جلسه با پاسخ به پرسشی دربارهٔ ارزش تفکر و عاطفه در تصمیمگیری آغاز میشود. سپس توضیح میدهد چرا بحثهای این جلسات به شدت یونگیاند و فروید را در برابر یونگ و فمینیسم رسمی جای میدهد. بخش بزرگ جلسه دربارهٔ نقد یونگ از فشار جامعهٔ مدرن بر فردیت، نقد سرمایهداری، علم و تکنولوژی است. در پایان از ناخودآگاهی که همیشه بیدار است، هیتلر و تسخیر ماه بهعنوان نماد سخن میگوید.
تفکر و عاطفه در تصمیمگیری
پرسش این است که معمولاً تصمیم بر اساس احساس درست نیست و با تفکر و دوراندیشی تصمیمهای درستتری گرفته میشود. او میگوید لازم نیست دفاع کند که در هر حیطهای عاطفه به خوبی تفکر کار میکند؛ به نظر او ذاتاً تفکر قابل آموزشتر از عاطفه است و در برنامهریزیهای کلان یا ریاضیات تفکر ضروری است. اگر حرفهایش چنین برداشت شده که این دو در دوراندیشی ارزش یکسان دارند، فکر میکند این برداشت درست نیست.
ولی به گفتهٔ او فکر اینکه میشود عاطفه را کنار گذاشت و با تفکر محض تصمیم گرفت کاملاً اشتباه است. همانطور که یونگ بیان میکند، عاطفه نیرویی برای ارزشگذاری، یعنی تشخیص خوب و بد، است و تفکر راه رسیدن به آن را پیدا میکند. تصور او این است که تفکر خالص هیچ جا خوب کار نمیکند و عاطفه خالص هم، و باید به تعادلی برسیم؛ دفاعش از جنبههای زنانه این نیست که مستقل از جنبههای مردانه درستاند، بلکه میگوید جدا از هم بد کار میکنند.
چرا این بحثها یونگیاند
او میگوید چون بعد از جلسه حرفی پیش آمد که بحثها از اهداف اولیه دور شده، اصرار میکند که بحثهایش به شدت یونگیاند، هرچند بیان او از یونگ شاید با بیان خود یونگ تفاوتهایی داشته باشد. یونگی بودن از نظر او بیشتر از دقت به نمادپردازیها، یعنی اسطورهها و آنیما و آنیموس، اعتقاد به ناخودآگاه جمعی است: چیزی ثابت در همهٔ انسانها که جنبهٔ جسمانی و مکانیسمهای روانی دارد.
به نظر او هستهٔ تفکر یونگ وجود چیزی ذاتی و متمایل به رشد در همهٔ انسانهاست، همراه با نیاز به تعادل دینامیک که تلفیق ایدهٔ تعادل و ایدهٔ رشد است. او دو اصل را به شدت یونگی میداند: اینکه جنسیت را به صورت عدم تعادل نگاه کنیم و اینکه تفاوت زن و مرد را جدی و ذاتی بگیریم. میگوید این نگاه نه در فروید است و نه در لاکان.
تصورش این است که یکی از نقاط اوج برتری یونگ بر فروید و لاکان همین بحث زن و مرد و مشکلات دنیای مدرن و پستمدرن است. او میگوید در جلسهٔ عمومی فرض را بر این گذاشته بود که حاضران با مبانی یونگ آشنا نیستند و اصطلاحات را به حداقل رسانده بود.
فروید و یونگ دربارهٔ تفاوت زن و مرد
او دو دیدگاه را در دو سر طیف میگذارد: یونگ میگوید تفاوت زن و مرد بینهایت عمیق است و حتی در آرکتایپها، آنیما در مرد و آنیموس در زن، دیده میشود؛ دیدگاه رسمیتر مطالعات زنان میگوید اختلافها در حداقل ممکن است و بیشتر زاییدهٔ فرهنگ است. به گفتهٔ او این دو دیدگاه عمیقاً متناقضاند و عجیب است که هر دو در کنار هم پایدار ماندهاند.
فروید به نظر او جایی میان این دو است. او اهمیت فوقالعادهای به جنسیت میدهد و آن را به سالهای اول کودکی و عقدهٔ ادیپ برمیگرداند، نه به لحظهٔ تولد. پس این تفاوتها از نظر فروید در خانواده پدید میآیند، نه با فرهنگ و سوپرایگو، هرچند سوپرایگو میتواند به رفتار زن و مرد شکل بدهد؛ اگر از فروید بپرسید، شباهت رفتار زن و مرد در دنیای مدرن را سوپرایگو ایجاد کرده است.
او میگوید یونگ معتقد است نقشهای مساوی که جامعه به زن و مرد میدهد مخالف ذات مکانیسمهای روانی عمیق است و برای زن جوری مسموم است. فمینیستهای مبتنی بر تشابه به شدت با فروید دشمناند، چون فروید به نظر او به شکلی ذاتی در نظریهاش به مرد نسبت به زن برتری میدهد، مثلاً با رشک زن به مردانگی مرد؛ و این خیلی آدم را متمایل میکند که اگر این تئوری درست باشد مردسالاری شاید چیز درستی باشد. او شخصاً معتقد است در این بحثها یونگ راه درست را پیدا کرده و آن دو تحت تأثیر فرهنگ مردسالار نظریاتشان متمایل به مردسالاری است.
فردیت و فشار جامعهٔ مدرن
او میگوید ممکن است به نظر بیاید یونگ توجه چندانی به سرمایهداری ندارد و شاید این نقصی در تئوریهای یونگ باشد، ولی یونگ بهعنوان شاید بزرگترین انحراف جامعهٔ مدرن، ضدیت آن با فردیت انسان را نقد میکند. شعارهای فردگرایی و آزادی به نظر او حالت جبرانی دارد و واقعیت این است که انسانها در جامعه حل میشوند. تقریباً همهٔ جاهایی که یونگ دربارهٔ سیاست بحث میکند نقدش همین زندگی گلهوار است.
او ناسیونالیسم را مثال میزند: اینکه مهمترین احساس هویت فرد تعلق به ملتی باشد که واحدی سیاسی و قراردادی است، چیز عجیبی است. به گفتهٔ او یونگ بیشتر به فاشیسم و کمونیسم حمله میکند تا به سرمایهداری آمریکایی، چون احساسش این است که آنها فردیت را بیشتر به خطر انداختهاند. او میگوید غرب و کمونیسم چین هر دو سرمایهسالارند، فقط متد کارشان فرق میکند.
در پاسخ به یکی از حاضران، تعلق به قبیله هم دور شدن از فردیت است، ولی خانواده چیزی واقعیتر و نزدیکتر به فرد است. با این حال تعلقات بیش از اندازهٔ خانوادگی هم میتواند به فردیت مزاحم شود، چون اساس دیدگاههای یونگ این است که رشد فردی خیلی مهم است.
او میگوید هرچه جامعه بزرگتر و قراردادیتر میشود، اهداف جامعه با اهداف فرد بیشتر در تعارض قرار میگیرد؛ فاشیسم از رسانهها استفاده میکرد تا آدمها را به هدفی ببرد که به رشد فردیشان ربطی نداشت. تحلیل او دربارهٔ سرمایهداری این است که از جایی به بعد مجبور است توهم ایجاد کند تا بتواند کالا بفروشد، و نیازهای شما را سیمولیت میکند. به گفتهٔ او شما مثل پیچومهرهای باید در نظام اقتصادی جا بگیرید و چیزی که به رشد فردی بخورد یاد نمیدهند.
سرمایهداری، قید و ضدایدئولوژی
او میگوید ایدهٔ خودش این است که نظام سرمایهداری ضدایدئولوژی است و این خودش ایدئولوژی است. اگر مسئلهٔ اپتیمیزیشن داشته باشید و بخواهید کاپیتال را ماکسیمم کنید، هرچه قیدها کمتر باشد به ماکسیمم بیشتری میرسید؛ بنابراین سرمایهداری هر قیدی، از ایدئولوژی سیاسی تا اخلاقی، را برمیدارد.
او به دههٔ پنجاه در آمریکا اشاره میکند: بعد از جنگ جهانی دوم جمعیت زیادی نوجوان پدید آمد و نظام سرمایهداری برای آنها کالا تولید میکرد. میگوید الویس پریسلی نماد این دوره است، چون قیدهای اخلاقی ناگهان شکست و نهادهای اخلاقی آمریکا در برابر راکاندرول ایستادند و شکست خوردند. مقالهای را میآورد که فکر میکند در هرالد تریبیون بود و امینم را پدیدهای مشابه میدانست و توصیه میکرد همان اشتباه دربارهٔ الویس تکرار نشود.
دربارهٔ نژادپرستی میگوید سرمایهداری به طور طبعی با نژادپرستی مغایر است، چون نژادپرستی قیدی است که ربطی به تولید کالا ندارد؛ ولی چیز قابل افتخاری نیست که نظام همهٔ قیدها را بشکند، مگر قیدهای مثبت باقی بمانند. وقتی سرمایهداری قید منفی را میشکند آن را تبدیل به تبلیغات برای خودش میکند؛ مثلاً بردهداری در آمریکا وقتی شکسته شد که کارخانههای شمال به کارگر نیاز پیدا کردند. به نظر او هر مرجعی از بیمرجع بودن بهتر است و ترجیح میدهد نظامی را ببیند که قیدهای ثابت دارد، حتی اگر غلط باشند.
او میگوید مشکل سرمایهداری این است که چیزی را ماکسیمم میکند که ربطی به بشر و رشد بشر ندارد، و سرمایهداری مانند والدی است که به کودک میگوید هر کاری دلت میخواهد بکن، که ضد رشد هم هست. دلیل اینکه جهان سوم نسبت به غرب همدردی دارد این است که اینجا گرفتار قیدهای دینبنیاد احمقانهای هستیم؛ ولی تهش را نمیبینیم، چون روشنفکران غرب از بیقیدی و بیمعنایی زندگیشان شکایت دارند.
غرب، شرق و توکویل
او میگوید ما نسبت به غرب همان احساسی را داریم که اروپاییها دویست سال قبل نسبت به آمریکا داشتند، و به کتاب توکویل دربارهٔ آمریکا اشاره میکند که برای اروپاییها رشکبرانگیز بود. به گفتهٔ او در شهر غربی آثار عقل دیده میشود، در حالی که در تهران هیچ اثری از عقل نمیبیند. ولی به نظر او تهِ آن برداشتن همهٔ قیدهاست؛ حتی خانواده هم دارد از هم میپاشد.
او میگوید آمریکا هنوز مقاومت میکند، مثلاً با ردهٔ X برای فیلمها، و میگوید اخلاقی بودن و مذهبی بودن در بنیانگذاری آمریکا خیلی بیشتر از چیزی بوده که امروز در ایران میبینید. او میگوید اگر اروپاییها از شیوهٔ ورود به نظام سرمایهداری خوشحالاند، مطمئن باشید ما هم اگر همان شیوه برویم صد سال بعد خوشحال خواهیم بود؛ ولی فکر میکند همهٔ روشنفکران اروپایی ناراضیاند و چپترین روشنفکری را در فرانسه میبیند.
علم، تکنولوژی و مردسالاری
او میگوید یونگ سرمایهسالاری را نه بهعنوان نظامی اقتصادی بلکه بهعنوان نظامی نقد کرده که به فردیت فشار میآورد. از نظر یونگ مهم نیست نظام سرمایهداری باشد یا کمونیستی؛ مشکل جامعهای است که فردیت را به رسمیت نمیشناسد.
به گفتهٔ او ساینس با سرمایهداری و مردسالاری هماهنگ است: فیزیک ارسطویی به درد سرمایهداری نمیخورد چون معطوف به شناخت طبیعت بود، ولی علم مدرن مدلی برای پیشگویی رفتار طبیعت میسازد و تکنولوژی از آن درمیآید. به گفتهٔ او طبیعت از دیدگاه یونگ ذاتی مادینه دارد و غلبه و کنترل بر آن عمل مردانه است. او فمینیسم رسمی را به اندازهٔ کافی عمیق نمیداند و میگوید ایدههای پشت آن مردسالارانه است.
ناخودآگاه بیدار، هیتلر و ماه
او میگوید یونگ با این دوگانه مخالف است که در خواب ناخودآگاه کار میکند و در بیداری خودآگاه؛ ناخودآگاه همیشه بیدار است و فرق بیداری و خواب این است که هیاهوی خودآگاهی نمیگذارد نجواهایش را بشنویم. هرچه رفتار آدم نامعقولتر باشد، باید بیشتر دنبال منشأ ناخودآگاهش گشت، و احساس او این است که جوامع بیشتر از افراد نامعقولاند.
از نظر تحلیلهای یونگ، به گفتهٔ او، هیتلر برای جامعهٔ آلمان تجلی یک آرکتایپ بود و مسیح برای جامعهٔ مسیحی؛ به همین دلیل چنین چهرههایی جوامع را دنبال خود میکشند. او دیدن فیلم «پیروزی اراده» را جداً به عنوان فیلمی تاریخی توصیه میکند تا کاریزمای هیتلر دیده شود.
او میگوید میخواهد خود را آزاد کند که برای تحلیل رفتارهای اجتماعی از نظامهای نمادین ناخودآگاه استفاده کند. بهعنوان مثال تسخیر ماه را آرمانی بزرگ میداند و میگوید ماه به وضوح نمادی زنانه است، و آرزوی رسیدن به ماه میتواند نتیجهٔ نرسیدن مردها به معنویت زنانه باشد که به صورت وسواسآمیز در عمل سمبلیک نمایان میشود.
در پایان میگوید در جلسات آینده میکوشد زودتر از بحث مردسالاری خارج شود و به نظام سلفی یونگ برگردد. دربارهٔ پیشنهاد فیلم «هامون» میگوید فیلم خوبی است، ولی مهرجویی به شدت آگاهانه فیلم میسازد و پیدا کردن لایههای ناخودآگاه دشوارتر است؛ و فیلم «درخت گلابی» را به بحث مردسالاری مربوط میداند.
→ متنِ کاملِ این جلسه