او میگوید دیگر نمیخواهد نمادها را یکییکی و بهصورت مطالعهٔ تجربی دنبال کند، و پیش از ورود به آرکتایپ اختلاف یونگ و فروید در تفسیر رویا را یادآوری میکند. بحث با رویای ایرما و دو نگاه برعکس به خودآگاه و ناخودآگاه ادامه مییابد، سپس به آرکتایپ، مطالعهٔ آن از راه اسطوره، دلیل نظری آن و مراحل آنیما میرسد.
تفسیر رویا نزد یونگ و فروید
به گمان او، چون یونگ به ناخودآگاه جمعی باور دارد، در تفسیر یونگی وزن بیشتر به سمت ثبات نمادهاست تا اینکه آدمها با تداعی معنی نمادهای رویای خودشان را بفهمند. فروید معنی نماد را با تداعی از ناخودآگاه شخصی خودِ فرد بیرون میکشد و یونگ کمتر به تداعی رجوع میکند؛ ولی تداعی بیفایده نیست، مثلاً برای دوستانی که در رویا ظاهر میشوند. برای طاووسِ رویای کسی که از نزدیک طاووس ندیده لازم نیست، اما اگر طاووسفروش باشد معنای شخصی ممکن است با معنای کلی نماد جور نباشد. به نظر او این تفاوت جزئی است و در شیوهٔ رسیدن به معنی نمادهاست.
تفاوت اصلی در وزنی است که به کارکرد رویا، یعنی انتقال حقیقت، داده میشود؛ این وزن در یونگ خیلی بیشتر از فروید است. در تعبیر فروید اگر دختری خواب ببیند مادرش مرده، این نشانهٔ آرزوی پنهان و سرکوبشدهٔ مرگ مادر است؛ در تفسیر یونگی پیشفرض این است که رویا در درجهٔ اول دربارهٔ واقعیتهای روانی درونیِ خود فرد است و در درجهٔ دوم به احتمال زیاد نمادین. پس اگر کسی مرگ دوستش را ببیند، باید نخست سراغ این رفت که رابطهاش با او دارد از بین میرود، و پدر و مادر در رویا نمادیناند، مگر اینکه نشانههایی بگوید پدر و مادر واقعیاند.
او میگوید در حالتهای خاص ممکن است رویا به تمایلات درونی اشاره کند، اگر شواهدی باشد، یا اصلاً نمادین نباشد و قطعهای از واقعیت آینده را عیناً نشان دهد؛ یونگ این امکان را رد نمیکند، ولی پیشفرض این نیست.
اشتراک و تفاوت دو نظریه
فروید هم به نمادهای جمعی و ثابت اعتقاد دارد و رویای پیشگویانه را ممکن میداند؛ اختلاف در این است که پیشفرض او آرزوهای پنهان ناخودآگاه شخصی است و اینکه نمادها خصوصیاند و با تداعی آزاد باید به آنها رسید. پیشفرض مشترک هر دو این است که محتوای رویا درونی است؛ ولی نزد فروید آن واقعه در کمپلکسهای ناخودآگاه شخصی جا دارد و نزد یونگ حقایقی است که ناخودآگاه جمعی افشا میکند. به گفتهٔ او تقریباً رویایی نیست که با دو شیوه به یک نتیجه برسد.
به گفتهٔ او یونگ قبول دارد که تداعی آزاد فروید را به کمپلکسها میرساند، مثل اتراکتورهای یک سیستم دینامیکی؛ پس فروید اشتباه نمیکند اگر فکر میکند از رویا میشود به مشکلات روانی پی برد. ولی به تعبیر او دیدگاه یونگ این است که تکنیک فروید در رواندرمانی مؤثر است و پیدا کردن معنی رویا نیست.
رویای ایرما
او میگوید فروید خود تأکید میکند شیوهٔ تفسیر رویایش را با کار روی رویای ایرما به دست آورده؛ جزئیاتش را کامل به یاد ندارد. در رویا ایرما، از بیمارانش، میگوید هنوز مشکل دارد و معاینه نشان میدهد مشکلش جسمانی است، و پزشکی پیر هم با وضعی مسخره ظاهر میشود. در تفسیر فروید، او دوست دارد در ناخودآگاه فکر کند کارش را درست انجام داده و مشکلات ایرما جسمانی است نه هیستریک؛ و ناخودآگاهش از پزشک پیر بدش میآید و آرزوی خوار شدن او برآورده میشود.
از نگاه یونگی، چون آدمهای آشنا و فضای رئالیستی هست و موضوع بیماری است، رویا در سطح نمادین پایینی است و از این نظر فروید خوب تفسیر میکند. ولی ذهن یونگ احتمالاً به این میرفت که رویا به واقعیتی اشاره میکند: ایرما واقعاً مشکل جسمانی دارد، که با عادت به تعبیر هر دردی به هیستری قاطی شده، و پزشک پیر شاید واقعاً بهعنوان پزشک ماهر نیست، نه اینکه ناخودآگاه فروید او را چنین ساخته باشد. اگر یونگ این رویا را دربارهٔ بیمار خودش میدید، احتمالاً او را برای معاینهٔ جسمانی میفرستاد.
او میگوید در چاپهای بعدی تفسیر رویا پاورقیای هست که فروید در آن مینویسد مشکل جسمانی ایرما بعداً تحقق پیدا کرد، یعنی این بخش رویا اتفاقاً پیشگویانه بوده؛ به نظر او این اصلاً همهٔ تفسیر فرویدی را نقض میکند. پنهان نمیکند که شیوهٔ یونگ را در تفسیر رویا قطعاً برتر میداند، چون رویا معمولاً در سطحی از ناخودآگاه اتفاق میافتد که بیشتر به ناخودآگاه جمعی مربوط است. با این حال میگوید هر سه نظریه در محدودههایی درست کار میکنند، و میگوید بعداً میکوشد نشان دهد که برای تفسیر یک اثر هنری یا فیلم فروید بهتر از یونگ کار میکند.
اولویت خودآگاهی یا ناخودآگاهی
به گفتهٔ او این اختلاف در رویا به اختلافی اساسیتر برمیگردد. در نظریهٔ فروید خودآگاهی اصل است و ناخودآگاه در کنارش شکل میگیرد، از خواستههایی که بهخاطر محدودیتهای والدین و تمدن به پستویی منتقل میشوند. در دیدگاه یونگی درست برعکس است: اول اقیانوس ناخودآگاه هست و جزیرهٔ خودآگاهی کمکم از آن سر برمیآورد؛ ناخودآگاه شخصی چیزی است که از جزیره پرتاب میشود، و ناخودآگاه جمعی از اول وجود دارد. فروید وجود بخش جمعی را میپذیرد ولی آن را قابل مطالعه نمیداند، و یونگ میگوید قابل مطالعه است.
برای نظر یونگ دلیلی تجربی میآورد، بیآنکه به رویا اشاره کند: نوزاد تا ماهها خودآگاهی ندارد، اما انگار همهچیز را میداند و تمام حرکات بچه حسابشده است؛ این نتیجهٔ خودآگاهی نیست و به ناخودآگاه شخصی و عقدههای سرکوبشده هم ربط ندارد، بلکه از همان اقیانوس ناخودآگاه جمعی است. بعد خودآگاهی پدید میآید و ناخودآگاه شخصی، شاید با همان مکانیسمی که فروید توصیف میکند، چون حائلی شکل میگیرد؛ و وقتی خودآگاهی از آن اطلاعات طبیعی قطع شود، ممکن است دچار روانپریشیهایی بشویم. او فکر میکند این تمثیل را خودش ساخته و میگوید بعداً با لکان کمی دقیقتر میشود.
در پاسخ به پرسشی میگوید فروید فراموشی سالهای نخست زندگی را با ترومای عقدهٔ ادیپ توضیح میدهد؛ او با این نظریه همدلی چندانی ندارد. یونگ به ناخودآگاه شخصی علاقه ندارد و به تعبیر او کافی است ناخودآگاه جمعی فعال شود تا خودش آلودگیها را بشوید؛ ولی در آدمی که مشکلش آنقدر شدید است که فرایند فردانیت بیدار نمیشود، ممکن است نخست درمانی مثل مواد شیمیایی لازم باشد. چون این دو برعکس همدیگر فکر میکنند، فروید از خودآگاهی شروع میکند و معنی رویا را چیزی میداند که یک وقتی خودآگاه بوده، ولی نزد یونگ ممکن است چیزی بدون هیچ ردی در خودآگاهی وارد رویا شود، و رویا کانالی است که ناخودآگاه جمعی را وارد خودآگاهی میکند.
مفهوم آرکتایپ و فایدهٔ آن
او به جلسهٔ پیش برمیگردد: هدف فرعی بحث نمادها این بود که به آرکتایپ برسد. اگر لغتنامهٔ ما برای واقعیتهای روانی برای تعبیر نمادها کافی نباشد، باید برای چیزهایی که هنوز نامی ندارند اسم تازه گذاشت. مثالش آنیماست: مردان در رویا دختربچه یا زنی ناشناس میبینند که به زندگیشان ربط ندارد و حسی ویژه دارند، از علاقه و حمایت تا گاهی خطر؛ یونگ ادعا میکند صد هزار رویا تعبیر کرده و به این نماد آنیما میگوید، واقعیتی درونی: انگار در درون هر مرد زنی زندگی میکند.
آرکتایپهای مهم را آنیما، آنیموس، پرسونا، خویشتن و پیر خرد میشمارد. پیر خرد پیرمردی است که در رویای زنان و مردان ظاهر میشود، حرف قاطع و درست میزند و راهنمایی میکند. آرکتایپ ترجمهٔ تحتاللفظیاش «سنخ باستانی» است و از نظر یونگ به عمیقترین اطلاعات ناخودآگاه جمعی مربوط است. او تأکید میکند فهمیدن اینکه چرا یونگ این مفاهیم را پیش میکشد به معنای پذیرفتن درستی آنها نیست، مثل نظریهٔ نیوتن.
به گفتهٔ او فایدهٔ شناخت جزئیات این است که آنیما یک نقطه نیست و صورتهای مختلف دارد؛ اگر بدانیم چه حالتها و انحرافهایی پیدا میکند، از اینکه در رویای کسی دختربچه یا زنی کامل یا جادوگر بهعنوان آنیما ظاهر شده، اطلاعاتی عمیق دربارهٔ وضعیت روانی او به دست میآید. برای شناخت آرکتایپها بهترین منبع رویا نیست، اسطوره است.
اسطوره و راههای مطالعه
او میپرسد چرا اسطوره مناسبتر از رویاست. یکی از حاضران میگوید چون در طول نسلها منتقل شده و خالصتر با ناخودآگاه جمعی درگیر است؛ او تأیید میکند و میگوید اسطوره مثل رویایی است که یک جمع دیده، چون آدمهایی که نقلش کردهاند بخشهای شخصی را بهتدریج از بین بردهاند. دلیل فرعی سادهتر این است که اعتماد به اینکه کسی واقعاً رویایی دیده کمتر است، چون ممکن است دروغ گفته باشد، ولی سندیت اسطوره بیشتر است.
شباهت اسطورهها میان اقوام را از دلایل عمدهٔ اعتقاد اولیهٔ یونگ به ناخودآگاه جمعی میداند؛ مثلاً قهرمانی که سفر میکند و وقایعی را از سر میگذراند، مانند رستم در هفتخان یا اودیسه. همانطور که رویا از نظر فروید شاهراهی است که ما را به محتوای ناخودآگاه میرساند، از نظر یونگ اسطورهها شاهراههایی هستند که ما را به محتوای ناخودآگاه جمعی میرسانند؛ رویاها در درجهٔ دوم اهمیت قرار دارند.
یونگ از رویاها هم استفاده میکرد و میخواست رویاهای آدمهای مختلف را در جغرافیا و تاریخ وسیعتری جمع کند، چون نمادی ممکن است فقط به اروپاییها مربوط باشد نه ناخودآگاه جمعی بشر. شیوهٔ سوم کاری عجیب بود: به گزارش خودش ساعتها خود را در حالتی شبیه دیوانگی و ناخودآگاهی نگه میداشت، با قلم و کاغذ در دست، و از دیدار با گاوی شاخدار میگوید. او این گزارشها را در درجهٔ سوم اهمیت میگذارد و میگوید ممکن است انحراف داشته باشد، چون یونگ احتمالاً آن شخصیت اسطورهای را، فیلمون، تا حدودی میشناخته؛ ولی یونگ میگوید خیلی چیزها را بعداً در اسطورههای اطراف دنیا یافته است.
دلیل نظری: غریزه و شناخت
او دلیلی نظری میآورد که به مطالعهٔ تجربی نیاز ندارد: از نظر یونگ آرکتایپها جایگزین و متناظر مفهوم غریزهاند، یعنی رفتارهایی که فکرشده نیست و منشأ ناخودآگاه دارد. زبان را مثال میزند: به گمان او زبانشناسها اکنون روی دیدگاه چامسکی توافق دارند که زبان تا حد زیادی غریزی است و جملههایی که کودک میشنود فقط پارامترها را تنظیم میکند. بعداً این را با لکان، که ناخودآگاه را از نظر ساختار با زبان یکی میداند، ربط میدهد.
اگر در مسیر عمل الگوهای مشترک غریزی هست، طبیعی است که در مسیر شناخت هم الگوهای مشترک باشد، چون هر عمل بر پایهٔ شناختی انجام میشود. اگر همهٔ مردان نسبت به زن حس حمایتگری غریزی دارند، باید فرض کرد در ذهن همه تصویر ناخودآگاه مشترکی هست که زن موجودی است نیازمند حمایت. به تعبیر ساده، آنیما آن فضای خالی در ناخودآگاه مرد است که پیش از دیدن هر زنی وجود دارد، چنانکه کودک پیش از دیدن غذا جایی برای غذا در شناختش دارد.
آنیما الگوی شناختی رفتار جنسی در مرد است و آنیموس در زن. پرسشی را که آرکتایپها را دستگاهی پایه میداند که واقعیت بیرون در آن مپ میشود تأیید میکند؛ ممکن است اشتباه شود، ولی دستگاه از بین نرفته است.
مراحل آنیما در اسطوره و ادبیات
آنیما نخست با مادر پر میشود و قرار است طبیعتاً از مادر به معشوق برسد، ولی تجربهها ممکن است آن را از حالت طبیعی دور کنند. آنیما صد هزار شکل ندارد؛ چند شکل پایه دارد، و اینکه آنیمای کسی به کدام نزدیک است دربارهٔ برخورد او با غریزهٔ جنسی خبر میدهد. شکلهای پایه را باید از اسطورهها درآورد: نخست حوا، به معنای تورات نه قرآن، چون در تورات شیطان حوا را فریب میدهد و او آدم را، ولی در قرآن هر دو با هم از درخت ممنوعه میخورند.
مردی که غریزهٔ جنسیاش در حد نیاز جسمانی مانده، آنیمایش حوایی است و احساس ترس و سقوط میکند؛ او هراس فرهنگ بشری از زن را نتیجهٔ عقبماندگی جنسی مرد میداند. به گمان او آنیمای مردان دوران مدرن اکثراً در همین نقطه میماند. مرحلهٔ بعد هلن است، که نیاز جسمانی با حس زیباییشناسانه درآمیخته و زن فقط ابزار نیست؛ مریم به معنای مسیحی مرحلهای بعدتر است. سیرن از حوا خطرناکتر است، چون حوا به نظر میآید فریب خورده ولی سیرن عامدانه، و زن نابودکنندهٔ ژانر نوآر ظهور این آنیما در ادبیات مدرن است.
به گفتهٔ او ادبیات رمانتیک قرن هجدهم و نوزدهم به هلن نزدیک است، ادبیات قرون وسطی به مریم، و ادبیات مدرن تقریباً از این تصورها خالی است. در پاسخ به پرسشی میگوید پس از مریم آرکتایپ سوفیا میآید. در پایان فقط این پرسش را مطرح میکند که در مطالعات ادبی و هنری کجا تعبیر یونگی و کجا فرویدی به کار میآید.
→ متنِ کاملِ این جلسه