جلسه با پاسخ به پرسشی دربارهٔ ارزش تفکر و عاطفه در تصمیمگیری آغاز میشود. سپس توضیح میدهد چرا بحثهای این جلسات به شدت یونگیاند و فروید را در برابر یونگ و فمینیسم رسمی جای میدهد. بخش بزرگ جلسه دربارهٔ نقد یونگ از فشار جامعهٔ مدرن بر فردیت، نقد سرمایهداری، علم و تکنولوژی است. در پایان از ناخودآگاهی که همیشه بیدار است، هیتلر و تسخیر ماه بهعنوان نماد سخن میگوید.
متن ویرایششده بر پایهٔ پیادهٔ خودکار گفتار؛ با صوت تطبیق داده نشده.
سؤالی که از من پرسیدهاند این است: من در یکی از جلسات گفتهام که در تمایزی که میان تفکر و عاطفه برقرار است — وقتی تفکر و عاطفه را جزو دو قطبیهایی میدانیم که جنبهٔ جنسیتی دارند — وقتی گفته میشود همانطور که تفکر ارزش دارد عاطفه هم ارزش دارد، ولی ما در فرهنگ مردسالار بیش از اندازه به تفکر ارزش قائل میشویم؛ من فکر میکنم در صحبتهایم چیزی گفتهام: مثلاً فرض کنید این غلط است که همانطور که بر اساس فکر کردن ما تصمیمگیری میکنیم، زنها جوری بر اساس احساس تصمیمگیری میکنند و بشود تصور کرد که آنگونه هم به نتایج درستی بتوانیم برسیم؛ انگار که هر دو ابزار تفکر و عاطفه به خوبی میتوانند در تصمیمگیری به هم کمک کنند. و سؤال این است که معمولاً چنین است که آدم وقتی بر اساس احساس خودش تصمیم میگیرد تصمیمهای درستی نمیگیرد، در حالی که با تفکر مثلاً با دوراندیشی بیشتر میشود تصمیمهای درستتری گرفت. نکتهٔ اولی که میخواهم بگویم این است که لزومی ندارد من از این دفاع کنم که اگر مثلاً با مردسالاری موافق نیستیم و برای تفکر و عاطفه برای هر دو اصالت قائلیم، نتیجهاش این باشد که بخواهم دفاع کنم در هر حیطهای اگر تفکر خوب کار میکند عاطفه هم به همان خوبی کار میکند. یعنی تصور من این است که این حرف درست است که معمولاً با تفکر میشود مثلاً دوراندیشی کرد که شاید بهطور طبعی با عاطفه نشود انجام داد؛ یا اصولاً نکتهٔ خیلی مهمی به نظر من این است که ذاتاً تفکر قابل آموزشتر از عاطفه است. نکته این است که در برآیند به این نتیجه برسیم که همانطور که جاهایی تفکر بهتر کار میکند عاطفه هم جاهایی بهتر کار میکند؛ نکته این نیست که من مثلاً حیطهای مثل تصمیمگیری را انتخاب کنم و بگویم اینجا چون تفکر بهتر کار میکند پس دیگر مردسالاری خوب است. نکته این است که من باید به کل جریانها نگاه کنم و در همهٔ موقعیتها ببینم آیا مثلاً با نقد کردن عاطفه با تفکر تنها میشود زندگی کرد یا نه؛ نقایص تفکر ممکن است جای دیگری مشخص بشود. و نکتهٔ اول این است که لزومی ندارد دفاع کنم از اینکه در هر حیطهای ارزشگذاریهایی که به سمت قسمت مردانه شده حتماً غلطاند و مثلاً تفکر و عاطفه در هر جا که نگاه کنید با هم مساویاند: مثلاً خیلی بدیهی است که نمیتوانید با استفاده از عاطفه به خوبیِ تفکر مثلاً یاد بگیرید؛ یعنی لازم است دفاع کنم که ریاضیات هم میشود جور ریاضیات مبتنی بر احساس و عاطفه داشت؟ نه؛ ریاضیات خودش در آن قطب تفکر اصلاً قرار دارد و فکر میکنم هرچه یک نفر بیعاطفهتر با ریاضیات برخورد کند جوری موفقتر است؛ کافی است خیلی منطقی برخورد کند. هرچند این حرف شاید خیلی حرف دقیق و درستی نباشد، ولی نکتهٔ اولی که در جواب این سؤال میدهم این است: اگر حرفهای من چنین برداشت شد که تفکر و عاطفه در زمینهٔ تصمیمگیریهایی که مثلاً احتیاج به دوراندیشی دارند — برنامهریزیهای مثلاً کلانِ کشور — ارزش یکسان دارند، فکر میکنم این برداشت درست نیست. ولی اینکه آیا عاطفه اصولاً در تصمیمگیریها هیچ نقشی ندارد و میشود عاطفه را کلاً کنار گذاشت و جوری با تفکر محض تصمیمگیری کرد، این کاملاً فکر اشتباهی است؛ یعنی عاطفه واقعاً نوعی کمک میکند به تصمیمگیری. همانطور که یونگ بیان میکند، عاطفه نیرویی است که با استفاده از آن میتوانید ارزشگذاری بکنید؛ ارزشگذاری برای خوب و بد انجام بدهید: من در موقعیتی قرار گرفتهام و احساس بدی دارم نسبت به موقعیتی که در آن هستم و احساس خوبی دارم نسبت به موقعیت دیگری که میتوانم تصور کنم؛ این ارزشگذاری است. اصولاً عاطفه کارش این است که بر اساس ارزشها انگار جوری تصمیم میگیرد: این بد است، آن خوب است، من مثلاً این کار را میکنم. یا مثلاً اخلاقی که میشود اسمش را اخلاق زنانه گذاشت — اگر اخلاق مردانه بر اساس درست و غلط مثلاً معنا پیدا میکند — اخلاق زنانه میتواند بر اساس زشت و زیبا معنا داشته باشد: کاری زشت است، کاری زیباست؛ زیبایی و زشتی را میشود به اعمال انسان نسبت داد و میشود بر اساس زشت و زیبا جور تصمیمگیری کرد که چه کاری خوب است چه کاری بد. اینکه عواطف کمک میکنند به اینکه ارزشگذاریهای درستی انجام بدهیم و تفکر کمک میکند به اینکه من جوری راههایی را پیدا کنم که به آن چیزی که خوب میدانم برسم: در عین حالی که وقتی دارم تصمیمگیری میکنم ممکن است از عاطفه برای هدفگذاری کردن، برای تشخیص دادن اینکه چه چیزهایی خوب و بد است استفاده کنم، در عین حالی که دارم فکر میکنم چگونه میتوانم بهطور منطقی کارها را انجام بدهم. نهایتاً تصور من این است که تفکر خالص هیچ جا خوب کار نمیکند و عاطفه خالص هیچوقت خوب کار نمیکند؛ و حرف نهاییم این است که شما باید به حالتی تعادلی برسید که همهٔ این چیزها را با هم داشته باشید و این رسیدن به کمال معنایش این است. و در عین حال قبول دارم که در جاهایی که احتیاج به تصمیمگیریهای مثلاً اجتماعی است — تصمیمگیریهای فردی که همراه با دوراندیشی است — تفکر چیزِ ضروری است که اگر نداشته باشید حتماً اشتباه میکنید. یعنی با عاطفهٔ خالص کار کردن — ببینید، دفاع من از جنبههای زنانه این نیست که بگوییم جنبههای زنانه را میشود مستقل از جنبههای مردانه کاملاً درست دانست. چیزی که مدام تکرار میکنم این است که هر دو جدا از هم بد کار میکنند و در حالت تعادل است که — اگر ارزشگذاریهای خوبی نداشته باشید، خوب و بد را ارزشگذاری نکنید، اصلاً تفکر میخواهد شما را به چه تصمیمی برساند؟ به چه سمتی بروید؟ چی خوب است، چی بد؟ از کجا میخواهید به کجا برید؟ — لازم است حسی نسبت به موقعیتهایی که در آن هستم و موقعیتهایی که میتوانم قرار بگیرم داشته باشم و بعد با استفاده از تفکر راههای درست را پیدا کنم و به نتیجه برسم. دقیقاً فکر میکنم در دنیایی قرار داریم که تفکر بدون عاطفه مشکل ایجاد کرده و دقیقاً معلوم نیست کجا داریم میرویم ولی تصمیمهای موضعی خیلی خوب داریم میگیریم. تصمیمهای آدمها را به گیم تشبیه میکنند: گیمی وجود دارد و مردها اتفاقاً روحیهشان همینجور است؛ یک سری قواعد گیم بهشان بدهید، تصمیمها و استراتژیهای خیلی دقیقی انتخاب میکنند که مثلاً پیآفشان به بهترین وضعیت ممکن برسد. ولی اصلاً این گیم قرار است ما را به کجا ببرد؟ چه بازیای داریم انجام میدهیم؟ اینها خودش مهم است. ببینید، نهایتاً جواب من به این سؤال دقیقاً چنین است: با عواطف نمیشود خیلی دوراندیشانه تصمیمهای درست گرفت و با تفکر هم نمیشود بدون عاطفه اصلاً بفهمیم چه کار داریم میکنیم؛ جوری تلفیق این دو خوب است و در حیطهٔ تصمیمگیری تفکر چیز خیلی ضروری است. آدمهایی که صرفاً با استفاده از عواطف خودشان تصمیماتی میگیرند معمولاً تصمیمات آنیاند و نیاز دارند که — خوبی تفکر این است که شما سری اصولی برای خودتان در نظر میگیرید و بعد بر اساس آن اصول میتوانید استنتاجهایی بکنید؛ اصول ثابتی داشته باشید که همیشه از آنها استفاده کنید — و معمولاً عواطف خیلی مبتنی بر اصول خودآگاهی نیستند. بنابراین جواب من این است که اصلاً لزومی ندارد من در هر حیطهای جوابم این باشد که هر چیز زنانه و مردانه به خوبی هم کار میکنند؛ اصلاً قرار نیست بگوییم هیچکدامشان خوب کار میکنند؛ قرار است بگوییم جدا از هم بد کار میکنند. و در بعضی حیطهها — مثلاً در ریاضیات قطعاً — تفکر ضروری است و عواطف اینجا خیلی نقش مهمی ندارند. ما حیطههای مردانهای به وجود آوردهایم که در آن تفکر خوب کار میکند و آنجا ممکن است عواطف خیلی به درد نخورند. وجود چنین حیطههایی — که اکثر مثلاً جنبههای علمی را شاید تشکیل میدهند؛ حتی هنر را هم کمکم وارد همین حیطهها کردهایم، مثلاً به فرم بیشتر توجه داریم که تفکر آگاهانه جوری بهتر میتواند در آن دخالت کند — به هر حال حرف این است که آره حیطههایی وجود دارد که تفکر بهتر کار میکند، حیطههایی هست که عاطفه در آن بهتر کار میکند و نهایتاً باید به حالتی برآیندی از این دو برسیم. با هر کدام بهطور خالص کار کنید مشکلاتی پیش میآید.
فکر میکنم جواب نسبتاً روشنی دادم به این سؤالی که شده بود. ببینید، در ادامهٔ بحثهایی که در فواصل قبل کردم میخواهم قبل از اینکه بحث را ادامه بدهم روی چیزی تأکید کنم: اینکه بحثهایی که دارم میکنم چقدر دور شدیم از آن اهداف اصلی که در این جلسات داشتیم — اینکه مثلاً بر اساس روانکاوی، فعلاً کاربردهای یونگ را قرار بود بگویم — چون بعد از جلسه حرفی پیش آمد که به نظر میآد وارد جزئیاتی شدهایم که خیلی ربطی به اهداف اولیهمان ندارد. میخواهم اصرار کنم که بحثهایی که اینجا دارم میکنم به شدت یونگیاند. بنابراین خیلی این احساس را ندارم که — هرچند برنامهریزی شده نبود که اینقدر وارد این بحثهای مردسالاری بشویم و شاید بیش از مثلاً اندازهٔ لازم به نظر برسد که روی آن معطل شدیم — میخواهم روی این اصرار بکنم که این بحثها یونگیاند. و میخواهم اصرار کنم که آن چیزی که معمولاً در ادبیات موجود به آن تحلیل یونگی میگویند را من از اول بنا را بر این گذاشته بودم که خیلی آنطور بحث نکنم. این حرف را بارها تکرار کردهام که شاید بیانی که من از یونگ میکنم — به دلیل اینکه خیلی میل دارم جوری از اصول و مبانی مثلاً منطقی مثل یک مدل علمی درآورم — مقداری با بیانهای خود یونگ تفاوتهایی داشته باشد. معمولاً چیزی که به آن میگویند تحلیل یونگی چنین است که باید مثلاً برویم در اسطورهها سری نمادها پیدا کنیم؛ مثلاً اگر در مورد مرد و زن بحث میکنیم برویم چهرهٔ زن را در اساطیر مطالعه کنیم و بگوییم اینها نمادهایی از آنیما هستند و از این حرفها؛ که مراحل آنیما چیست؛ یا مثلاً در مورد مرد و زن بحث میکنیم و هی میرویم سراغ آرکتایپهای آنیما و آنیموس و حرفهایی که خود یونگ زده. اصرار من این است که یونگی بودن از نظر من بیشتر از اینکه مثلاً دقت کردن به نمادپردازیها باشد، اعتقاد به وجود جور ناخودآگاه جمعی است؛ چیزی ثابت در همهٔ انسانها که هم جنبهٔ جسمانی دارد هم جنبهٔ مکانیسمهای روانی دارد.
یونگی بودن و ناخودآگاه جمعی
این مکانیسمهای روانی نماد تولید میکنند، فرهنگ تولید میکنند؛ و اینکه ما انگار بیس ثابتی در انسانها داریم — باید دنبال این باشیم که یک بیس فرهنگی ثابت در انسانها داریم که به اعماق وجود انسانها جوری مربوط است — و ما باید دنبال این باشیم که جور فرهنگی منطبق با این چیزی که در درون ماست به وجود بیاوریم و تشخیص بدهیم کجاها مثلاً رؤیا میبینیم به دلیل اینکه کارهایی که میکنیم در فرهنگی که زندگی میکنیم با آن نقشهٔ مثلاً رشد درونی ما هماهنگ نیست. چیزهایی که به نظر من به شدت یونگی هستند: اولاً وجود بیسی مشابهِ یونیورسال در همهٔ انسانهاست، تمایل به رشد است و اینکه این تمایل به رشد از درون انسان توسط مرکزی کنترل میشود و همهچیز تحت تأثیر این تمایل به رشد است؛ این مفاهیم یونیورسالِ ناخودآگاه جمعی — یعنی وجود چیزی یونیورسال که در همهٔ انسانها هست — بهعلاوه اعتقاد به اینکه این چیزی که در درون همهٔ انسانهاست نقشهٔ رشد مشابهی برای همه تولید میکند، و اینکه این چیز یونیورسال نمادهای مشترکی تولید میکند که در همهٔ انسانها به نوعی بهطور ثابت وجود دارد و همین است که باعث میشود ما بتوانیم از اسطورهها استفاده کنیم، بتوانیم دربارهٔ ادبیات مدرن بر اساس ادبیات باستانی چیزهایی بگوییم و غیره. چیزی که به نظر من هستهٔ مرکزی تفکر یونگ است، وجود چیزی ذاتی و متمایل به رشد در همهٔ انسانهاست. و نکتهٔ خیلی اساسی اینکه عدم تعادلی وجود دارد و ما علاوه بر رشد تمایل به تعادل هم داریم؛ یعنی من چنین تعبیر میکردم که اساس تفکر یونگ وجود جور نیاز به تعادل دینامیک در انسان است: هم نیاز به تعادل داریم و این تعادل جای ثابتی نمیماند؛ مثل اینکه در سنهای مختلف در درون شما چیزی در حال پیش رفتن است و احتیاج دارید — هر وقت تعادل دینامیک میگوییم، تلفیق کردن ایدهٔ تعادل و ایدهٔ رشد است. حالا اگر چنین نگاه کنید، فکر میکنم همهٔ بحثهایی که دارم میکنم به شدت یونگی است: اینکه اختلاف زن و مرد را به چیزهای خیلی ذاتی برمیگردانیم و به صورت عدم تعادل به آن نگاه میکنیم. و اگر در مکتبهای دیگر روانکاوی بروید میبینید این دیدگاه وجود ندارد؛ یعنی نه در فروید چنین چیزی وجود دارد و نه در لاکان. این دقیقاً نگاه یونگی است که باعث میشود بتوانید چنین نگاه کنید؛ و الان توضیح مختصری در مورد فروید و لاکان میدهم. تصور من این است که یکی از نقاط اوج برتری ایدههای یونگ نسبت به فروید و لاکان همینجاست: بحثهای مربوط به زن و مرد و ارتباط میان زن و مرد؛ مشکلاتی که الان در دنیای به اصطلاح مدرن و پستمدرن پیش آمده — در اختلالهایی که به وجود آمده — هیچکدام از آن مکتبها به نظر من خیلی دقیق و خوب نمیتوانند این مسائل را تحلیل کنند، و فکر میکنم همهٔ بحثهایی که کردهاند در قالبهای یونگی میگنجد و در قالبهای دیگر نمیگنجد. بنابراین احساسم این نیست که یونگی بحث نمیکنم، ولو اینکه در ظاهر بحثهایم اسم چندان زیادی از آنیما و آنیموس نبردهام؛ اسم انواع آنیما را نبردهام، به هیچ اسطورهای کموبیش میشود گفت اشاره نکردهام؛ اینها قسمتهای ظاهری دیدگاههای یونگاند. فکر میکنم چیزهای خیلی عمیقی در دیدگاههای یونگی وجود دارد و وقتی میگویم مثلاً تحلیل یونگی، منظورم واقعاً آن چیزِ متداولی که تحلیل یونگی یعنی مثلاً به اسطورهها اهمیت دادن و پیدا کردن آرکتایپها در یک اثر هنری، لزوماً نیست؛ فکر میکنم چیز عمیقتری در یونگ وجود دارد که آنها در مرحلهٔ بعدیاش ظاهر میشوند: اول باید به وجود ناخودآگاه جمعی — سری چیزهای ثابت در انسانها — معتقد باشید، بعداً بروید سراغ اینکه این چیز ثابت خودش را در طول تاریخ کجاها نشان داده، کجاها میشود از آن علائمی پیدا کرد و غیره. منتها مسلماً اگر قصد من این نبود که سری بحثهای جنرال بکنم که زیاد یونگی نباشد، میشد در طول بحثها حرفهای دیگری هم زد. کمی این را رعایت کردهام که از آن سخنرانی عمومی به بعد مقداری فرض را بر این بگذاریم که آدمهایی که در آن جلسهٔ عمومی نشستهاند با مبانی یونگ خیلی آشنا نیستند؛ بنابراین سعی کردهام استفاده از اصطلاحات و مثلاً جزئیات نظری یونگ را به حداقل برسانم. ولی دو اصل اصلی که گفتم — مثلاً اینکه جنسیت را به صورت عدم تعادل نگاه کنیم و اینکه تفاوت زن و مرد را جدی بگیریم، ذاتی بگیریم — به شدت دیدگاههای یونگیاند و اصلاً با دیدگاههای مثلاً فرویدی هماهنگ نیستند و با دیدگاههای دیگر هم خیلی هماهنگ نیستند.
بگذارید توضیح مختصری بدهم که فراموش نکنید فروید چگونه نگاه میکرد و میخواهم نشان بدهم فروید کجای این طیف است. جلسهٔ قبل گفتم در مورد اینکه این نوع نگاهی که من در این جلسات به مسئلهٔ مردسالاری داشتم یک نقطهٔ کاملاً مقابل دارد — حالا نمیدانم اسمش را چه بگذاریم؛ مثلاً دیدگاه رسمی آکادمیک که فمینیسم مبتنی بر تشابه بیشتر به آن میگوید — که تقریباً در تضاد عجیبی با این دیدگاه قرار دارد؛ و اینکه دو مدل داشته باشید که جوری خیلی جاها درست برعکس هم حرف میزنند و در کنار هم دارند زندگی میکنند و هر دو به نظر میآد موجودیتشان به حالت پایداری رسیده، کمی عجیب است؛ آدم انتظار ندارد دو مدل علمیِ ضد هم حرف بزنند؛ اصلاً باید حرفهای خیلی مشترکی باشد، جاهایی با هم اختلافهایی داشته باشند؛ ولی واقعاً فکر میکنم این دو دیدگاه عمیقاً متناقض و متضاد با هماند. و همین توضیحاتی که جلسهٔ قبل — تا حدودی دو جلسهٔ قبل — دادم، هم ادعاهای آنها هم جوابهایی که از این ور میآید، تا حدودی این را روشن کرده باشد. در مورد فروید اگر به فروید نگاه کنید: اگر یونگ اعتقادش این است که تفاوتهای زن و مرد بینهایت عمیقاند و به اعماق وجود انسان برمیگردند و اساساً تفاوتها چنیناند که شما دو آرکتایپ کاملاً متمایز از هم دارید — این آرکتایپها چیزهای خیلی ذاتیاند و شما در مرد آنیما دارید و در زن آنیموس؛ مثل اینکه اصلاً در آرکتایپها که ویژگیهای آن ناخودآگاه جمعی هستند که در همهٔ انسانها بهطور ذاتی وجود دارد، مرد و زن آنجا با هم اختلاف دارند؛ یعنی مثل اینکه در عمیقترین لایههای روان انسان میان مرد و زن اختلافی وجود دارد — اگر به فروید نگاه کنید، فروید — این بعدِ دیدگاههای جدیدتر است؛ دیدگاههای به اصطلاح رسمیتر که الان در دیدگاههای مطالعات زنان و این حرفها هست — نقطهٔ مقابل این است: تا جای ممکن سعی میکنند بگویند این اختلافها جنبههای فیزیولوژیک و زیستشناختی و روانیشان در مینیمم ممکن است و اختلافها بیشتر زاییدهٔ فرهنگ است و آن چیزی است که اجتماع به ما تحمیل میکند؛ یعنی جامعه است که نقشهای زن و مرد را آفریده و اینها اصالتی ندارند و به هیچ چیزی عمیق در روان انسان برنمیگردند. تفاوتها در حد تفاوتهای فیزیولوژیک و آناتومیک خیلی ساده است و روان — قابلیتهای روانی زن و مرد — تقریباً بهطور کامل با هم مساوی است؛ کافی است نوع تربیت این دو را یکی کنید تا بتوانند کاراییهای مشابه داشته باشند. اینکه یونگ تقریباً یک طرف طیف است و این دیدگاه طرف دیگر طیف خیلی واضح است دیگر: آن تا جای ممکن تفاوتها را ذاتی میگیرد؛ این دیگر به تفاوتهایی که نتیجهٔ تربیت و اجتماع است قائل نیست. ولی فکر میکنم در مجموعهٔ نظریههای موجود یونگ در یک سر طیف قرار میگیرد که نه فقط زیستشناسی بلکه مکانیسمهای روانی زن و مرد را با هم متفاوت میگیرد، و این طرفش — طبعی است — همهچیز را فرهنگی فرض میکند. فروید جایی میان این دو قرار میگیرد. میخواهم سعی کنم جایگاه فروید را اینجا مشخص کنم: اگر یادتان باشد فروید وقتی دربارهٔ جنسیت بحث میکند اولاً اهمیت فوقالعادهای به جنسیت میدهد در نظریهاش، و نکتهٔ دوم اینکه اخلاق جنسی و شکلگیری رفتارهای جنسی را برمیگرداند به دوران اولیهٔ کودکی؛ به جایی که مثلاً عقدهٔ ادیپ ایجاد میشود، پسر مجبور میشود با پدر همانندسازی کند و غیره. بنابراین از یک نظر جنسیت و رفتارهای جنسی از نظر فروید تفاوتهای خیلی بزرگی هستند که برمیگردند به سالهای اول زندگی، نه به لحظهٔ تولد. یعنی از یونگ بپرسید: یونگ میگوید اصلاً دختر و پسر وقتی متولد میشوند در مکانیسمهای روانیشان تفاوتهایی وجود دارد؛ علاوه بر تفاوتهای جسمانی که میبینید، قابلیتهای روانی متفاوتی نسبت به هم دارند. فروید وضعیت مکانیسمهای روانی را در بدو تولد — انگار احساسش این است — چندان تمایزی نمیداند؛ جور آموزشی داخل خانواده، جور اتفاقهای تدریجی داخل خانواده است که باعث میشود اینها از هم جدا بشوند و مکانیسمهای روانی متفاوت پیدا کنند. بنابراین از یک طرف به یونگ نزدیک است، برای اینکه اصولاً احساسش این نیست که آموزشهای فرهنگی و اجتماعی خیلی مهماند؛ قبل از اینکه کودک وارد جامعه بشود و آموزش ببیند، قبل از اینکه اصلاً زبان یاد بگیرد، حتی شاید بتواند حرف بزند، این تفاوتها درون خانواده — یعنی در عمیقترین تجربههایی که با انسانهای دیگر دارد — به وجود آمدهاند. متوجه هستید؟ از این نظر در این طیف جوری متمایل میشود به سمت یونگ، ولو اینکه به مکانیسمهای روانیِ مربوط به جنسیت در بدو تولد خیلی قائل نیست، ولی نزدیک به بدو تولد است؛ یعنی بیشتر تجربههای داخل خانواده را مسئول شکلگیری جنسیت میداند و به هیچ وجه از نظر فروید چنین نیست که جنسیت در جامعه توسط فرهنگ و سوپرایگو مثلاً دارد ساخته میشود؛ آن یک چیز جدا است. در عین حالی که سوپرایگو میتواند به رفتارهای زن و مرد شکلهای خاصی بدهد: مثلاً الان اگر از دیدگاه یونگ و فروید نگاه کنید، دنیای مدرنی که زن و مرد خیلی بیشتر از قدیم شبیه هم رفتار میکنند — اگر از فروید بپرسید — سوپرایگوست که این را ایجاد کرده. قرار نیست دختر و پسر شبیه هم رفتار بکنند در این دیدگاه، برای اینکه نقشهٔ روانی مجزایی نسبت به هم دارند با توجه به مفهوم عقدهٔ ادیپ و تفاوت اساسیای که دختر و پسر در آن مرحلهٔ شکلگیری جنسیت با هم دارند.
نقشهای جنسی و ذات روان
بعد از اینکه از خانواده خارج میشوند، سوپرایگو — یعنی جامعهٔ فعلی — است که دارد به آنها تحمیل میکند که نقشهای مشابه هم داشته باشند؛ وگرنه این نقشها جوری در سالهای اول کودکی از هم جدا شدهاند. از یونگ هم بپرسید که اصلاً هیچ چیز دیگری نمیگوید. یونگ معتقد است این نوع به اصطلاح نقشهای مساوی که جامعه سعی میکند به مرد و زن بدهد، اینها در واقع جوری مخالف با ذات مکانیسمهای روانی عمیق زن و مردند و بنابراین مثلاً برای زن کاملاً این نقشهایی که دارد میپذیرد جوری مسموم است. ببینید، اینها نقطهٔ دیدگاه روانکاوانه، نقطهٔ مقابل دیدگاههای رسمی آکادمیک است؛ کلاً اینکه در یک دانشکده مثلاً همین الان در یک دانشکدهٔ روانکاوی چیزی میگویند و در جامعه، جایی که مطالعات زنان و جامعهشناسی است، کاملاً چیزی ضد آن میگویند جالب است. برای این کلاً فمینیستهای مبتنی بر تفاوت به دلایلی به شدت با فروید — حتی بیشتر از اینکه با یونگ دشمن باشند — با فروید دشمناند. آره، فمینیستهای تشابه — آنهایی که مبتنی بر تشابه بحث میکنند و فمینیستهایی که بیشتر شهرت دارند به فمینیست بودن — خیلی دشمن فروید هستند، برای اینکه فروید جور ذاتی در نظریهاش به مرد نسبت به زن برتری میدهد؛ یعنی مثلاً قائل است همهٔ زنها ذاتاً به دلیل جنسیت خودشان مثلاً رشکی به مردانگی مرد دارند و این چیزی نیست که در نقشهای اجتماعیشان به وجود آمده باشد؛ این چیز ذاتی است. در همان بذر، به اصطلاح، در دوران کودکی این حالتها به وجود میآیند و جور آرزوی مرد بودن و احساس فقدان به دلیل زنبودن — جور مردسالاریِ نظری است. ولو اینکه اگر به طرفداران فروید بگویید ممکن است سعی کنند جوری آن را توجیه کنند، ولی واقعیت این است که تمام چیزهایی که فروید دربارهٔ تفاوت مکانیسمهای مرد و زن میگوید متمایل است به اینکه انگار زن ذاتاً احساس — اگر زن در مشاهده میشود که نسبت به مرد احساس حسادت دارد، میل به مرد بودن در زن وجود دارد — این چیزی نیست که به دلیل مثلاً رفتارهای اجتماعی که با مرد و زن شده به وجود آمده باشد؛ این اصلاً ذاتی است. یعنی کلاً زن ذاتاً احساس میکند چیزی نسبت به مرد کم دارد. ممکن است شما در دفاع از این موضع بگویید فروید نمیگوید واقعاً کم دارد؛ میگوید چنین حس میکند؛ رشک و حسی است؛ ممکن است مبنای درستی نداشته باشد؛ حس اشتباهی است ولی ذاتاً عمیق زن را دارد. به هر حال این جور احساسِ کهتری نتیجهٔ بیولوژی است، نه نتیجهٔ رفتار اجتماعی برای زنها؛ و این خیلی آدم را متمایل میکند به اینکه اگر این تئوری درست است، اصلاً مردسالاری شاید چیز درستی باشد. بعد — بگذارید فقط یک نکته بگویم — هنوز دربارهٔ لاکان هیچ حرفی نزدهام؛ ولی این نوع دیدگاههای فرویدی در لاکان رسمیت خیلی بیشتری پیدا میکند. یعنی اگر زیاد نمیبینید فمینیستها را که دور لاکان بچرخند برای اینکه لاکان به اندازهٔ فروید مطرح نیست؛ اگر روزی لاکان مطرح بشود آنوقت قطعاً برخورد فمینیستها با لاکان باید شدیدتر باشد. من شخصاً معتقدم در این بحثهای مربوط به جنسیت و آثار اجتماعیاش، یونگ است که انگار راه درست را پیدا کرده و آن دو هر دو جوری تحت تأثیر فرهنگ مردسالار نظریاتشان اصلاً متمایل به مردسالاری است. شما سؤال دارید؟ بهتر. این مقدمه را گفتم برای اینکه این احساسم را بیان کنم که هرچند برنامهام این نبود که وارد اینقدر بحث دربارهٔ مردسالاری در این جلسات بشوم — برنامهام این بود که در جلسات جداگانهای بحث در مورد مردسالاری را داشته باشم، یکی دو جلسه — ولی احساسم این نیست که خیلی از این جلسات دور شدهایم، به دلیل اینکه ذاتاً این نوع نگاهی که من دارم تنها مدلی است که میشود در آن مدل روانی دفاع کرد: مدل یونگ است. یک نکتهٔ دیگر این است که بهعنوان یک تبصره میخواهم بگویم به نظر میآد یونگ خیلی خوب در مورد زن و مرد، در مورد مردسالاری و اینجور چیزها بحث کرده؛ خیلی زیاد هم از این بحثها هست؛ یعنی هر جا که دربارهٔ آنیما و آنیموس بحث میکند به هر حال جوری به این مسائل هم اشاره میکند. ولی ممکن است به نظر بیاید یونگ چندان توجهی به سرمایهداری ندارد و مثلاً این شاید نقصی در تئوریهای یونگ باشد؛ با توجه به اینکه یونگ خیلی سعی کرده ایدههای خودش را در حوزههای مختلف به کار ببرد، کمتر وارد بحثهایی شده که مستقیماً مثلاً به جامعهٔ سرمایهداری و آسیبهای روانیای که میرساند مربوط میشود. من میخواهم بگویم این ظاهرِ مطلب است و میخواهم سعی کنم آدرسی به شما بدهم که کجاها یونگ دارد به اختلالهایی که نتیجهٔ نظام سرمایهداری است اشاره میکند، بدون اینکه خیلی وارد مکانیسمهای سرمایهداری بشود؛ در واقع کمی عقبتر ایستاده و چیزی کلیتر از سرمایهداری را نقد میکند. آن هر جایی است که یونگ بهعنوان شاید بزرگترین انحرافِ موجود جامعهٔ مدرن، به ضدیت جامعهٔ مدرن با فردیت انسان بحث میکند؛ که این یکی دو جا نیست: شما در آثار یونگ میتوانید حجم بزرگی از مطالب پیدا کنید که یونگ اعتقادش این است که جامعهٔ مدرن اصولاً فردیت را دارد نفی میکند؛ یعنی انسان را به صورت موجودی — بهطور افراطی بهعنوان موجودی اجتماعی — دارد نگاه میکند؛ بهعنوان فردی در جامعه؛ و هرچه جلوتر میرویم استقلال فرد انگار جوری بیشتر زیر سؤال میرود.
فردگرایی شعاری و حلشدن در جمع
هرچند شعارهای فردگرایی داده میشود، حرف از آزادی — نمیدانم، دموکراسی، آزادی فردی — اینها همه انگار جور حالت جبرانی دارد؛ واقعیت امر چیز دیگری است: انسانها به شدت مقید به جامعه شدن و حل شدن انگار در جامعهاند و این اختلال بزرگی است. اصلاً اگر اشتباه نکنم — دستکم در زبان فارسی، نمیدانم ترجمهٔ کتابی از یونگ است یا نه — در زبان فارسی کتابی وجود دارد که تقریباً میشود گفت کل بحثش همین است؛ عنوان این کتاب دو بار ترجمه شده: یک بار اسمش «نفس ناشناخته» است. یک ترجمهٔ دیگر هم از این کتاب هست. یعنی اول تحت عنوان «نفس ناشناخته» — شک کردم که اسمش این باشد — چنین چیزی در اصفهان منتشر شد؛ اصفهان انتشارات خوبی دارد، نشر پرسش اگر اشتباه نکنم اسمش؛ و بعداً یکی از این انتشارات خوبِ تهران با ترجمهٔ دیگری این چاپ میشود. کل بحث کتاب در مورد همین مسئلهٔ فشاری است که در جامعهٔ مدرن به فردیت میآید. تقریباً همهٔ جاهایی که یونگ در مورد سیاست بحث میکند نقدش نسبت به سیاست مدرن همین است: این گلهوار زندگی کردن؛ و اینکه انسانها — مثلاً در بحثهایی که در مورد فاشیسم و اتفاقهای جنگ جهانی دوم دارد — جور پدیدههای جدیدی شدهاند که واقعاً انگار توسط رسانهها آدمها به صورت گلههایی چوپانی میشوند دیگر: میروند اینور، میروند آنور و فردیتشان کاملاً در جامعه حل میشود. یعنی کلاً فردیت یک آدم — ببینید اینکه ما در دوران مدرن به جایی برسیم که دستکم در دهههای — حتی میشود گفت نیمهٔ اول قرن بیستم — یکی از مهمترین چیزهایی که یک فرد در خودش احساس میکند تعلقش به ملت است: ناسیونالیسم تبدیل میشود به ایدئولوژی غالبِ دستکم همهٔ جوامع اروپایی؛ این چیز خیلی عجیبی است. اینکه بیشترین احساس هویت من این باشد که مثلاً ایتالیاییام؛ یعنی در واقع هویت من این است که متعلق به این سرزمین یا این جامعهام. این واقعاً چیزی است — فکر نمیکنم آدمها در زمانهای قدیم مثلاً خیلی احساس ایرانی بودن داشته باشند؛ این تعلقشان به یک جامعه خیلی ضعیفتر بود. ناسیونالیست بودن — یعنی با یک رنگ پرچم مثلاً اساساً — این حالت قراردادیِ ناسیونالیست بودن، این تعلق داشتن به یک آبوخاک، به یک دهکده، به یک خانواده خیلی فرق میکند با تعلق داشتن به ملتی که مفهومی قراردادی است؛ یعنی همین ایتالیا ممکن است فردا کمی بزرگتر یا کوچکتر بشود ولی من هنوز احساس میکنم ایتالیاییام؛ یعنی اصلاً مهم هم نیست این ایتالیا چهطور است؛ این انگار رنگ پرچم است که همهچیز را تعیین میکند. اگر ایتالیا مثلاً به یک شهرک تبدیل بشود، من همچنان باید احساس کنم مهمترین ویژگیام این است که متعلق به آنام. نه؛ میشود گفت تعلق به زبان است؛ این تقریباً چیزی واقعی است. چون اساس ناسیونالیسم را بیشتر پرچم و نظام سیاسی تعیین میکند دیگر: مثلاً من به دلیل اینکه ناسیونالیستم برای ایتالیا میجنگم، برای آلمان میجنگم. یعنی ملت در قرن بیستم یک واحد سیاسی قراردادی است و بعد هم هویتم را بر اساس این میخواهم جوری تعیین کنم؛ مهمترین مشخصهٔ خودم را ببینم مثلاً بهعنوان اینکه عضو این ملت هستم. چیز عجیبی است، چون که در دوران مدرن مدام جامعه دارد پیش میرود جوری به سمت از بین بردن فردیت انسان؛ این بحثهایی که یونگ دارد میکند به شدت نزدیکاند به نقد کردن سرمایهداری، چون این ویژگیها — ویژگیهایی که این سرمایهداری دارد پیش میرود — دارد به وجود میآورد. ولی کمتر جایی دیدهام که مستقیماً این نقد را به نظام سرمایهداری بکنند. اتفاقاً این نگاهی که یونگ دارد این حسن را دارد: همانطور که من وقتی حرف از سرمایهسالاری میزنم نظام سرمایهداری غرب هماندازهٔ مثلاً نظام کمونیستی چین سرمایهسالار حساب میشود — اینها هر دو یک کار انجام میدهند.
سرمایهسالاری از دید یونگ
فقط متد کار کردنشان با هم فرق میکند؛ هر دو کاپیتال را — نمیدانم، درآمد سرانهٔ کشور را — دارند بالا میبرند. این تصمیمگیریهای اساسی بر اساس فرهنگ و هیچچیز دیگر نیست به نظر من؛ بر اساس مثلاً اقتصاد است. سرمایهسالاری به این معنا: اتفاقاً وقتی متنهای یونگ را میخوانید بیشتر پیکان حملاتش به چیزهایی مثل فاشیسم و کمونیسم است؛ بیشتر از اینکه به سرمایهداری به معنای مثلاً آمریکاییاش توجه داشته باشد. احساسش این است که کمونیسم و مثلاً فاشیسم — که در آن جور ناسیونالیسم و جور احساس سوسیالیسم هم بوده — اینها بیشتر حتی از نظام سرمایهداری آمریکایی فردیت را به خطر انداختهاند؛ گلهوارتر دارند با آدمهایی که در آن کشورها زندگی میکنند برخورد میکنند. بنابراین نقدهای یونگ از نقد سرمایهداری به معنای متعارفش جوری فراتر میرود: آن چیزی را که مانع پیشرفت انسان میداند این است که ما در نظامهای اجتماعی زندگی میکنیم که خیلی به فردیت فشار میآورند. اگر این را جور نقد سرمایهسالاری بدانیم، آنوقت میشود گفت یونگ هم به هر حال در زمینهٔ نقد سرمایهسالاری به اندازهٔ کافی بحث کرده، بدون اینکه خیلی به مکانیسمهای اقتصادی اشاره کند. در پاسخ به پرسش حاضر — تعلق به قبیله چه؟ — بگویم: اینجا میآید؛ یعنی تعلق شما به قبیله هم جوری دور شدن از فردیت شماست. برای اینکه قبیله — خانواده مثلاً — خانواده چیزی واقعیتر است و به فرد نزدیکتر؛ یعنی شما تعلقات واقعی به خانوادهٔ خودتان دارید. مشکلی که از نظر یونگ به وجود آمده این است که این تعلقات اجتماعی بسط پیدا کردهاند و از حالتهای واقعی دور شدهاند.
خانواده به مثابه امر واقعی
شما نمیتوانید بگویید مثلاً تعلقی که به خانوادهتان دارید با دیدگاههای فردی خودتان خیلی فاصله گرفته. از یک جهاتی — اولاً — شما به چیزی واقعی در اطراف خودتان توجه دارید؛ رنگ پرچم و نمیدانم چیزی قابل تغییر نیست؛ خانوادهٔ شما چیزی واقعی است؛ نمیشود بهطور قراردادی یکی از اعضای خانوادهٔ شما را کم کرد یا زیاد کرد؛ خانوادهٔ شما چیزی واقعی است. اگر بیش از اندازه غرق شوید در تعلقات خانوادگی خودتان خطر دارد؛ به هر حال باید انسان هویت فردی خودش را حفظ بکند. اساس همهٔ دیدگاههای یونگ این است که رشد فردی چیزی خیلی مهمی است؛ هر چیزی جلوی آن را بگیرد — اصلاً همهٔ مکانیسمهای روانی شما تعبیه شدهاند برای اینکه شما را به رشد فردی خاصی با نقشهای خاص برسانند که متعلق به شخص شماست، یک چیز یونیورسال. بنابراین حتی خانواده میتواند — تعلقات خانوادگیِ بیش از اندازه میتواند — مزاحم فردیت شما باشد؛ درست؟ ولی واضح است که قوموقبیله و ملت و نمیدانم چیزهایی از این قبیل بیشتر مزاحماند؛ دستکم خانواده چیزی واقعی است. وقتی به خانواده تعلق دارید جور مثلاً چیزهای عاطفیِ خیلی طبعی و غریزیای که در وجود همهٔ انسانهاست و با آن مثلاً به پدر و مادرتان که علاقهمندید — اصلاً نهتنها با نقشهٔ رشد درونی شما ناسازگار نیست، خیلی هم سازگار است.
سلف و نمادهای ثابت
ولی تعلق به یک پرچم فکر نمیکنم با دستورات سلف مثلاً خیلی ربطی داشته باشد؛ سلف مثلاً سهرنگ و نمیدانم یک رنگ پرچم و اینها را نمیشناسد. دقیقاً مشکل اینجاست: هرچه در تاریخ پیش میروید این جامعهای که شما احساس تعلق به آن دارید بزرگتر و قراردادیتر و دینامیکتر میشود و دورتر از ویژگیهای ذاتی انسان میشود و هی بیشتر فشار میآورد. خانوادهٔ شما چقدر شما را در جهت رشدتان میگذارد؟ مثلاً در دوران باستان نگاه کنید: خانواده فرد را چقدر سعی میکند در جهت منافعی انحرافی برنامهریزی کند. هرچه جامعه بزرگتر میشود و قراردادیتر میشود اهداف جامعه با اهداف فرد بیشتر در تعارض قرار میگیرند. خانوادهٔ شما مثلاً تشویق میکند که کار بکنید، کار کردن یاد بگیرید؛ در دوران باستان نگاه کنید: شما را میبرند — پسر را میبرند به شکار، مادر، نمیدانم، سری وظایفی که دختر باید انجام بدهد را به او یاد میدهد — اینها همه جوری در جهت ادامهٔ حیات یک خانوادهٔ باستانی انگار برمیگردد به معاش. بنابراین چیزی که هدفِ جهتدهی که خانواده به فردِ عضو خودش میکند هم در همان جهت است؛ چنین نیست که آرمانهای عجیبوغریبِ دور از ذهنی را — مثلاً آرمانهای فاشیستی را در نظر بگیرید یا کمونیستی — در نظر بگیرد و بعد سعی کند شبانهروز کار کند تا ذهن فرد را در جهتی که اصلاً با منافع خودش سازگار نیست جهت بدهد. فاشیسم این کار را میکرد: یعنی از رسانهها استفاده میکرد، آدمها را وارد جهانی خیالی میکرد که همه برای هدف مشترکی بجنگند که این هدف مشترک هیچ ربطی به رشد فردیشان نداشت؛ احیا کردن مثلاً عظمت روم باستان با سلف، با دستورات سلف سازگار نیست؛ نمیدانم سلف روم باستان را نمیشناسد و احیا شدن مثلاً روم باستان هم مطمئناً چیزی نیست که اگر در جهتش فعالیت کنید رشد فردیتان به آن کمک بشود. ما در دورانی زندگی میکنیم که جامعه بزرگ شده، قراردادی شده، از رسانهها استفاده میکند و انسانها را مثل گله به اینور و آنور میبرد و به جایی هم نمیبرد که چراغهای سبز باشد؛ لااقل اگر همهٔ این گله را میبردند جایی غذای خوب بخورند و اینها باز شاید جوری بهتر بود. مدام جایی که ما داریم به سمتش میرویم — توسط جامعه به آن هدایت میشویم — دورتر میشود از نیازهای واقعیمان. تحلیل من در مورد سرمایهداری اساساً این است: سرمایهداری از جایی به بعد اجباراً مجبور است توهم ایجاد بکند برای اینکه بتواند کالا تولید بکند، کالا بفروشد؛ یعنی هی مثلاً فرض کنید سیمولیشن. فکر میکنم بیشترین کاری که سرمایهداری مدرن انجام میدهد این است که نیازهای شما را جوری سیمولیت بکند؛ رفتارهایی از شما بخواهد که چیزی مشابهش جز نیازهای واقعی شماست ولی الان مثلاً فرض کنید این کالا را میخرید فکر میکنید یک نیازتان را برطرف میکنید. یعنی این حسِ به اصطلاح به وجود آوردن جهان مجازی و توهم ایجاد کردن، اهدافی یا وسایلی را تولید کردن که با اهداف و وسایل واقعی زندگی انسان سازگار نیست — این ذات سرمایهداری از جایی به بعد است. تا جایی سرمایهداری سعی میکرد غذا به اندازهٔ کافی برای بشر تولید بکند، مسکن تولید بکند؛ بیعدالتی مردم نداشت و کارهای مفید انجام میداد. وقتی نیازهای فیزیولوژیک را توانست رفع کند — برای اینکه نیازهای بالاتر را نمیتواند آنجوری که نیازهای فیزیولوژیک را با کالا رفع میکند رفع بکند — هی حالا سعی میکند نیازهای فیزیولوژیک را جوری بس دهد؛ مثلاً فرض کنید سکس را از حالت طبعی خارج بکند، انواعوقسام مثلاً بازیچههایی درست بکند، تفریحاتی درست بکند که چندان به رفع نیاز جنسی کمک نمیکنند ولی به هر حال این تنوع ایجاد کردن، فرهنگ تنوعخواهی را ایجاد کردن کمک میکند به اینکه نظام سرمایهداری بتواند کالاهای متنوعی را به فروش برساند. بنابراین بهطور مدام سرمایهداری جدید این کار را انجام میدهد که انگار انسانها را دچار توهم میکند و اهداف جامعههای جدید نهتنها منطبق با نیازهای فرد نیست، ضد نیازهای فرد است. همین که شما مثلاً الان — شخصِ شما باید چیزی حدود بیست سال است تقریباً است که دارید آموزش میبینید در این نظام، در جامعهٔ خودتان — چیزی که به درد رشد فردیتان بخورد تقریباً به شما یاد ندادهاند. چرا؟ برای اینکه اهداف جامعه چیز دیگری است؛ شما مثل پیچومهرهای در نظام اقتصادی باید جایی جا بگیرید؛ حالا هرچه بهتر شما را بتوانند به صورت پیچ یا مهره دربیاورند خودشان خوشحالتر میشوند.
آموزش و پیچومهره اجتماعی
حالا پیچومهره هم مثال خوبی نیست چون همه پیچ مثلاً قرار بشویم — باز دو نوع هم نداریم. در پاسخ به پرسش حاضر — اینکه ایران هم سرمایهداری دارد و با رشد فردی نمیسازد — بگویم:سازد ولی مدلش فرق میکند؟ فکر میکنم درست است که ایران مثلاً سرمایهداری هم دارد و نمیسازد با چی؟ با رشد فردی؛ ولی مدل مقابلهاش فرق میکند با آن چیزی که شما میگویید. چیزی اینجا یادداشت کردهام که جلوتر قرار بوده بگویم ولی حالا که این سؤال را کردید بد نیست همین الان به آن اشاره کنم: نظام سرمایهداری به نظر میرسد ایدئولوژی ندارد و از این نظر عدهای احساسشان این است که خوب است؛ ایدئولوژی خاصی را تحمیل نمیکند؛ مثلاً به نظر میرسد در نظام سرمایهداری لیبرال مثل آمریکا همه جوری میتوانند آزاد باشند که اعتقادات خودشان را داشته باشند. ولی به نظر من چنین نیست. یعنی فکر میکنم قبلاً به اندازهٔ کافی بحث کردهام؛ نمیخواهم بحث کنم؛ فقط ایدهٔ خودم را میگویم:
سرمایهداری ضد ایدئولوژی
نظام سرمایهداری ضدایدئولوژی است؛ به معنای اینکه اصلاً ایدئولوژی را نمیپذیرد و این خودش ایدئولوژی است. یعنی لیبرال بودن خودش تبدیل شده به ایدئولوژی. ببین مثل این است که من ایدئولوژیای داشته باشم و آن این باشد که هیچ ایدئولوژیای خوب نیست؛ و کمکم اول به نظر میرسد من جوری آدم آزادهاندیشی هستم، نمیخواهم ایدئولوژی را تحمیل کنم؛ ولی واقعیت این است که بعد از جایی به بعد این خودش تبدیل شده به جور ایدئولوژی. اینکه نظامهای ایدئولوژیک خوب نیستند — دیگر این حرف را نظامهای ایدئولوژیک خوب نیستند میگویند؛ این نظام سرمایهداری نمیتواند ایدئولوژی داشته باشد برای اینکه ماکسیمم کردن سود و نمیدانم چی — آره — با ایدئولوژی منافات دارد. یعنی من یک بار این بحث را چنین گفتهام: گفتم نظام سرمایهداری مثل این است که شما مسئلهٔ اپتیممسازیای دارید و میخواهید حلش کنید؛ میخواهید چیزی تحت عنوان کاپیتال را — حالا لزوماً پول نیست — ماکسیممش کنید. در هر مسئلهٔ اپتیمیزیشن هرچه تعداد قیدها کمتر باشد به ماکسیمم بیشتری میتوانید برسید. بنابراین نظام سرمایهداری میرود و — رفته و این را به وضوح میبینید در تاریخ صدسالهٔ دستکم غرب — هر نوع قیدی را برمیدارد. این قیدها شامل ایدئولوژیهای مثلاً سیاسی میشود، شامل ایدئولوژیهای اخلاقی میشود و غیره. یعنی اگر جایی مثلاً برسیم به اینکه جور قواعد اخلاقی دینی وجود دارد که مثلاً با پورنوگرافی مخالفت میکنند ولی پورنوگرافی بازار خوبی دارد، کمکم باید این قید را بردارید. اگر به جایی مثلاً — جنگ جهانی دوم که تمام شد — یک اتفاق خاصی فکر میکنم در فرهنگِ وابسته به سرمایهداری افتاد: پایان جنگ جهانی دوم، در ده پانزده سال بعدش یک اتفاق خاص افتاد. من هم دستوپاشکسته گاهبهگاه به آن اشاره میکنم؛ میخواهم دستکم نظر شما را جلب کنم به این دوران خاص که نقطهٔ عطفی بوده در برداشته شدن بعضی از قواعد اخلاقی در جهان غرب و بیشتر هم از آمریکا شروع شد؛ مقداری شاید فرانسه. مثلاً آره، بخشیاش انقلاب جنسی (سکشوال رولوشن) است. اینکه بعد از — من میخواهم بگویم این دلیل خیلی سادهای داشت؛ مربوط به نظام اقتصادی داشت: طبق معمول بعد از جنگ جهانی دوم انفجار جمعیت اتفاق افتاد و اواسط دههٔ پنجاه تعداد خیلی زیادی نوجوان وجود داشتند؛ و اینها — فرهنگ، در واقع نظام سرمایهداری — منافعش اقتضا میکرد برای این موجوداتی که در سنین نوجوانی هستند کالا تولید بکند و دورهٔ نوجوانی هم دورهٔ مصرف کالا است؛ به هر حال خیلی به معنای واقعی کلمه هنوز نیازهایشان سطوح فیزیولوژیک است و خیلی خوب جواب میدهند در واقع به سرمایهداری.
الویس و شکستن قواعد اخلاقی
چون من اشاره خاصی به مثلاً دوران الویس پریسلی میکنم؛ که الویس پریسلی جور به اصطلاح شمایل خاصِ دورهای است که چیزی را پشت سر گذاشتهایم؛ بعداً به انقلاب جنسی و این چیزها رسیدیم. یعنی فرهنگ از شما — در آن دورهٔ دههٔ پنجاه که نگاه کنید از موسیقی گرفته تا سینما همهٔ جنبههای فرهنگی و هنری تحول اساسی در آنها اتفاق افتاد و با فشار فوقالعاده زیاد — قیدهای اخلاقی یک دفعه شکسته شد؛ شاید از آن به بعد تا دوران مثلاً سالهای هشتاد و نود و اینها اتفاق مهم دیگری نیفتاد؛ همان در واقع قیدها شکسته شد و تبدیل شد به دورهٔ مثلاً خاصی: دههٔ شصت و هفتاد که انقلاب جنسی در آنها اتفاق افتاده است. یعنی وقتی جمعیتی نوجوان به وجود میآید که هزاران هزار نفرند و اینها کالاهایی را طلب میکنند، برایشان کالا تولید میشود. من به این دلیل به این دوره اشاره میکنم که دورهٔ مقابلهٔ شدید نهادهای اخلاقگرای آمریکا با این پدیدهٔ الویس پریسلی است. علت اینکه الویس پریسلی را بهعنوان نماد میگویم: جاهای دیگر نمیبینید هیاهوی زیادی شده باشد، ولی حولوحوش راکاندرول بهعنوان پدیدهٔ فرهنگی جدید قیامتی به پا شد: تمام نظامهای اخلاقی و مذهبی آمریکا با تمام قوا جوری وایستادند جلوی این پدیده و شکست خوردند؛ برای اینکه نظام اخلاقی این را در واقع نمیپذیرفت — که درست است، این ضداخلاقی بود که بهطور معمول در آمریکا داشتیم — ولی این سد شکست. من یک بار به این موضوع اشاره کردهام که مقالهای خواندهام در فکر میکنم هرالد تریبیون، حدود چهار پنج سال قبل، دربارهٔ امینم.
امینم به مثابه پدیده
در آن اشاره کرده بود که امینم پدیدهای مثل الویس پریسلی است؛ یعنی دوباره به نظر میآد تفاوت اصلی — همان مقداری که به اصطلاح ناگهان قواعد اخلاقی را زیر پا میگذارد — مثل نقطهٔ عطفی میماند. امینم ستارهٔ بزرگی در موسیقی رپ است. شباهتش به الویس پریسلی از این جهت است که الویس پریسلی هم همان کاری را کرد که امینم کرده: از این نظر که راکاندرول چیزی متعلق به سیاهپوستهای آمریکا بود و الویس پریسلی توانست این موسیقی را به جمعیت بزرگ سفیدپوستهای آمریکا بشناساند. با الویس پریسلی بود که راکاندرول تبدیل به پدیدهای جهانی شد. تا وقتی سیاهپوستها این موسیقی را داشتند — آره، بیشتر بین خودشان بود؛ کمتر پیش میآمد که یکیشان صفحهای مثلاً خیلی بفروشد — ولی الویس پریسلی در سال ۱۹۵۶ همهٔ رکوردها را جوری با فروختن صفحهٔ معروفی شکست. صفحه — میدانید صفحه چیست؟ آره؛ آن موقع صفحه، صفحهٔ دورو هم بود؛ اولین بار بود فکر میکنم در آن سالها صفحههای دورو میزدند؛ و الویس پریسلی صفحهای تولید کرد که دو ترانه در آن بود که با اختلاف بسیار زیاد شمارهیکهای آن سال شدند و بعد هم تا چند سال این اتفاق ادامه پیدا کرد. امینم از این نظر شباهت دارد که رپ را که باز منشأ سیاه دارد وارد — به شدت وارد — فرهنگ سفیدپوستها کرد و الان دیگر نمیتوانید بگویید رپ موسیقی سیاهپوستهاست؛ و آن فروش نجومی مثلاً یکیدو تا از آلبومهای امینم هم برای موسیقی رپ اتفاق خاصی بود؛ یعنی قبلش به این شکل بینالمللی نشده بود که امینم این کار را کرد. و دقیقاً نکتهاش این است که امینم از نظر شکستن قواعد اخلاقی چیزی مشابه الویس پریسلی است: یعنی اگر الویس پریسلی برای اولین بار ترانههایی میخواند که جوری سکسی بودند — نه عاشقانه — ولی اینکه الان اگر گوش بکنید و متن ترانهها را ببینید تعجب میکنید که این چیزها را بشود اسمشان را سکسی گذاشت، که اینقدر در آنها استعاره و مثلاً ترانهٔ معروفش «هاندداگ» — ترانهٔ سکسی در دوران خودش حساب میشود بدون اینکه هیچ چیز خاصی در آن باشد. اینکه برای اولین بار ترانه از قول پسری جوان است که با دخترها دارد مستقیم صحبت میکند و جوری — حالا به طور استعاری یا مستقیم — حرفهایی میزند که میتواند مسائل جنسی بشود؛ حالا خیلی در حد ترانهٔ عاشقانه؛ قبل از جنگ جهانی دوم چنین نبود؛ خیلی در یک لول رمانتیک بود، مثلاً در لول بالاتری. امینم میخواند قواعد اخلاقی — مثلاً ترانه میخواند از قول پسری که مادرش را کشته و حالا دارد توضیح میدهد: میگوید مثلاً چطور شد که کشتم؛ دارد تعریف میکند که چه شد، مادرش را کشت — یا ترانهٔ خیلی پرفروش و معروفش از طرف پسری است که دارد به امینم پیشنهاد میکند بیا با هم زندگی کنیم: من دوستدخترم را میگذارم کنار، تو هم دوستدخترت را بگذار کنار، با هم زندگی میکنیم؛ و بعد فحشهای دستودستی در نامههایش مثلاً مینویسد و این حرفها. به هر حال این برای دنیا انگار در حداقل آن سالی که — نمیدانم سال ۲۰۰۰ اگر اشتباه نکنم، ۹۹ یا ۲۰۰۰، آره — جزو معروفترین ترانههای آن سالهاست. حالا اشارهای که میخواهم به مقالهٔ هرالد تریبیون بکنم این است که توصیه کرده بود آن اشتباهی را که در مورد الویس پریسلی کردید نکنید؛ جلوی این نایستید که دوباره شکست بخورید. متوجه هستید؟ این خیلی جالب است؛ یعنی نظام سرمایهداری چنین است دیگر: این پدیده اتفاق افتاده، فروش داریم میکنیم؛ بیخود خودتان را وارد جنگی نکنید که حتماً در آن میبازید؛ بگذارید — چون مطمئنیم که برد او است — بنابراین نیایید مثلاً بپرید. و دقیقاً در همان مقاله اگر اشتباه نکنم این نکته را میگفت که به نظر میآد این را متوجه شدهاند و درست دارند رفتار میکنند: یعنی به اصطلاح هنوز این جمعیتهای اخلاقی داخل آمریکا و مذهبیشان که فعالیت میکنند در ایالتهای خیلی محافظهکار قدرت دارند، به نظر میآد در مورد امینم خیلی سخت نمیگیرند؛ یعنی بهعنوان چیزی که دیگر نمیشود جلوی این چیزها را گرفت؛ قبول کردهاند که این دیگر ترانهای از کشتن مادر و دیگر نمیدانم همجنسگرایی و مثلاً به این شکل و اینها، چیزی است که باید تحملش بکنیم؛ این هم چنین شد. اینکه سرمایهداری ادعا میکند من ایدئولوژی ندارم — لیبرالم و معنایش این است که هیچجور قاعدهای را نمیپذیرم — این ذات سرمایهداری است و این چیز خوبی نیست.
نژادپرستی و مرزهای سرمایهداری
ببینید، سرمایهداری — فرهنگ سرمایهداری — بهطور طبعی با نژادپرستی مغایرت دارد. نژادپرستی یک ایده است؛ مثلاً ممکن است نژادپرستی مانع از این بشود که شما کارگر سیاهپوست استخدام کنید؛ سرمایهداری این قید را نمیپذیرد. یعنی اینکه میبینید در آمریکا کار به جایی میرسد که یک سیاهپوست حتی رئیسجمهور میشود. این را عدهای تبلیغ میکنند که ببینید چقدر نظام مثلاً لیبرال خوب است، مردم چقدر روشنفکرند. اگر چنین بود که قیدهای بد برداشته میشد و قیدهای خوب میماندند، قابل دفاع بود؛ سرمایهداری قیدها را برمیدارد؛ این چیز جالبی نیست. حرف من این است که سرمایهداری با نژادپرستی مخالف است؛ سرمایهداری با هر جور اعتقاد و عقیدهای مخالفت میکند؛ هیچ قیدی را نمیپذیرد مگر اینکه به نفعش باشد؛ یا نگوییم به نفعش باشد، مگر اینکه آن نقطهٔ به اصطلاح اپتیمومی که الان نظام سرمایهداری میتواند به آن برسد توسط این قید تهدید نشود. یعنی نظام سرمایهداری مدام نقطهٔ اپتیمومش دارد حرکت میکند و بنابراین جاهایی به خطهایی میرسد که اینها جزو مرزهای آن ناحیهٔ فیزیبل هستند که میخواهند از آن فراتر بروند؛ بنابراین آن خط باید خودش را کمی ببرد آنورتر. این پدیده که نژادپرستی در نظام سرمایهداری از بین میرود وقتی قابل تقدیر است که شما در کنارش ببینید سری قیدهای مثبتای که وجود دارند آنها شکسته نمیشوند؛ اینکه نظام سرمایهداری همهٔ قیدها را میشکند چیزی قابل افتخار نیست.
اوباما و شکستن قید نژادی
و کسانی که فکر میکردند مثلاً اوباما انتخاب نمیشود چون نمیدانم نظام آمریکا ذاتاً نمیدانم نژادپرست — نه، اصلاً این نظام؛ نظام آمریکا ذاتاً هیچی نیست بهغیر از سرمایهداری؛ ذاتش همین است — و فکر میکنم اتفاقهای عجیبتری از این هم ممکن است در آمریکا ببینید که میافتد. در پاسخ به پرسش حاضر — اینکه آیا نظام این را تأیید میکند — بگویم: کسی تأیید نمیکند. دربارهٔ اینکه نظام آمریکایی مثلاً مثل ایران نیست که کلاً همه قیدها را بردارد: نظام آمریکایی مثلاً خود ایران نیست که کلاً همه قیدها را برمیدارد؟ غیر از این است؟ نه، غیر از این است. آره. مثلاً فرض کنید جور دانش؛ آن دانش که شما میگویید — نه، مثلاً فرض کنید من میتوانم تصور کنم — نمیخواهم بگویم دانش مشخصی وجود دارد — یونگ: مثلاً اگر حرفهای یونگ را علمی در نظر بگیرید، یونگ دارد برای انسان نقش رشد تعیین میکند و میتواند بنابراین بگوید چیزی برای این انسان بد است، چیزی خوب است؛ جور جامعهای بد است، جور جامعهای بد است؛ این مقدار تأکید بر اجتماع و دور شدن فرد از فردیت بد است؛ اگر زیادی هم فردی باشد ممکن است بگویید آن هم بد است. من میگوم حالا بیاییم از اعتقادات خاصی مثل مثلاً مدل یونگی هم بیاییم کنار: همین الان چیزی وجود دارد، مثلاً بهداشت روانی؛ بهداشت روانی ایدئولوژی خاصی پشتش نیست، مدل خاصی هم پشتش نیست؛ جور مطالعات تجربی است که برای مثلاً سلامت روان انسان چه شرایطی خوب است چه شرایطی بد، آدمها چه کارهایی بکنند خوب است، چه کارهایی بکنند بد. بنابراین چنین نیست که دانش — همین دانشی که الان وجود دارد — نسبت به انواعوقسام قیدهایی که میشود گذاشت برای فعالیتهای اجتماعی بیتفاوت باشد. ولی شما میبینید هیچوقت در تصمیمگیریهای کلان مثلاً نظام سرمایهداری چیزی تحت عنوان بهداشت روانی و نمیدانم مسائل روانکاوی و روانشناسی دخالت داده نمیشود. یعنی من به این سؤال که کی قرار است تعیین کند چی خوب است چی بد، نمیخواهم جواب بدهم که مرجع خاصی وجود دارد؛ من میگویم هر مرجعی که در نظر بگیرید از بیمرجع بودن بهتر است. ما بهازای این نظام کمونیستی که حالا ایدهآل و آرمان معقولی برای بشر در نظر میگیرد — ها؟ ولو اینکه شما این را قبول نداشته باشید — به هر حال قیدهایی میگذارد: یعنی شما در نظام کمونیستی هر کاری نمیتوانید بکنید؛ به هر قیمتی نمیتوانید به سمتی بروید؛ قیدهایی وجود دارد برای اینکه آرمانی وجود دارد؛ جامعه قرار است به جای خاصی برسد. فکر میکنم تمام این مسیرهایی که تعیین میشوند ولو اینکه کج باشند، اینوری باشند یا آنوری، از اینکه هیچ قیدی را نپذیرند بهتر است. جامعهٔ سرمایهداری — ببینید نکتهٔ خیلی مهم این است — مشخصاً جامعهٔ آمریکا در بدو ظهورش قیدهایی را شکست که به نظرم میآمد کار خیلی مفیدی دارد انجام میدهد؛ مثلاً اشرافیت و اعتقادات احمقانهٔ دوران مثلاً فئودالی را همه را شکست و اروپاییها محض مثلاً کارهایی شدند که در آمریکا انجام میشد و تبعیت کردن اروپاییها و نظامهای مشابه آمریکا را به وجود آورد؛ شاید بهغیر از مثلاً انگلیسیها که تا حدود زیادی نظام خاص اشرافی را، پادشاهی و اینها را حفظ کردند، تمام اروپا تحت تأثیر انقلاب آمریکا و نوع نظام دموکراتیک که در آمریکا با آن سروکار آمد یکی بعد از دیگری انقلاب کردند یا بهطور مسالمتآمیز حکومتهای دموکراتیک تشکیل دادند. اینکه قیدهای عجیبوغریبی وجود داشت و نظام سرمایهداری اینها را شکست، در شروع به نظر میآمد کار خیلی خوبی است و آرمانهایی هم نظام سرمایهداری برای خودش در نظر گرفته بود: مثلاً نظام آمریکا کاملاً آرمانهای دیگری داشت در ابتدا. ولی واقعاً واقعیت این است که آن نوع نظام، آن تفکر سرمایهداری، آن آرمانبینی را هم دیگر نمیتواند داشته باشد؛ یعنی همینطور دههبهدهه، قرنبهقرن که نگاه کنید میبینید قیدها کلاً برداشته شدهاند. من کلاً به این حرفی که دارم میزنم اعتقاد دارم؛ ترجیح میدهم نظامی را ببینم، یک نظام اجتماعی که قیدهای غلطی برای خودش گذاشته ولی قیدهای ثابتی دارد؛ یعنی قبل از اینکه شروع به راه رفتن بکند آرمانهایی برای خودش در نظر گرفته — ولو اینکه آرمانها خیلی دقیق و خوب تعریف نشده باشند — تا نظامی که هیچ قیدی ندارد. در پاسخ به پرسش حاضر — اینکه آیا جامعهشناسی را با سرمایهداری ترکیب میکنم — بگویم: نه. آنجوری که شما میگویید — موضوع این است که تا چقدر شما حیطهٔ فردی را حق دارید زیر پوشش خودتان بگیرید؛ آن جامعهای که شما میگویید مشکل عمدهاش آرمانهایش نیست؛ مشکل این است که چقدر دارد به خودش حق میدهد حیطهٔ فردی را بشکند: یعنی اینکه در اتاق مردم مثلاً چشمی وجود دارد که همهچیز را میبیند؛ مشکل در آرمانگراییاش نیست، مشکل در نحوهٔ عمل کردنش است. دقت میکنید؟ بله. اجازه بدهید — ایشون، شما — دارید به سمتی میروید که قیدهایی وجود دارند که از بیقیدی بدترند؛ فکر میکنم این را قبول کنم؛ ولی مهم این است که بیقیدی خوب نیست.
تبلیغ شکستن قید منفی
میخواهم بگویم نظام سرمایهداری هر بار که قید منفیای را میشکند این را تبدیل به تبلیغات برای خودش میکند. نه، نه؛ ببینید، حرفی که دارم میزنم این است: سرمایهداری ذاتاً ضد نژادپرستی است، برای اینکه نژادپرستی جور اعتقادی است، قیدی است که ربطی به تولید کالا و این حرفها ندارد. وقتی سرمایهداری نژادپرستی را میشکند — بردهها مثلاً در آمریکا آزاد میشوند یا اوباما در آمریکا پیروز میشود — این تبدیل میشود به تبلیغاتی، به موج تبلیغاتی بسیار مثبت برای نظام آمریکا. من میگویم در کنار این نگاه کنید که قیدهای دیگری هم دارد میشکند؛ اصولاً قید را نمیپذیرد — و این را فراموش نکنید که مشکل نظام سرمایهداری این است که ذاتاً نمیتواند قید بپذیرد — یعنی هر مدت اگر تولید سری کالایی، سرمایهای جایی بتواند تولید انبوهی وجود داشته باشد که قیدی — اخلاقی یا هرچه میخواهد باشد — جلویش را میگیرد، آن را میشکند. حالا این میتواند گاهی قیدهای منفیِ باستانیِ احمقانهای باشد که بشر به آن مقید بوده و در حال شکستنش است؛ گاهی مثلاً بعضی از حریمهای اخلاقی دارد شکسته میشود؛ گاهی چیزهای دیگری که خیلی خوباند یا بدند. مهم این است که بیقیدی و بیفرهنگی به معنای مطلق کلمه فرهنگ سرمایهداری است: یعنی هیچ گزارهای در گزارههای اخلاقی و عقیدتی در نظام سرمایهداری نمیتواند مطمئن باشد که این باقی میماند؛ کافی است نظام سرمایهداری برایش از نظر تولید کالا اصطکاک پیدا کند، بعداً میگذاردش کنار. در پاسخ به پرسش حاضر — از کجا بگویید قواعد اخلاقی وجود دارد که آمریکاییها به آن مقیدند و نمیشکنند — بگویم:رد که آمریکاییها به آن مقیدند و نمیشکنند؟ مثلاً سانسور؟ اتفاقاً میافتد؛ یعنی شکستن قیدها در نظام سرمایهداری خیلی مسالمتآمیز انجام نمیشود. چیزی که میخواهم بگویم — جواب شما این است — نظام سرمایهداری و مثلاً نظام اخلاقی وقتی قابل تقدیر است وقتی قیدی مثلاً اخلاقی میشکند که قیدهای مثبت شکسته نشده باشند؛ چون وقتی مثلاً امینم آلبومی دارد که جوری دارد یک نفر حرف از کشتن مادر میزند — حالا همجنسگراهای شعر جزئی به اصطلاح در آن هست — جوری ممکن است آدم بگوید از کجا معلوم اینها بد باشند؛ بعد اینکه نمیخواهم کسی بگوید حرف داشتن از کشتن مادر چیزی است که اخلاقاً اشکال ندارد؛ یا مثلاً فرض کنید فیلمی هست خیلی پرفروش که نتیجهاش این است که هر جایی که نمایش داده میشود قتلهایی مشابه قتلهایی که در آن فیلم اتفاق نیفتاده اتفاق میافتد؛ چنین فیلمی قاتلسازی میکند؛ تا حالا چنین بود دیگر که در هر کشوری نشان دادن کارهای مشابه اثر به جوانها کرده؛ یعنی جور تقییدی که در کنارش باید چیزی هم باشد که ثابت شکستن نشود؛ یعنی جور ایدئولوژی، مثلاً جور انسانکُشتی نباشد. به نظر میآد نژادپرستی وقتی در آمریکا ریشه کن شد — اولاً هیچ فرهنگ هیچ کشوری به نظر آمریکا بردهدار نبوده در طول تاریخ؛ شاید نمیدانم روم و یونان برده زیاد داشتند؛ در دوران مدرن بردهداری ویژگی نظام اقتصادی آمریکا بود؛ اروپا چنین نبود: اروپا اینهمه برده از آفریقا مثلاً کشتیکشتی سیاهپوست نبردند. آنجا سرزمینهای بایر به وسعت بزرگ وجود داشت برای کشتوکار و احتیاج به جمعیت کارگر مثلاً زیادی داشتند که میرفتند ارزان کار کنند؛ این بود که یک پول بدهی یا آدم بخری برای مدتی روی آن کار کند. بنابراین اولاً نظام سرمایهداری آمریکا خودش بردهداری را به وجود آورد؛ برای اینکه نظام اقتصادی آمریکا در مثلاً فلسفهٔ آن قرن هجدهمها میآمد دلایل برای گسترش خودش داشت: یعنی شما برای اینکه کشتزارهای جنوب آمریکا را بکارید به این کارگرها نیاز داشتید و نظام بردهداری میدانست که این کار انجام بشود. روزی بردهداری در آمریکا شکسته شد که کارخانههای شمال نیاز پیدا کردند به این کارگرهای جنوب؛ یعنی به نفع نظام اقتصادی آمریکا بود. تا حدودی نمیخواهم بگویم اینها معادلات هیچ چیز انسانی و اخلاقی داشته — که نبوده؛ شما هرچه در تاریخ آمریکا را به عقبترین برگردانید میبینید اخلاق و انسانیتاش رنگ پررنگی دارد؛ آرمان دموکراسی در شروع استقلال آمریکا بینهایت آرمان پررنگی، آزادی — «اداله» — از اینها همه وجود دارد؛ کسانی که قانون اساسی آمریکا را نوشتند به نظر من خیلی با حسن نیت کار را انجام دادند؛ انقلاب آمریکا خیلی «مفتید مصبکی» بوده در تاریخ تحولات سیاسی اجتماعی جوامع. هرچه جلوتر میآیید ببینید جامعهٔ آمریکا از اخلاق و انسانیت اولیهاش بیشتر دور شد. اصلاً گیم دارم بازی میکنم؛ هیچ قید اخلاقی هم ندارم؛ به راحتی میتوانم بروم بزرگترین جنایتها را در دنیا انجام بدهم و احساس میکنم این جزو گیمشان دیگر است؛ باید این کار ها را بکنم؛ در حالی که آمریکا در دویست سال قبل چنین نبوده. نظام سرمایهداری — میخواهم بگویم ویژگیاش همین است — آرمان آزادی، عدالت، همهچیز در این نظام سرمایهداری شکست میخورد و نمیتواند بماند؛ اصلاً تعریف نظام سرمایهداری چنین است، چون اگر نظام قرار است کاپیتال را ماکسیمم کند اپتیمیزیشن دارد انجام میدهد؛ بنابراین نمیتواند قیدها را تحمل کند. بله؟ در پاسخ به پرسش حاضر — مشکل این است که آن چیزی که میخواهد اپتیمم کند — بگویم: نه، من این قید را به معنای مسئلهٔ اپتیمیزیشن به کار میبرم؛ من در مسئلهٔ اپتیمیزیشن تابع هدفی دارم که میخواهم این را ماکسیمم بکنم.
قید، بهینهسازی و آرمان سرمایه
یک سری نامساوی دارم که اینها قیدهایی هستند که میخواهم رعایت کنم؛ در این محدوده میخواهم دنبال نقطهٔ ماکسیمم، اپتیمم بگردم. من قید را به این معنا به کار میبرم. مشکل جامعهٔ سرمایهداری این است که چیزی را میخواهد ماکسیمم بکند که ربطی به بشر و نمیدانم ویژگیها و رشد بشر و اینها ندارد؛ آره، آرمانش همین است؛ دقیقاً جامعهٔ سرمایهداری جامعهای است که میخواهد کاپیتال را — و این را — ماکسیممش کند. دقیقاً. بنابراین قیدهای اخلاقی، قیدهای ایدئولوژیک — از نژادپرستی گرفته تا احترام گذاشتن به مادر — هیچکدام با آن مسئلهٔ اپتیمیزیشناش ربط ندارد؛ بنابراین همهٔ اینها بهتدریج کمکم محو میشوند. در واقع نظام سرمایهداری میرود به سمت عدم توازن؛ اصلاً انگار هیچچیز، هیچ خوب و بدی وجود ندارد؛ هیچچیزی که شما بتوانید از پیش بگویید مثلاً چی درست است چی غلط در آن وجود ندارد؛ از جمله رنگ مثلاً پوست که ربطی دارد به تولید کالا. شاید سیاهپوستها اگر هر کسی خوب کالا تولید بکند — و مخصوصاً در دوران پستمدرن، دوران به اصطلاح پساسرمایهداری — هر کسی بیشتر کالا مصرف بکند موجود قابل احترامتر است؛ اگر سیاهپوستها بیشتر مصرف بکنند چرا بهشان احترام بیشتر نگذاریم؟ دارند کمک میکنند به آن ماکسیمم شدن آن چیز. هرچه شما بیشتر تولید و مصرف بکنید آن کاپیتال است، آن تابع هدفتان بیشتر میشود. یکی از حاضران گفت: قبول دارم که کلیات اصلاً تعارضاتی دارند در این نظام ولی میخواهم بگویم سرمایهداری دستکم قیدها را به سمت نقطهٔ هدفی حرکت میدهد؛ بنابراین در این شرایط هم قیدها را، قیدهای اخلاقی را میگیرد. بعدش این بحث — حالا دارم چنین میگویم که در جهان سوم هستند، در شرق هستند؛ در غرب — میخواهم بگویم جامعهٔ سرمایهداری الان فرض کنید سری قیدهایی دارد؛ اینها همانطور که من فرهنگ سرمایهداری را میبینم من چیزی از آن حس نکردم؛ وقتی فرهنگ سرمایهداری را نگاه میکنم هدفش را میپسندم. من کاری ندارم که این فرهنگ چه خوبیای برای سرمایه، برای کاپیتال خودش میتواند داشته باشد؛ من میخواهم ببینم این فرهنگ نیازهای اصلی و آن وضعیت من را ارضا میکند یا نه. نه، خوشم میآید؛ اکثر شهرها خوششان میآید. این را میخواهم در نظر بگیرم که حالا این فرهنگ — و فرض هم این است که من موجودی بیمایه نیستم — اینها بهعنوان روانی با هم میتوانند نیازهای فردی و اصلیام چیست. پس چرا من از این فرهنگ جدا نمیشوم؟ این نشانی از این است که این فرهنگ اتفاقاً دارد فردیت را هم خوب ارضا میکند؛ یعنی خیلی فاصله نگرفته از فردیت. در پاسخ به این حرف: دلیل اینکه من بهعنوان آدمی — من نگرانم این بحث دارد خیلی طولانی میشود؛ اگر اشکال ندارد مختصر جواب بدهم و کمی بروم سراغ بحث — دلیل اینکه میبینیم در جهان سوم نسبت به دنیای لیبرال همدردی وجود دارد این است که اینجا ما گرفتار قیدهای دینبنیادِ احمقانهای هستیم، مخصوصاً در مسائل اجتماعی؛ و آن قیدها آنجا نیست و به نظر آن میآد در هر حال رسیدن به آنجا برای ما میتواند آرمان باشد؛ دقیقاً به همان دلیلی که اگر گرفتار مثلاً این نظام اشرافی باشید ورود به دنیای سرمایهداری برای شما رشدی حساب میشود. ما قیدهای باستانیِ کاملاً بیمعنایی داریم در رفتارهای مثلاً اجتماعی خودمان؛ بنابراین نظامی که قید ندارد متأسفانه ممکن است برای ما جذاب باشد چون به سطوح ماندیم از جور قیدهای زیادی که در واقع اطرافمان هست — چه قیدهای فردی چه اجتماعی — خلاص شدهایم. مثل اینکه ما به یک سوپرایگو داریم. ببین، نظام سرمایهداری — قبلاً هم این حرف را زدهام — مانند کودک است. اصلاً پایداری نظام سرمایهداری به دلیل این است که اولین بار در جهان انگار فرهنگی به وجود آورده، والدی به وجود آورده که طرفدار کودک است؛ مثل والدی که به کودک میگوید هر کاری دلت میخواهد بکن؛ جذابیت دارد دیگر و ضد رشد هم هست: نباید به کودک بگویید هر کاری دلت میخواهد بکند؛ به هر حال باید کودک مسیری را طی کند تا به بلوغ و مثلاً رشد و شکوفایی برسد. نظام سرمایهداری همینطور بچه را پرورش میدهد تا جایی که غذا میخورد — مثلاً فرض کنید بچهام اگر رهایش کنی خیلی میخورد — بنابراین ما به دلیل اینکه در این نظامها زندگی میکنیم که یک سوپرایگویی داریم که نه ما را به جایی میرساند و نه میگذارد کودکمان لوس شود مثلاً به اندازهٔ کافی، دستکم نگاه میکنیم به غرب و میبینیم اینها جور خوشیهای زندگی روزمرهٔ خودشان را دارند؛ ما که مثلاً در این نظامهای شرقیمان به چیزی نرسیدیم با این همه مثلاً قیدوبندی که برای خودمان گذاشتیم؛ پس اینها را بشکنیم. حالا نظام لیبرالی برای ما ممکن است جالب باشد؛ تهش را نمیبینیم؛ تهش را نمیبینیم. چون روشنفکران غرب کدامشان راضیاند از وضعیت جامعهٔ خودشان؟ همهشان از همین حالت بیقیدی و عدم تمایزی که نظام سرمایهداری به وجود آورده، بیمعنایی که به زندگیشان واقعاً مسلط شده دارند شکایت میکنند. ما جایی هستیم — عین اینکه مثلاً شما در اروپا — ما هم همان احساسی را داریم الان نسبت به غرب که یک موقعی دویست سال قبل اروپاییها نسبت به آمریکا داشتند. کتابی هست، آدمی هست به اسم توکویل؛ نمیدانم میشناسیدش یا نه؛ الکسی دو توکویل، روشنفکر معروفی است، فرانسوی، که رفت آمریکا برای گزارشی از آمریکاِ دموکراتِ آن دوران اولیهٔ تشکیلش در واقع مینوشت. خوشبختانه در زبان فارسی همان کتابش — با اینکه زبان فارسی این ترجمهٔ کتاب تأخیر دارد. مثلاً بعضی از کتابها که به نظر نمیرسد هنوز وقتشان، نوبتشان باشد که ترجمه بشوند ترجمه میشوند ولی کتابهای خیلی اساسی ممکن است یا سخت است مثلاً ترجمه کردنش که به آن نمیرسد آدم.
توکویل و دموکراسی در آمریکا
همان کتاب اصلی توکویل ترجمه شده به فارسی تحت عنوان «دموکراسی در آمریکا» اگر اشتباه نکنم؛ کتاب مفصلی هم هست؛ و هم دو سه کتاب خوب دربارهٔ خود این آدم وجود دارد، زندگیاش و افکارش؛ چون دقیقاً آن کتاب حالتی آرمانی از جامعهٔ آمریکا آنجا در واقع انعکاس پیدا کرده که خیلی برای اروپاییها رشکبرانگیز بود: اروپاییهایی که پادشاه دارند، نظام اشرافی احمقانهای دارند. ما هم الان در شرق همان احساس را داریم نسبت به جامعهٔ غرب: که سری قیدها را شکستند؛ یک نظام — دستکم میشود گفت — بدون شک این غربیها نظام اجتماعی معقولی درست کردهاند؛ با اینکه زندگی فردیشان ممکن است سیاه شده باشد ولی شما در شهر مثلاً غربی که راه میروید آثار عقل را میبینید در حالی که الان در تهران وقتی راه میروید هیچ اثری از عقل نمیبینید؛ از رانندگی — نمیدانم، رانندهٔ ما گرفته تا هر چیزی نگاه کنید — هیچ چیزی نظام اجتماعی وجود ندارد که طراحی شده باشد؛ هی چیزها همینطور مانده و مثلاً از سنت و مدرن و قروقاطی — هیچوقت ماشین آمده، فرهنگش نیامده — همینطور داریم زندگی میکنیم. به هر حال چیز رشکبرانگیزی در نظام غرب وجود دارد که ما را تحریک میکند. منتها دقیقاً نکته این است که شما تهش را باید ببینید: تهش برداشتن همهٔ قیدهاست؛ نه این قیدهایی که الان ما را اذیت میکند. نظام — نظام خوب — نظامی است که قیدهای مناسبی بگذارد که برای بشر، با روان و با رشد روانی بشر، با همهٔ ویژگیهای بشری جوری هماهنگ باشد. خانواده مثلاً: ببینید خانواده — قیدهای خانوادگی — آنها هم شکسته است؛ خانواده هم دیگر وجود نداردد؛ یعنی هیچچیز در غرب دارد میگوید به سمت دیگر هیچی وجود نداشته باشد: هیچجور اخلاق، هیچجور نظام مثلاً — فرض کنید — فردی؛ حتی بعد از نابود شدن فردیتِ فرد خانواده هم دارد از هم میپاشد؛ یعنی هیچجور مثلاً چیزهایی حتی جوامع کوچکتری که اهداف احتمالاً متفاوتی از اهداف اجتماعی داشته باشند قابل تحمل نیست؛ و هیچکس این کار را نمیکند در غرب. یعنی ایشان پرسید که مثلاً کی قرار است این قید را — هیچکس در غرب نمیگوید این کار را این قید را بردارند یا نبرند؛ نظام — نظام سرمایهداری — این کار را میکند: یعنی آدمهایی هستند، منافعی دارند؛ خلاصه نظام قانونگذاری سیاسی میرود به سمت اینکه آن کاپیتال ماکسیمم بشود؛ مدام تکرار میشود. یعنی همیشه چنین وقتی قید مهمی دارد برداشته میشود، مبارزه میشود، مقاومتی و علنیاش؛ شما در همین دوران دههٔ پنجاه آمریکا — که خیلی دوران جالبی برای مطالعه کردن است — اصلاً میبینید که قانون تصویب میشود برای اینکه این کار را هم بکند؛ شما هنوز در آمریکا ردهبندی فیلمها را احتمالاً میبینید: مثلاً انواعوقسام ردهبندی وجود دارد؛ مثلاً ردهبندی X وجود دارد، نمیدانم PG وجود دارد که هر کدام تا چه سنوسالی میتوانند؛ هنوز که هنوز است خیلی از کانالهای تلویزیونی آمریکا حق ندارند مثلاً فیلم X پخش کنند. یعنی آمریکا جامعهای نیست که بگویید به راحتی مثلاً مقاومت نکرده در مقابل پیشرفتِ چیزهایی. مثلاً تلویزیون کابلی میتواند هر چیزی پخش بکند؛ فلان نوع رسانه حق ندارد از فلان نوع ردهبندی استفاده بکند؛ چیزهایی که شاید ما در جامعهٔ خودمان فکر میکنیم آنجا مثلاً کاملاً دیگر این چیزها آزادند، اصلاً چنین نیست. فقط هم مسئلهٔ سکس نیست؛ جالب است سانسور در آمریکا از جهاتی معقولتر از سانسور در کشور ماست: چون در تلویزیون ایران سادهترین نوع رابطهٔ مرد و زن را نشان نمیدهند؛ بعد خشونت؛ مثلاً فکر کنید یک آرپیجی اگر بخورد به کلهٔ یک نفر منفجر بشود و تکههای این انفجار روی دوربین هم بپاشد از نظر تلویزیون ما اشکال ندارد. شما X — ردهٔ X — از سکس گرفته تا خشونت حتی کلام مثلاً بیادبانه در X شدن یک فیلم مؤثر است؛ و وقتی در آمریکا X میشود واقعاً محدودیت نمایشش به وجود میآید: یعنی در واقع جوری تهیهکننده وقتی دارد تولید میکند روی این حساب میکند که اگر X بشود سری مخاطبانی خودش را از دست میدهد و عوضش سری دیگری را به دست میآورد؛ بنابراین مثلاً ممکن است اگر فیلمی صحنهای دارد که X میشود تهیهکننده فشار بیاورد که این صحنه را بردارید از در فیلم؛ برای اینکه بعداً نمیشود در سینماهای مثلاً فلان نوع نشانش داد یا تلویزیون پخشش نمیکند. بنابراین همچنان نظام آمریکا بهعنوان نظامی بسیار اخلاقی باقی است. شما احتمالاً این را نمیدانید که دویست سال قبل شدت اخلاقی بودن جامعهٔ آمریکا در چه حدی بوده: خیلی بیشتر از چیزی که الان در ایران میبینید؛ مذهبی بودن و اخلاقی بودن در بنیانگذاری آمریکا بینهایت قوی بوده: انگیزههای در واقع مسیحیِ به اصطلاح پیوریتنیست که شدیدترین نوع مثلاً نظام اخلاق و تقوا را در همهٔ فرقههای مسیحی بوده اینها مبنای جامعهٔ آمریکا بود. اینکه آن جامعه به اینجا رسیده و دارد همینطور بهطور مدام در واقع این رگهها را میشکند، با اینکه به هر حال مقاومتهایی در داخلش انجام میشود — بنابراین سؤال شما جوابش همین است: ما همان وضعی نسبت به غرب داریم که یک روزی اروپا نسبت به آمریکا داشت و اگر اروپاییها از شیوهٔ ورود به نظام سرمایهداری خوشحالاند مطمئن باشید ما هم اگر همان شیوه برویم صد سال بعد خوشحال خواهیم بود. فکر میکنم همهٔ روشنفکران اروپایی ناراضیاند؛ به هر حال بیشترین جایی که در دنیا روشنفکران چپاند — یعنی جوری با نظام سرمایهداری مخالفاند — قطعاً اروپاست؛ فرانسه اولین جایی بود که مخالفت کرد با آمریکا در کل اروپا؛ فکر میکنم چپترین نوع به اصطلاح روشنفکری را شما در فرانسه میبینید. بگذریم از این.
نقد یونگی فشار بر فردیت
این نکته از این نظر مهم است که من جوری در متنها مدام در واقع به یونگ میتوانم ارجاع بدهم و به نظر میرسد در مورد سرمایهسالاری نمیشود این کار را کرد؛ من سعی کردم بگویم سرمایهسالاری از چه جهتی توسط یونگ نقد شده: نه بهعنوان یک نظام اقتصادی، بلکه بهعنوان نظامی که کل در واقع جامعهای است که به فرد، به فردیت فشار میآورد. از نظر یونگ مهم نیست که این نظام سرمایهداری به معنای متداولش باشد، کمونیستی باشد یا هر چیز دیگری باشد؛ اساساً از نظر یونگ مشکل اینجاست: جامعهای که فردیت را به رسمیت نمیشناسد، جامعهای که در واقع دارد با انسان جوری مبارزه میکند؛ و از نظر یونگ غرب کاملاً چنین است. ببخشید؛ نه، خواهش میکنم؛ بحث را ادامه ندهیم. این را بهعنوان نکتهای گفتم، هرچند نکتهٔ مهمی است: مثلاً قبل از اینکه سؤالتان را بکنید واقعاً در یادداشت من بود که به این موضوعِ برداشته شدنِ گیتها اشاره کنم ولی نه به این مفصل بودگی. آخرین چیزی که جلسهٔ قبل گفتم مسئلهٔ تکنولوژی بود و اینکه جوری در واقع تکنولوژی با سرمایهسالاری خودش چیزی دارد: رابطهٔ مستقیم؛ یعنی این نوع تکنولوژی که ما بحث داریم با سرمایهداری هماهنگ است؛ سعی کردم توضیح بدهم هماهنگیاش از چه جهتی است. در بحث دربارهٔ تکنولوژی خیلی مختصر از یونگ استفاده کردم که بشود زودتر در واقع به نتیجهای رسید؛ هرچند که میشود بحثهای مربوط به تکنولوژی را مستقل از مثلاً مدلهای یونگی دربارهاش بحث کرد؛ اگر کسی علاقهمند است بحث عمیقی در مورد تکنولوژی ببیند شاید هایدگر آدم مناسبی باشد برای اینکه کمی درسهایش را در مورد تکنولوژی بخواند. کتاب خوبی به زبان فارسی منتشر شده، اگر اشتباه نکنم به اسم «فلسفهٔ تکنولوژی» که از خیلیها در آن مقاله هست از جمله از هایدگر؛ ترجمهٔ خیلی خوبی هم دارد؛ فکر میکنم اسمش هم همین است، فلسفهٔ تکنولوژی؛ کاری به نظام مثلاً ایدئولوژیک و این حرفها ندارد ولی کلاً انتقادی که نسبت به تکنولوژی مدرن فلاسفه دارند را آنجا میتوانید ببینید. در واقع نهتنها تکنولوژی — آن چیزی که معمولاً خیلی به آن توجه نمیکنند، آن چیزی که ما به آن میگوییم ساینس — گرایشهای تکنولوژیک در آن هست و جور دانش خاصی است که با نظام سرمایهداری و با ویژگیهای مردسالارانه در واقع هماهنگ است. یعنی میتوانیم دانشهای دیگری را تصور کنیم مثلاً در زمینههای علوم انسانی، در زمینههای مثلاً هنر؛ اینها — شما میتوانید جور دانشگاههایی را تصور کنید با زمینههایی که خیلی جنبهٔ مردسالارانه یا سرمایهدارانه نداشته باشند. چرا ساینس با سرمایهداری هماهنگ است؟ یعنی در واقع وقتی میگوییم ساینس با سرمایهداری هماهنگ است اتفاق خیلی طبعیای در دنیا افتاده: نظام سرمایهداری دانشهایی را ترویج کرده و از آنها حمایت کرده که به دردشان میخوردهاند. شما فیزیک به معنای ارسطویی را که نگاه کنید این به هیچ درد نظام سرمایهداری نمیخورد؛ برای اینکه عمیقاً معطوف به شناخت طبیعت است؛ نه معطوف به اینکه بتواند رفتار طبیعت را پیشبینی کند. دقت میکنید؟ مدل شما — وقتی فیزیک مدرن را نگاه میکنید — یک مدل فیزیکی که قطعاً باید مدلی ریاضی باشد هدفش این نیست که دقیقاً به شما بگوید الان در جهان خارج چه چیزی وجود دارد؛ برای اینکه ممکن است اجزای این مدل را اصلاً نتواند تطبیق بدهد به بعضی از واقعیتهای خارجی؛ یعنی مدل رئالیستی نباشد — مثل مثلاً مکانیک کوانتوم. چیزی که از مدل فیزیکی ما در فیزیک مدرن به اصطلاح طلب میکنیم این است که این مدل پیشگویی بکند رفتار طبیعت را؛ همانطور که مکانیک کوانتوم این کار را میکند: یعنی وقتی مدل کار میکند و کارش این است که نتیجهٔ آزمایشی را بهطور دقیق پیشگویی میکند این مدل از نظر ما مدلی معتبر است؛ و اصلاً ما مدلها را در واقع چنین تست میکنیم: فلسفهٔ ساینس، فلسفهٔ علم — چنین است که پوپر میگوید — شما مدلی علمی میسازید، پیشگوییهایی انجام میدهید و پیشگوییهایی که قابل تست کردن باشند؛ اگر این با نتایج آزمایش، با پیشگوییهایش با واقعیت هماهنگ بود این مدل قابل قبول است؛ اگر نبود میگذاریمش کنار. بنابراین اساس ساینس — برخلاف مثلاً فیزیک دوران یونان — ساختن مدلی است به اصطلاح برای پیشگویی و این چیزی است که از آن تکنولوژی درمیآید؛ از علم یونانی تکنولوژی درنمیآید. ولی وقتی شما یاد بگیرید رفتار طبیعت را پیشگویی کنید آنوقت میتوانید کنترلش کنید؛ میتوانید دستگاهی بسازید که جور خاصی کار کند؛ درست؟ همهٔ تکنولوژی این را میخواهد: شما اگر بگویید چه مدلی وجود دارد که اگر من این را چنین تنظیم کنم این دستگاه این کار را برای من انجام بدهد و اگر مدلی داشته باشم که به من بگوید این تنظیم منجر به چه نتیجهای میشود حالا میتوانم دستگاهی بسازم. بنابراین مهم نیست که ما مکانیک کوانتوم را نمیفهمیم؛ مهم نیست که نمیدانیم اجزای مکانیک کوانتوم در عالم خارج به چی اشاره میکنند؛ این مدل — اینکه به شناخت جهان چندان کمک نمیکند — مهم این است که من از همین مکانیک کوانتوم، از همین فرمولها میتوانم لیزر درست کنم؛ میتوانم سری پدیدههای — میتوانم ترانزیستور درست کنم. مخصوصاً چون در دانشکدهٔ برق هستیم این خیلی موارد معدنی هست؛ موارد معدنی نمیدانم چیز کوانتومی چی است؛ من هنوز دارم میپرسم. چی است؟ طیفنگاری میکنم موارد معدنی؛ طیفنگاری است؛ حالا دیگر طیفنگاری هم خیلی وقتا بدون کوانتوم گسستگی طیفها خیلی قابل توجیه نیست. به هر حال مهم این است که — من — الان ساینس به وضوح اگر طبیعت خودش را — سیصد سال قبل نشون نمیداد در زمان نیوتن — در زمان نیوتن احساس این بود که این ساینس یعنی این پارادایم جدیدی که در دانش بشر ایجاد شده شناختی است: یعنی نیوتن دارد به ما میگوید جهان چگونه است. دقت میکنید؟ احساس نیوتنی این است؛ او نمیگوید من دارم مدلی ریاضی برای پیشگویی ارائه میدهم؛ دارد میگوید جهان چنین است؛ نیرو در آن وجود دارد؛ نمیدانم این نیرو اثر میکند، این تأثیر میگذارد و غیره. ولی الان — طبیعت واقعی ساینس ما — در قرن بیستم در واقع میبینیم هرچه جلوتر میرویم بیشتر این طبیعت را داریم میبینیم که جنبههای شناختی در آن فرعیاند: آن چیزی که مهم است این است که مدل شما نتیجهٔ آزمایش را درست پیشبینی کند. و بنابراین تمام این پارادایم ساینس با سرمایهداری خودش هماهنگ کرده و با مردسالاری هم که هماهنگ است؛ برای اینکه تنها چیزی که لازم دارد تفکر منطقی است، قرار است مدل ریاضی ارائه بدهد. قرار نیست — شما مثلاً اگر حوصله کردید یک بار کتاب «کیمیاگری» — «روانشناسی و کیمیاگری» — یونگ را بخوانید میبینید چقدر در کیمیاگری بهعنوان دانشی کهن — که حالا شایعه است که میخواستند مس را تبدیل به طلا بکنند — یونگ سعی میکند در این کتابش نشان بدهد چندان چنین نبوده؛ یعنی اهداف خیلی عمیقتر از اینها در واقع جزو اهداف کیمیاگران بوده. شما وقتی این کتاب را بخوانید ببینید آنجا عواطف واقعاً نقش دارند؛ جور مثلاً درک تمثیلی و سمبلیکی که آنجا نقش اصلی را دارد باز میشود؛ هیچ ریاضیاتی وجود ندارد و اصلاً به نظر نمیرسد آدمی با استعدادهایی که الان میتواند فیزیک و شیمی بخواند بتواند در آن پارادایم کیمیاگری آدم موفقی باشد. آنها مثلاً جور در واقع انگار دنبال ارتباط — نه، این حرفی که دارم میزنم خیلی مسامحهآمیز است؛ نمیدانم چه بگویم — مثل اینکه دارند سعی میکنند با طبیعت ارتباط عاطفی برقرار کنند؛ نه جور ارتباطی که به صورت تکنولوژیک همراه با زور و زر باشد. و اینکه چرا ساینس با مردسالاری هماهنگ است: برای اینکه آن قسمتهایی از مغز که بیشتر به نظر میرسد با تفکر و ابسترکشن و اینها ارتباط دارد اینجا به کار گرفته میشود؛ و تکنولوژی هم که واضح است چیز مردسالارانهای است؛ به دلیل همان دلیلی که آخر جلسهٔ قبل توضیح دادم: اصلاً تکنولوژی معطوف در واقع به غلبه کردن بر طبیعت است؛ طبیعت اصولاً ذاتی مادینه دارد از دیدگاه یونگ و نفوذ کردن و غلبه کردن و کنترل کردن طبیعت عمل مردانهای است؛ و اینکه من همهچیز را تحت سلطهٔ خودم بگیرم و کنترل کنم اصولاً خواستِ مردانه است، خواست زنانه نیست. بنابراین تمام دوران مدرن — چه سرمایهداری و چه مردسالاری — هر دوتایشان در واقع این ساینس را و این نوع تکنولوژی را — که میتواند مخرب هم باشد و ما الان داریم آثار تخریبیاش را در واقع میبینیم؛ از دههٔ نود به اینور که از مهمترین بحثهای دنیا آثار تخریبی تکنولوژی بوده — و شما میبینید به هر حال همهٔ اینها در واقع با هم: با سرمایهداری هم با مردسالاری جوری در واقع هماهنگاند. و این حرفها که نمیدانم — من در انتهای جلسهٔ قبل گفتم این ادعاهایی که فمینیسم رسمی مثلاً آکادمیک میکند که ما اگر حتی در طبیعت مرد و زن اختلافهایی وجود داشته باشد میتوانیم با تکنولوژی بر آن غلبه کنیم، این دقیقاً دیدگاه مردسالارانهٔ خیلی عمیقی در آن است. بعد احساسم این است که فمینیسم رسمی به اندازهٔ کافی عمیق نیست و از مردسالاری دور نشده؛ در واقع مثل این است که شما حدودی مردسالاری در ذات آدم نفوذ کرده باشد و حالا دارند سعی میکنند با پذیرفتن سری پیشفرضهای مردسالارانه که به جنبههای مردانه ارزش بیشتری میدهد — سعی کنم بگویم حالا زنها هم این ارزشها را بهشان بپذیرانم، بگویم که زنها هم میتوانند این ارزشها را داشته باشند و اگر هم نه جوری با تکنولوژی میروند مثلاً — ایدهها ایدههای مردسالارانه است؛ خود ایدههایی که پشت فمینیسم رسمی وجود دارد. حالا این واژهٔ رسمی را که میگویم بیشتر میخواهم تأکید کنم که در نظامهای آکادمیک در واقع اکثریت دارد. حالا نوع بررسیای که دارم سعی میکنم این قید خودم را کمکم بردارم و تا خودم احساس آزادی بکنم که میتوانم از هر چیزی در مورد یونگ استفاده کنم؛ نه فقط اینکه افرادی را در کلاس میبینم که در جلسات یونگ نبودند ولی خلاصه ناچارم؛ یعنی یک جلسهٔ عمومی داشتیم که آنجا تعهد اخلاقی من این بود که چیزی نگویم که به حرفهای قبلم ربط داشته باشد. ولی حتی اگر همهٔ افراد کلاس هم جدید باشند هم باید این تعهد اخلاقی را بگذارم کنار: یعنی فکر میکنم برای این کلاس اهدافی تشکیل شده و اینکه هی من مدام زیگزاگهایی بروم و حرفهایی را که ساده میشود زد نزنم برای اینکه نمیخواهم از یونگ استفاده کنم — کلاس، ذاتاً کلاس یونگ است؛ کلاسِ روانکاوی نیست؛ استفادهای از یونگ. اگر میخواهم شروع کنم در واقع جوری آزادانه از بحثهای یونگ استفاده بکنم چیزی که میشود از آن استفاده کرد این است که اعتقادات یونگ به اینجا منجر میشود که شما در واقع بپذیرید در روان انسان نظام نمادینِ یونیورسالی وجود دارد که تقریباً میان همهٔ آدمها مشترک است؛ این نظام نمادین خودش را در رؤیاها و در اسطورهها به ما نشان میدهد و یکی از کارهای حجیمی که یونگ انجام داده این است که بخش عمدهای از زندگی خودش را صرف مطالعهٔ این نمادها کرده: از اسطورههای باستانی گرفته تا رؤیاهای افراد مختلف جوامع مختلف بشری؛ و تحلیل کردن اینها و دستآوردن قواعدی — آن قواعد یونیورسالی که در همهشان در واقع صدق میکنند — شمایلهای جهانی که همهجا ظاهر میشوند؛ و همینطور سعی کرده تئوریای به وجود بیاورد که نمادهای مهم کجا، کدامها هستند؛ با استفاده از همین مطالعات خودش — چنین که ادعا میکند، با همین مطالعات تجربی — نقشهٔ مثلاً رشدی که — یک آرکتایپ — اصلاً پی برده به اینکه چیزی تحت عنوان سلف وجود دارد، نقشهٔ رشد عمومی وجود دارد و غیره.
سلف و تجربه بالینی یونگ
همیشه ادعای یونگ این بوده — و به نظر من هم ادعای درستی است، یعنی دروغ نمیگوید — که همهٔ چیزهایی که میگوید نتیجهٔ تجربه است؛ نه اینکه خیلی آدم تئوریسازی نبوده، پیشفرضی نداشته و مثلاً مفهوم سلف را از رؤیاها درآورده. این ایدهٔ یونگ که ما نظامی نمادین داریم که در همهٔ انسانها مشترک است و خودش را جاهایی به وضوح نشان میدهد معنایش این نیست که ما در رفتارهای خودآگاه خودمان مصون هستیم از نفوذ آرکتایپها و نمادهایی که در ناخودآگاه ما وجود دارد. منظورم — و اینکه روشنتر بیان کنم — فکر میکنم تصور عمومی آدمها این است وقتی مثلاً روانکاوی میخوانند که ما اینجا دو تا — یک زندگی دوگانهای داریم: وقتی میخوابیم ناخودآگاهمان کار میکند و جوری نمادین مثلاً با ما حرفهای عجیبوغریبی میزند که احتیاج به تفسیر و تعبیر داریم تا بفهمیم چه میگوید؛ وقتی بیداریم تفکرمان کار میکند، خودآگاهمان کار میکند و ما بر اساس آن تصمیم میگیریم و غیره. یونگ اصولاً با این نوع تصور و این دوگانگی مخالف است؛ من قبلاً این را گفتهام، حالا میخواهم بیشتر بر آن تأکید کنم: سراسر زندگی ما همیشه ناخودآگاه بیدار است؛ اصلاً نمیخوابد و همیشه دارد کار میکند؛ همان نظام نمادین و زبان خودش را دارد؛ به شدت روی احساساتی که به ما دست میدهد تأثیر میگذارد، چه بیداری چه خواب؛ حتی در افکار ما دخالت میکند: وقتی میگوییم چیزی به فکرم رسید، اینکه این از کجا رسید معمولاً به نظر میرسد از آسمان رسید ولی باید بگوییم از ناخودآگاه رسید. حتی روی افکار — فکرهایی به وجود میآورد، فکرهایی را تقویت میکند و تضعیف میکند. تنها فرق بیداری و خواب این است که چون در بیداری هیاهوی خودآگاهی — خودآگاهی صدای بلندی دارد — نمیگذارد ما نجواهای مثلاً ناخودآگاهی را بشنویم؛ وقتی میخوابیم و این قسمت خاموش میشود آنها را میشنویم؛ تصاویری که تولید میکنند را میبینیم؛ عواطفی را که ایجاد میکند حس میکنیم. دقت میکنید؟ بنابراین این نقطه خیلی مهم است که تصوری که یونگ از ناخودآگاه دارد اصولاً چیزی کاملاً کلی است که مربوط به بدن، مربوط به نظام روانی که همراه با این بدن است میشود و این چیزی نیست که از کار بیفتد. فرق بیداری و خواب این است که صدای خودآگاهی در بیداری وجود دارد و تحت شعاع قرار میدهد؛ ما در بیداری در واقع آن صداهای ظریفتر و تصاویری که ناخودآگاه تولید میکند را نمیبینیم و نمیشنویم. اگر این را بپذیرید آنوقت این نقطه نقطهٔ مهمی میشود: که در رفتارهای انسان — چه به صورت فرد، چه رفتارهای اجتماعی — ایدههایی وجود دارند که معنای نمادین دارند بدون اینکه انسانها خودشان متوجه باشند. یعنی اگر من متمایل میشوم مثلاً به کارهایی، یا همهٔ افراد یک اجتماع یک دفعه آرمانهایی پیدا میکنند، حسی خاصی بهشان دست میدهد، اینها میتواند منشأ ناخودآگاه داشته باشد. هرچه یک آدم نامعقولتر دارد رفتار میکند در بیداریاش، شما باید بیشتر دنبال این بگردید که منشأ این رفتارهایی که انجام میدهد در ناخودآگاهیاش است نه در خودآگاهیاش. و چون من کلاً شخصاً احساسم این است که آدمها — که اینها انسانهای نامعقول دارند رفتار میکنند و جوامع بیشتر از افراد نامعقولاند — بنابراین وقتی به چیزهای نامعقول میرسند طبعاً باید انتظار داشته باشم سری عوامل ناخودآگاه دارند آدمها را به این سمت میکشند. نکتهای که میخواهم بر آن تأکید کنم این است که اگر این را بپذیری آنوقت خیلی چیزها — رفتارهای اجتماعی آدمها که خودآگاهانه انجام میشود — میتواند بعدِ سمبلیک پیدا کند؛ یعنی بعضی از اشیا در یک جامعه میتوانند به طور سمبلیک — یعنی در واقع خیلی رفتارهای بیداری که انسانها انجام میدهند میتواند با استفاده از نمادهای ناخودآگاهی که ما در رؤیا استفاده میکنیم تعبیر بشود. یک جامعه چرا به فلان شیء علاقهمند میشود؟ چرا به فلان انسان علاقهمند میشود؟ مثلاً اگر انسانی با تصویر نمادین قدرتمندی — که یک آرکتایپ مثلاً در وجود همهٔ آدمها دارد — خودش را بتواند منطبق کند، یعنی نمادی بشود — مثلاً فرض کنید از قهرمان؛ قهرمان یک آرکتایپ است — یا نمادی بشود از آرکتایپی مثبت یا منفی، آنوقت جامعه — جامعهای که چنین چیزی را به صورت نمادین پذیرفته — میتواند جور رفتارهای هیستریک و عجیبوغریبی نسبت به این فرد از خودش نشان بدهد.
هیتلر و آرکتایپ جمعی
از نظر تحلیلهای یونگ، هیتلر برای جامعهٔ آلمان دقیقاً تجلی یک آرکتایپ است؛ و مسیح مثلاً برای جامعهٔ مسیحی تجلی یک آرکتایپ است؛ برای همین است که این چهرهها چهرههای بسیار تأثیرگذاری هستند و جوامعی را به دنبال خودشان میکشند؛ برای اینکه توانستند خودشان را منطبق کنند با ویژگیای که در روان این آدمها بوده. این را فراموش نکنید که آرکتایپها و ناخودآگاه جمعی علاوه بر ویژگی جهانی به طور لوکال جنبههای فرهنگی هم دارند؛ یعنی جوامع خاص ممکن است این آرکتایپها در آنها شکلهای خاصی هم داشته باشند: یعنی شما معمولاً وقتی در تحلیلهای یونگی نگاه میکنید حرف از مثلاً نمادهای جهانی، نمادهای کالچرال اصطلاحاً و نمادهای فردی میزنند. یک آدم خاص، آنیمایش — آنیما آرکتایپی یونیورسال است، همهٔ مردها آنیما دارند — ولی یک فرد خاصی آنیمای خاصی برای خودش دارد؛ یک کالچر، یک جامعه میتواند آنیمایش را در محدودهٔ خاصی تغییر بدهد: مثلاً جور تصور خاصی از زن در جامعهای غلبه پیدا کند. دقت میکنید؟ یا از نظر تاریخی ممکن است در زمان خاصی آرکتایپی شکل خاصی بگیرد. هیتلر در دوران خودش — جور تحولات اجتماعی آلمان، زندگی خاصی که مردم میکردند — از نظر روانی اینها را به سمتی برده بود که انگار آرکتایپی در آنها خیلی فعال شده بود و هیتلر در واقع منطبق شد با چیزی عمیق در روان آلمانیها و به همین دلیل توانست کاریزمای عجیبوغریبی پیدا کند. تصور من این است که شاید هیچکدام شما تصوری از کاریزمای هیتلر نداشته باشید که در چه حدی بوده. اگر میخواهید جایی کاریزمای هیتلر را ببینید، فیلمی هست که خانمی — یک خانم به اسم ریفنشتال — تهیه کرده که تقریباً قطعاً شهرت دارد و الان هم دلایل کافی وجود دارد که معشوقهٔ هیتلر هم بوده؛ کارگردان بسیار معروف آلمانی به اسم لنی ریفنشتال فیلمی دارد به اسم «پیروزی اراده». بعد میبینید این فیلم را؛ من دیدن این فیلم را جداً بهعنوان فیلمی تاریخی به همهٔ شما توصیه میکنم برای اینکه بفهمید هیتلر یعنی چی. الان هیتلر مثلاً آدمی جنایتکار و نمیدانم بد؛ و شما ببینید در این فیلم آلمانیها چه کار میکنند. این فیلم کلاً فیلمی مستند است در مورد اجلاس حزب نازی آلمان در سال ۱۹۳۴ در نورنبرگ. در پاسخ به پرسش حاضر — اینکه آن رژه دارد — بگویم: رژه هم دارد؛ خیلی چیزها دارد. «پیروزی اراده» اسم انگلیسیاش چیست؟ «تریومف آو ویل». «تریومف آو ویل»؛ چنین چیزی؛ یا به «تریومف» پیروزیاش. بله؟ بله. من میتوانم برایتان بیاورم اگر کسی ندارد اینجا؛ فکر میکنم نسخهٔ خوبی از آن دارم. و این واقعاً — شما در این فیلم — فکر میکنم اصلاً در تاریخ شاید چنین کاریزمایی وجود نداشته باشد؛ در حد پرستش رفتاری که آلمانها نسبت به او داشتند. و این در انتهای زمانی است که — فکر میکنم اولین اجلاس حزب نازی در آلمان است — حرف، شاید آخرین جملهای که در این سخنرانیها هست هیتلر میگوید که امروز روزی است که ما باید فقط — کافی نیست بگوییم که من برای آلمان کار میکنم؛ شعار حزب نازی این بود که مثلاً من برای کشور خودم کار میکنم، برای آلمان؛ کار سازندگی میکردند؛ هیتلر که از اول نیامد بگوید من میخواهم بجنگم. این شاید آخرین جملهٔ هیتلر در این فیلم این است که امروز روزی است که ما باید بگوییم من برای آلمان اگر لازم باشد میجنگم. و سال ۳۴ هنوز هیتلر هیچ چیزی از جنگطلبی نشان نداده؛ خیلی رگههایی در این فیلم هست که با دست رژه میروند اعضای حزب نازی؛ و مخصوصاً اگر این فیلم را دیدید به آن روزی که — آن ساعت — چون برنامهٔ چندروزهای است این گردهمایی نورنبرگ و بخشی وجود دارد تحت عنوان ملاقات هیتلر با جوانان؛ شما این جوانهای آلمانی در فیلم دقت کنید ببینید چه حالوهوایی دارد. ببینید — من فقط حالا برای اینکه فیلم خیلی جالبی است — نه، منتقدی در مورد این فیلم حرف جالبی زده: گفته هرچقدر هم که با فاشیسم مخالف باشید نمیتوانید جلوی خودتان را بگیرید و در زمان تماشای این فیلم دو ساعت فاشیست نباشید؛ اینقدر جاذبه دارد این فیلم: یعنی شما را هم همراه با مردم و کارگران به ستایش هیتلر مثلاً مشغول میکند. بله. فقط یک اشارهٔ کوتاه به شروع فیلم میکنم برای اینکه حالوهوایش را ببینید — نکتهٔ خیلی مهمی در مورد این فیلم هست که کارگردانیاش فوقالعاده است: با اینکه فیلم مستند است امکانات بینهایتی در اختیار خانم ریفنشتال گذاشته حزب نازی و نمیدانم چند تا دوربین مراسم را فیلمبرداری کردهاند؛ بینهایت — به نظر میرسد برای اینکه در یک صحنه مثلاً — اجتماع از سی چهل زاویه — نماهایی میبینید که با تدوینی فوقالعاده به هم پیوستهاند؛ فقط به نمای شروع این فیلم اشاره میکنم برای اینکه حالوهوایش را ببینید: فیلم با این نمای آسمان از ابرها شروع میشود و هواپیمای هیتلر از بالا از آسمان به زمین میآید و هیتلر ظاهر میشود؛ یعنی این کاملاً حس ملت آلمان — ناجی آسمانیای که آمد و اینها را از بدبختی نجات داد — این کاملاً در آن زمان؛ و شما جمعیت را نگاه کنید ببینید چند نفرند: این فقط در نورنبرگ است مثلاً این اجلاس؛ تقریباً همهٔ مردم آلماناند. فکر نمیکنم یک درصد — مثلاً در آلمان، اگر سال ۱۳۵۸ در ایران رفراندومی شده و ۹۸ و دو دهم مثلاً جمهوری اسلامی رای آورده — فکر میکنم اگر در آلمان رأیگیری میکردید ۹۹ و دو دهم یا بیشتر به هیتلر رأی میآورد. و این در مورد انتهای دورهٔ سازندگی هیتلر — از این به بعد صنایع نظامی در آلمان شروع به کار میکند و کاملاً مشخص میشود که هیتلر برای سازندگی آلمان نیامده؛ اهداف دیگری هم در سر خودش دارد — و تا آن موقع فقط کار مثبت کرده و همه هم ستایشش میکنند، هرچند این ستایش تا ماههای آخر جنگ هم ادامه داشته؛ یعنی از داخل آلمان نیز. باز فیلم معرفی میکنم؛ بعد این سؤال پیش میآید که این فیلم را کجا باید پیدا کنیم؛ بعداً دچار این مشکل میشوم که مثلاً باید به هر حال هر فیلمی که از دورانی که در آلمان ساخته شده در زمان جنگ ببینید؛ خلاصه: من میخواهم در واقع از اینجا به بعد خودم را آزاد کنم که حق دارم بنا به دیدگاههای یونگی — این دیگر کاملاً یونگی است؛ حتی فرویدی هم نیست — یعنی من برای تحلیل هر چیزی حق دارم رفتارهای انسان را — حتی رفتارهای اجتماعی انسان را — با استفاده از نظامهای سمبلیکی که میشناسیم در درون انسان — مثلاً همان نظامهای سمبلیکی هستند که در رؤیاها بیشتر با آنها سروکار داریم و ظاهر میشوند — تعبیر و تفسیر بکنم. مثلاً بهعنوان مثال بیایید در مورد تکنولوژی که بحث میکنیم به تسخیر ماه بهعنوان امری سمبلیک نگاه کنیم. نمیدانم خود یونگ مقالهای چیزی در این مورد دارد یا نه: یونگ مقالهٔ معروفی در مورد یوفو بهعنوان شیئی سمبلیک دارد و این شور و شوقی که در بعضی مردم وجود دارد که بشقابپرنده ببینند و اینها؛ بحث او این به چیزی خیلی عمیق در واقع ربط دارد.
یوفو به مثابه نماد
ولی به تسخیر ماه نگاه کنید بهعنوان آرمانی بزرگ تکنولوژی که بشر در قرن بیستم به آن رسیده؛ و ماه به وضوح نمادی زنانه است؛ و این نوع رفتار خاص و عجیبوغریبی که بشر — یعنی شور و شوق رفتن به ماه — به چیزی عمیق به نظر میرسد در روان انسان مربوط است. شما از جهتی میتوانید بگویید چون ماه اولین کرهٔ نزدیک به زمین بود رقابت عجیبی در مورد رفتن به ماه بود ولی مسئله این است که در طول تاریخ ادبیاتی داریم که آدمها به ماه میروند یا نمیروند؛ میدانید؛ یعنی این حس اینکه مردها جوری مثل رفتن به ماه — مثل آرمان تسخیر یک چیز زنانه — در ذهنشان در واقع برایشان نمایش پیدا میکند. میخواهم بگویم این حسی که ما داریم و چیزی که دفعهٔ قبل گفتم — که تکنولوژی اصولاً جور تخلیه کردن، جور مردانگی انباشتهشدهای که تخلیه نشده در جایی در طبیعت است که خودش در واقع جور از جنس انگار زنانه است — این حس عجیب رفتن به ماه و تسخیر کردن ماه در آرمان — بیهودهای بود که بشر تلاش خیلی خیلی طولانیمدتی انجام گرفت؛ مثل جور تسخیر کردن یک چیز. در واقع ماه از نظر نظام سمبلیک درون ما به جور معنویت زنانه اشاره میکند؛ نه به زنانگی به آن معنا که مثلاً زمین دارد اشاره میکند. و آرزوی رسیدن به ماه میتواند در واقع نتیجهٔ این باشد که مردها دقیقاً به معنای واقعی کلمه به آن ماهی که باید میرسیدند نرسیدند؛ بهعنوان چیزی درونی: یعنی شما اگر مثلاً — من چنین میخواهم بگویم — وقتی میخواهید پدیدهای را ببینید تعبیر نمادینش چی است، شما فرض کنید مردی خواب ببیند که رفته به ماه یا ماه در رؤیاهایش آنجا ظاهر بشود؛ این دقیقاً نشاندهندهٔ توجه این آدم به جور معنویت زنانه است، به جنبهٔ مثبت آگاهیبخشی که ارتباط مرد با زن میتواند داشته باشد. و اگر مردی خواب ببیند که به ماه رفته، جور مثل مسلط شدن به آن جنبهٔ معنوی زنانه است؛ اگر نماد مثبتی است در رؤیاها معنای مثبتی میدهد؛ و اگر انسان — ببینید این قاعدهٔ کلی است: من اگر به معنای واقعی آن نماد در زندگی خودم نرسیده باشم اجباراً کارهایی میکنم که انگار آن کمبود خودم را جبران کنم؛ یعنی اگر چیزی عمیق روانی در انسان وجود دارد یا حالتی که مرد میتواند به آن برسد و جوری معنویت زنانه را به چنگ بیاورد، اگر دور شد و اصلاً به چنین چیزی نرسید ممکن است دچار چیزی بشود، دچار به اصطلاح جور وسواس این بشود که هرجور شده همین کرهٔ ماهی که واقعاً در خارج وجود دارد را تسخیر کند؛ در حالی که این ربطی به آن معنای واقعیاش ندارد. یعنی چیزی که دارم میگویم زمینهای را دارم فراهم میکنم که خیلی چیزهایی که در رؤیا معنایی دارند — معنای معنویای دارند که باید تعبیر بشود — گاهی وقتی به آن واقعیت روانی نمیرسید بهطور وسواسآمیزی ممکن است در زندگیتان آن عمل سمبلیکی که واقعاً معنا ندارد را بخواهید به آن تمایل پیدا کنید که انجام بدهید. و حالا — چون خیلی طول کشیده این بحث — تمام میکنم بحث را ولی انشاءالله از جلسات آینده کمی بیشتر در واقع برمیگردیم به نظام سلفی یونگ به معنای واقعی، کمی عمیقتر و از اجزای تئوری یونگ سعی میکنم استفاده کنم؛ نه صرفاً — سعی میکنم کمی از این بحث مردسالاری زودتر خارج شوم؛ و فقط میخواهم بگویم اگر کسانی میخواهند در این جلسات شرکت کنند خوب است دستکم این متنهای پیادهشدهای که در اینترنت گذاشتهاند را نگاهی بکنند: یعنی من دیگر رعایت این را — که کسی بعضی از معانی نمادها را نمیداند یا بعضی از اصول تئوری یونگ را نمیداند — نمیکنم و سعی میکنم جوری فرض را بر این بگذارم که همهچیز را میدانند. در پاسخ به پرسش پایان جلسه دربارهٔ کتابی که پرسنده خوانده: پرسنده داستان کوتاهی خوانده که شخصیت زنانهای دارد که به نظر میرسد ارزشمند شده است. حالا این که با آنیما چطور ارتباط دارد؟ این احتمالاً آنیمای من است. که به شما گفتم — من داستانی که نخواندهام — از این نظریههایی که شما دارید میگویید هیچی نمیدانم. حالا این که میگویید مرد یا زن از دست بدهد نقش جنس دیگری را — که به شما میگویند چی است — فکر میکنم بشود حرف خیلی کلی زد؛ باید ببینیم چه کار دارد میکند. حالا این را بگویید: آیا مثلاً این آنیما در واقع در ذهنِ — در ذهن من؟ آیا آن آنیما خودش آنیمای مستقلی است؟ نه. به نظر میرسد خالص است؛ دستکم در تئوری آن چنین به نظر میرسد که مثل زنی خالص.
حالا چیزی که فراموش نکنم بگویم این است که من در آخر جلسهٔ قبل بیرون کلاس پیشنهاد کردند فیلمی را مثلاً پیشنهاد کردند که در موردش در کلاس بحث بشود. حالا پیشنهادی که شده فیلم «هامون» مهرجویی است. من خودم قطعاً بنا به سلیقهٔ خودم — ممکن است چون حرفهای خاصی میخواهم بزنم و جاهایی تحلیل یونگی جالبی وجود دارد، فیلمهایی را ممکن است خودم بیاورم و بگویم روی این بحث بکنیم — ولی دوست دارم اگر مثلاً در آثار هنری به چیز خاصی علاقهمند هستید پیشنهاد بدهید؛ من مثلاً بعضی از پیشنهادهای شما را دربارهاش بحث کنیم. فیلم «هامون» مهرجویی را فیلم خیلی خوبی میدانم؛ فکر میکنم جا هم دارد در موردش بحث کنیم. فقط این مشکلی که وجود دارد این است که مهرجویی به شدت (extremely) آگاهانه فیلم میسازد. هرچند — یعنی هرچه آدم عاطفیتر — مثلاً هنرمندی که بیشتر به عواطف و الهامات خاص خودش متکی باشد طبعاً شما باید انتظار نقد روانکاوانهٔ مؤثرتری داشته باشید یا دستکم بتوانم بگویم سادهتری داشته باشید. آدمی که خیلی منطقی فکر میکند و خیلی منطقی مثلاً کار هنری انجام میدهد — یعنی کارهایش خیلی دودوتاچهارتاست — مهرجویی به معنای واقعی کلمه متفکر مهمی است حتی در فرهنگ فارسی، فرهنگ ایرانی، در مثلاً بیست سی سال، سی چهل سال اخیر؛ و میتوانست به جای اینکه فیلمساز بشود مقاله بنویسد: یعنی آدمِ خیلی آگاه؛ خیلی فلسفه میداند و اصلاً مدرکش در دستش فلسفه است، سینما نیست. طبعاً شما در فیلم چنین آدمی کمی زحمت دارید تا لایههای ناخودآگاهش را پیدا کنید؛ در حالی که بعضی از کارهای هنری را نگاه که میکنی کاری نمیتوانی بکنی بهغیر از اینکه این را بهعنوان چیز سمبلیک معنا کنی؛ در حالی که هر کار مهرجویی طبعاً پوشش تفکر خیلی مشخصی هست و شما ممکن است هیچ نیازی به تعبیرِ — دست زدن به — فیلم سمبلیک در کارهایش نبینید. در عین حال به هر حال فیلم «هامون» فیلم خیلی خوبی است. فیلم مشخصاً جالبی که به بحث مردسالاری مستقیماً مربوط میشود — هرچند «هامون» هم همینطور است — فیلم «درخت گلابی» است که جوری اولاً زنی داستان را نوشته و مهرجویی فیلم کرده؛ خیلی هم وفادارانه تبدیل به فیلم کرده؛ تقریباً همهٔ چیزهایی که در داستان هست؛ ولی جور نگاه خاصی مثلاً به مفهوم آنیما و اینها را در آن میتوانید پیدا کنید.