشنری را همینطور بسطش بدهم ممکن است به نمادهایی بربخورم. چیزی که دفعهٔ قبل گفتم چنین است: مفاهیمی دارم که وقتی به واقعیتهای روانی خودم فکر میکنم لغتنامهای در ذهن من هست؛ از واژهٔ عشق استفاده میکنم، از واژهٔ دوستی، دشمنی، برای بیان حالتهای روانی خودم؛ از واژههای دیگری، امکانات، نمیدانم، روانی، دانش، از چیزهایی استفاده میکنم؛ بعد میگویم اگر نماد شیرِ خوردنی در رویا ظاهر شد میتواند نماد دانش باشد؛ نان میتواند نماد چیزی انرژیزا باشد. برای تعبیر این نمادها دارم از سری واژه استفاده میکنم؛ واژههایی که در فرهنگ ما برای بیان وضعیتهای روانی و جسمانی و حقایقی که مربوط به انسان است وجود دارد. چیزی که دفعهٔ قبل گفتم این است که کاملاً میتوانیم انتظار داشته باشیم مجموعهٔ لغات، مجموعهٔ مفاهیمی که برای حرفزدن دربارهٔ دانش روانی خودمان داریم کافی نباشد؛ و حالا ممکن است نمادهایی ببینیم که چیزی نداشته باشیم جایش بگذاریم. بنابراین بررسی — یعنی تلاش برای بهوجودآوردن لغتنامهای که به من بگوید این نماد چه معنایی میتواند داشته باشد، به چه چیزهایی میتواند اشاره کند — ممکن است مرا به اینجا برساند که اصلاً چیزهایی وجود دارد که هنوز ما برایشان اسم نگذاشتهایم و مجبور شوم اسمهای جدید ایجاد کنم؛ و این دقیقاً مفاهیم جدیدی است که Jung وارد میکند؛ از دیدگاه خودش مفاهیم تجربیای هستند که چنین وارد میشوند. همهٔ این جلو انداختن بحث نمادهای رویا در این موضوعات — در این بحثهایی که اینجا میکنم — به این دلیل بود که به شما نشان بدهم طبیعتاً چه مفهوم آرکتایپ و انواع آرکتایپ وارد نظریهٔ Jung میشود. من بهعنوان مثالی خیلی مشخص — که قبلاً هم در رویاها اشاره کردم چنین چیزی ظاهر میشود — همهٔ مردان در رویاهای خودشان در سنین مختلف دختربچهها، دخترها یا زنهای ناشناسی را میبینند که به هیچ وجه اینها به زندگی عادی این آدمها ربط ندارد. این در لغتنامهٔ ما نماد چیست، این موجود؟ همیشه حس ویژهای نسبت به این دختر ناشناس، نسبت به این زن ناشناس وجود دارد؛ پس معمولاً چنین است که حس علاقهٔ شدیدی وجود دارد؛ حس حمایتکردن و گاهگاهی حس خطر وجود دارد؛ موجودیتی دارد این نماد. Jung ادعا میکند ۱۰۰ هزار رویا را تعبیر کرده است؛ بیایید فرض کنیم ۷۰ یا ۸۰ هزار تایش مربوط به مردان بوده؛ در این ۷۰ یا ۸۰ هزار رویا هزاران رویا احتمالاً وجود داشته که چنین موجودی در آن ظاهر شده و تقریباً فانکشن و معنیشان شبیه همدیگر بوده است. این چیست؟ من چگونه اشاره کنم که این به چه چیزی دارد اشاره میکند؟ Jung واژهای وضع میکند که معادل با این نمادی است که اینجا دارد مشاهده میشود؛ میگوید اینها نمادهای آنیما هستند: آنیما واقعیتی درونی است؛ در درون هر مردی انگار زنی دارد زندگی میکند؛ چیزی وجود دارد به اسم آنیما؛ این آنیما نمادهای گستردهای ایجاد میکند که در رویاها اینها به آنیما اشاره میکنند؛ آنیما واقعیت روانی است که قبل از Jung کسی اسمی برایش نگذاشته. از کجا کشف میشود؟
ضرورت مفهوم آرکتایپ
از کجا لازم میشود که من چنین واژهای را به کار ببرم؟ برای اینکه نمادهایی دارم که معلوم نیست اینها چیاند؛ همهشان محتوای مشترکی به نظر میآید در رویاهای آدمها دارند؛ در همهٔ رویاهای همهٔ آدمهای ما ظاهر میشوند ولی احتیاج دارم مفهومی را تعریف کنم و مقابلش بگذارم. آرکتایپهای مهم: آنیما، آنیموس، پرسونا، خویشتن یا سلف، پیر خرد. پیرمردی ظاهر میشود؛ در رویاهای هم زنها و هم مردان چنین چیزهایی را میبینند: مردی معمولاً مسن که — معمولاً حرف میزند در رویاها و همیشه حرفهای قاطع و کاملاً درست میزند و راهنمایی میکند. خیلی چنین نیست که تعداد رویاهایی که آدمها چنین چیزی میبینند زیاد باشد ولی ممکن است در طول عمرش آدمی چندین بار چنین رویایی ببیند: وقتی دچار مشکلاتی در زندگی خودش است و یک دفعه در رویا، در جایی که شاید انتظار ندارد مردی ظاهر میشود و خیلی قاطع میگوید این کار را بکن یا این کاری که دارید میکنید اشتباه است. پیر این موجودی که ظاهر میشود، معنی این، آن آرکتایپی است که یونگ اسمش را میگذارد پیر خرد؛ آرکتایپی که در همهٔ مردان و زنان به طور مشترک وجود دارد؛ مثل نمادی از عقل و عقلانیت. واژهٔ عقل واژهٔ خوبی نیست برای اینکه دوران مدرن به معنای خیلی خاصی اشاره میشود و به آن میگویند عقل؛ حداقلش این است که این عقلی که در فرهنگ مدرن به آن اشاره میکنیم — به قول معروف — عقل مذکر است؛ چیزی کاملاً مردانه است؛ به همین دلیل زنها ناقصالعقلاند: این عقلی که مردانه است را آنها کمتر دارند و مردها چیزی از عقل را که در زنها بیشتر است به رسمیت نمیشناسند؛ به رسمیت نمیشناسند؛ فرهنگ مردسالار اصلاً ویژگی اساسیاش همین است دیگر: آن چیزهایی که در زنها بیشتر است مردها با آن خیلی آشنایی ندارند، به رسمیت هم نمیشناسند و طبعاً زنها موجوداتی ناقص به نظر میرسند؛ و چون این فرهنگ، فرهنگ عمومی است و هم به مردها و هم به زنها تعلیم داده میشود، کمکم زنها باور میکنند که موجوداتی ناقصاند؛ بنابراین تبدیل میشوند به موجوداتی که نهایت سعیشان را میکنند کمبود خودشان را جبران کنند؛ با اینکه با این شیوه که ادای مردها را دربیاورند؛ و چنین نهضتی به وجود میآید که به آن میگویند فمینیسم. فمینیسم معنایش این است که اصالتِ زن است؛ در حالی که درست، این برخلاف اعتقاد به اصالت زن است: این دقیقاً اعتقاد به اصالت مرد و مردانگی است — که عقل همان عقل مذکر است و چیزهای خوب همان چیزهایی است که مردها دارند — حالا زنها باید جیغ و داد کنند و تلاش کنند که ما هم آن کارها را میتوانیم بکنیم؛ و کاملاً — من فکر میکنم — فمینیسم — ببخشید — مثل آن اصطلاحی است که داریم و میگویند به کسی که کچل است میگویند زلفعلی؛ واقعاً در تمام دنیا چنین است: خیلی از مکاتب اسمشان درست برعکس آن چیزی است که هستند؛ نمونهٔ خیلی واضحش فمینیسم که جور — به نظر من — ریشهاش جور اعتقاد به اصالت مرد است و اینکه زنها اصالتی برای خودشان قائل نیستند. این بحث خیلی چیز خارج از موضوع است؛ میل ندارم اصلاً؛ فقط اشارهای بکنم؛ دست خودم هم نیست معمولاً کار را میکنم. دربارهٔ پیر خرد داشتیم صحبت میکردیم: پیر خرد در رویای زنها هم ظاهر میشود؛ یعنی شما از ناخودآگاه جمعی بپرسید، فکر نمیکنم نظرش این باشد که عقلانیت چیزی است که فقط — — البته پیر خرد به طور عمومی چنین است که به صورت پیرمرد ظاهر میشود معمولاً تا زنها؛ کمی دربارهٔ اینکه معادل زنانهاش چیست وارد نمیشوم؛ فکر میکنم اینجاها از آن جاهایی است که خود یونگ هم حرفهای قاطع و دقیقی نمیزند؛ برای اینکه تعداد رویاهایی که بررسی کرده و اسطورههایی که بررسی کرده محدود است. این روشن است؛ پس ما داریم چه میکنیم؟ مجموعهٔ عظیمی از نمادها داریم و داریم سعی میکنیم معنیهایی برایشان قائل شویم؛ هر جا دیدیم نمیتوانیم معنی مشخصی — آن مفهومی که این نماد دارد — اسم آشنایی نداریم، برایش اسمی میگذاریم؛ برخلاف اینکه بعضیها فکر میکنند — نمیدانم — آرکتایپها؛ آرکتایپ — این واژه را بگذارید یک بار بگویم چون انگلیسیاش را دارم به کار میبرم — از آرکتایپ ترجمهٔ تحتاللفظیاش میشود «سنخ باستانی»: تایپ به معنای سنخ و آرک به معنای — مثل آرکیولوژی، یعنی باستانشناسی — چیز باستانی. و اینها چیزهایی هستند از دیدگاه یونگ که به عمیقترین اطلاعات و مفاهیم ناخودآگاه جمعی مربوط میشوند که از دوران باستان وجود داشته؛ چنین نیست که مرد دوران مدرن تازه در آن به وجود آمده باشد؛ هر انسانی به دلیل موجودیت انسانی خودش با این آرکتایپهایی مثل آنیما و آنیموس و اینها در درون خودش سروکار داشته. من با امید به اینکه موضوع کاملاً مشخص است و ضرورت اینکه سری مفاهیم جدید ایجاد کنیم مشخص است — اگر قبول کرده باشید کل دیدگاه یونگ را دربارهٔ تفسیر رویا و دربارهٔ ناخودآگاه و اینها — وقتی چیزی را میگویم و انتظار دارم بگویم از این مقدمات این را فهمیدید، معنایش این نیست که این درست است و داریم دربارهٔ حرفهای درستی میزنیم؛ در نگاه یونگی باید بفهمید که چرا یونگ باید چنین چیزهایی را پیش بکشد، این مفاهیم را. موضوع این است: مثل اینکه بگویم نظریهٔ نیوتن را چنین میشود، چنان میشود، این را فهمیدید؟ میگویید آره.
سوالهای همیشگی درباره آرکتایپ
نه اینکه قبول کرده باشید این درست است: اینکه نظریهٔ یونگ چیست، این مفاهیمی که دارد وارد میکند چیاند و چرا ضروری است این مفاهیم وارد شوند. چه شیوهای داریم؟ الان سؤالهایی هست — اینها باز سؤال همیشگی — اینها از کجا آمدند؟ چطور باید اینها را دستهبندی کنیم و بشناسیم؟ چه فایدهای دارد که اینها را بشناسیم؟ فقط فایدهاش این است که فرض کنید واژهٔ جدیدی دارم، آن نمادی که دربارهاش صحبت میکنم، بگویم آنیما: این، این، این؛ چیزِ دختربچهای که در رویا دیدی آنیما است. همین کافی است مثلاً؛ همین که الحمدلله این رویا را فهمیدیم؛ در این رویا آنیما ظاهر شد. یا نه، مطالعه کرد — من میتوانم به جرات بگویم — از لحظهای از زندگی یونگ تا آخر عمرش تقریباً گذشته به شناخت آرکتایپها. چرا مهم است که این همه آدم تلاش کند این مفاهیم را دستهبندی کند، بشناسد و وارد جزئیات شود؟ موضوع دقیقاً این است که اینها جزئیات دارند: آنیما همینطور یک واژه نیست؛ این آنیما میتواند شکلهای مختلف پیدا کند؛ فهمیدن اینکه آنیما چه ویژگیهایی میتواند داشته باشد در آدمهای مختلف و هر کدامش از نظر روانی یعنی چه، آن وقت معنی پیدا میکند. اگر من آنیما را کلاً خوب شناخته باشم — آنیما چه صورتهایی میتواند پیدا کند، چه حالتهایی میتواند پیدا کند، چه انحرافهایی در آنیما ممکن است به وجود بیاید — اگر این را بدانم، آن وقت وقتی شما در رویایتان دختربچهای را بهعنوان آنیما میبینید، با اینکه زنی کاملی را یا جادوگری را بهعنوان آنیما وضعیت آنیمای شما — یعنی — اطلاعاتی بسیار عمیق دربارهٔ وضعیت روانی شما به دست من میآید. پس اگر این آرکتایپها را خوب بشناسم و بدانم که اینها چه؛ آنیما یک نقطه نیست؛ آنیما مجموعهای از چیزهاست، کمی قسمتِ محوی از روان است؛ آنیمای آدمها میتواند منحرف شود، میتواند رشد کند یا عقبافتاده باشد؛ بنابراین با فهمیدن اینکه وضعیت آنیما چه چیزهایی میتواند باشد، مطالعهکردن آنیما کلاً میتوانم از رویاهای شما تشخیص بدهم که آنیمای شما در چه وضعیتی است و احتمالاً چه مشکلاتی دارید از نظر آنیمایی: مشکلات آنیمایی منفی دارید، آنیمای مثبت دارید و همینطور الی آخر. و اینها از کجا میآیند؟ بنابراین بخش عظیمی از مطالعات اینجا الان وجود دارد که من کمکم میخواهم بگویم یونگ چه سعی کرده این کار را انجام بدهد و چه دارند این کار را ادامه میدهند؛ و این منبع عظیمی است از شناخت مکانیسمهای روانی، مشکلات روانی و اینجور چیزها. نکتهٔ اول اینکه چطور مطالعه کنیم: من شما را از راهی آوردم که به نظرم آمد طبیعیتر است؛ اولاً از مطالعهٔ رویاها شروع کردیم به دلیل اینکه همهٔ ما — خلاصه — خواب میبینیم؛ میدانیم خواب چیست و خیلی از خوابهایی که من اینجا دربارهاش صحبت کردم سعی کردم برایتان آشنا باشد؛ اگر خودشان ندیده باشید چیزی شبیهش را دیده باشید؛ بنابراین از جایی شروع کردم که جورایی آشناییتان با آن بیشتر بود؛ احتمالاً برایتان جالبتر است؛ همهٔ ما خواب میبینیم و همهمان دوست داریم — اگر واقعاً قبول کرده باشیم رویاها محتوای جالبی برای کشفکردن دارند — همهمان جوری مثل اینکه مسئلهٔ مشترکی داریم. ولی برای شناخت رویاها بهتر — برای شناخت آرکتایپها بهترین منبع رویاها نیست؛ اسطورهها هستند. من معمولاً — کلاً وقتی درس دانشگاهی میدهم — خیلی از کلاس سؤال میپرسند و خیلی بدم میآید از اینکه از همینجوری بیایم بگویم این — نمیدانم — این قضیه است، چنین ثابت میشود و اینها. حداقل در هر جلسه فکر میکنم ۴۰ یا ۵۰ تا سؤال میپرسند؛ این بیشتر حالت محاورهای است؛ ولی این کلاس هیچوقت چنین نبوده، برای اینکه فکر میکنم شما خیلی پرتید از مرحله.
کمتر جایی پیش میآید که با صرفهجویی در زمان چیزی میگویم و کمتر پیش میآید احساس کنم از این حرفهایی که تا حالا زدهام، شما باید همین الان بتوانید بفهمید — که چرا — فکر میکنم این موردی است که میتوانم از شما بپرسم: چرا اسطوره مناسبتر از رویا است؟
چرا من از اسطورهها شروع نکردم درس را؟ برای اینکه اصلاً احتمالاً شما با اسطورهها هیچ آشنایی ندارید؛ ممکن است علاقهای هم نداشته باشید که گاو شاخدار یونانی چه کرده و خدایان یونان کیان بودند و چه کارها میکردند، چه کارهای بدی میکردند. اسطوره به نظر میآید جور مطالعهٔ خاصِ عدهای آدمهاست؛ مثل مطالعهٔ تاریخ است و اتفاقاً آن قسمتی است که — اگر یکی دو اسطوره هم شنیده باشید — پر از چیزهایی دیگر مثل داستانهای جن و پری و اینهاست؛ چنین به نظر میآید آدم تعجب میکند: عدهای آدمها یک موقعی چرندیاتی را به همدیگر بافتهاند. در نگاه اول به نظر میآید اسطوره — همانطور که کیمیاگری — مشت پرتوپلاهای عدهای آدمِ مجنون است که میخواهند — نمیدانم — از حرص اینکه مس را تبدیل — معمولاً دیدگاه این است دیگر: مشتی آدم حالا بیکار بودند؛ میخواستند طلا؛ فکر میکردند میتوانند مس را تبدیل به طلا بکنند؛ معرفت عمومی نسبت به کیمیاگری همین است. اسطورهها هم همینطور: مشت تخیلات عجیب و غریبی که معلوم نیست چرا تمام ملتهای دنیا با این فشار این چرندیات را به وجود آوردند و حفظ کردند؛ و اصلاً فرهنگ باستانی بشر همین اسطورهها بوده. بنابراین فکر میکنم جای خوبی برای اینکه به اینجا برسیم که مفهوم آرکتایپ و ضرورت وجودش را مطرح کنیم و اینها نبود؛ ولی از الان فکر میکنم خوب است دستکم این موضوع دربارهاش صحبت شود که بیشترین مطالعات مربوط به آرکتایپ از طریق اسطوره انجام میشود و این دلیل خیلی خوبی
اسطوره بهمثابه منبع مطالعه آرکتایپ
دارد. حاضری فرمول واضحتری را گفت: چون در طول نسلها انتقال پیدا کرده و یک جامعه چرخیده؛ دقیقاً آرکتایپ اگر قالبی باشد — قالب خاصی — که چیزی در آن ریخته شده و حالا با توجه به شرایط شخصی یک نفر شکلهای مختلف بگیرد، ما به آن قالب کار داریم؛ دیگر در شکل جزئیاش کار نداریم؛ بنابراین دنبال چیزی میرویم که در طول نسلها منتقل شده و با ناخودآگاه درگیر باشد؛ اسطوره بهتر با ناخودآگاه جمعی درگیر است؛ به طور — یعنی — خالصتر است؛ نه اینکه بیشتر درگیر است؛ تا رویا که سیرهٔ شخصی قاطیاش دارد. گفتم دقیقاً همین است؛ خوشحالم که چیز دیگری نگفتید؛ چون دست بلند کرده بودید و باید از شما میپرسیدم؛ جوابش دقیقاً همین است: اسطوره مثل رویایی است که یک جمع دیده است. آدمی بارها در حالت خیالپردازانه و رویاپردازانه چرندیاتی — حتی خیلی از رویاها — ممکن است اسطورهها به معنای واقعی کلمه منشأشان رویای آدمی خاص باشد؛ ولی آن آدم این را تعریف کرده؛ آدمهای دیگر این را شنیدهاند؛ وقتی داشتند تعریفش میکردند، آن قسمتهای شخصی آن آدم را — که برایشان خیلی جالب و مفهوم نبوده — دخالتهای ناخودآگاه شخصی آن آدم را به تدریج در طول زمان از بین بردند. آره. بنابراین اسطوره دقیقاً مثل رویای شخصی یک آدم است که از کانال ناخودآگاهی خیلی آدمهای دیگر گذشته و تبدیل به چیزی جمعی شده؛ بنابراین آن عنصرهای ناخودآگاه جمعی در اسطورهها نمود بهتری دارند تا ناخودآگاه شخصی. کاملاً ممکن است رویای شخصی ببینم که بخش عمدهاش مربوط به مسائل شخصی خودم باشد؛ ممکن است آن پری که در رویای خودم دیدم شبیه آدمی باشد که من میشناسم؛ ولی وقتی — به دلیلی که آدمهایی در زندگی من ارتباطی با من داشتند و این تغییر شکلها و تغییر رفتارهایی داده باشد — آن را وقتی نقل میکنم برای جمعیت، آن آدمها از آن بخشهایی که برای من به طور شخصی جالب است برای آنها جالب نیست؛ آن قسمتی که برای همهٔ آدمها به طور عمومی جالب است را جذب میکنند؛ وقتی دارند نقل میکنند تغییراتی در آن میدهند و نهایتاً مثل چیزی است که از فیلترهای مختلف رد میشود و هر قسمتش که جمعیتر و عمومیتر است در همهٔ ناخودآگاه به چنین شکلهایی که ظاهر شده باقی میماند. اگر اسطورهای، اگر داستانی که کسی ساخته اصلاً محتوایش شخصی باشد، برای مردم جالب نیست و تبدیل به اسطورهٔ قومی نمیشود. مثال: من برای پسرم میگویم؛ پسرم برای پسر خودش تعریف میکند؛ نوه برای پسر خودش تعریف نمیکند؛ جالب نیست برایش اصلاً؛ من رویایی دیدم که شخصیتهای عجیب و غریبی که برای من جالباند در آن وجود دارد. بنابراین انتظار دارم این وضعیت وجود داشته باشد که در اسطورهها محتوای ناخودآگاه جمعی بهتر بروز کند، با اطمینان بیشتری بروز کند. یک دلیل فرعی سادهٔ دیگر هم وجود دارد و آنم این است که اعتماد من به اینکه این رویایی که دارم به آن استناد میکنم واقعاً آدمی دیده خیلی کمتر است؛ آدم ممکن است دروغ گفته باشد؛ ولی اسطوره را که دیگر چیزی است که دروغی در کار نیست؛ این اسطوره وجود دارد؛ اصلاً آن متن را که کسی نرفته روی سنگ بنویسد و بگذارد جایی و بگوید این مال ۵۰۰۰ سال قبل؛ تقلب نمیشود کرد در اسطوره؛ سندیت اسطوره بیشتر از سندیت رویایی است که چند آدم دیده باشند و همهشان ممکن است با هم توافق کرده باشند و آمده باشند به این برای اینکه سر یونگ کلاه بگذارند؛ بگویم همهشان رویای مشترکی را تعریف کردند برایش؛ ولی اینکه این احتمال — احتمال قوی نیست ولی — سندیت اسطوره قطعاً بهعنوان فکتی علمی بیشتر از سندیت رویا یا چند رویاست. پس میتوانیم بیس مطالعاتمان را روی اسطورهها بگذاریم که الحمدلله به اندازهٔ کافی زیادند: تمام قومها اسطوره دارند؛ و به طور شگفت — اصلاً یکی از دلایل عمدهٔ اعتقاد اولیهٔ یونگ به وجود ناخودآگاه جمعی و حتی پذیرش ناخودآگاه جمعی از طرف فروید — این است که این اسطورهها بینهایت به هم شبیهاند: عنصرهای مشترک دارند، وقایع مشترک دارند؛ گاهی اسطورهای در همهٔ اقوام تقریباً وجود دارد؛ فرض کنید آرکتایپ قهرمان: قومی نیست که قهرمان نداشته باشد؛ و اینکه این قهرمان معمولاً سفری میرود و برایش اتفاقهایی میافتد: رستم از هفتخان رد میشود؛ اودیسه مسافرت خودش را میرود که خیلی طولانیتر از هفتخان رستم هم هست؛ و معمولاً — الان اصلاً میگویند سفر اودیسهوار — برای اینکه آن نمونهٔ اسطورهای چنین است که قهرمان مسافرت میرود و بعد در طول سفر وقایعی را از سر خودش میگذراند که این وقایع معمولاً نظم و ترتیبی دارند؛ یعنی معمولاً سفر قهرمان در اسطورهها شباهتهایی به همدیگر دارند؛ و این نوع اسطورهها بیس آن چیزی هستند که در ادبیات — آن نوع ادبی — هستند که به آن میگوییم رومنس. رومنس معمولاً داستانهای عاشقانه را میگویند؛ ولی به معنای دقیق کلمه از نظر ادبی رومنس این است: در کتابهایی ادبیات درستحسابی که انواع ادبی را تقسیمبندی میکنند، رومنس داستانی است که قهرمانِ مسافر دارد و در آن جریانی برایش اتفاق میافتد؛ اصلاً لازم نیست در آن رابطهٔ عاشقانهای وجود داشته باشد؛ آن حس سفر و ماجرا و ماجراهای پیدرپی مثل هفتخان؛ اینها اسطورههای چنین؛ ما در همهٔ اقوام داریم؛ و اینها اصلاً نوع ادبیای را تشکیل میدهند که همین الان هم داستانهای چنین میبینید که نوشته میشود و در ادبیات سینمایی — مخصوصاً داستانهای فانتزی — وجود دارد که مخصوصاً در ادبیات کودکان به شدت رومنس هنوز رواج دارد: کودکی که ناگهان وارد دنیای خیالی میشود؛ اژدها حالا هست؛ نمیدانم؛ باید با چیزی برگردد به سر جای خودش و این حرفها.
پرسش شد دربارهٔ انحرافات: خواب یک نفر از آن مرکزیتی که اسطوره میسازد نمیتواند در درجهای که نمایندهٔ اختلافات یا تفاوتها — فرق با قالب جامعه، قالب انسان متوسط — باشد و در حالتهای حاد نشاندهندهٔ بیماریهای روانی خاص باشد؟ پاسخ دادم: دقیقاً. ولی بگذارید — ماجرایی که پیش میآید این است: الان این را قبول کردید — پس همان — اگر این جملهٔ فروید را یادتان باشد که رویا شاهراهی است که ما را به محتوای ناخودآگاه میرساند، از این نظر یونگ: اسطورهها شاهراههایی هستند که ما را به محتوای ناخودآگاه جمعی و آرکتایپها میرسانند؛ نه رویاها؛ رویاها در درجهٔ دوم اهمیت قرار دارند. آن چیزی که فروید فکر میکرد این است که قابل مطالعه نیست؛ فکر میکرد آدمها رویاهای شخصی هم دارند میبینند؛ نمادهایشان نمادهای شخصی است؛ بنابراین خیلی نمیتوانیم به آن بیس — — ناخودآگاه جمعی پی ببریم؛ قبول داشت وجود دارد ولی احساس میکرد خارج از شیوهٔ مطالعهٔ علمی است و نمیشود به آن به طور تجربی دست پیدا کرد. از نظر یونگ راهش این است که اسطورهها را بشناسیم؛ و اسطورهها فقط شامل واقعاً داستانهای تخیلی قدیمی اقوام هم نیستند؛ نمونهٔ مشخص ادامهٔ آن مطالعات وسیعی که یونگ انجام داده — از اسطورهها، عقاید قدیمی، تا حتی چیزهایی عجیب و غریب مثل کیمیاگری — همهٔ اینها میتوانند کمک کنند؛ بهتر از رویاها میتوانند کمک کنند که محتوای ناخودآگاه جمعی را بشناسید. کاری که یونگ — چند بار اشاره کردهام که انجام داده — برای اینکه از رویاها هم استفاده میکرد: از رویاها ایده میگرفت، بعداً در اسطورهها چیزی پیدا میکرد یا برعکس؛ این را برای شناخت محتوای ناخودآگاه جمعی انجام میداد؛ بهاضافهٔ اینکه — چند بار تأکید کردهام — یونگ وسواسی داشت که — رویاها، دستکم اگر میخواهیم از رویا استفاده کنیم — رویاهای همهٔ آدمهای دنیا را برویم جمع کنیم؛ ببینیم آفریقاییها چه خواب میبینند؛ این نگاه یونگی است دیگر: اگر از رویا میخواهیم استفاده کنیم برویم ببینیم رویاهای آدمها را تا حد ممکن — آدمهای مختلف — جمع کنیم که آن قسمتهای مشترکش را بتوان درآورد. شاید اروپاییها به دلیلی خاص چنین رویاهایی را میبینند و این نماد چنین در چیزشان ظاهر میشود: این جزو ناخودآگاه جمعی بشر نیست؛ این ناخودآگاه جمعی اروپاییهاست؛ میتواند چنین واقعیتی وجود داشته باشد؛ یعنی اگر فضای زندگی همهٔ آدمها اشتراکی در آن وجود داشته باشد، این نمادسازی میشود و در رویاها به شکلی ظاهر میشود: زنی فمینیست ممکن است کمکم نمادی شود در رویاها؛ به شکل وحشتناکی در رویای مردان احتمالاً ظاهر میشود؛ ولی ممکن است پدیدهای مدرن باشد؛ پدیدهای باشد در این جغرافیا دارد اتفاق میافتد و نمادسازی میشود. بنابراین اگر بخواهم رویاهای مردم را در مطالعهٔ ناخودآگاه جمعی دخالت بدهم، بهترین کار این است که تا حد ممکن رویاها را در جغرافیای وسیعی و اگر میشود در تاریخ وسیعتری — در طول زمان — بروم؛ ببینم آدمها در طول تاریخ چه رویاهایی ثبت کردهاند؛ بارها اشاره کردهام که یکی از بیماران یونگ رویایی دیده بود که دستگاه عجیب و غریبی در آن بود که بعداً معلوم شد در قرون وسطی هم کسی چنین چیزی را دیده بود؛ یونگ کنجکاو بود نسبت به رویاهای ثبتشده توسط آدمهای قرون گذشته؛ یعنی سعی میکرد رویاها را در جغرافیا و تاریخ وسیعتری جمع کند و مطالعه کند. اما شیوهٔ سوم — آن کار عجیب و غریبی که یونگ انجام داد — چون یونگ احساس میکرد هنوز با وجود همهٔ این تلاشهایی که داشت میکرد اسطورهها هنوز کافی نیستند؛ حجمشان زیاد نیست. یونگ زمانی اسطورهها را مطالعه میکرد که مطالعهٔ اسطورهها مثل الان حجم عظیمی پیدا نکرده بود. الان واقعاً میتولوژی برای خودش — شما تمام عمرتان را اگر الان بگذارید فقط بخواهید اسطورهها را بخوانید، اسطورههای همه جای دنیا را که ثبت و ضبط شده شاید عمر یک آدم کفاف ندهد؛ اینقدر این حجم زیاد شده. در زمان یونگ این مطالعات در حال شکلگیری بود و هنوز به مراحل خیلی بالایش نرسیده بود؛ بنابراین اسطوره به اندازهٔ کافی نداشت؛ کمکم داشت؛ اسطورههای چینی، نمیدانم خاورمیانه، اینور و آنور جمعآوری میشد و چاپ میشد؛ این در این قرن بیستم واقعاً به طور تدریجی حجمش به حد خیلی زیادی رسید؛ آن موقع بیشتر اسطورههای یونانی را میشناختند؛ کمی شد که اسطورههای آسیایی را میشناختند؛ الان مطالعات خیلی دقیق و خوبی دربارهٔ اسطورههای آمریکای لاتین داریم: آزتکها، شخصیتهای اسطورهایشان چیاند؛ در زمان یونگ اینها همه کاملاً تازه شروع شده بود.
نظامهای اجتماعی کهن
آدمهایی مثل استروس — این کسایی که مردمشناس بودند — اینها اطلاعات خیلی جالب مردمشناسی از اطراف دنیا آوردند؛ از جمله اسطورهها، عقاید، نظامهای اجتماعی؛ هر چیزی کهن میتواند اطلاعات ناخودآگاه جمعی را در خودش داشته باشد؛ نه فقط داستانهایی که آدمهای قدیمی ساختهاند: شیوههای رفتاری، قوانین اجتماعی؛ اینها در نیمهٔ دوم مخصوصاً قرن بیستم با شدت مطالعه شدند؛ مخصوصاً توسط آدمهایی که اصطلاحاً بهشان میگویند ساختارگرا؛ مطالعات خیلی دقیق و خوبی انجام شد که عمر یونگ به اینجا کفاف نداد که نتیجهٔ مطالعات این آدمها را — که اکثراً از دههٔ ۶۰ به اینور منتشر شده — ببیند. ، اسطوره که کم داشت، رویا هم که در درجهٔ دوم اهمیت بود؛ هر چقدر هم مسافرت اینور و آنور میکرد — چند بار اشاره کردهام — یک کار عجیبی کرد دیگر
که خودش میگوید از شدت — اینجا بود که — از شدت کنجکاوی در حدی دیوانهوار رسید و آن عملیاتی را انجام داد که حالت انتحاری داشت: یعنی خودش را در حالت شبیه دیوانگی و ناخودآگاهی — در حالی که قلم در دستش بود و کاغذ در دستش بود — در تمام شبانهروز ساعتها سعی میکرد خودش را در حالت ناخودآگاه نگه دارد؛ و بعد — دیگر حالا — گزارشهایی دارد: از مار گرفته، با مار حرف زده، دیگر نمیدانم؛ اصلاً گاوی شاخدار بود که اصلاً هر روز میآمد به دیدنش و با همدیگر قدم میزدند و حرف میزدند. دورهای از زندگی Jung به حالتی شبیه هذیان و دیوانگی گذشت برای اینکه بتواند فکتهای کافی جمع کند دربارهٔ ناخودآگاه: یعنی چیزی بین رویا و — — همان حالت ناخودآگاهی و ناهوشیاری و ذهن ابتدایی که اسطورهها را خلق کرده را سعی کرد ایجاد بکند. اینکه چقدر میشود به این گزارشهای Jung اعتماد کرد — قطعاً اینها در درجهٔ سوم اهمیت قرار میگیرند — ولی دیگر وقتی هیچی نیست؛ و این هم ممکن است انحرافهایی داشته باشد — مخصوصاً آدمی با دانش وسیعِ Jung، طبیعی است که آن گاو شاخدار را قبلاً میشناخته — و ولی Jung میگوید خیلی چیزها در این خیالپردازیهای من بود که بعداً من اینها را در اسطورههای اطراف و اکناف دنیا بهشان برخوردم. گاو شاخدار، فلیمون، شخصیت اسطورهای یونانی هم هست؛ و به احتمال زیاد Jung این شخصیت را — حالا نه خیلی خوب — تا حدودی میشناخته. تأکید میکنم که فقط وقتی حرف از مطالعهٔ فرهنگهای قدیمی و اسطوره و اینهاست، واقعاً فقط داستانها نیست: Jung مطالعات عمیقی دربارهٔ ستارهشناسی، آسترولوژی دارد؛ ستارهشناسی به آن معنای قدیمیاش. در هر نوع فعالیت ذهنی انسان باستانی جور نمادپردازیهایی وجود دارد: اینکه فرض کن این صورتهای فلکی را تشخیص دادند، سعی میکردند معنایی برای صورتهای فلکی قائل شوند، همهٔ اینها به نوعی به فعالیتهای ناخودآگاه برمیگردد و در آن میشود مطالعاتی چنین انجام داد. من اولین سؤالی را که جواب دادم این بود که حالا چه باید بکنیم؟ چطور باید محتوای ناخودآگاه جدید — یعنی این آرکتایپها — را بشناسیم؟ بهترین راه مطالعهٔ اسطورههاست و بعد این راههای دیگر هم وجود دارد: مطالعهٔ رویاها در کنار اسطورهها؛ یا اگر شما هم جرأت دارید مثل آن کاری که Jung کرده انجام دهید — خودش میگوید که من نمی، دیگر نمیدانستم برمیگردم یا برنمیگردم ولی این کار را کردم دیگر — معلوم نیست کامل برگشته باشد؛ شاید تا — شاید خجالت میکشید — تا آخر عمرش این گاو شاخدار میآمد؛ انسانی است که شکل گاو شاخدار دارد و حرف میزند؛ به هر حال. قطعاً مطالعهٔ هذیانهای آدمهای روانپریش هم میتواند منبعی برای مطالعهٔ آرکتایپها باشد: Jung جایی میگوید بیماری داشته که با اطمینان میگفت من در خورشید چیزی میبینم که وقتی حرکت میکند باد به وجود میآید؛ و Jung میگوید بعداً در مطالعاتی که دربارهٔ اسطورههای — اگر اشتباه نکنم — اقوام آسیایی داشتم دیدم دقیقاً این موضوع وجود دارد: یعنی لولهای در خورشید هست که باد را ایجاد میکند. و در آن آدم — چون این ناخو، هر ناخودآگاه خاموش شود محتوای ناخودآگاهی بیرون میآید — همهٔ این محتوایی که بیرون میآید قطعاً ناخودآگاه شخصی نیست: چیزهای خیلی عمیق، اساسی که در ناخودآگاه بشر هست ظاهر میشود. پس مشخص است ما داریم چه میکنیم؛ ولی حالا این چیزی که داریم مطالعه میکنیم هنوز دربارهاش خیلی بحث نکردهایم، این چیست؟ خلاصه؛ و اینکه چه این مطالعات قرار است از نظر کاربردی اهمیتشان چیست و نوع مطالعهای که داریم میکنیم هنوز خیلی فکر میکنم روشن نیست — که اقسام آنیما را مشخص کردن یعنی چه؟ — حالا جایی شروع کنم و بگذارید اول دلیل غیرتجربیای که تا حالا خیلی به آن اشاره نکردهام بیاورم که چرا باید انتظار داشته باشیم چنین چیزهایی وجود داشته باشد؛ دربارهٔ این آرکتایپ
توضیحی مختصر بدهم و سعی کنم توجیه کنم که چرا بدون این مطالعات تجربی هم میشد به وجود چنین چیزهایی کموبیش باور پیدا کرد. خوب است دیگر اگر بتوانم دلایل نظریای ارائه بدهم برای وجود چیزی مثل آرکتایپ. وقتی میگوییم آرکتایپ منظورمان چیست؟ از نظر یونگ آرکتایپها — بگذارید دقیقاً چنین به شما بگویم — جایگزین و متناظر با مفهوم غریزه، رفتارهای غریزی از نظر شناختی هستند: یعنی همهٔ شما بهطور بدیهی انگار میپذیرید که حیوانات و انسانها رفتارهای غریزی دارند؛ یعنی رفتارهایی داریم که فکرشده نیست؛ ما چنین ساخته شدیم و چنین رفتار میکنیم؛ کسی فکر نمیکند که من غریزهٔ جنسی داشته باشم یا نداشته باشم، غذا بخورم یا غذا نخورم؛ رفتارهایی از ما بروز میکند که کاملاً منشأ ناخودآگاه دارد.
غرایز و الگوهای مشترک عمل
یعنی برمیگردد به ساختار فیزیولوژیک ما؛ برمیگردد به سری میل؛ تمایل ما به راه رفتن چیزی غریزی است؛ چنین نیست که کسی به ما یاد بدهد. این — این — این شعری که از چرندترین اشعار زبان فارسی است و همهٔ شما هم بلدید، در ستایش مادر: «گویند مرا چو زاد مادر / پستان به دهن گرفتن آموخت / شبها بر گهوارهٔ من / بیدار نشست و خفتن آموخت». همهٔ ما میدانیم که چنین نیست: هیچ لازم نیست مادر کنار گهوارهٔ بچهاش بنشیند و اصلاً به او بگوید بخواب، بخواب، چشمانت را ببند؛ بچه خودش این کارها را میکند؛ هیچ آموزشی وجود ندارد؛ تمام آن شعر همهاش این است که انگار این آدم متوجه چیزی نیست؛ اینکه اصلاً ناخودآگاهی وجود دارد، غرایزی وجود دارد و چیزهایی اتوماتیک در اثر ساختار فیزیولوژیک ما، ساختار روانی ما به طور اتوماتیک انجام میشود. ما چیزهای کمی را — «یک حرف و دو حرف بر زبانم بنهاد و سخن چی؟» — حالا این هم — حتی اگر قبلاً فکر میکردند درست است — این هم الان رد شده که حتی زبان، سخنگفتن را هم ما یاد نمیگیریم و انگار با زبان متولد میشویم: همهٔ زبانشناسها فکر میکنم الان توافق دارند روی این دیدگاه چامسکی که زبان تا حدود زیادی غریزی است؛ یعنی بخش عمدهای حتی از ساختار زبان را ما به ارث میبریم: به دلیل ساختار مغزمان و ساختار ذهنمان بخش عمدهای از گرامر را و حتی از نظر واژه و اینها چیزهای عمدهای از زبان ارثیاند؛ چیزی را ما مثل اینکه یاد میگیریم که — بارها فکر میکنم در همین کلاس به این دیدگاه زبانی چامسکی اشاره کردهام — که به آن میگویند وجود یونیورسال گرامر؛ اینکه چنین نیست که از حرفهایی که مادرم در بالای گهوارهٔ من دارد میزند کمکم گرامر زبان را یاد بگیرم؛ واقعیت این است که ذهن من آمادگی این را دارد که سه چهار جور گرامر مختلف را یاد بگیرد؛ فقط در اثر تجربهای که پیدا میکنم — جملههایی که در دوران کودکی میشنوم — پارامترهایی که باید ست بکند را ست میکند. یعنی مثال خود چامسکی این است که من میدانم بچه انگار وقتی متولد میشود انگار میداند زبانها یا فعلآخرند یا فعلاولاند یا فعل در جای دوم قرار میگیرد؛ از تعدادی جملهای که میشنود میفهمد که — او — من در منطقهای به دنیا آمدهام که فعلآخرند، اینها؛ ماها در منطقهٔ فعلآخریم و این پارامتر را ست میکند: این قسمت پارامتریک گرامر را — زبان من فعلاً فعلآخر است، بعد چنین است — سری پارامتر ست میشود و گرامر شکل میگیرد. چامسکی دلایل قاطعی دارد که واقعیت همین است؛ نه اینکه من جملهها را بشنوم، اکثریت بگیرم — اینها اکثرشان فعلآخر بودند، پس من جمله را فعلآخر بسازم. ما در زبان فارسی اگر دقت کنید واقعاً وقتی محاورهای صحبت میکنیم اختشاش عجیبی وجود دارد دربارهٔ اینکه فعل کجاها قرار بگیرد یا صفتها و اینها را چه به کار ببریم؛ مخصوصاً زبان فارسی اگر آن شیوهٔ یادگیریِ آزمونوخطا قرار بود انجام شود هیچکس زبان فارسی را یاد نمیگرفت؛ چون ما تقریباً قواعد گرامریمان را اصلاً استفاده نمیکنیم؛ همینطور برای خودمان حرف میزنیم و واژههایمان همهاش شکل دیگری پیدا میکند. بچه زبان را با آزمونوخطا یاد نمیگیرد؛ بیسی از زبان حتی دارد و بعداً اینها را تطبیق میدهد به آنجایی که متولد شده و آن واژهها
آن نوع گرامر خاص را یاد میگیرد؛ زبان را به طور غریزی دارد حتی؛ زبانی که به نظر میآید منشأ خودآگاه است — خیلی حرف عجیبی است دیگر: زبان رابطهٔ خیلی نزدیکی با خودآگاهی دارد — مثل اینکه قالبهای خودآگاهی را حتی از قبل هم به نوعی دارد. و این غریزیبودن زبان را من به زودی — ظرف یکی دو جلسهٔ آینده و مخصوصاً جایی که به Lacan میرسیم — به طور خیلی جدی ربط میدهم به موضوع ناخودآگاه و دیدگاههای مخصوصاً Lacan: لکان ناخودآگاه را با زبان از نظر ساختار یکی میداند؛ بنابراین شاید مستقل یا حتی قبل از اینکه Chomsky ایدههای خودش و دلایل خودش را بیان کرده باشد، لکان این ایده را به طور کامل داشته که زبان جورایی به معنایی غریزی است، یعنی ناخودآگاه است. ، شما همه — من داشتم از این استفاده میکردم — همهٔ ما قبول داریم مکانیسمهایی وجود دارد از نظر جسمانی و روانی که ما را وادار به نوعی اعمال غریزی میکند. ما کلاً — قبلاً هم از این موضوع استفاده کردهام — کلاً وقتی به مکانیسمهای روانی خودمان نگاه میکنیم دو تا بخش دارند دیگر: سیگنالهایی میگیریم، ادراک میکنیم؛ و سیگنالهایی میفرستیم، عمل میکنیم؛ یعنی بین دانستن و ادراککردن و تأثیرپذیری از عالم خارج و کارکردن و تأثیرگذاشتن — این دقیقاً برمیگردد، این دوگانگی برمیگردد به اینکه سیستم عصبیمان از نظر گرفتن اطلاعات دقیقاً چنین است که بخشی گرفتن دارد، تأثیرپذیری دارد و بخشی سیگنالفرستادن دارد که منجر میشود کارهایی انجام دهیم؛ فکر کردن، بخشیاش — بخشی از ادراکات ما تأثیرپذیری است: میبینیم، در معرض چیزی واقع میشویم، حسی در ما القا میشود؛ بخشیاش حالت کارکردن دارد: فکر میکنیم؛ یعنی چیزهایی را که به دست آوردهایم کنار همدیگر میگذاریم و نتیجهای میگیریم؛ اینجا دستکم جور واسطهای بین تأثیرپذیری و تأثیرگذاری — کارکردن — در مورد تفکر وجود دارد؛ کمی دقیقتر دربارهٔ این بعداً صحبت میکنم.
شناخت و ظرفهای ذهنی
اگر من قبول دارم در مرحلهٔ سیگنالفرستادن غریزه چیزی ناخودآگاهی وجود دارد که به آن میگوییم غرایز — این غرایز مثل الگوهای مشخصی برای عملکردن هستند که در همهٔ ما مشترک است — واقعاً طبیعی است تصور کنم در آن قسمتِ شناخت متناظری وجود دارد؛ مثل شناختهایی — اسمش را بگذارم شناختهای غریزی — الگوهای مشابهی برای درککردن وجود دارد. اگر من فرض کنید — مثال خیلی روشن — شما قبول دارید که اعمال — هر عملی که انجام میدهید بر اساس شناختی انجام میدهید: یعنی الگوهای ذهنیای از دنیا پیدا میکنم؛ مثل اینکه میفهمم دنیا چنین است؛ این دکمهها را اگر فشار بدهم این اتفاقها میافتد؛ تصمیم میگیرم دکمهٔ قرمز سمت راست را فشار بدهم. ؟ یعنی تا ندانم دنیا چیست و چه خبر است چه میخواهم بکنم؟ هر عملی که انجام میدهم مسبوق به این است که دانشی دارم دربارهٔ اینکه جهان چیست و کارها چه نتایجی برایشان مترتب میشود. ، اگر من در الگوهای رفتاری خودم به چیزی مثل غریزه معتقدم — الگوهای ثابتی برای رفتار انسانها وجود دارد — میخواهم بگویم آنور هم برای شناخت باید به الگوهایی معتقد باشیم؛ چون این اعمال بر اساس شناختهایی دارند انجام میشوند؛ نمیشود من الگوهای ثابت شناختی نداشته باشم ولی رفتارهای ثابتی انجام بدهم؛ چون این رفتار اصلاً وقتی معنی پیدا میکند که در الگویی از شناخت، در منظرهای شناختی انجام شود. مثال خیلی واضح: غریزهٔ جنسی را در نظر بگیرید. اگر من میخواهم بگویم چیزی وجود دارد به اسم رفتارهای غریزی جنسی — فرض کنید مرد نسبت به زن رفتارهای غریزی دارد، زن نسبت به مرد رفتارهای غریزی دارد — من قبل از اینکه این رفتارها تولید شوند باید بپذیرم الگوهای ذهنی مشابهی در مردان نسبت به زن وجود دارد. دقت میکنید؟ مثل اینکه زن و اینکه زن چیست، چه جور رفتاری باید با او کرد؛ اینکه زن موجودی است که احتیاج به حمایت دارد. اگر همهٔ مردان رفتار غریزی انجام میدهند که جزو رفتارهای جنسیشان حساب میشود و حس حمایتگر، حمایتگری نسبت به زن دارند، طبیعی است فرض کنم این
الگوی ذهنی مشترک است: انگار تصویری از زن در ذهن همهٔ مردان هست به طور ناخودآگاه که این موجود موجودی است که احتیاج به حمایت دارد؛ بعد من این را به طور غریزی اعمال میکنم. یعنی اعتقاد به رفتارهای غریزی باید قبل از اینکه من حتی تجربهای انجام داده باشم مرا به این نتیجه برساند که الگوهای شناختی ناخودآگاه و مشترکی وجود دارد بین آدمها که بهشان امکان میدهد که
رفتارهای غریزی مشترکی داشته باشند. رفتار بدون شناخت نداریم؛ شناخت پایهٔ این رفتارهاست. اگر در این مسیرِ فرستادن سیگنال الگوهای مشخصی وجود دارد، حتماً در مسیر تأثیرپذیری هم الگوهای مشخصی وجود دارد. تصور خیلی سادهای از آنیما این است: ما قبل از اینکه اصلاً دنیا را ببینیم، به دلیل مکانیسمهای فیزیولوژیک و روانی که در درونمان هست تصوری داریم از اینکه موجودی به اسم زن وجود دارد — مردان — و تصوری برای زن وجود دارد که موجودی به اسم مرد وجود دارد. قبل از اینکه هیچ زنی را ببینیم انتظاری انگار داریم از اینکه چنین — به دلیل اینکه معده داریم، به دلیل اینکه گرسنگی واقعیت فیزیولوژیک مشخصی است — تصورِ کودک از غذا دارد که بعداً منجر میشود وقتی متولد میشود رفتارهای غریزی مربوط به خوردن را از خودش نشان بدهد. میبینید؟ معنی آن تصورات — دقت بکنید — این نیست که بچه تصوری دارد از اینکه چیزی به اسم شیر وجود دارد، شیر سفید است و چنین شکل دارد؛ ولی جایی — در جای خالی — دستکم میتوانم بگویم فضایی در شناختش، در شناختهای ناخودآگاهش هست که جای غذاست: انگار میدانیم چیزی به اسم غذا باید وجود داشته باشد چون من گرسنه میشوم؛ میدانم کاری باید انجام بدهم به طور غریزی؛ اینکه این غریزه در درون خودش الگوی ثابت شناختی دارد: جایی در ذهن ما هست که غذاها را بعداً میگذاریم آنجا؛ غذاهایی که میبینیم و میخوریم. دقت میکنید؟ کسانی که به ما غذا میدهند اینها میشوند آن آدمهایی که این اشیاء را در اختیار ما میگذارند؛ این الگویی برایش هست از قبل. همینطور دربارهٔ آنیما چگونه است بنابراین؟ آنیما آن فضای خالی در ذهن مرد — در ناخودآگاه مرد — است که قبل از اینکه حتی زنی دیده باشد این برای خودش وجود دارد. غریزه — وقتی غریزهٔ جنسی — در هورمونهای جنسی فرض کنید در همان بدو تولد حتی مکانیسمهای جنسی به نوعی وجود دارند؛ حتماً همراه خودشان دستکم ظرفی برای بهوجودآمدن، جایگزینشدن سری تصورات: من مردی — انگار — در ناخودآگاه خودش انتظار این را دارد که در عالم خارج زنی ببیند؛ و زنی هم همینطور. اگر بچهای را بفرستید در جنگل بزرگ شود با گرگها زندگی کند، بخش مربوط به آنیمایش به نوعی انگار خالی است؛ البته واقعیت این است که خالی نیست ولی در آن چیز اصلی که باید در آن قرار بگیرد — که تصور مشخصی از زنی است — وجود ندارد. اولین باری که این بچه بعد از دوران بلوغ — دستکم حتی قبل از دوران بلوغ — زنی را ببیند چیز ناخودآگاهی به او میگوید که این چیز آشنایی است؛ انگار جایی — جایی — باید بگذارم این را؛ این به — جور رابطهای — من با این دارم؛ همینطور چنین نیست؛ همان حسی به او دست میدهد که اگر جور پرندهٔ جدیدی ببیند.
آنیما: ظرف زنانه در روان مرد
میبینید؟ چیزی — حس شناختی دارد — که جایی در فضای ذهنیاش وجود دارد که این آدم باید آنجا قرار بگیرد؛ همانطور که دربارهٔ غذا و آب یا هر چیز دیگری چنین — در موقعیتهای کلی — وجود دارد. آرکتایپهای مهم آرکتایپهایی هستند که به مهمترین و مشخصترین ویژگیهای مشترک زندگی بشر مربوط میشوند: آنیما مربوط — آنیما آن معرفت ذهنی، آن فضای ذهنی، الگوی شناختی است که متعلق به رفتارهای جنسی است؛ در مرد؛ و آنیموس مربوط به زن. زن — تصور — همهاش حرف من این است: تصور اینجا وجود ندارد تا نبینید؛ شما تصور واقعی از زن پیدا نمیکنید؛ ولی حسی وجود دارد: شما زنها را وقتی میشناسید چنین نیست که فقط تجربه بشناسید؛ انتظار دارید جنس مخالف رفتارهای خاصی داشته باشد؛ به دلیل اینکه در درون شما گرایشی وجود دارد از نظر غریزی که به شما میگوید آن
چنین است که انتظار دارید غذاها جورهایی خاص باشند؛ بچه سنگ و — بچه — اشتباه نمیگیرد که غذا بخورد؛ خیلی چیزها را به دهن خودشان میگذارند ولی این — این نیست: انگار تصورم از این چیزی که قرار است بخورم و غریزهٔ خوردن من را ارضا کند محدودیتهایی دارد؛ این ظرف — هر چیزی نمیشود در ظرف آنیما ریخت؛ هر چیزی را نمیشود در ظرف — چیز — ریخت؛ ظرف خوراکیها ریخت. آرکتایپهای مهم — این است که مطالعه کنیم — در اثر مطالعه چیزهای جمعی مثل اسطورهها و اینها ببینیم در اسطورهها و رویاها این ظرفهای خالی با چه تصویرهایی پر میشوند. ؟ قطعاً — حالا نکتهٔ اساسی — من دلیل نظری را قبول کردید: بدون اینکه حتی از نمادهای رویا و اسطوره استفاده کنم باید انتظار داشته باشم وقتی رفتار غریزی وجود دارد و الگوهای رفتاری مشترک وجود دارد، الگوهای شناختی مشترک هم وجود داشته باشد که اینها وابسته میشوند به غرایز و رفتارهای ناخودآگاهی که از خودمان بروز میدهیم. پرسش شد: میشود خلاصهٔ این دید درست است یا نه؟ میتوانم چنین بگویم که آرکتایپها جور — اینها — جور دستگاه پایهاند که ناخودآگاه، واقعیت خارجی میآید در اینها پروجکت میکند؛ نه؛ جور — یعنی جور — دستگاه پایهاند که میآید در اینها مپ میکند چیزها را — که واقعیتی که در دنیای بیرون میبیند را مثلاً؛ ممکن است اشتباه بگیرم؛ ممکن است کسی مردی را اشتباهی بگذارد در آنیمای خودش؛ بعد ممکن است همجنسگرا بشود — درست است — ولی باز هم فانکشن دستگاه را از بین نبرده؛ دستگاه وجود دارد و اشتباهی مپش کرده. آره؛ یعنی من قبل از اینکه اصلاً با جهان خارج مواجه شوم به دلیل مکانیسمهای درونی فیزیولوژیک و روانی خودم توقعاتی دارم از اینکه این جهان خارج چه چیزهایی در آن وجود داشته باشد و چه فانکشنهایی داشته باشند و چه نسبتی با من داشته باشند؛ درست است؛ و حالا ممکن است اشتباه شود. و همین — شما زمینهٔ خوبی فراهم کردید که من به ادعا بدهم که حالا چه میخواهیم بکنیم و چه فایدهای دارد: آنیما آن الگوی شناختی است که ما نسبت به زن داریم. اگر اسطورهها را مطالعه کنیم میبینیم آنیمای آدمهای مختلف بعد از اینکه با جهان مواجه میشوند تغییر شکل پیدا میکند؛ کمکم شکل میگیرد و در طول زمان تغییر شکل پیدا میکند. اگر یک زن در عمرم ببینم این را میگذارم — طبیعتاً احتمالاً میگذارم — در آنیما: اولین کاری که میکنم، آنیمام توسط مادرم پر میشود؛ بعد که همینطور دارم رشد میکنم میبینم که نه، این — یک — فقط این زن نیست که میتواند در آنیما باشد؛ زنهای دیگری هم وجود دارند؛ کمکم تصوری که از زن دارم در اثر رفتارهایی که در عمرم میبینم تغییر شکل میدهد. اگر در جامعهای فمینیستی زندگی کنم ممکن است آنیمای من — ظرفش ساخته نشده که چنین موجوداتی را در آن بریزم — ولی تجربهٔ من میگوید که اینها چنیناند و بیشتر شبیه مردان رفتار میکنند تا شبیه آن چیزی که من غریزی چنین انتظار دارم چنان رفتار بکنند؛ ولی حالا این تجربیات من میگویند اینها چنین رفتار میکنند؛ در دوران مدرن چنین شده؛ بنابراین کمکم آنیمای من اعوجاجی پیدا میکند. مثل اینکه اولاً آنیما طبیعتاً — نه غیرطبیعی و بیمارگونه — قرار است رشد بکند: قرار است از مادر شروع شود و تبدیل به معشوق شود؛ ؟ و قرار است تصور طبیعی من — فرض کنید — از زنی که معشوق من باشد بنا به اینکه وضعیت فیزیولوژیک و روانی مشترک و غیرمشترک من چیست — انگار — آنیمای من چیزی دارد؛ وضعیت تعادلی طبیعی دارد. اما تجربیات مختلف، رفتارهای مختلفی که نشان میدهم و تجربیات شناختی مختلفی که در طول زندگیام به وجود میآید کمکم این آنیما از آن حالت اساسی و بیسیک و طبیعی خودش دور میشود؛ یعنی رشد طبیعی نمیکند. ؟ بنابراین انواع و اقسام مردان — من همهاش دارم از آنیما صحبت میکنم؛ این ویژگی حرفزدن من نیست؛ یونگ هم چنین است — حجم مطالبی که دربارهٔ آنیما نوشته فکر میکنم بیشتر از ۱۰ یا ۲۰ برابر مطالبی است که دربارهٔ آنیموس نوشته. طبیعی است؛ ما حداقل آنیما را در درون خودمان حس میکنیم؛ آنیموس را باید حدس بزنیم چه است و در رویاهای زنان به شکلی ظاهر شده باشد؛ اسطورهها را هم حتی بیشتر به نظر میآید جامعهٔ مردانه ساخته و کمتر شما
نمادهای آنیموس را در اسطورهها میبینید؛ بیشتر نمادهای آنیما را میبینید، انواع و اقسامش. حالا بنابراین هر مردی برای خودش — این ظرف آنیمایش توسط چیزی واقعی، تصوری واقعی از زن پر میشود و این تصور در طول زمان هم تغییر میکند. ؟ حالا نکته این است که چنین نیست که این — ترو — بینهایت باشد: آن نکتهٔ اساسی که مطالعهٔ آرکتایپها را جذاب میکند این است که این ظرف آنیما انگار سری نقطههای تعادل برایش وجود دارد که برمیگردد به مکانیسمهای درونی ما از نظر فیزیولوژیک و مکانیسمهای روانی که مربوط به غریزهٔ جنسی میشود؛ چنین نیست که آنیما ۱۰۰ هزار شکل متنوع داشته باشد که بخواهیم مطالعه کنیم: چند تا شکل پایه و اساسی داریم؛ و اینکه آنیمایتان شبیه کدامیک از این حالتهای پایه است اطلاعاتی عمیق دربارهٔ وضعیت برخورد شما با غریزهٔ جنسی میدهد و اینها را در رویاهای شخصی شما میشود دید. این حالتهای بیسیک و پایه را از کجا دربیاوریم؟ از درون اسطورهها: زن در اسطورهها چه ظاهر میشود. اولین زنی که در اولین اسطورهٔ تاریخ ظاهر میشود — حواست — حوا بیسِ یکی از حالتهای پایهای و بیسیک آنیما است؛ اگر مراتب رشد آنیما را بخواهیم در نظر بگیریم، حوا به نظر میآید آن نقطهٔ اتراکتور اولیه است که فکر میکنم آنیماهای دوران مدرن اکثراً در همین اتراکتور اول باقی میمانند و وارد مراحل بعدی نمیشوند. وقت گذشته؛ فقط اسمی — این بحثها را در جلسهٔ آینده — یعنی بحث اینکه حالا آرکتایپهای مهم کدامها هستند، حالتهای تعادل مختلفشان کجاست و مطالعهکردن اینها چه اطلاعاتی به ما میدهد را کمی در جلسات آینده — من با اجازهٔ اکثر بحثهایم دربارهٔ آنیما است: بیشتر از همه مطالعه شده و از همهچیز شناختهشدهتر است و برای اکثریت افراد کلاس هم جالبتر است. آره؛ ولی اولاً آرکتایپها تعدادشان نامحدود است؛ عدهای فکر میکنند — عدهای فکر میکنند — یونگ گفته ۸ تا آرکتایپ داریم؛ دربارهٔ ۶ تا ۸ تا آرکتایپ بیشتر حرف زده؛ برای اینکه اینها دقیقاً چنیناند که اصلاً اگر این اسمها را نگذارید نمیشود دربارهٔ رویاها و اسطورهها حرف زد حتی. آره؛ کمی دربارهٔ بعضیشان که مهماند کمی صحبت میکنم ولی میگویم از لحاظ نظری هدفم بیشتر این است که مفهوم آرکتایپ را کلاً معرفی کنم. مثالی که خیلی بحث میکنم آنیماست: آنیما — طبیعتاً — آن نقطههای بحرانی که در رشدش از نظر یونگ وجود دارد — که اینها را از درون اسطورهها درمیآورد، همهٔ اسمها هم از اسطورهها گرفته شده — پایه، حواست؛ بعدی مرحلهٔ رشد بعدی که نقطهٔ جذابی است، چیزی است صورت مثالی هلن. هلن قهرمان تروآ. هلن چه ویژگیهایی دارد؟ وقتی — بگذار — چنین وارد بحث شوم طول میکشد؛ بگذارید چند دقیقه فقط این را بگویم که معنی این چیست: آرکتایپ حوا چه جور مردی — که اصولاً برخوردش با زن جسمانی است، خیلی فیزیولوژیک است — آرکتایپی که در ذهنش هست شبیه حوا به معنایی که در تورات هست: موجودی خطرناک که باعث گناه میشود و مرد را از بهشت به زمین سقوط میدهد. مردی که غریزه — چیزی که به آن میگوییم غریزهٔ جنسی بیسش چیزی فیزیولوژیک است: جور میل به جور رابطهٔ جسمانی با زن داشتن؛ در همهٔ مردان چنین چیزی وجود دارد؛ ولی فقط غریزهٔ جنسی که این نیست: احساس مرد نسبت به زن که فقط ابزار جسمانی نیست — سکس آبجکت به قول امروز نیست — اگر غریزهٔ جنسی مرد در همین حد باقی بماند مثل اکثریت مردان دوران مدرن، آن وقت میگوییم آنیمایش در حالت حوا قرار گرفته: آن حالت بیسیک، پایه، تصوری که از زن دارد — چه بخواهد چه نخواهد — حس خطر میکند در ناخودآگاه خودش نسبت به زن؛ در اینکه زن به معنای واقعی کلمه — همانطور که در داستان تورات است — من تأکید میکنم حوا به معنای تورات نه به معنای اسلام — میشود؛ در داستان
فریبش — در قرآن حوا نمیآید آدم را فریب بدهد؛ دو تایی با همدیگر آن درخت ممنوعه را میخورند؛ در تورات شیطان حوا را گول میزند و حوا آدم را فریب میدهد و آدم سقوط میکند — اگر غریزهٔ جنسیتان — اگر مردی غریزهٔ جنسیاش در حد مسائل جسمانی متوقف شده باشد، هر کاری بکند در ناخودآگاه خودش آنیمایش در آن وضعیت حوایی قرار میگیرد و حس ترس و حس سقوط برایش به وجود میآید؛ و این اتفاقاً نتیجهاش این است که در تمام فرهنگ بشری — فرهنگ بشری پر از هراس از زن است: نشان میدهد آنیماهای خیلی عقبافتادهای مردان در طول تاریخ داشتهاند؛ هراس از زن نتیجهٔ عقبافتادگی جنسی مرد است که مرد به حالت نیاز جسمانی خودش به زن توقف کرده. هلن مرحلهٔ بعدی نشاندهندهٔ چیست؟ که این نیاز جسمانی با نیازهای زیباییشناسانه قاطی شده: یعنی غریزهٔ جنسی مرد در این حد دستکم رشد کرده که زن را فقط بهعنوان موجودی — فرض کنید — ابزار
سکس آبجکت نگاه نمیکند؛ جور حس هنری، حس زیباییشناسانهای را نسبت به زن پیدا کرده؛ جور ستایش زیبایی زن هم در غریزهاش وارد شده. در کدام اسطوره؟ به طور خیلی — اسطورهها چیزی معادل هلن دارند؛ ولی یونگ هلن را انتخاب کرده بهعنوان — دیگر — نماد خالص این احساسی که نسبت به زن وجود دارد: هم حس جنسی هنوز نسبت به هلن وجود دارد ولی دیگر عشق نسبت به هلن فقط چیزی بازیچه و سکس آبجکت نیست. هلن فرزانگی دارد — در آن داستان معروفی که حالا — مشکل اسطورهها این است که اصلاً ممکن است خیلی از این شخصیتهای اسطورهای را نشناسید: یعنی باید اسطوره را بخوانید تا هلن چه محتوایی دارد و چرا شایسته شده که آن اسمِ این حالت آنیما را — که غریزهٔ جنسی خودش رشد کرده — از آن داستان گرفتهاند. هلن زیباست؛ جور فرزانگی هم دارد و موجودی است که میتواند متعلق عشق به معنای کمی سطح بالاتری باشد؛ و میبینید که باعث جنگ و خونریزی همچنان میشود. و حالا مراحل بعدی مریم به معنای مسیحیش دقیقاً مرحلهای از رشد آنیما است. اینها — اینها — نقطههای — میشود، میشود ۱۰ تا قسمت چیزهای مختلف. شما اسطورهها را که میخوانید انواع و اقسام زن در آن وجود دارد: سیرن وجود دارد. سیرن شخصیت اسطورهای است — زنهایی که در جاهایی زندگی میکنند در دریاها و نوای اینها — در اسطورههای یونانی سیرنها موجوداتی هستند که صدای زیبایی را، آواهایی تولید میکنند که دریانوردان را به سمت خودش میکشد و اینها غرق میشوند. این حتی از حوا خطرناکتر است: اصلاً این موجود تقریباً حالت شیطانی پیدا کرده. سیرن نزدیک به آنیمای حواست؛ یعنی ممکن است تشخیص بدهید که میخواهید ۱۰ آنیمای مختلف را تمایز بدهید؛ سیرن را بگذارید قبل از حوا و بعد بررسی کنید چه ویژگیای در حس مرد به وجود آمده که اصلاً اسطورهٔ سیرن به وجود آمده؛ که حوا به نظر میآید باز جذابیتهایی دارد ولی سیرن فقط نابودکننده است. از اینجور زنهای نابودکننده — فم فتال — این اصطلاح، فرانسویاش، «زن فم فتال» اصطلاحی است که در ژانر نوآر — ژانر نوآر نوعی ادبیات و سبک سینمایی است که مخصوصاً در دههٔ ۴۰ و ۵۰ خیلی غالب بوده؛ یکی از مهمترین ژانرهای ادبی و مخصوصاً سینمایی دههٔ ۴۰ و ۵۰ است — در تمام این داستانها و ادبیات این ژانر زنی وجود دارد که مرد را به نابودی میکشاند؛ و این ظهور آن آنیمای حوا یا سیرن در ادبیات مدرن ماست. نمونهٔ مشخص — حالا من چه کنم که چیزهایی از ادبیات یا سینما چیزی اسم ببرم که دیده باشید — یا این فیلمهای سیاهوسفید پلیسی دههٔ ۴۰ و ۵۰ هالیوود اکثراً ژانر نوآر هستند؛ مثل مشخصترینشان «شاهین مالت» یا —
«کرامت مضاعف»؛ خیلیها میدانند؛ چند تا بگویم که شاید یکیاش را؛ «شاهین مالت» را ۱۰ بار دستکم در همین چند سال اخیر تلویزیون ایران پخش کرده که همفری بوگارت در آن بازی میکند: همفری بوگارت کارآگاه خصوصی است؛ زنی میآید به او رجوع میکند؛ دلش برایش میسوزد؛ میرود و آخرش میفهمد همهٔ حرفهایش دروغ است و کاملاً همفری بوگارت را وارد ماجرایی میکند که تعدادی کشته میشوند و خودِ این آدم از اساس یکی از شخصیتهای شیطانی این داستان است؛ تا اواخر نمیفهمید. به شدت این حس سیرنگونه در ژانر نوآر نسبت به زن وجود دارد. بعد — الان متوجه شدید — مطالعهٔ آنیما یعنی چی؟ یعنی من اسطورهها را میخوانم و اطلاعاتی بسیار جالب دربارهٔ وضعیت شناختهای غریزی و رفتارهای غریزی بشر پیدا میکنم. وقتی اسطورهها را شناختم ادبیات مدرن را میخوانم ببینم وضعیت بشر مدرن چیست: غریزهٔ جنسیاش که از حوا هم پایینتر، در حد سیرن است؛ برای اینکه همهاش سکس است؛ یعنی واقعیت همین است دیگر — شما ادبیات رمانتیک قرن ۱۸ و ۱۹ را نگاه کنید: زن به شدت نزدیک به هلن است؛ زنی که حس زیباییشناسانه نسبت به او وجود دارد؛ حتی در ادبیات قرون وسطی بیشتر نزدیک به آرکتایپ آنیمای مریم است: حس قداست نسبت به زن وجود دارد؛ ولی — — ادبیات مدرن تقریباً خالی است دیگر از این نوع تصورات نسبت به زن. سعی کردم حالا بهعنوان مقدمه بگویم آرکتایپ چیست، چرا این لازم است از نظر تجربی و نظری به آن معتقد شوند، مطالعهکردن آرکتایپها شیوهاش چیست و چه فایدهای دارد. در جلسات آینده این بحث را دربارهٔ آنیما و بقیهٔ آرکتایپها سعی میکنم کمی پیش ببرم؛ امیدوارم ظرف یک جلسه این بحث — دستکم این چهار پنج آرکتایپ خیلی مهم را — بتوانیم به جایی برسانیم که دیگر لازم نشود جلسات متعدد دربارهاش بحث کنیم. اینها هم به شدت — از همین الان واضح است — چه در مطالعات ادبی و هنری و اینها دخالت میکنند: هر مطالعه، هر فیلمی نگاه کنید حتماً جور حسِ آرک وجود دارد. بگذارید چیزی بگویم که — نه، بگذار تمامش کنم. میخواستم — میخواستم دربارهٔ اینکه حالا در مطالعات ادبی کجاها سعی کنید به این فکر کنید — از همین چیزهایی که گفتم کجاها بیشتر انتظار دارید چنین تعبیرهای یونگی به درد بخورد و کجاها تعبیرهای فرویدی به درد بخورد — فکر میکنم الان آدمی اگر خوب فهمیده باشد — فکر میکنم — دیدگاهی از پیش تعیینشده دارم: کدام آثار هنری را باید انتظار داشته باشم بیشتر در آن چیزهای عمومی ببینم، جمعی ببینم؛ و کجاها باید انتظار داشته باشم نمادهای شخصی — یعنی بروم در ناخودآگاه شخصی آدمها بگردم ببینم چه چیزهایی این داستان را یا این اثر هنری را به وجود آوردهاند — حالا سؤالش را دستکم مطرح میکنم. ؛ از نظر من جلسه تمام شده؛ این آب هم دیگر من بیشتر از این نتوانستم؛ مست نشدم. پرسش شد آرکتایپ مهم دیگر بعد از مریم، آرکتایپ سوفیا میشود، درست است؟ گفتم آره؛ یون — یون — این چهار تا را دستکم من جایی میدانم رسماً اسم برده؛ یکی دو تا از شاگردانش که زن بودند مطالعهٔ آرکتایپهای آنیما را هم گسترش دادند. پرسیدند آنیما یا آنیموس؟ گفتم آنیما را. پرسیدند آنیمای آنیموس؟ گفتم آره آره. ولی واقعیت این است که ما آنیموس را — نه در کارهای یونگ و نه در اسطورهها — کلاً کمیافتتر است. ولی همین دستهبندی چهار تایی شده که دستهبندی آخر که بهعنوان میگویند راهنما، گاید. آره. گفتم نه اصلاً معنایش این نیست که آنیما چهار تا حالت دارد. نمیدانم؛ یعنی چهار نقطه گذاشتم و گفتم این چهار تا لغت مهمیاند آنجا. آره؛ دلخواه چهار تا؛ قبل و بعدش هم همهٔ بحثهایش را پر کن. پرسیدند سیرن، حوا نیست؟ گفتم سیرن وحشیتر از حواست: حوا بیچاره فریب خورده؛ حوا به نظر میآید فریب خورده و این کار را میکند؛ سیرن عامدانه دارد این کار را انجام میدهد؛ آن نقش فم فتال — که موجودی فم فتال یعنی زنِ مرگبار — حالت شیطانی دارد؛ شیطانی دارد یعنی اصلاً میآید که مرد را به قهقرایی بکشاند.