سخنران بحث نقد ادبی و هنری را با این پرسش آغاز میکند که نقد هنری با ایدههایی که از یونگ گرفتهاند چه وضعی پیدا میکند و این نقد با نقد بر پایهٔ نظریهٔ فروید چه تفاوتی دارد. او میخواهد دربارهٔ این هم صحبت کند که معنی فهمیدنِ یک اثر هنری چیست. چون قرار است نخستین اثر مورد بحث فیلم رنگ انارِ پاراجانف باشد، پیش از دیدن آن مقدمهای هم دربارهٔ فیلم میگوید.
متن ویرایششده بر پایهٔ پیادهٔ خودکار گفتار؛ با صوت تطبیق داده نشده.
آغاز نقد ادبی و هنری با دیدگاه یونگ
بحثهای نقد ادبی و هنری را با توضیحی کلی آغاز میکنم: نقد هنری، با توجه به ایدههایی که از یونگ گرفتهایم، چه وضعی پیدا میکند؟ میخواهم دربارهٔ تفاوت نقد روانکاوانهای که اگر یونگ را بپذیریم میتوانیم انجام دهیم با نقدی که بر پایهٔ نظریهٔ فروید صورت میگیرد صحبت کنم. بهویژه میخواهم روی بحثی بسیار کلی و مهم در نظریهٔ ادبی تمرکز کنم: معنی فهمیدنِ یک اثر هنری چیست، و شما چه وقت میگویید که اثری هنری را فهمیدهاید. اینها را بهعنوان مقدمه میگویم که کلیاتی هستند.
در جلسهٔ قبل اعلام کرده بودم که نخستین اثر هنریای که میخواهم دربارهٔ آن صحبت کنم فیلم رنگ انارِ پاراجانف است. من کمی وسواس دارم که پیش از دیدن فیلم مقدمهای دربارهٔ آن گفته باشم، تا احتمال اینکه از فیلم بدتان نیاید بیشتر شود، و پیشزمینهای داشته باشید از اینکه با چه نوع چیزی مواجه میشویم.
نقد روانکاوانه و لایههای ناخودآگاه اثر
بگذارید از دیدگاه یونگیِ خودم در نظریهٔ ادبی شروع کنم. مقدمهای میگویم که در همهٔ جلسههایی که بعداً دربارهٔ نقد هنری خواهیم داشت یکی از مقدماتی است که حتماً به کار میآید. پیشتر خیلی مختصر و مفید به موضوعی که اکنون مطرح میکنم اشارههایی کردهام؛ میخواهم بحثش را کمی باز کنم.
دخالتی که روانکاوی در نظریهٔ ادبی، یا به اصطلاح نظریهٔ انتقادی، میکند بر این اساس است: هنرمند، بهعنوان یک انسان، اثری هنری خلق میکند و وقتی شما با اثر هنری مواجه هستید، با یکی از محصولات انسان مواجه هستید. اتفاقاً اثر هنری، برخلاف مثلاً یک مکالمهٔ روزمره یا عملی اجتماعی که طبق مقرراتی انجام میگیرد، بسیار بیشتر از سایر آثاری که انسان از خود بروز میدهد میتواند به لایههای ناخودآگاه و عاطفی و چیزهایی که چندان در دسترس ما نیست مربوط باشد. نمیخواهم بگویم هر اثر هنری چنین است و به لایههای بسیار عمیق روانی انسان مربوط است، چون بعضی آثار هنری، که شاید نشود چندان نام هنر بر آنها گذاشت، ممکن است تا حدود زیادی از خودآگاهی برخاسته باشند. اما همانطور که هر عملی که انسان انجام میدهد، حتی اعمالی که بر پایهٔ قراردادهایی انجام میشود، از نظر نظریهٔ روانکاوی همیشه قابل نقد روانکاوانه است، آثار هنری هم همیشه چنیناند؛ منتها غالباً اثر هنری بیش از عملی قراردادی و اجتماعی که انسان انجام میدهد، یا بیش از یک دیالوگ معمولی میان دو نفر که به منظوری خاص و بر حسب خودآگاهیشان شکل میگیرد، جای بیشتری برای نقد روانکاوانه دارد.
دلیلش روشن است: هرچه هنرمندتر باشد، بیشتر از الهام هنری برای خلق اثر استفاده میکند، و در لحظهای که الهامی به هنرمند میشود چندان در وضعیت خودآگاهی نیست. غالباً هنرمندان چندان آگاه نیستند که اثر هنریای که تولید کردهاند معنایش چیست، و معمولاً توضیحهای جالبی از هنرمندان دربارهٔ آثار هنری خودشان نمیشنوید. گاهی منتقدی دربارهٔ اثری هنری حرف بهتری میزند تا خود هنرمندی که آن اثر را تولید کرده است. اگر به اندازهٔ کافی با آثار هنری آشنا باشید و نقد خوانده باشید، فکر میکنم بتوانید این را حرفی بدیهی بپذیرید که گاهی گرههای یک کار هنری را منتقدان باز میکنند و خود هنرمند ممکن است نسبت به کاری که کرده در حالتی ناخودآگاه قرار داشته باشد.
با توجه به اینکه بهطور طبیعی در اثر هنری تأثیر الهام و تأثیر عواطف و بسیاری عناصر ناخودآگاه دیگر را بهوضوح میبینیم، باید انتظار داشته باشیم که روانکاوی دربارهٔ آثار هنری حرفهای زیادی برای گفتن داشته باشد. این نکتهٔ اول است: چرا انتظار داریم روانکاوی دربارهٔ یک اثر هنری، و دربارهٔ همهٔ آثار هنری، بتواند حرفهای خوبی بزند.
فروید، یونگ و تفکیک خودآگاه و ناخودآگاه
نقش روانکاوی چنین میشود، و من دیگر فرض میکنم که وقتی میگویم روانکاوی، هرچه دربارهٔ فروید گفتم بهاضافهٔ چیزهایی که دربارهٔ یونگ گفتم در نظرمان است. در این جلسههای نظری کوشیدم بگویم که بخش عمدهای از حرفهایی که فروید گفته، در کنار حرفهایی که یونگ گفته، قابل نگهداشتن است. اگر فروید عمدتاً دربارهٔ نقش ناخودآگاه شخصی در رفتار انسان صحبت میکند، یونگ چیزی را اضافه میکند بیآنکه ناخودآگاه شخصی را حذف کرده باشد؛ منتها یونگ بر چیزهای دیگری بیشتر تأکید میکند. تأکید فروید بر ناخودآگاه شخصی است. سمبولیسم فروید بیشتر جنبهٔ شخصی دارد و سمبولیسمی که در کار یونگ هست بیشتر جنبهٔ جهانی دارد. ناخودآگاه جمعی میتواند منشأ سمبولیسم باشد. ولی در عین حال چنین نیست که وقتی از روانکاوی صحبت میکنید و مثلاً میخواهید از ایدهٔ یونگ استفاده کنید، لازم باشد ایدههای فروید را کنار بگذارید. این تلفیق نهایی را که از نظرات این دو دادهام فرض میکنم؛ وقتی میگویم روانکاوی، همهٔ اینها مد نظرمان است.
نقش عملی روانکاوی در تحلیل آثار هنری این است که در یک اثر هنری، با این چیزهایی که تا حالا گفتم، میتوانید دنبال تفکیک بخشهای خودآگاه اثر بگردید: بخشهایی که از ناخودآگاهِ خود هنرمند آمده و بخشهایی که از ناخودآگاه جمعی آمده است.
آثار سفارشی و رئالیسم سوسیالیستی
هر اثر هنریای که با آن مواجه میشوم، بخشی از آن را هنرمند واقعاً آگاهانه خلق کرده است؛ به این معنا آگاهانه که ایدهٔ بسیار مشخصی داشته. اثری را در نظر بگیرید که آگاهانه خلق شده، از آن آثار هنریای که جنبهٔ اجتماعی بسیار دارند، مثلاً مجموعه آثاری که با عنوان رئالیسم سوسیالیستی میشناسیم. در دورانی پس از انقلاب اکتبر جنبشی آنجا پدید آمد که به آن رئالیسم سوسیالیستی میگویند و اصول بسیار مشخصی داشت. دولت از اینگونه آثار هنری پشتیبانی میکرد و آثاری که از این معیارها دور بودند غیرمکتبی شمرده میشدند و بهنوعی ضدانقلابی بودند، و در این دوران پوست بسیاری از هنرمندان روس کنده شد: کسانی که بیش از حد میخواستند مثلاً عواطف شخصی خودشان را بیان کنند. رئالیسم سوسیالیستی نوعی اثر هنری بود که از نظر حزب کمونیست شوروی در جهت بیان واقعیتهای اجتماعی و آگاه کردن طبقاتی مثل کارگر از منافع خودشان و در جهت انقلاب و چیزهایی از این دست بود.
حالا فرض کنید آدمی در شوروی بخواهد بر اساس قواعد بیانشدهای که در بروشورهای حزبی آمده اثری هنری تولید کند؛ یعنی مینشیند و نیت میکند. یا اینطور در نظر بگیرید که اصلاً رسماً به آدمی در اتحاد جماهیر شوروی سفارش دادهاند که چیزی بسازد. مثلاً به آیزنشتاین سفارش دادهاند که دربارهٔ قیام مردم اودسا در سال ۱۹۰۵ فیلمی بسازد، که یکی از قیامهای سرکوبشدهٔ پیش از انقلاب اکتبر است، یعنی مثل ۱۵ خرداد ما.
رزمناو پوتمکین و خودآگاهی در سینما
قیامی بود که با شدت عمل زیاد سرکوب شد و نهایتاً ۱۲ سال بعد انقلاب اکتبر به پیروزی رسید، و آن قیام بهنوعی طلیعهٔ انقلاب شوروی به حساب میآید. حزب کمونیست شوروی به آیزنشتاین، که عضوی از حزب کمونیست شوروی و آدمی بسیار وفادار به آرمانهای کمونیستی است، سفارش میدهد که دربارهٔ قیام ۱۹۰۵ فیلمی بسازد. نتیجهٔ این کار فیلمی سینمایی و بسیار معروف است که جزو شاهکارهای تاریخ سینماست، به نام رزمناو پوتمکین. متن اصلی فیلم شورش ملوانهای رزمناو پوتمکین است که به قیام مردم اودسا وصل میشود، و چون از لحاظ فرمالیستی، از لحاظ تکنیک، نوآوریهای فوقالعاده جالبی در آن فیلم هست، این فیلم مطلقاً جزو مهمترین فیلمهای تاریخ سینماست. فکر میکنم در تمام رأیگیریهایی که از ابتدای تاریخ دربارهٔ فیلمهای برتر تاریخ سینما در سراسر دنیا انجام شده، همیشه این فیلم رأی بسیار بالایی آورده است.
این فیلم سفارشی است و بسیار آگاهانه؛ یعنی کسی آمده و موضوع را به آیزنشتاین گفته، آیزنشتاین موضوع را شنیده و قواعد را هم تا حدود زیادی میداند. هرچند در زمانی که آیزنشتاین این فیلم را میساخت هنوز قواعد بسیار دقیق تدوین نشده بود و اصلاً حزب شاید آرای خودش را دربارهٔ سینما هنوز تدوین نکرده بود، و حدوداً یک دهه بعد اینها بسیار دقیق تدوین شدند؛ ولی به هر حال آیزنشتاین جزو کسانی است که آثارش معیار همان چیزهایی است که بعداً این قواعد بر اساس آنها تدوین شد. قرار است رئالیستی باشد، همهچیز واقعی باشد و به نوعی شور انقلابیِ مردم را منعکس کند. بنابراین به نظر میآید در چنین اثر هنریای خودآگاهی باید نقش بسیار داشته باشد. همهچیزش خودآگاهانه است: من نیت کردهام، هدف مشخصی دارم، ابزار خودم را میشناسم و تا حدود زیادی میدانم که میشود حدس زد چگونه باید این کار را انجام داد.
چنین آثار هنریای که اینگونه سفارشی ساخته میشوند، در سینمای آمریکا هم اتفاقاً بسیار زیاد بودهاند و هستند. رسماً تهیهکننده، یعنی یک کمپانی سینمایی، به یک فیلمنامهنویس و به یک کارگردان فیلمی سفارش میدهد و کاملاً مشخص است که چه نوع فیلمی قرار است تولید شود. وقتی شما با چنین آثار هنریای مواجه هستید، سهم خودآگاهی در آنها به نظر میآید زیاد است.
الهام آنتونیونی و پیکاسو
این را مقایسه کنید با فیلمی که کارگردانی بدون هیچ سفارشی ساخته، و در اثر الهامی که برای خود او هم چندان روشن نیست چیست. مقالهای از آنتونیونی را میتوانم معرفی کنم؛ در یکی از شمارههای بسیار قدیمی مجلهٔ فیلم ترجمه شده است. برای خود من خواندن این مقاله بسیار جالب بود: آنتونیونی در این مقاله میکوشد ایدههای اولیهٔ فیلمی را که هیچوقت نساخته، و یادداشتهایی را که دربارهٔ آن فیلم کرده، فقط بهعنوان مقاله بیاورد. شما یادداشتبرداری یک ایدهٔ سینمایی را میبینید، بسیار سینمایی. آنتونیونی آدمی است که بسیار سینمایی است؛ آثارش چندان جنبهٔ ادبی ندارند، بسیار تصویریاند و از مدیوم سینما به شکل خاصی استفاده میکند. سینمای بسیار خالصی دارد.
شما آنجا در آن نوشتهها میبینید که اولین چیزی که آنتونیونی در یادداشتش ارائه میکند، فکر میکنم — اصلاً یادم نیست، خیلی وقت از خواندن آن میگذرد، از موقعی که آن مجله منتشر شد؛ مجله حوالی شمارهٔ ۹۰ بود، مثلاً، و دستکم موضوع مربوط میشود به شاید بیش از ۱۵ سال قبل — اولین ایدهٔ این فیلم تصویری است، فکر میکنم از دو زن که در جادهای میروند و بعد یک سری اسب هم آنجا دیده میشود. اولین چیزی که آنتونیونی نوشته همین است؛ یعنی به نظر میآید فیلم حول چنین تصویری شکل میگیرد و بعداً تصاویری اضافه میشود. خود آنتونیونی واقعاً اینگونه است که نمیداند این دو زن کیاند، چه با هم میگویند، کجا میروند و اسبها از کجا آمدهاند. تصویری است مثل تصویری که به ذهن یک نقاش میرسد؛ و در نقاشی برای نقاشها بسیار پیش میآید که تصاویری که تولید میکنند حالت الهام دارد و خودشان هم دقیق نمیدانند چیست. معلوم نیست داستانی پشتش هست یا نیست. مخصوصاً نقاشی آبستره بسیار وقتها چنین است. البته بعداً وقتی دارند میکشند، طبعاً آنچه را بهعنوان ایدهٔ اولیه در ذهنشان بوده تغییر میدهند.
فیلم بسیار جالبی را کلوزو دربارهٔ نقاشیکردن پیکاسو ساخته که کل فیلم این است که پیکاسو را در حین کشیدن یکی از تابلوهای خودش کاملاً بهصورت مستند نشان میدهد؛ و بسیار جالب است که آدمهایی که فکر میکنند پیکاسو همینطوری رندوم میکشیدهاند ببینند چقدر روی این تابلو که دارد کار میکند، تابلو را تغییر میدهد. یعنی مدام ایدهای دارد که به آن نمیرسد، گاهی کامل پاک میکند و دوباره از نو نقاشی میکشد تا به حالتی رضایتبخش برسد و تابلو به وجود بیاید. اینگونه نیست که نقاش ایدهٔ اولیه را مستقیماً بکشد. به هر حال هنگام کشیدن ممکن است به دلایل تکنیکی تغییراتی ایجاد کند.
به هر حال من میخواهم این طیف آثار هنری را مطرح کنم: از آثاری که از الهامهای مبهمی برمیآیند و هنرمند خیلی آگاهانه با آنها برخورد نمیکند، تا آثار هنری سفارشی که کاملاً به نظر میآید موضوعشان مشخص است و تکنیکها تا حدود زیادی محدودیتهایی دارند که مشخص شدهاند؛ چه فیلمی هالیوودی باشد، چه فیلمی انقلابی که در شوروی به وجود آمده است.
نقش عملی روانکاوی در تحلیل هنر
نکتهٔ اساسی این است که وقتی فیلمی را بهطور روانکاوانه نقد میکنید، بخشی از نقدتان این است که تشخیص بدهید چه چیزهایی در این فیلم از خودآگاهی سرچشمه گرفته؛ یعنی موضوع اولیهای که در ذهن هنرمند پدید آمده در واقع چه بوده و با چه تکنیکهایی میخواسته پیش ببرد. بعد، نقد روانکاوانهٔ کامل به این شکل است که شما ایدههای خودآگاه هنرمند را درک کنید، لایههایی را که تأثیر ناخودآگاه شخصی هنرمند است بتوانید تشخیص بدهید که در کجا قرار دارد، و بعد تشخیص بدهید که ناخودآگاه جمعی کجا دخالت کرده است.
یعنی اگر مدل روانکاوانهای را که ما از انسان ارائه کردهایم پذیرفته باشید، مثلاً مدل یونگی را که در آن انگار سه لایهٔ مختلف بر هر رفتاری که انسان از خود بروز میدهد، از جمله کار هنری انجامدادن، تأثیر میگذارند، باید این را هم پذیرفته باشید که همیشه لایههای متفاوتی هست، از ناخودآگاهیِ کامل، که ناخودآگاهی جمعی است و بههیچوجه در دسترس ذهن خودآگاه نیست، تا ناخودآگاهی شخصی و خودآگاهی. این لایهها همیشه در همهٔ رفتارهای ما نفوذ دارند. سهمشان ممکن است متفاوت باشد. ممکن است کاری هنری تا حدودی نزدیک به ۱۰۰٪ از ناخودآگاهی جمعیاش سرچشمه گرفته باشد، یا اثری هنری باشد که خودآگاهی در آن دخالت زیادی داشته است. اما هیچوقت خودآگاهی دخالت بسیار زیادی ندارد. فکر میکنم شاید بشود اثری هنری ۹۹٪ ناخودآگاه و ۱٪ خودآگاه باشد. ولی خودآگاهی در رفتارهای روزمرهٔ انسان هم هیچوقت نقش عمدهای ندارد، به دلیل همان تصور یونگی که از خودآگاه وجود دارد: جزیرهای در میان اقیانوس ناخودآگاهی. ناخودآگاهی شخصی و ناخودآگاهی جمعی همیشه خودشان را تحمیل میکنند و در آثار هنری هم این بسیار به چشم میآید.
بنابراین تصوری که به شما میدهم این است. نکتهٔ اول این بود که اصولاً وقتی اثری هنری را مطالعه میکنید، چرا باید انتظار داشته باشید که نقد روانکاوانه خوب کار کند؟ به این دلیل که هر رفتار انسانی، از جمله تولید اثر هنری، به هر حال به مدلی برای انسان، برای روان انسان، احتیاج دارد که بگوید انسان چگونه رفتار میکند و چگونه چیزی را تولید میکند، حالا هرچه میخواهد باشد: رفتارش باشد، کلامی که میگوید، اثر هنریای که خلق میکند و الیآخر. و در عین حال، با توجه به آن مدلی که ارائه کردیم، وقتی از نقد روانکاوانه حرف میزنید باید تصوری عمومی داشته باشید: آن چیز مشترکی که در همهٔ نقدهای روانکاوانه باید وجود داشته باشد، به این دلیل که اصلاً مبدأ روانکاوی مفهوم ناخودآگاه است.
نقد روانکاوانه در برابر نقد اجتماعی
یعنی شما حتماً در نقد روانکاوانه باید با این سروکار داشته باشید که بخشهایی از تصویر ناخودآگاه را در پدیدآمدن اثر هنری مشخص کنید. وگرنه، فرض کنید، نقدهایی که جنبههای اجتماعی بسیار دارند و از این قبیل، اینها کلاً نمیتوانند روانکاوانه محسوب شوند. یا نقدهایی که به اصطلاح جنبهٔ ساختارگرایانهٔ بسیار دارند. همهٔ آنجور نقدها میتوانند جنبههای روانکاوانه پیدا کنند، اگر به هر حال به سهم ناخودآگاه در پدیدآمدن ساختارها، در پدیدآمدن ساختارهای اجتماعی، و به اثر هنری و تأثیرش بر مثلاً اجتماع انسانها توجه کنند؛ همهٔ اینها، بهعنوان پدیدههای انسانی، قابل نقد روانکاوانهاند. منتها معمولاً بسیاری از منتقدان سراغ نقد روانکاوانه نمیروند، یعنی آنقدر اهمیت نمیدهند که چه بخشهایی از اثر هنری جنبههای ناخودآگاه روان هنرمند را منعکس میکند.
پس نقطهٔ اساسی این است که نقد روانکاوانه حتماً با تأثیر ناخودآگاه سروکار دارد، و اگر یونگی نگاه کنید، این تأثیر ناخودآگاه طیفی دارد که از ناخودآگاه جمعی شروع میشود و به ناخودآگاه شخصی ختم میشود. بخشهای خودآگاهانهای هم حتماً در هر اثر هنری هست؛ کمتر اثر هنریای هست که هیچ نشانهای از خودآگاهی در آن نباشد. نکته این است که مؤلف اثر هنریاش را برای بیان چیزی خاص، احساسی خاص یا فکری خاص میسازد و موفق نمیشود اثر را دقیقاً همان چیزی کند که میخواهد بیان کند، چون ناخودآگاهش حتماً به نوعی دخالت میکند. در خودآگاهانهترین آثار هنری، از جمله آثاری که در شوروی تولید شد، همیشه بخشی از گذشتهٔ هنرمند منعکس میشود. ببینید، هنرمندی که خودآگاهانه میخواهد بکوشد تأثیری پدید بیاورد، وقتی میخواهد عنصری را انتخاب کند، چگونه تشخیص میدهد که چه عنصری چنین تأثیری میگذارد؟ به نوعی به خودش رجوع میکند، به تأثیراتی که آن عنصر بر خودش میگذارد. اینطور نیست که برود آمار بگیرد و ببیند مردم اگر چنین تصویری ببینند، اگر چنین صحنهای ببینند یا چنین دیالوگی را بشنوند، چه تأثیری از آن میپذیرند. برای حدسزدن اینکه عنصرهایی که پدید میآورد و از آنها استفاده میکند، یا صحنههایی که پدید میآورد، چگونه تأثیرگذارند و چه تأثیری میگذارند، به نوعی به خودش و زندگی شخصی خودش رجوع میکند، و در این رجوع به زندگی شخصی، ناخودآگاه شخصیاش دخالت میکند و بدیهی است که ناخودآگاه جمعیاش هم دخالت میکند. گاهگداری ممکن است موفق شود از عنصرهایی استفاده کند که تقریباً بر همه تأثیری مشترک میگذارند، و اینجاست که مثل اینکه به منبعی از ناخودآگاه جمعی نزدیک شده است.
در اینجا پرسشی مطرح شد؛ پرسنده گفت که این یادداشت باعث شده منظور را نفهمد و پرسید: آیا میشود گفت که هنرمند، وقتی مینویسد، داستان را با روان خودش شبیهسازی میکند؟
چون اولین بار نیست که دربارهٔ نقد روانکاوانه اینجا صحبت میکنیم، شما تأثیر ناخودآگاه شخصی را در کارهای هنریای که قبلاً دربارهٔشان بحث کردیم، به معنای فرویدیاش، دیدهاید. روشن است که ناخودآگاه شخصی چه تأثیرهای عجیبوغریبی ممکن است بگذارد. یعنی اصلاً هنرمند ممکن است هیچ آگاهی نداشته باشد که شخصیتهای داستانیای که مینویسد، یا شخصیتهای فیلمی که تولید میکند، همهشان به نوعی به جنبههایی از روان خودش مربوطاند. معمولاً چنین است. و این در واقع تاریخچهٔ زندگی آن هنرمندی است که این شخصیتها را ساخته. در عین حال ممکن است با اثری هنری، با داستان یا فیلمی مواجه شوید که شخصیتی در آن، شخصیتی کاملاً بینالمللی، یعنی شخصیتی اسطورهای است. بسیار پیش میآید که شخصیتهای موجود در یک داستان را نتوانید بهعنوان شخصیتی ببینید که صرفاً در روان این انسان زندگی میکند و بهتبع زندگی شخصی این انسان ربط دارد؛ یعنی شما بهوضوح جنبههای اسطورهای را در داستانهای مدرن میبینید. این نمونه بسیار ساده است.
بگذارید خلاصه کنم. آنچه تا حالا گفتم این است که بدیهی است نقد روانکاوانه میتواند وجود داشته باشد. از نظر من، اگر کمی جلوتر برویم، ضروری است که وجود داشته باشد. حتی به نظر من روانکاوی برای حلوفصل مسائل نظریهٔ ادبی و نظریهٔ انتقادی لازم است. در عین حال ایدهٔ کلیای داریم: نقد روانکاوانه یعنی تشخیصدادن لایههای ناخودآگاه اثر و نوع تأثیری که از ناخودآگاهی در اثر پدید آمده است. این حرف کلیای است که میزنم. اینکه ناخودآگاه شخصی چگونه تأثیر میکند را قبلاً دیدیم. میخواهم فقط به نکتهای که قبلاً اشارهٔ کوچکی به آن کردم اشاره کنم؛ بعداً در کار عملی سعی میکنم این نکته را بیشتر نشانتان بدهم. آن هم همین حرفی است که اکنون در جواب این پرسش گفتم: اینکه شما ممکن است شخصیتهای اسطورهای را، که شخصیتهای ناخودآگاه جمعیاند نه شخصیتهای ناخودآگاه فردی، در اثر هنری ببینید. فیلم انجمن شاعران مرده را به یاد بیاورید. در انجمن شاعران مرده شخصیتها بهشدت شخصیتهاییاند که در یک فرد وجود دارند.
ژانر، سفارشی بودن و طیف خودآگاهی
کوشیدم نشانتان بدهم که تنوع شخصیتها، هر کدام، چه جنبهای از روان آن آدمی را که مؤلف حساب میشود منعکس میکند. حالا به آثار هنریای نگاه کنید که طبق قواعد یک ژانر تولید میشوند. همین حرفی را که الان زدم بهنوعی ادامه میدهم. در طیف آثار هنری، از آثاری که خودآگاهی در آنها نقش بسیار پررنگی دارد تا آثاری که ناخودآگاهی در آنها نقش پررنگتری دارد، پارامتر مشخصی که میتواند میزان تأثیر خودآگاهی را برای ما مشخص کند، همان حالت سفارشیبودنِ اثر هنری است.
هنر سفارشی در شوروی
مثال بسیار بدیهی و روشنی از سفارشیبودن دارم؛ مثلاً مثالی تاریخی از آن نوع تولیدات سینما و ادبیات شوروی در ۴۰، ۵۰ سال پس از انقلاب اکتبر که رسماً آثار هنری سفارش داده میشد. یعنی موضوعی مشخص، حتی با محدودیتهای تکنیکی. رئالیسم سوسیالیستی صرفاً محتوایی نبود. از لحاظ فرم و کار تکنیکی هم بعضی چیزها حرام بود، بعضی چیزها مستحب بود، مکروه بود. قواعد بسیار داشت و مراقبت میشد که هنرمندان از این قواعد دور نشوند. و دقیقاً جالب است که همهٔ هنرمندان مهم شوروی دچار مشکل شدند، برای اینکه هنرمند دقیقاً آدمی است که نمیتوانید برایش قاعده و موضوع سفارش بدهید و قاعده برایش بگذارید و او سعی کند رعایتشان کند. هر کاری هم بکند، به هر حال خلاقیت هنریاش از این قواعد میگذرد. وقتی بخواهید قواعد را محدود کنید، بر اساس قواعد موجودی که تا حالا بوده ممکن است محدودیتهایی بگذارید. هنرمند اصیل آدمی است که تکنیکهای جدید خلق میکند و قواعد جدید پدید میآید. بنابراین طبیعی است که تصورتان این باشد که هنرمندان پیشروی شوروی همهشان تقریباً بلااستثنا با ادارات دولتی شوروی دچار مشکلات اساسی شدند و اکثرشان متأسفانه تلف شدند.
من واقعاً نسبت به هنر شوروی در دهههای پس از انقلاب شوروی سمپاتی دارم؛ فکر میکنم هنرمندان بزرگ بسیاری آنجا وجود داشتند، و دقیقاً به دلیل دولتیبودن تولید آثار هنری، هنرمندان شوروی از این نظر وضع بسیار خوبی داشتند که تهیهکننده و نمیدانم سرمایهگذار و اینها مزاحمشان نبودند. ولی متأسفانه آن ادارات دولتی و آن قواعد هنری عجیبوغریب باعث شد که همهشان دچار مشکل شوند. با این حال فکر میکنم در هنر شوروی، در هنر کلاً بلوک شرق، در آن ۴۰، ۵۰ سالِ پس از انقلاب شوروی، مخصوصاً در آن سالهایی که این قواعد کمی شل شدند، آثار هنرمندان بزرگ بسیاری ظهور کردند. فکر میکنم بهطور قطع بیشتر از جامعهٔ سرمایهداری آمریکا. هم در سینما، هم در موسیقی، هم مثلاً در نقاشی، همهجا آدمهای بزرگ یا ادبیات آدمهای بزرگ داریم در دوران تسلط کمونیسم در بلوک شرق. و همهشان هم واقعاً آدمهای مهم و آدمهای بیچارهای بودند. این حرف را کمی ادامه دادم چون فیلم رنگ انار به نوعی بیان همین بیچارگی است.
پاراجانف، تارکوفسکی و سایاتنووا
در عین حالی که رنگ انار دربارهٔ زندگی شاعری به نام سایاتنووا است، پاراجانف در واقع رنج عمیق شخصی خودش را بهنوعی در این فیلم بیان میکند. و اینکه چرا پاراجانف سراغ سایاتنووا رفته، برای این است که بین وضع سایاتنووا و خودش نوعی قرابت هست. بسیار جالب است که دو تن از بزرگترین فیلمسازان تاریخ شوروی که معاصر هم بودند، پاراجانف و تارکوفسکی، تقریباً همزمان دو فیلم مشابه تولید کردند که محتوایش همین است. یعنی هر کدامشان هنرمند بزرگی روس را انتخاب کردند؛ البته سایاتنووا روس نیست و از محدودهٔ اتحاد جماهیر شوروی انتخاب شده است. مقدار زیادی از مسائل شخصی خودشان را در قالب زندگی آن آدم آوردند و بر رنج هنرمند تأکید کردند: رنج هنرمندی که در جامعهای زندگی میکند که برای هنرمند ساخته نشده و برای کارهای دیگر ساخته شده است. مخصوصاً آن فیلمی که تارکوفسکی ساخته، آندری روبلوف، از این نظر صراحتش بیشتر است. برای پاراجانف واقعاً مهم بوده که سایاتنووا را بهنوعی بیان کند، و فکر میکنم تارکوفسکی بسیار آگاهانهتر رنج خودش را در آندری روبلوف بیان کرده است. آن فیلم سیاسیتر است؛ یعنی طعنه و کنایههای بیشتری به جو سیاسی موجود در اتحاد جماهیر شوروی دارد.
جفت این فیلمها بدیهی است که دچار مشکل اساسی شدند، و بدیهی است که هر دو فیلمساز دچار مشکلات اساسی شدند. پاراجانف پس از ساختن رنگ انار ۱۵ سال در سیبری کار اجباری کرد، سبد میدوخت و تقریباً چشمش را تا حدود زیادی از دست داد. در تمام این ۱۵ سال، با توجه به اینکه دوست داشت کپیهای رنگ انار را بهنوعی به اروپا برسانند، و رنگ انار جوایز زیادی در جشنوارههای هنری اروپا برد، ولی اتحاد همهٔ جوامع هنری دنیا برای آزادکردن پاراجانف، درخواستهای ملتمسانهٔ تهدیدآمیز، به هیچجا نرسید؛ و پاراجانف ۱۵ سال، تا زمان گورباچف، در سیبری، فکر میکنم در حالی که سبد میدوخت، احتمالاً میلرزیده است. تارکوفسکی هم ممنوعالفیلمسازی شد تا زمانی که قبول کرد فیلمی سفارشی برای اتحاد جماهیر شوروی بسازد، و آندری روبلوف را هم با جرحوتعدیلهایی خلاصه قبول کردند که نمایش داده شود. این سرنوشت همهٔ هنرمندان شوروی است؛ یعنی هر جا کمی کارهای خلاقانه انجام میدادند، همیشه دچار این مشکلات شدند و واقعاً با شدیدترین وضع ممکن با آنها برخورد شد، بهعنوان آدمهایی که ناخالصیهای سرمایهداری دارند.
از دیدگاه ایدئولوژی کمونیستی، و دیدگاههای کمونیستیای که در اتحاد جماهیر شوروی نسبت به هنر وجود داشت و رئالیسم سوسیالیستی را هم بهعنوان هنر ایدئال آنجا مطرح میکردند، هر جور سخنگفتن از خود یک انحراف بورژوایی به حساب میآمد. هنرمند خوب هنرمندی بود که درد طبقهٔ کارگر را مثلاً نمایش بدهد، آن هم آن دردی که آنها میگفتند، نه آن دردی که خود هنرمند تشخیص میداد که کارگر، بهعنوان یک انسان، چه دردهای دیگری میتواند داشته باشد. این دو فیلمساز از فیلمسازهای مورد علاقهٔ من هستند؛ زندگی وحشتناکشان واقعاً بسیار عبرتانگیز است، و تمام هنرمندان دنیا باید زندگی این هنرمندان روس را بخوانند و خدا را شکر کنند. هنرمندان ایران هر وقت بسیار احساس میکنند تحت فشارند، بد نیست که آدم زندگینامهای از پاراجانف و تارکوفسکی، و بسیاری دیگر، را به آنها بدهد.
میزان سختگیری حزبی را که در شوروی دربارهٔ هنر و هنرمندان بود میتوانید از اینجا بفهمید که آدمهایی مثل شوستاکوویچ، موسیقیدان بزرگ روس، که سمفونی معروفی دارد که در وصف مقاومت مردم شوروی در لنینگراد ساخته و صددرصد آدمی است که به معنای واقعی کلمه کمونیست و انقلابی است و در جهت اهداف مثلاً طبقهٔ کارگر قطعهٔ موسیقی میسازد، در واقع موسیقی انقلابی تولید میکند؛ و آیزنشتاین که کاملاً سفارشی فیلم میساخت، همهٔ اینها دچار مشکل شدند. یعنی مثلاً واقعاً آیزنشتاین، بهعنوان آدمی که صددرصد کمونیست بود و قلباً به کمونیسم اعتقاد داشت و دلش میخواست برای طبقهٔ کارگر کار کند، وقتی این آدمها دچار مشکل شدند، دیگر خدا به داد آدمی مثل پاراجانف برسد که اصلاً مخالف کمونیسم است و صددرصد آدم مذهبی است.
شما رنگ انار را وقتی میبینید میتوانید بفهمید که ۱۵ سال زندانیکردنش بهنوعی بدیهی است؛ آدمی که جرئت میکند در اتحاد جماهیر شوروی چنین فیلمی بسازد. کمتر فکر میکنم فیلمی تا این حد مسیحی در تاریخ سینما بتوانید پیدا کنید که همهچیزش دینی باشد: نگاهش به دنیا، به آدمها، هر چیزی که میگوید، از سمبولیسم دینی استفاده میکند. کمی عجیب است که پاراجانف، نمیدانم، اگر انتظار دیگری داشت غیر از اینکه دچار این مشکل عمدهای شود. تازه علت زندانیشدنش مطمئناً اتهامهای دیگری بود که به او زده شد، و اینگونه نبود که بگویم به دلیل اینکه این فیلم را ساختی باید بروی زندان؛ ولی به هر حال ساختن این فیلم بهطور بدیهی جرم بود.
فشار سانسور و فیلم کمیسر
فیلمسازی هست که اسمش را یادم نیست؛ یک فیلم ساخته. میزان ضایعهای را که در اتحاد جماهیر شوروی میتوانید پیدا کنید، از فیلمی به نام کمیسر میتوان دید. فیلمسازی هست که یک فیلم ساخت به نام کمیسر و مطلقاً دیگر امکان ساختن فیلم نداشت. بعد از اینکه دوران مثلاً گورباچف آمد، یک نسخه از این فیلم را به اروپا بردند و بعد از ۲۰ سال کلی جایزه گرفت. فکر میکنم فیلم تولید سال ۶۷ است؛ نمایشش در جشنوارهٔ برلین، که خرس طلای جشنواره را برد، سال ۸۷ بود، اگر اشتباه نکنم؛ حالا همان، یک سال کمتر یا بیشتر. این فیلم فوقالعاده است. واقعاً اینکه چنین آدمی وجود داشت و یک فیلم ساخت و دیگر امکان ساختن فیلم نداشت، بسیار تأسفبرانگیز است.
نامهای هست از تارکوفسکی به یکی از دوستانش، بعد از اینکه فیلم سولاریس را ساخت: آن فیلم سفارشی که اتحاد جماهیر شوروی برای رقابت با آمریکا بهطور کاملاً سفارشی قرار شد فیلمی علمیتخیلی بسازد که نوعی جوابیهٔ کمونیستی به فیلم اودیسهٔ ۲۰۰۱ کوبریک باشد. بهعنوان یک پروژهٔ سفارشی، تارکوفسکی برای اینکه از حالت مورد غضب قرارگرفتن دربیاید، قطعاً برخلاف میل خودش، قبول کرد که این فیلم را بسازد. قرار شد از روی یکی از داستانهای استانیسلاو لم، که علمیتخیلی مینوشت و آدمی معتقد و نویسندهای معتبر بود، فیلمی تهیه شود. به نظر میآید تارکوفسکی به هر حال سعی خودش را کرده که آن داستان را به فیلم تبدیل کند، ولی بهنوعی ناگزیر ایدههای شخصی و احساسات خودش در فیلم باعث شده که فیلم با داستان تفاوتهایی داشته باشد.
من واقعاً این نامه را خواندم و بسیار تحت تأثیر قرار گرفتم. برای اینکه ببینید هنرمند اصولاً آدم حساسی است، یعنی از آدم معمولی حساستر است و اگر بخواهید اذیتش کنید بسیار بیشتر از آدم معمولی اذیت میشود: تارکوفسکی در این نامهاش میگوید من به این نتیجهٔ قطعی رسیدهام که اینها میخواهند مرا دیوانه کنند و از شرم راحت شوند. میگوید به سولاریس ۷۰ مورد اصلاحیه خورده؛ ۷۰ مورد به یک فیلم اصلاحیه خورده که این صحنه نباید باشد. آدمی که مثلاً فرض کنید کاری را سفارشی انجام داده و همهٔ سعیاش این بوده که با آن اصول و مبانیای که آنها دارند بهنوعی خودش را تطبیق دهد، وقتی به او ۷۰ اصلاحیه میزنید، اگر بخواهد یک روز فیلم خودش را بسازد، معلوم است چند اصلاحیه باید بخورد.
و به هر حال تارکوفسکی در جایی که خواندنش شخصاً برای من بسیار دردآور بود، در همانجا که برای دوستش توضیح میدهد که در این نامهای که به او نوشتند چه انتقاداتی گفتند و چه اصلاحیههایی را به چه صحنههایی الکی گفتند و از این حرفها، جایی مثل اینکه اصلاً در روال نامه نیست، یکدفعه چیزی میگوید که آن حرفهایی را که میزند قطع میکند. جملهٔ معترضهای نوشته؛ نوشته: خدایا، ۱۵ سال سه فیلم ساختم. از اولین فیلمش تا سولاریس ۱۵ سال میگذرد و در این مدت سه فیلم توانسته بسازد. تا آخر عمرش هم هر هفت سال یک فیلم ساخته. آدمی که میگویند سالی ۱۰، ۱۵ طرح میداد و رد میشد؛ یعنی این همه ایده داشت. مدام سعی میکرد طرحی بدهد که اینبار تصویب شود و رد میشد. و در نهایت هم، مثلاً هر هفت سال یک بار یک فیلم، تمام فیلمهایش بدون استثنا توقیف میشد. این بدبختی را میکشید که باید عوضش میکرد، اینگونهاش میکرد و میرفت. تارکوفسکی به هر حال هیچوقت زندان نرفت.
بازگشت به مفهوم اثر سفارشی
پاراجانف پس از ساختن فیلم رنگ انار ۱۵ سال را در زندان گذراند، در بدترین شرایط ممکن. این موضوع فرعی را از این جهت پیش کشیدم که مفهوم سفارشیبودن را، چه در جایی مثل اتحاد شوروی و چه به این معنا که در هالیوود به هر حال تهیهکننده فیلم سفارش میدهد و دوست دارد بهنوعی همیشه فیلمی پرفروش ساخته شود، وقتی در نظر بگیرید، پارامتری که میشود با آن میزان تأثیر خودآگاهی را مشخص کرد، میزان سفارشیبودنِ کار هنری است: چقدر از ایدهای مشخص، که احتمالاً از خارج ذهن هنرمند آمده، کمک میگیرد. میخواهم نکتهٔ بسیار ساده و مهمی بگویم: ناخودآگاه جمعی چگونه در کار هنری، مثلاً در یک کار هالیوودی، سر و کلهاش پیدا میشود. کار هالیوودی کاملاً سفارشی است و طبق قواعد هالیوود ساخته میشود.
ژانر و ناخودآگاه جمعی
قواعد هالیوود را میزان استقبال مردم از اثر هنری تعیین میکند، نه ایدئولوژی خاصی که پشتش باشد. هر بار که اثری هنری مورد توجه قرار میگیرد، قطعاً میروند سراغ اینکه آثار مشابه تولید کنند. چیزی در کار هنری، مخصوصاً در سینما، وجود دارد به اسم ژانر. ژانرهای مختلف دارید؛ مثلاً ژانر وسترن. دقیقاً وقتی فیلمی ساخته میشود و مورد استقبال قرار میگیرد، هالیوودیها حولوحوش آن فیلمهای مشابه میسازند و کمکم قواعدی شکل میگیرد که اینجور فیلمها باید چنین عناصری در آنها باشد و غیره.
چیزی که میخواهم بگویم این است که دلیل بدیهیای وجود دارد که در کارهای هالیوودی ناخودآگاه جمعی ظاهر میشود. آن دلیل این است که هالیوود مثل کارخانهای است که مدام آثاری را تولید میکند، به جامعه میفرستد، بین جمع میفرستد، فیدبکش را میگیرد که چقدر آدمها خوششان آمد، فیدبک را برمیگرداند و دوباره آن آثار هنریای را که مورد قبول قرار گرفتهاند تقویت میکند، و همینطور پیش میرود. هیچ ایدئولوژیای، هیچ چیز آگاهانهای به معنای مثلاً آرا و عقاید خاص، در هالیوود مطرح نیست. طبعاً وقتی اثری هنری در جمع بزرگی مورد توجه قرار میگیرد، باید بهنوعی انتظار داشته باشید که ویژگیهای مشترکی را در این آدمها تحریک کرده باشد. چیزهایی را که برای همهٔ این آدمها وجود داشته است باید بتوانید در این اثر هنری ببینید.
یک اثر هنری شخصی، مثل کاری که تارکوفسکی میخواهد انجام دهد و همیشه در کارهایش بهنوعی انگار، یا شاعرانی که مطلقاً برای بیان درون خودشان شعر میگویند، یا همینطور کسانی که داستانهایی مینویسند که بهنوعی قهرمانشان همیشه خودشاناند، از چنین کارهایی نباید انتظار داشته باشید که در جمع خیلی مورد توجه همهٔ آدمها قرار بگیرد. شاید آدمهای مشابه آن هنرمند احساس آن هنرمند را بهخوبی درک کنند و از اینکه کسی احساس عمیقی را که مشابهش را دارند بیان کرده برایشان بسیار لذتبخش باشد؛ ولی نمیشود انتظار داشت که یک جامعهٔ بزرگ، همهشان، علاقهمند شوند. ولی در هالیوود، دقیقاً چون میخواهیم کار را طوری تولید کنیم که جامعه خوشش بیاید، عناصری که مورد توجه جمع است بیشتر مورد توجه قرار میگیرد. ژانرها نمونهٔ واضح آثار هنریایاند که قواعدشان بهنوعی به شخصیتهای اسطورهای، به شخصیتهایی که در ناخودآگاه جمعی همهٔ انسانها هستند، نزدیک میشود. مثلاً فرض کنید شخصیت جیمز باند، شخصیت قهرمان فیلمهای وسترن، یا بسیاری چیزهای دیگر مثل اینها. کارتونها، کارتونهایی که والت دیزنی تولید کرده، اینها آثاریاند که جای بسیار دارد با ایدههای یونگ تحلیلشان کنید. معمولاً وقتی چیزی بسیار پرفروش میشود و اثری هنری در سراسر دنیا مورد توجه قرار میگیرد، این نشانهٔ آن است که عناصر جمعی در آن وجود دارد، و بنابراین نباید دنبال این باشید که ناخودآگاه شخصی هنرمند را در آن بسیار پررنگ ببینید.
سینما، رویا و مدیوم تصویر
سینما به دو دلیل بیشتر از آثار هنری دیگر نقد روانکاوانه برمیدارد. فکر میکنم به هر دو دلیل قبلاً اشاره کردهام. دلیل اول که بسیار واضح است این است که مکانیسم تولید یک فیلم سینمایی، که تولید فیلم یعنی تولید یک سری تصویر متحرک و داستانگویی با تصاویر، اگر داستانی در بین باشد، شبیهترین نوع کار هنری به رؤیادیدن است. بنابراین واضح است که وقتی کسی دارد فیلمی را تولید میکند، مثلاً تصاویر متحرکی در ذهنش، مثل همان چیزی که از آن مقاله به آنتونیونی نسبت دادم، یک سری میبیند و انگار به او الهام میشود: تصویری که دو زن در جادهٔ مهآلودی راه میروند و یک سری اسب آنجا، مثلاً اسبهای وحشی، میدوند. این تصویر، یک تصویر متحرک، میتواند از همان جایی آمده باشد که رؤیاها میآیند.
بنابراین منشأ تولید رؤیا با منشأ بعضی از تصاویر سینمایی بهنوعی مشابهت دارد و بسیار به هم نزدیک است. طبعاً نباید انتظار داشته باشید که کار هنریای مثل شعرگفتن بسیار شبیه رؤیادیدن باشد. واقعاً شاعر با واژهها کار میکند. هرچند ممکن است در ذهن شاعر هم تصاویری بیاید و بکوشد آن تصاویر را در قالب واژهها بریزد، که بسیار وقتها چنین است؛ بسیاری از شعرها جنبهٔ تصویری قویای دارند. ولی معمولاً شاعر نسبت به واژهها حساسیت خاصی دارد. وقتی به واژهها، به زبان، نزدیک میشوید، دارید از آن منبع ناخودآگاهی بهنوعی دور میشوید، مگر اینکه بخواهید از لکان استفاده کنید. و وقتی میگویم روانکاوی، تا همینجایی که دیدهاید منظورم است. نقد روانکاوانه هرچه تصویریتر باشد، کار هنریای که عرضه شده طبعاً بهتر کار میکند. و لکان، چون زبان را هم بهنوعی سعی میکند وارد کند و بر آن تأکید کند، طبعاً میتوانید دربارهٔ جاهایی که در کار هنری استفادهٔ عمدهای از زبان شده، مثل شعر، ایدههای لکان را هم به نقد روانکاوانه اضافه کنید و سعی کنید برای نقد شعر از آن استفاده کنید. تا اینجایی که ما با روانکاوی آشنا شدیم، قطعاً سینما آن مدیوم هنریای است که بیشتر از هر چیزی نقد روانکاوانه را برمیدارد.
هرچه تصویریتر باشد، طبعاً با این چیزهایی که گفتهایم بهتر میشود دربارهٔ آن حرف زد. واقعاً شاعرانی هستند که بینهایت وابسته به واژهاند و خود واژهها برایشان بهنوعی شخصیت دارد و روی واژه کار میکنند. طبعاً با دیدگاهی که ما تا الان نسبت به روانکاوی داریم، این کمی دورتر است. هایکو، به این دلیل که بسیار جنبهٔ الهامی دارد و جنبهٔ تصویری دارد، نقد روانکاوانه میتواند برایش نقد مؤثری باشد؛ یعنی واقعاً لحظهای است که انگار تصویری با چند عبارت کوتاه بهنوعی بیان میشود. به هر حال سینما نسبت به همهٔ مدیومهای دیگر نزدیکتر است به اینکه مدیومی باشد که نقد روانکاوانهٔ بهتری برمیدارد.
تولید سینمایی در شوروی و هالیوود
داستان هم همینطور است. داستان، به دلیل مثلاً شخصیتهای متعدد و وقایعی که اتفاق میافتد، به هر حال نسبتی با رؤیا دارد. اگر قبول کنید که آن محصول خالصی که ناخودآگاه تولید میکند همان چیزی است که ما در رؤیا میبینیم، در همهٔ آثار هنری قطعاً سینما نزدیکی بیشتری با رؤیا دارد.
نکتهٔ دوم دربارهٔ سینما، که سینما را واجد شرایطی میکند که شما بتوانید در سینما نقدهای یونگی خوبی انجام بدهید، همین چیزی است که الان بهنوعی به آن اشاره کردم؛ میخواهم چیزی اضافه کنم. سینما با توده مردم سروکار دارد و همیشه چیزی بین هنر و صنعت سرمایه گذاشته میشود. کمتر فیلمی را میبینید که احساس کنید فیلمساز در فکر برگشت سرمایه نبوده. فقط در همان ادارات کمونیستی بود که هیچ کاری به این نداشتند که سرمایه برمیگردد یا نه. بهعنوان گزارش سالانه، دفتر مرکزی از دفاتر تابع خودش میخواست که تعداد فیلمهایی را که ساخته شده و از این حرفها بهنوعی گزارش کنند، و برایشان بسیار مهم نبود که فیلم کجا نمایش داده میشود. اگر چیزهای سفارشی بود باید ساخته میشد و بقیهٔ آثار هنری را هم میفروختند یا نمیفروختند. رسماً بودجه از طرف دولت میآمد و طبق معمول کارهای اداری، مسئول اداره بیشتر میخواست کار را از سر خودش باز کند: این تعداد فیلم باید با این بودجه ساخته شود. حالا چه بوده و کجا نمایش داده میشود، کسی چندان چک نمیکرد. این وضع اختیارات خوبی به فیلمسازها میداد.
گزارشهایی وجود دارد از دردسرهایی که تارکوفسکی بعد از مهاجرت از شوروی با آنها مواجه شد. یعنی فکر میکرد از شوروی که برود بیرون، شاید فکر میکرد که وارد دنیای آزاد، مثلاً غرب، میشود و حالا میتواند کار هنری کند، و به شکل دیگری آنجا پوستش کنده شد؛ برای اینکه به نوعی سیستم فیلمسازی در شوروی عادت کرده بود که اصلاً با فیلمسازی در یک جهان سرمایهداری سازگار نبود. میگویند در ایتالیا وقتی فیلم میساخت، ساعتها از صورت یک سگ فیلم گرفت تا سگ آن نگاه خاصی را که او میخواست بکند، و سگ نمیکرد و او ادامه میداد. در شوروی هم این کار را میکردند؛ کسی نمیپرسید چرا هر لحظه از این سگ فیلمبرداری شده و چرا. و میگویند تهیهکنندهٔ ایتالیاییاش داشت دیوانه میشد که این چه لزومی دارد؛ مثلاً چقدر قرار است از این سگی که نگاه کرده فیلم بگیرند، بس است. یا در سوئد، دو فیلم ساخت، یکی در ایتالیا و یکی در سوئد. در سوئد میگویند بارها گروه فیلمبرداری را برد بالای تپهای تا ابرهای خاصی را که میخواست در آسمان ظاهر شوند فیلم بگیرد. ابرها آنطور که او میخواست نمیآمدند و فیلم نمیگرفتند. مادهٔ خام هدر نمیرفت، ولی این گروه همه داشتند پول میگرفتند.
در هالیوود معمولاً برنامهریزیها اینطور است که مثلاً فرض کنید هنرپیشهٔ معروفی وقتی که دارد بازی میکند، همهچیز را طوری برنامهریزی میکنند که حداقل ساعتهای مختلف آن آدم را در اختیار داشته باشند، و قرارداد بهگونهای است که مثلاً بیشتر در سه روز، سه تا هشت ساعت. بنابراین اینکه حالا نمیدانم من دلم میخواست هوا آفتابی باشد، بارانی باشد و اینها را میگیرند. بقیهٔ چیزها را هم بعداً جور میکنند که بهنوعی سر و تهش هم بیاید. و همیشه هم به هر حال کارگردان میداند که این چیزی که ساختهاند همان چیزی که در ذهنش بوده نیست، ولی بهنوعی با آن کنار میآید. در جهان غرب این مشکل وجود دارد؛ همیشه در جهت این است که سینما، بهعنوان یک صنعت، باید سرمایه را برگرداند.
بنابراین چون سینما با جمع سروکار پیدا میکند، ایدههای جمعی در آن بیشتر است؛ مثلاً همین ژانر: در شعر نمیتوانید چیزی مثل ژانر وسترن پیدا کنید. ژانر پیدا نمیکنید که مثلاً شاعران زیادی در قالب خاصی موضوعی را مدام پرورده باشند و مدام تکرار کرده باشند. یا میتوانید فیلمهای مهم و معروف و پرفروش هالیوود را نگاه کنید. همهشان نسخههای زیادی از آنها کپی شده و دوباره؛ یعنی تا جایی که پول درمیآید از آنها میسازند. فیلمها بازسازی میشوند، مشابهش درمیآید، شخصیتها را کمی اینور و آنور میکنند، تا مردم یکی دو ورژنش را ببینند و دست بردارند؛ آنها هم که میبینند مردم استقبال نمیکنند، سراغ چیز دیگری میروند. این ویژگی سینما، که حالت صنعت دارد و با توده مردم سروکار دارد و مهم است که توده مردم فیلمی را ببینند و خوششان بیاید یا نه، طبعاً باعث میشود که سینما بهنوعی به جنبههای ناخودآگاه جمعی نزدیک شود.
نکتهٔ بسیار مهم دیگر، که قبلاً مختصراً به آن اشاره کردم، این است که سینما خودش هنری جمعی است. برخلاف شعر و نقاشی، یک گروه بزرگ در کار دخیل است. مثلاً فیلمی را در نظر بگیرید که داستاننویسی داستانش را نوشته.
تقسیم کار هالیوود و اثر نهایی
یک نفر آمده داستان را به فیلمنامه تبدیل کرده. کارگردانی فیلمنامه را خوانده و به فیلم تبدیل کرده. در این تبدیل به فیلم، فیلمبردار کار خودش را میکند، و فیلمبردارهای مهم آدمهایی هستند که به اصطلاح مهر خودشان را میکوبند. مثلاً فرض کنید فیلمبردار مهمی مثل استرارو؛ هر فیلمی از استرارو ببینید میتوانید تشخیص بدهید که این کار استرارو است. یعنی نوع نورپردازیاش، نوع کاری که در فیلمبرداری میکند کار خاص خودش است، و آنقدر هم در کار خودش آدم فوقالعادهای است که کارگردان باید آدم احمقی باشد که بگوید این کار را نکن. مثلاً آخرین امپراتور را اگر دیده باشید، که یکی از کارهای خوب استرارو است، بعضی از این صحنهها را باید در سینما ببینید؛ متأسفانه ما دسترسی چندانی به دیدن فیلمها در سینما نداریم. آخرین امپراتور اینجا اکران شده است. بهخاطر نورپردازی خاصی که این آدم میکند، در بعضی از صحنهها چنین چیزی را در فیلم دیگری نمیبینید؛ یعنی بهنوعی ایدههای خاصی برای فیلمبرداری دارد.
بنابراین تا فیلم به مرحلهٔ آخرش برسد، فیلمبردار مهر خودش را کوبیده است. هنرپیشهها را هم، شما مگر در هالیوود میتوانید مثلاً به هنرپیشه بگویید که آنجوری که من میخواهم بازی کن؟ آدم سبک بازیگری خودش را دارد، و بیشتر فروش فیلمهای هالیوودی برمیگردد به اینکه مردم میخواهند هنرپیشه را ببینند. بنابراین کارگردان، تحت نظارت تهیهکننده، اصلاً حق ندارد خیلی فشار اعمال کند که هنرمند از آن قالبهای شخصی خودش دربیاید. بعد تدوینگری هست که در آخر تدوین میکند، و خیلی وقتها در هالیوود پیش میآید که تهیهکننده هم پای میز تدوین بهنوعی مینشیند یا نماینده میفرستد و کم و زیاد میکنند تا فیلم به مرحلهٔ نمایش برسد.
جمعیبودن تولید فیلم باعث میشود که مؤلف فیلم یک انسان نباشد؛ مجموعهای از انسانهاست که بهنوعی همدیگر را خنثی میکنند. چیزی که بسیار مورد علاقه در ناخودآگاه شخصی آن داستاننویس اولیه است، فیلمنامهنویس احساس میکند که این چندان جالب نیست و تغییرش میدهد. کارگردان باز وقتی دارد فیلمنامه را میخواند احساس میکند که اینجاها، مثلاً این دیالوگ الان، دیالوگ چندان جالبی نیست. واژهای را که ممکن است لینک خاصی به آن داستاننویس، به ناخودآگاه شخصی آن داستاننویس یا فیلمنامهنویس داشته باشد کارگردان عوض میکند. بعد همین دیالوگ: هنرپیشهها آدمهایی نیستند که مکانیکی بازی کنند. وقتی دارند بازی میکنند و احساس میکنند این دیالوگ را نمیتوانند خوب ادا کنند و با شخصیت نمیخواند، کارگردان، اگر هنرپیشه هنرپیشهٔ خوبی باشد، معمولاً حرفش را گوش میدهند. دیالوگ و لحنش را ممکن است به شکل خاصی تغییر دهد و واژهای را عوض کند. بنابراین آن اثر هنری اولیه مثل سنگی میشود که تیزیهایی داشته و در رودخانهای غلت خورده و آمده پایین؛ بسیاری از آن تیزیهای ناخودآگاه شخصیاش گرفته میشود.
فیلم، بهعنوان یک اثر هنری، شبیهترین چیز مدرن به کارهای فولکلوریک است. شما در آثار فولکلوریک، مثل اسطورهها، چرا ویژگیای دارند که ناخودآگاه جمعی را انعکاس میدهند؟ نه اینکه یک آدم اینها را نساخته؛ یک آدم هستهٔ اصلیاش را پدید آورده و سینهبهسینه نقل شده، مثل هر کار فولکلوریک دیگری. آنچه در آن نهایتاً باقی مانده چیزی است که همه پسندیدهاند. هر کسی چیزهایی را کم کرده، زیاد کرده، تا اینکه به جایی رسیده که بازتابدهندهٔ کامل یک فرهنگ یا بخشی از روان انسان است.
سلسلهمراتب مدیومها برای نقد روانکاوانه
فکر میکنم بهترین نوع آثار هنری که میشود دربارهٔ آن حرف زد سینماست، به این دلیل که تا همین حد به اصطلاح روانکاوی یونگی را متوجه شدهایم و هنوز از لکان و ایدههای دیگر حرفی نزدهایم. پس از آن داستان است؛ طبعاً نمایشنامهها و تئاتر، بهعنوان مدیومی که خودآگاهی نقش بسیار بیشتری در آن دارد، حتی نسبت به داستان، فکر میکنم در درجهٔ پایینتری قرار میگیرد. شعر، شعری که الفاظ در آن برای شاعر بسیار مهم است، که معمولاً اینطور است، در مرتبهٔ پایینتری قرار میگیرد از نظر میزان نفوذ نقد روانکاوانه در آن، و همینطور الیآخر.
این مقدمه را گفتم که منظورمان از نقد روانکاوانه حدوداً چیست و قرار است چه کار کنیم: قرار است این لایهها را از هم تفکیک کنیم و بهنوعی نشان بدهیم که چگونه از برهمکنش محتویات این سه لایه اثر هنری خلق میشود. مقدمهٔ من این بود که سینما، بیشتر از هر مدیومی، بیشتر از هر نوع هنری، قابل نقد روانکاوانه است.
مقدمهٔ فیلم رنگ انار
این نکتهٔ تئوریک را که میخواهم بگویم پر و بال چندانی به آن نمیدهم، ولی بسیار مهم است. نکتهای کاملاً تئوریک است که یکی از مسائل مهم نظریهٔ ادبی مدرن است و پستمدرنها هم بسیار در آن دخالت کردهاند، و فکر میکنم نمونهٔ بسیار خوبی است، فقط نمونه، از نوع دخالتی که روانکاوی و نقد روانکاوانه، یعنی دیدگاههای روانکاوانه، میتوانند در نظریهٔ ادبی بکنند، غیر از بحثکردن دربارهٔ یک اثر هنری. نظریهٔ ادبی، یا مثلاً نظریهٔ انتقادی، مجموعه بحثهایی است که بهطور کلی دربارهٔ اثر هنری میکنند؛ جنبهٔ فلسفی دارد و برای خودش الان واقعاً مجموعهٔ بزرگی از کارهای فلسفی و شبهفلسفی در این مورد شده است. مخصوصاً فرانسویها، که بخش عمدهای از فلسفهشان در دهههای اخیر حولوحوش اینجور چیزها چرخیده است.
نظریه ادبی و قصد مؤلف
میخواهم موضوعی را مطرح کنم و بگویم که چرا دیدگاه روانکاوانه میتواند بسیار مؤثر وارد اینجور بحثها شود. این غیر از این است که وقتی میخواهیم از نقد روانکاوانه دفاع کنیم، یک راهش این است که آثار هنری را برداریم و بسیار خوب نقد روانکاوانه کنیم تا مردم ببینند روانکاوی چقدر خوب میتواند آثار هنری را تحلیل کند. راه دیگرش این است که اصلاً بحثهای تئوریک را نشان بدهیم: اگر بحثهای روانکاوی را بلد باشید، میتوانید وارد خود بحثهای تئوریک هم بشوید، نه فقط اینکه عملاً دیدگاههای خوبی دربارهٔ آثار هنری میدهد.
یکی از بحثهای مرکزی نظریهٔ ادبی نقش مؤلف است و قصد، به اصطلاح، تشخیص قصد مؤلف در فهم آثار هنری. وقتی امروز از مؤلف صحبت میکنیم، منظور نویسنده و داستان و این حرفها نیست؛ مؤلف یعنی پدیدآورندهٔ اثر، هر کسی که میخواهد باشد. بحث اساسی این است که بهطور کلاسیک تصور عمومیای وجود دارد که من، بهعنوان منتقد، بهعنوان مخاطب اثر هنری، وقتی اثر هنری را خوب فهمیدهام که فهمیده باشم مؤلف اثر از پدید آوردن این اثر چه قصدی داشته. چرا این ایده، که ایدهٔ کلاسیکی است، ایدهٔ طبیعیای است؟ در واقع این ایده میگوید که منتقد وقتی اثر هنری را نقد میکند، در واقع دارد میفهمد که مثلاً نقاش چرا اینجا از رنگ زرد استفاده کرده و چه حسی را میخواسته منتقل کند. قصد مؤلف منظورش این نیست که بیاییم توضیح بدهیم که مؤلف مثلاً نشسته فکر کرده که رنگ زرد را من اینجا اینگونه بگذارم و اینقدر کم و زیادش کنم که مثلاً مطلبی را بیان کنم، شعار بدهم یا پیامی را نمیدانم برسانم. نه، قصد مؤلف به این معنا که به هر حال مؤلف حسی دارد؛ نقاش وقتی دارد اثر هنری را پدید میآورد، نقاشی خودش را میکشد، احساسی دارد که دارد سعی میکند توسط این نقاشی به مخاطب منتقل کند. این رنگ زردی که اینجا به کار رفته تأثیری میگذارد که منظور مؤلف از استفاده از این رنگ خاص اینجا این بوده. یا شخصیتی در داستان یا واقعهای که در داستان اتفاق افتاده، به این دلیل است که مؤلف این را گذاشته که احساس خاصی را به این شکل بیان کند.
چرا این ایده طبیعی است؟ برای اینکه اثر هنری به هر حال چیزی است که هنرمند توسط آن میخواهد چیزی را بیان کند: حسی را، فکری را، هر چیزی را که میخواهد بیان کند. چیزی در درون هنرمند هست که در اثر هنریاش بهنوعی بیان میشود. تقریباً همیشه اینطور است که هنرمند، هر چقدر هم آدم منزویای باشد و کاری به کار مخاطب خاص خودش نداشته باشد، به هر حال مخاطبی فرضی در ذهنش هست. واقعاً در خلأ نمینشیند و اثر هنری را پدید نمیآورد. معمولاً اینطور است. حالا ممکن است بعضی هنرمندان در خلأ کار کنند؛ یعنی ممکن است شاعری شعر را برای خودش بگوید، مثل آدمی که خاطراتش را مینویسد و منظورش این نیست که کسی این خاطرات را بخواند؛ برعکس، اصلاً دوست ندارد کسی این خاطرات را بخواند. میخواهد این خاطرات را بعداً، وقتی چند سال گذشت، به آنها رجوع کند. معمولاً هنرمند برای خودش اثر هنری تولید نمیکند. مخاطبی دارد، ولو یک نفر در دنیا باشد.
معیار فهم اثر هنری
هنرمند میل دارد که یک نفر را با خودش، با ایدههای خودش، با احساسات خودش، با چیزهایی که فکر میکند جالب است آشنا کند. خب، اثر هنری وسیلهای است؛ در واقع هنر وسیلهٔ بیان است. وقتی میخواهم حرف از این بزنم که کِی کار هنری یا هنرمند را فهمیدهام، میتوانم رجوع کنم به اینکه همینطور مثلاً ما وقتی ارتباط کلامی با هم برقرار میکنیم، کِی میدانیم که حرف طرف را فهمیدهایم؟ ایدهٔ کلی همین است. وقتی ارتباط برقرار میشود و شما حرفی میزنید، من وقتی میتوانم بگویم که حرف شما را فهمیدهام که آن چیزی که در ذهن شما بوده، مفهومی، معنایی که در ذهنتان بوده، تبدیل شده به عبارتی و شما چیزی را گفتهاید. در واقع این کاری که شما میکنید، کلامی که شما تولید میکنید، وارد سیستم شناختی من میشود و هر چقدر آن معنایی که پدید میآید نزدیکتر به آن چیزی باشد که در ذهن شماست، من بیشتر میتوانم مدعی شوم که حرف شما را فهمیدهام.
مثلاً فرض کنید شما حرفی میزنید و از من میپرسید که فهمیدی؟ من میگویم آره. میگویید: بگو چه گفتم؟ من مثلاً با عبارت دیگری این را میگویم. شما اعتراض میکنید که نه، خوب نفهمیدی؛ نه منظورم آن نیست، منظورم این است. دوباره چیز دیگری میگویید. این دیالوگ ادامه پیدا میکند تا آن چیزی که شما منظورتان است را طرف بفهمد. یعنی چیزی انگار بهطور پنهانی در ذهن شما هست و اینگونه قرار است منتقل شود به ذهن مخاطب. اگر فهمیدن را ما دربارهٔ کلام همیشگی به کار میبریم، آنوقت چطور ممکن است دربارهٔ اثر هنری من بگویم که مهم نیست هنرمند چه میخواسته بگوید؟ چطور ممکن است اثر هنری یکدفعه، مثلاً فرض کنید من وقتی نثر مینویسم فهمیدن معنایش این باشد، ولی وقتی شعر میگویم یکدفعه اصلاً فهمیدن معنایش چیز دیگری بشود؟ طیفی بین کلام من وجود دارد. فکر میکنم بحثی وجود داشته باشد در اینکه فهمیدن حرف یک آدمیزاد که دارد الان — شما حرفهای مرا اگر نفهمیدید میتوانید با من چک کنید که منظورت این بود؟ میگویم نه، منظورم این نبود؛ خوب نفهمیدید. ملاک منم. مؤلف ملاک است در اینکه چه چیزی معنای اثری است که پدید آورده. حرفی که من دارم میزنم، ملاک اصلی این است که من چه میخواهم بگویم. ممکن است حتی من بد گفته باشم؛ آدم بسیار برجستهای هم ممکن است منظور خودش را خوب بیان نکند. گاهی اینجور آدمها را دیدهاید: کسی مثلاً چیزی میگوید و مردم بد میفهمند، یکی دیگر توضیح میدهد که خوب نفهمیدید، او چه میخواهد بگوید؛ من برایتان میگویم که او چه میخواهد بگوید. آن آدم بیان خوبی ندارد، یا آدمی از همان بیان ناقص آن طرف میفهمد که منظورش چیست و واژههای خوبی به کار نبرده، و جور بهتری توضیح میدهد، مردم میفهمند و آن طرف هم خوشحال میشود که آره، من همین را میخواستم بگویم. درست است؟
بنابراین ممکن است حتی من طوری با اینکه طرف خوب بیان نکرده، یک منتقد بتواند بفهمد که این طرف چه احساسی داشته که چنین کاری را خلق کرده، ولو اینکه کار ضعیفی باشد. آثار هنری ضعیف هم پشتشان حسی، چیزی برای بیانشدن هست. من میگویم که اگر شما مدعی شوید که فهمیدن اثر هنری معنایش این نیست که قصد مؤلف را از بیانش فهمیدهاید، باید توضیح خوبی داشته باشید که چه نقطهٔ عطفی وجود دارد در طیف آثار، در بیانهای مختلف انسان، از مکالمهٔ معمولی، که همیشه منظورمان از فهمیدن کلام یک نفر فهمیدن قصدش از بیانکردن این کلام و آن چیزی است که در ذهن آن گوینده هست، تا مثلاً فرض کنید یک شعر. طیفی وجود دارد که کمکم هنری و هنریتر میشود. ممکن است شما بگویید که نثر، مثلاً فرض کنید از حالت محاورهای و معمولیاش تبدیل شود به نثری کمی پیچیدهتر و همینطور برود تا شعرهای ساده و تا شعرهای بسیار پیچیدهای که جنبهٔ سمبلیک دارند. اگر شما میخواهید بگویید که فهمیدن اثر هنری چیزی غیر از فهمیدن قصد مؤلف است، باید بهنوعی جایی را نشان بدهید و بگویید که اینجا از این به بعد دیگر منظور چیز دیگری است.
من این حرف را بهعنوان مقدمهٔ بحث بسیار مهمی میزنم که در نظریهٔ ادبی هست، و آن این است که فضای عمومی نظریهٔ جدید این است که منظور از فهمیدن اثر هنری کشف قصد مؤلف نیست. اثر هنری وقتی از هنرمند صادر میشود دیگر چیزی مربوط به هنرمند نیست. لازم نیست من از هنرمند بپرسم که تو منظورت از این عنصری که اینجا گذاشتی چیست. من، بهعنوان مخاطب، خودم اثر هنری را وارد سیستم شناختی خودم میکنم و آن را بهنوعی درک میکنم، معنایی به آن نسبت میدهم، و همانقدری که معنایی که مؤلف به آن نسبت میدهد معتبر است، معنایی که من هم به آن نسبت میدهم معتبر است. یعنی مؤلف بعد از اینکه اثر هنری را خلق کرد در وضعیتی یکسان نسبت به اثر خودش قرار میگیرد با بقیهٔ مخاطبانی که مؤلف اثر نیستند و دخالتی در تألیفش نداشتند.
مرگ مؤلف و آزادی منتقد
مؤلف نمیتواند مردم را مجبور کند که از این رنگ زرد این را بفهمند و از آن شخصیت این احساس به آنها دست بدهد. اگر آدمی احساس دیگری به او دست داده، طبعاً همانقدر اعتبار دارد که آن احساسی که به مؤلف دست داده. من دارم مسئله را مشخص میکنم. سعی میکنم دو نظریهٔ متضاد را بگویم و قدرت و ضعف هر کدام را توضیح بدهم. قدرت قصد مؤلف، یعنی نظریهای که میگوید فهم اثر هنری یعنی رسیدن به اینکه منظور مؤلف اثر چه بوده، چه احساسی داشته و چه افکاری داشته و این را میخواسته بیان کند، این نظریه که نظریهٔ کلاسیکتری است، قدرتش در این است که فهمیدن اثر هنری را به همان معنایی تعریف میکند که ما کلام معمولی را تعریف میکنیم. و بنابراین این نظریه در معرض این پرسش قرار نمیگیرد که آدمی که قصد مؤلف را هدف مخاطب از درک اثر هنری نمیشناسد، دربارهٔ کلام آدمها چه میگوید. یعنی اگر من در خیابان حرف معمولیای میزنم، آیا گویندهی کلامی معمولی هم مشمول این حکم میشود؟ یعنی هرچه من فهمیدم معتبر است و مهم نیست او چه میخواست بگوید؟ میدانید منظورم چیست؟ اینجور اوضاع را ناجور میکند. کسی به من بگوید که برو یک طناب بخر و من بفهمم که منظورش، فکر کنم منظورش این است که یعنی طناب بخر و خود یک نفر را خفه کن. بعد بروم یک نفر را با طناب خفه کنم و بگویم آنکه این را گفت، من این در ذهنم آمد و معتبر است؛ من آن حرف را اینگونه فهمیدم. اوضاع بدی پیش میآید اگر من معنی کلام یک نفر را با منظورش، یعنی آن چیزی که اراده کرده، از هم تفکیک کنم و بگویم هر کسی هرچه فهمید به همان میزان معتبر است.
همین مثال را در نظر بگیرید: آدمی حرفی میزند و شما درست نمیفهمید و آدمی میفهمد و بیان دیگری میکند و شما میفهمید که منظور آن نفر اول چه بوده. اگر من قبول نداشته باشم که اینجا نهایتاً ارتباطبرقرارکردن بین انسانها این است که وقتی من چیزی را بیان میکنم هدفم این است که شما را به چیزی که در ذهن خودم هست نزدیک کنم و چیز مشابهی را در ذهن شما ایجاد کنم و هر چقدر این اتفاق بهتر بیفتد ارتباط بهتر برقرار شده. چرا آدمها میروند سراغ هنر؟ برای اینکه چیزهایی هست که نمیشود بهصورت عادی بیان کرد. احساساتی را نمیشود جز با شعر بیان کرد. شما نمیتوانید با محاورات روزمره حس عمیقی را مثل مثلاً احساسی که در هایکو هست بیان کنید. حسی را نمیشود جز با ساختن این فیلم آن طرف بیان کند. در واقع ابزار هنر چیزی جز ارتباطبرقرارکردن به صورت پیچیده نیست. اثر هنری همان پدیدآوردن چیزی برای ارتباطبرقرارکردن است، و ارتباط کامل از نظر ما وقتی است که آن چیزی که در وجود هنرمند بوده و خواسته این را بیان کند به بهترین وجه ممکن منتقل شده باشد.
بنابراین کسانی که به قصد مؤلف معتقدند، بهعنوان هدف منتقل یا مخاطب از بررسیکردن و درک اثر هنری، این حرف طبیعی را میزنند. هنر را بهعنوان شیوهٔ ارتباط در نظر میگیرند و میگویند ارتباط یعنی مثل فرستادن پیام در یک کانال مخابراتی: اینجا چیزی هست، من کد میکنم، این کد به شما میرسد، شما باید دیکد کنید و به آن چیزی برسید که در ذهن من هست. هرچه این ارتباط بهتر برقرار شود، به این معنی که آنچه در سیستم شناختی شما ایجاد میشود شبیهتر باشد به آنچه در ذهن هنرمند بوده، مثلاً ممکن است هنرمند میخواسته باشد احساسی را بیان کند و دقیقاً همان احساس به شما منتقل شود، این هنرمند آدم موفقی است و این اثر هنری کار خودش را انجام داده است. اگر هنرمند بخواهد اثر هنری تراژیکی بسازد ولی شما از این اثر هنری خندهتان بگیرد، این اتفاق نمیافتد. به دلیل تفاوتی که بین فرهنگها وجود دارد، گاهی چیزی که در یک فرهنگ اصلاً خندهدار نیست در فرهنگ دیگر ممکن است کمیک بشود. اینجا اتفاق بدی افتاده. من نمیتوانم بگویم که هیچ اتفاق بدی نیفتاده. در واقع سوءفهمی پدید آمده. آن آدم اصلاً آن عنصر را آنجا برای خندهٔ شما نگذاشته.
معروف است که اولین باری که سینما اختراع شد، طبعاً اولین فیلمها مستند بودند. مثلاً دوربین میگذاشتند، ورود قطار به ایستگاه؛ این میشد یک فیلم. مردم هم با اشتیاق میرفتند میدیدند چون صرف دیدن تصویر متحرک برایشان هیجانانگیز بود. اسم فیلمهای برادران لومیر: خروج کارگران از کارخانه.
تجربهٔ سینمای اولیه و دو نوع انسان
دوربینی ثابت جلوی در یک کارخانه است. در کارخانه باز میشود و کارگرها، که همه زن هستند، با پوشش کامل از در کارخانه میآیند بیرون و الیآخر. یا غذادادن به بچهها. اینها مثلاً فیلمهای مستند ابتدایی بودند و بعداً اینگونه شد که فرانسویها به اندازهٔ کافی صحنههای زندگی خودشان را دیده بودند. حالا چه چیزی اینها را بسیار جذب میکند؟ بروند در جاهای دیگر دنیا فیلمبرداری کنند. میگویند اولین باری که یک حلقه فیلم از چین در فرانسه نمایش داده شد و مردم غذاخوردن چینیها را با دو چوب دیدند، از خنده ریسه رفتند، چون فکر کردند این حالت شوخی دارد. باورشان نمیشد که آنها اصلاً شوخی هم ندارند و جدی جدی مینشینند و غذایشان را میخورند. اینکه چنین اثر هنریای باعث خنده شده، اینجا سوءفهمی وجود دارد؛ و وقتی شما به آن مخاطب اطلاعات اضافی میدهید، توضیح میدهید که این آدمها اینگونه غذا میخورند، دفعهٔ دوم نمیخندد. اثر هنری را بهتر میفهمد. اینها شواهدی است بر ضد نظریهٔ مقابلِ قصد مؤلف.
یعنی اگر شما قصد مؤلف را کنار بگذارید — بهعنوان مثال، مثال کلی بزنم — بیایید فرض کنید در کرهٔ زمین دو موجود کاملاً متفاوت ولی با ظاهر مشابه وجود دارد که ظاهراً نمیتوانیم بفهمیم اینها انسان نوع یک هستند یا انسان نوع دو. هر دویشان هم بهطور کامل از یک زبان مشترک، از الفاظ مشابه، استفاده میکنند ولی الفاظ را به معناهای کاملاً متفاوتی به کار میبرند. اصلاً احساسات این آدمها در درونشان چندان با هم منطبق نیست، ولی به دلیل نامشخصی زبانشان یکی است. مثلاً هر دو از کلمهٔ آفتاب استفاده میکنند ولی بیناییشان اصلاً یکی نیست؛ یا از کلمهٔ غم استفاده میکنند، ولی غمی که انسان نوع یک میگوید با غمی که انسان نوع دو میگوید ممکن است مثلاً به اندازهٔ غم و شادی در زبان ما با هم تفاوت داشته باشد.
حالا اگر من اثر هنریای را به شما نشان بدهم، شعری که شما بخواهید بخوانید، آیا سؤال اول این نیست که این را انسان نوع یک نوشته یا انسان نوع دو؟ اگر من فکر کنم که این اثر هنری را انسان نوع یک نوشته، در حالی که نوع دو نوشته باشد، وقتی میخوانم، آن کامپایلر من که دارد به اصطلاح این را ترجمه میکند، در ذهن من به شکلی برنامهریزی میشود و چیزی از این میفهمد. ممکن است شعر بسیار مزخرفی باشد، در حالی که وقتی میفهمم که این مال انسان نوع دوم است، درست میفهممش و چیز فوقالعاده زیبا و جالبی از آب درمیآید. اگر حرفی که میزنیم این باشد که در درک آثار هنری مهم نیست که صادرکنندهٔ این اثر هنری، یعنی خلقکنندهاش، کیست و فقط خود متن را برمیدارند، این مثال بهوضوح نشان میدهد که یکی از دلایلی که این شبهه پیش آمده که میشود مؤلف را از اثرش جدا کرد، تنها بودن انسان در کرهٔ زمین است.
بیایید حالا این مثال را در همین قضیه رئالیستیتر بزنیم. فرض کنید آدمی انگلیسیزبان به زبان فارسی شعری گفته و در متن به جای آفتاب اشتباهاً، به دلیل اینکه زبان فارسی را خیلی خوب بلد نبوده، گفته آفتابه. و شعر در متن آفتابه شده است: ای آفتابه که از شرق مثلاً میآیی و نمیدانم ما را گرم میکنی و این حرفها. اگر من بگویم که این اثر را از هنرمند جدا کنم و دیگر مهم نیست، از هنرمند هیچ سؤالی نکنم که منظورت از آفتابه چیست، و این را بهعنوان شعری که در متنش آفتابه است در زبان فارسی بخوانم و بگویم که شعر مزخرفی است چون آفتابه آدم را گرم نمیکند، مثلاً گرمای وجود ما وابسته به آفتابه نیست، اینجا اشتباهی صورت نگرفته. مهم نیست که من بفهمم منظور شاعر از این لفظی که به کار برده چیست؛ شاید لفظ اشتباهی به کار برده و منظورش کاملاً در ذهنش چیز دیگری است، و اگر من این را برگردانم، از او بپرسم یا خودم کشف کنم که اینجا منظور آفتابه نیست، آفتاب است، شعر را بهتر میفهمم. ممکن است احساسات بسیار عمیقی در این شعر باشد که اینگونه کشفش میکنم. خب؟
اینها دلایلی است که طرفداران قصد مؤلف بهنوعی میتوانند ارائه کنند که شما نمیتوانید مؤلف را از اثر جدا کنید و اثر را بدون اینکه بفهمید مؤلف چه میخواسته بکند بفهمید. ممکن است حتی الفاظی که به کار برده منظوری داشته باشد که شما بد دارید میفهمید. به همین دلیل است که وقتی میخواهید اثری هنری را نقد کنید، گاهی مجبورید به سایر آثار همان هنرمند رجوع کنید. یعنی وقتی مثلاً فرض کنید شعری از نیما را برای اولین بار دارید میخوانید، بعد میفهمید، اگر اشعار قبلی و بعدی نیما را ندیده باشید، که شاعر الفاظی را کمکم به معنیهای خاصی در شعر خودش به کار میبرد. من چند بار، یک بار همینجا فکر میکنم این مثال را زدم. شب در شعر نیما همیشه بهنوعی وجه سیاسی دارد. ممکن است در یک شعرش این را نتوانید بفهمید که اینجا منظورش چیست، ولی اگر کل اشعار نیما را خوانده باشید، فضای شعرها، همچنان با زبان شاعر آشنا میشوید و بعداً میتوانید بهتر شعر را بفهمید. این در واقع نشان میدهد که مؤلف مهم است. یک شعر را نمیتوانید از مجموعه شعرها جدا کنید؛ بلکه نمیتوانید بهنوعی از مؤلفش جدا کنید. اگر چنین کاری را انجام ندهید، یعنی اطلاعات خوبی دربارهٔ مؤلف نداشته باشید و فرهنگش را نشناسید، باعث سوءفهم میشود. برای من واقعاً پیش آمده که جایی نمیتوانم تشخیص بدهم که این مورد الان برای من کمیک یا خندهدار است، آیا واقعاً بهعنوان کار کمیک اینجا ساخته شده یا نه.
دفاع از نظریهٔ مرگ مؤلف
این بسیار مهم است که ببینید در آن فرهنگ این صحنه، به این شکل در ذهن آن آدم، خندهدار است یا تراژیک. یعنی صرف اینکه من به دلایل فرهنگی خاص خودم چیزی برایم خندهدار است، این کاملاً فهم اثر هنری را مخدوش میکند. به نظر میآید کسانی که طرفدار نظریهٔ مرگ مؤلف هستند، میگویند فهم کامل از اثر هنری یعنی رسیدن به اینکه هنرمند چه میخواسته بگوید؛ از موضع خوبی وارد مسئله میشوند. موضع قویای دارند. این آدمها اکنون در اقلیت محض قرار دارند. شاید مهمترین آدمی که همچنان بهنوعی از این نظریه دفاع میکند، منتقد و فیلسوف معروف آمریکایی به اسم Hirsch است. آقای مراد فرهادپور کتابی ترجمه کرده به اسم حلقهٔ انتقادی. این بحثهایی که من دارم میکنم، نمیخواهم بگویم این حرفهایی که دارم میزنم آنجا هست، ولی کلاً موضوع دیدگاههای Hirsch و مرگ مؤلف را میتوانید در آن کتاب ببینید.
شاید معروفترین آدمی که در خلاف این نظریه حرف میزند، یکی از بزرگترین فیلسوفها و منتقدهای فرانسوی است به اسم Roland Barthes. کار معروفی دارد به اسم مرگ مؤلف. از عنوان معلوم است که منظورش چیست. و Foucault هم همینطور. Foucault کاری دارد که بهنوعی ایدههایش ضد موضوع مرگ مؤلف است. Foucault مقالهای دارد به اسم مؤلف چیست؟ در سرگشتگی نشانهها، اگر اشتباه نکنم، مجموعه مقالاتی که تحت عنوان سرگشتگی نشانهها چاپ شده است.
بگذارید من چیز دیگری هم بگویم، در مخالفت، برای تقویت این موضع علیه آن آدمهایی که طرفدار نظریهای هستند که حالا اسمش را بگذاریم مرگ مؤلف: اینکه اثر هنری وقتی از مؤلف جدا میشود، دیگر وابستگیاش قطع شده و همهٔ آدمها در شرایط یکسانی برای فهمش هستند. مؤلف نمیتواند به کسی بگوید تو منظور مرا نفهمیدی. مخاطب خودش معنا را خلق میکند. و طبیعی است که آن چیزی که مخاطب درک میکند متفاوت با آن باشد که مؤلف میخواسته بگوید، و این عیب مخاطب نیست اگر به نتیجهای مخالف برسد.
یک ایراد به این نظریه از طرف کسانی که طرفدار مرگ مؤلفاند این است. ایراد نه، یک تهمت: این نظریه در طول زمان به این دلیل پدید آمده و به این دلیل طرفدار زیادی دارد که خیال منتقدان را وقتی دارند نقد مینویسند راحت میکند. اگر شما طرفدار مرگ مؤلف باشید، همیشه در این التهاب هستید، وقتی دارید نقد مینویسید، که من الان این نقد را فردا منتشر میکنم، مؤلف میآید میگوید این چرند است، اصلاً نفهمیدید من چه دارم میگویم. و قضاوت میکند دربارهٔ نقدی که شما نوشتید، و او است که مرجع قانونی است، یعنی که بگوید چه درست است و چه غلط. بنابراین منتقد در سطح بسیار نازلی نسبت به هنرمند قرار میگیرد و همیشه بهنوعی محکوم است به اینکه قضاوت هنرمند را بپذیرد. و به این دلیل جامعهٔ منتقدان از این نظریه خوششان نمیآید و میروند سراغ مثلاً حرفهایی مثل حرفهای Barthes، برای اینکه به آنها آزادی عملی میدهد که هیچکس دیگر نمیتواند بگوید نقد شما اشتباه است. مؤلف هم در موضع قدرت قرار ندارد. در واقع بهنوعی مؤلف را به زیر میکشند و خودشان کاملاً قدرتمندانه میتوانند هر چیزی را که از اثر هنری فهمیدند بیان کنند و هیچکس نمیتواند بگوید تو غلط گفتی. غلط و درست؛ میگوید من اینگونه فهمیدم. این تهمتی است که میشود وارد کرد، که در واقع به یک دلیل صنفی این نظریه طرفدار دارد. این نظریه به منتقد قدرت میدهد در مقابل مؤلف، در مقابل جامعهٔ هنری، و جلوی آن التهاب وحشتناکی که منتقد وقتی دارد اثر هنری را تعبیر و تفسیر میکند میتواند دچارش شود که بهنوعی کاملاً دارد بد میفهمد.
یکی از فیلمهایی که اینجا پیشنهاد شده که ما دربارهٔ آن بحث کنیم فیلم هامون است. مثال بسیار جالبی است: اگر نقدهایی را که دربارهٔ فیلم هامون در سال ۶۸ نوشته شده، سال اکرانش اگر اشتباه نکنم ۶۸ بود، بخوانید، میبینید چه چرندیاتی دربارهٔ این فیلم نوشتند. الان بهنوعی درک این فیلم و اینکه این فیلم چیست به همگرایی جامعهٔ منتقدان رسیده؛ ارزشهای این فیلم را مثلاً درک میکنند و بهنوعی معنای فیلم روشن است. ولی شما در آن زمان — مثلاً من فکر میکنم، اگر اشتباه نکنم، در یکی از این ماهنامهها یکی از منتقدان هامون را تمثیلی از هفت شهر عشق، مثلاً عرفانی و اینها، در نظر گرفته بود که بهطور سمبلیک آن را بیان میکند. یا منتقدی، همین آقای سید ابراهیم نبوی، که آن موقع منتقد بود و هنوز طنزنویس نشده بود، تقریباً بیشترِ حجم نقدش بخشهایی از دیدگاههای کییرکگور بود، دیدگاههای فلسفیشان را در نقدش نقد کرده بود. احساس کرده بود که هامون بیانی از فلسفهٔ کییرکگور است. به این مناسبت چند بار کتاب «تهوع»، و لرزهٔ کییرکگور، در این فیلم داد و بدل میشود و همه میدانستند که به هر حال او بهنوعی نسبت به فلسفهٔ اگزیستانسیالیسم سمپاتیهایی دارد و الیآخر. نقدهایی نوشته شد که واقعاً فاجعه بودند؛ یعنی اینقدر دور از فهم این فیلم بودند که همین الان فکر میکنم خود منتقدان، اگر هم به مرگ مؤلف معتقد باشند، معترفاند که نقدهای خوبی ننوشتند. چیزی که فهمیدند به هیچوجه نزدیکی به آن چیزی که فیلم بیان میکرد نبود.
تا اینکه آقای جهانبخش نورایی، که یکی از منتقدان خوب سینمای ایران بود و هنوز هم فکر میکنم هست، مصاحبهای با یکی دیگر از منتقدان، آقای طالبنژاد، انجام داد و این اولین نقدی بود که نزدیک بود به محتوای فیلم، و بعداً تحت تأثیر این نقد جامعهٔ منتقدان ایران این فیلم را بهتر فهمید و بهنوعی همگرا شد به آنچه الان احتمالاً عموماً از فیلم هامون میفهمند: بیان مثلاً زندگی یک قشر روشنفکر در جامعهٔ معاصر ایرانی، نه هفت شهر عشق عطار، نه فلسفهٔ کییرکگور، نه خیلی چیزهای عجیبوغریب دیگری که منتقدان در حدسیات اولیهای که زدند. بنابراین نظریهٔ مرگ مؤلف بهنوعی به این شکل پدید آمده که منتقد را از این قضاوتهای وحشتناک اینگونه خلاص میکند.
آن طرف جوابشان چیست؟ چرا فرض میکنند که مؤلف هدف منتقد نیست؟ جواب آنها جواب بسیار روشنی است. بارها و بارها ایدههای فوقالعاده جالب و معانی فوقالعاده زیبایی را در آثار هنری منتقدان کشف کردهاند که همه هم بهنوعی میتوانند توافق کنند که این ایده، این احساس در این اثر هنری هست، و مؤلف، مؤلف اثر، بیخبر از وجود چنین چیزی است و انکار میکند که من منظورم این بوده؛ منظور چیز دیگری بوده، ولی در این اثر هنری چیز فوقالعادهای وجود دارد. این را چه کارش کنیم؟ منتقدان حرام است که این چیزها را کشف کنند؟ حالت افراطیاش، که بسیار جالب نیست، مصاحبهٔ طولانی فرانسوا تروفو با هیچکاک است که من یک بار به آن اشاره کردم. فرانسوا تروفو نقد فلسفی فوقالعاده زیبایی دارد، ایدههای قشنگی دارد دربارهٔ مفهوم فیلم «پنجرهٔ عقبی» هیچکاک، و هیچکاک صراحتاً میگوید من روحم هم خبر ندارد اصلاً؛ چنین چیزهایی در ذهن من نبوده، نمیفهمم چه میگویی.
ممکن است یک منتقد پیچیده با افکار فلسفی چیزهای بسیار ظریف و جالبی در اثر هنری ببیند که مؤلف نهتنها منظورش این نبوده، قدرت درک چنین چیزی هم نداشته باشد. شما اگر قصد مؤلف را معیار این بگیرید که ما مجاز هستیم تا چه عمقی اثر هنری را کاوش کنیم، آنوقت ممکن است محدودیتهای وحشتناک و بدی برایمان به وجود بیاید. یعنی زیباییها و ظرافتهایی در آثار هنری باشد که مؤلف، نمیدانم، سوادش را نداشته، بنابراین من حق ندارم مفاهیم فلسفی یا عرفانی اینجا نسبت بدهم چون میدانم که مؤلف فیلسوف نبوده؛ نه، روحش از این چیزها خبر نداشته.
پیشزمینهٔ دیدن رنگ انار
میخواهم مقدمهای بگویم که برای دیدن فیلم مفید باشد، چون فیلم بیش از اندازهٔ معمول غیرعادی است و شباهتی به هیچ چیزی که تا حالا دیدهاید ندارد. من معمولاً به هر کسی که میخواهد این فیلم را ببیند اولین توصیهام این است که مطلقاً این را از ذهنت بیرون کن که قرار است یک فیلم ببینی. قرار است چیزی ببینی که وجه مشترکش با فیلم و سینما این است که تصاویر متحرکی وجود دارد. فیلم نه دیالوگ دارد و نه اشیا و لوکیشنهایی که در آن میبینید بههیچوجه چیزهایی واقعیاند. مثلاً حمامش حمام نیست؛ در صحنههای شکار نیز منظور شکار نیست و الیآخر. همهچیز به معنایی سمبلیک است.
علت اینکه از اینجا شروع میکنم این است که من اثر هنری فیلمی سراغ ندارم که تا این حد سمبلیک باشد. یعنی گاهی در فیلمها چیزهایی سمبلیک وجود دارد. اینکه کسی اصلاً قصد کرده باشد که چیزی را به صورت سینما بیان کند و تقریباً همهٔ عناصر و المانهایی که به کار میبرد معنای نمادین و سمبلیک داشته باشند، تقریباً این فیلم تنها فیلمی است که این ویژگی را دارد. بهاضافهٔ آن دو فیلم دیگری که خود پاراجانف بعد از آزادی از زندان ساخت، که متأسفانه آن ۱۵ سال تأثیر خودش را، به نظر من، گذاشته؛ یعنی آن رمق و قدرتی را که این فیلم دارد ندارد. آن دو فیلم بعدی پاراجانف هم از لحاظ سبک میشود گفت که همین سبک رنگ انار را دارند؛ میزان عجیبوغریببودنشان کمی کمتر شده است.
سدی که برای فهم این فیلم وجود دارد این است که ما عادتهایی داریم؛ وقتی پای پردهٔ سینما یا تلویزیون مینشینیم انتظاری داریم از اینکه چیزی را ببینیم که اصلاً در این فیلم نمیبینیم. بنابراین کاملاً ممکن است خیلی زود خسته شویم و بهنوعی سوءتفاهمی برای ما پیش بیاید. بسیاری از صحنههای این فیلم کاملاً مسخرهاند. نمیگویم خندهدار، میگویم مسخرهاند؛ تحقیرکنندهاند. و دلیلش هم این نیست که بهنوعی انگار از دست کارگردان در رفته. اولین توصیهای که به شما میکنم بهشدت این است که اصلاً ذهنتان را خالی کنید؛ هیچ دیالوگی در این فیلم نیست. شخصیتها حرف نمیزنند. فقط مثل پانتومیم در واقع اداهایی درمیآورند. اسبها حتی در این فیلم به شکل خندهداری راه میروند. هر چقدر که فکر کنید این فیلم از واقعیت دور است، و چون با المانهای واقعی این کار را دارد میکند، ممکن است آدم خندهاش بگیرد.
پس ذهنتان را خالی کنید. قرار نیست فیلم نگاه کنید. نه داستانی به آن معنا وجود دارد، نه شخصیتهایی وجود دارند، نه مطلقاً حتی یک کلمه دیالوگ وجود دارد. از جهاتی مثل فیلم صامت است. میاننویس هم دارد. جایی که قطع میشود نوشتهای میآید، و نسخهای که من دادهام زیرنویس انگلیسی دارد و میفهمید که آن قطعه چه میگوید. گاهی در فیلم صدایی میآید که کسی چیزی میگوید؛ منظورم این است که این آدمی که الان دارید میبینید این حرف را دارد میزند، ولی نه لبش تکان میخورد و نه اصلاً چیزی شبیه دیالوگ هست، ولی حرف آن آدم است. کلاً کسی در این فیلم به معنای نرمال حرف نمیزند. اینها نکات ابتدایی است دربارهٔ اینکه شما چیزی قرار است ببینید که خیلی خوب است برایش اسمی غیر از فیلم و سینما و این چیزها بگذاریم که تکلیفمان روشن شود؛ دیگر نپرسید که این چرا اینگونه است. این را چیزی فکر کنید مثل نوعی اثر هنری جدید که کسی این کار را ادامه نداده. شاید در آینده آدمهای زیادی بیایند و این شیوهٔ فیلمسازی را که ایشان ابداع کرده ادامه بدهند، و بعد دیگر خیلی تعجب نکنید.
موضوع فیلم: زندگی سایاتنووا
موضوع فیلم زندگی شاعر بزرگ ارمنی به اسم سایاتنووا است. سایاتنووا شاعر قرن هجدهم ارمنی است که، اگر اشتباه نکنم، در سنت عاشقها بوده؛ عاشق را میدانید یعنی چه؟ در آذربایجان آدمهایی وجود داشتند، هنوز هم دارند، که به آنها میگویند عاشق. اینها معمولاً ترانهسراها و خوانندههای دورهگردند؛ کسانی که اینور و آنور میروند، ترانهها را معمولاً خودشان تولید میکنند و سبک و سیاق خاصی مثلاً در شعرگفتن و همهچیزشان وجود داشته است. سایاتنووا بهنوعی وارث همین سنت شعری در ارمنستان است. آدمی است که هم فرهنگ گرجی، هم فرهنگ ترکی و هم فرهنگ ارمنی در زندگیاش نقش داشته است.
همهٔ فیلم همینطور است؛ صحنهٔ خاصی از فیلم نیست. به عناصری که در صحنه هست کمی دقت کنید. مثلاً صحنهای که این زن توری را جلوی صورتش گرفته و حرکت میدهد و بعد حرکت خاصی میکند. همهٔ این حرکتها و این المانهایی که وجود دارند معنی دارند، معانی سمبلیک دارند. بههیچوجه معنایش این نیست که این آدمها چنین حرکاتی، خداینکرده، در زندگی خودشان انجام دادهاند؛ کاملاً یک جور نمایشی از چیزی داریم. این صحنه خیلی خوب است برای اینکه سبک کار را ببینید که چه جور صحنههایی در آن هست. این دقیقاً مثل یک قسمت پانتومیم کاملاً مجزاست. آن صحنهها یکدفعه کات میشوند؛ به این فکر نکنید که مقدمه و مؤخرهای وجود دارد. یعنی همان صحنهای که آن تور را روی زمین پایین میآورد آخرین صحنهای است که از آن سکانس میبینید، و سکانس بعدی صحنهای است که در آن رقص خندهداری را میبینید.
صحنههای ملال و سبک پاراجانف
کاری که این فیلمساز در این فیلم میخواهد بکند این است که دنیای درونی سایاتنووا را، احساساتش را در دورههای مختلف زندگیاش، به شما منتقل کند و حسی دربارهٔ آن بدهد. به هر طریقی که شده: جایی از این فیلم صحنههای بسیار بسیار کسالتباری هست، از آشپزیکردن عدهای زن که مثلاً حرفهای بیربط هم میزنند، و منظور پاراجانف از گذاشتن این صحنه، که شاید ۵ دقیقه طول میکشد و هیچ چیز جالبی نیست، این است که آن حس ملالی که در سایاتنووا در آن مقطع عمرش هست و تصمیمی میگیرد، به معنای واقعی کلمه به شما منتقل شود. یعنی تعجب نکنید که بعداً سایاتنووا کاری میکند، مثلاً دیر را ترک میکند؛ اگر بخواهد خستهشدن سایاتنووا را بهنوعی منتقل کند، کاری میکند که شما واقعاً خسته شوید.
ببینید، این صحنهها مسخرهاند؛ نمیخواهم بگویم کلمهٔ کمیک را به کار میبرم، این صحنهها و این حرکات مسخرهاند. منظور پاراجانف همین است: این صحنههایی که نشان میدهد، میخواهد به چیز مسخرهای در روابط انسانها اشاره کند که اینگونه ساخته. گفتم این فیلم پر از صحنههای مسخره است، پر از صحنههای مسخرهٔ کسالتبار، ولی هیچوقت سایاتنووا در آن صحنههای مسخره نیست. سایاتنووا، که قهرمان این فیلم است، همیشه رفتار زیبایی دارد و حرکاتش همیشه بسیار موزون است. یک سکانس از این فیلم بدون مقدمه شروع میشود و ناگهان تمام میشود و میاننویسی میآید. میاننویسها اشعار سایاتنووا هستند. سبک کاری که پاراجانف دارد انجام میدهد این است که ۱۰، ۱۵ قطعه شعر از سایاتنووا را، که اصلاً معلوم نیست از نظر تاریخی ترتیبش همانطوری باشد که در این فیلم ردیف شده، ملاک گرفته برای اینکه زندگی سایاتنووا را روایت کند؛ نه زندگی روزمرهٔ سایاتنووا، بلکه آن احساسهایی که در زندگیاش داشته.
شما در این فیلم میبینید که سایاتنووا در دوران کودکیاش در خانوادهای که کار بافندگی میکنند بزرگ میشود، بعد نوازنده میشود، و به نظر میرسد جایی مثل دربار کار نوازندگی انجام میدهد. حتی این را که میگویم به نظر میرسد، به این دلیل است که نباید به اندازهٔ کافی اعتماد کنید که این چیزهایی که دارید میبینید معنایش چیست. در تاریخ زندگی سایاتنووا ما میدانیم که اینگونه هست؛ شاید این را که من میگویم به نظر میآید، به دلیل اینکه یکی از فکتهای زندگی سایاتنووا است، دوران جوانیاش در چنین وضعیتی است. بعد یک دوره در دیر ساکن میشود و رسماً مثلاً مقام کشیشی پیدا میکند، و نهایتاً آنطور که فیلم بیان میکند، که اصلاً از نظر پاراجانف مهم نیست که چقدر واقعیت تاریخی داشته باشد، دیر را ترک میکند. و در دقایق آخر، که شاید ۱۰، ۱۵ دقیقه طول میکشد، مرگ شاعر را میبینید؛ مثلاً فکر میکنید چگونه مرگ شاعر را میبینید؟ شاعر جایی روی زمین دراز میکشد، جایی که شمعهای زیادی دور و برش روشن است، و چند تا خروس که سرشان را بریدهاند داخل صحنه هستند و بالبال میزنند، و خروسهایی که نمیمیرند؛ یعنی شاعر مرد. انتظار نداشته باشید که شاعر اینگونه بمیرد که کسی او را بکشد یا نمیدانم مریض بشود و برود در تختخواب. این احساس مردن در این صحنه است، احساس جانکندن در این صحنه است.
چیزی که پاراجانف در تمام این فیلم بهنوعی میخواهد ترسیم کند، رنجی است که سایاتنووا در زندگیاش میبرد. اولین قطعهٔ شعر سایاتنووا، اولین عبارتی که در این فیلم میشنوید، فکر کنم چهار پنج بار میشنوید که تکرار میشود و صحنههای کوتاهی بینش میآید و دوباره این تکرار میشود، قطعهای از سایاتنووا است که میگوید: من آنکسم که زندگیاش و روحش تماماً شکنجه است و شکنجهگر. فیلم بهنوعی در بیان این است که سایاتنووا از سراسر زندگیاش دارد رنج میکشد. تصاویر سمبلیکی هست که بهنوعی انگار سایاتنووا را در دو تا چیز گذاشته؛ حالا به نظر من اینها نان هستند، ماهیای که آنجا دارد جان میکند. سایاتنووا در زندگیاش اینگونه است، مثل آدمی که از محیط زندگی واقعیاش، مثل ماهیای که بیرون آب دارد جان میکند، اینگونه زندگی میکند. مقدمهٔ فیلم این است که شما این صحنههایی را ببینید که بهنوعی دید کلی سراسر زندگی سایاتنووا را نشان میدهد.
حالا من وارد تکتک صحنهها نمیشوم. نکتههای اصلیای که میخواهم بگویم این است که اولاً بدانید که موضوع فیلم زندگی درونی یک شاعر است، شاعری که واقعاً وجود داشته و وقایعی هم در زندگیاش بوده، که اینجا بهنوعی شما فضای زندگیاش را در چهار مرحله میبینید. این تصویری که الان دارید، کودکی سایاتنووا است؛ هنرپیشهای که بعدتر دیدید جوانیاش را بازی میکند؛ یک هنرپیشه میانسالی است، ولی هنرپیشهٔ زمان پیریاش را بازی میکند. و چیزی که دربارهٔ این فیلم باید گفت، در واقع آن رنج درونی است که شاعر در زندگی خودش میبرد، با اتکای قطعههایی از شعر خاصی که از اشعار سایاتنووا انتخاب شده، بهعنوان میاننویس میآید و بعداً شما چیزی میبینید که با آن قطعه بهنوعی هماهنگ است.
یک نکتهٔ بد دربارهٔ این فیلم این است که هیچکس نسخهٔ کامل این فیلم را هیچوقت ندیده است. یعنی در همان جایی که ساخته شد، به دلیل اعتراضهای اولیهای که صورت گرفت و اینکه این فیلم قابل نمایش نیست، قسمتهایی از این فیلم برای همیشه حذف شد. بههیچوجه نسخههای مختلفی که همین الان از فیلم موجود است تدوین مشابهی ندارند. یعنی بسیاری از صحنهها را شما در نسخهٔ دیگری از این فیلم دیدهاید، پسوپیش صحنهها را میبینید. چون آنقدر پیچیده است که به راحتی نمیشود تشخیص داد که الان وقت این صحنه است یا صحنهٔ بعدی باید بیاید. برای همین توافقی وجود ندارد دربارهٔ اینکه تدوین اولیهٔ پاراجانف چیست. مخصوصاً بدتر از همه شاید اینکه حتی این تصاویری که باقی مانده، من هیچوقت نسخهای ندیدم که کادربندی سینمایی داشته باشد؛ یعنی نصف سر آدمها بیرون است.
نسبت تصویر و نسخهٔ نمایش
تصویر سینمایی را وقتی بخواهید تلویزیونی کنید، در کادر نمیگنجد. یا باید حاشیهٔ سیاه خیلی بزرگی در دو طرف باشد که همه را در تلویزیون ببینید، که متأسفانه من هیچ نسخهای اینشکلی از این فیلم ندیدهام. یعنی همهٔ نسخههای ویدئویی که هست از این نظر بسیار بد هستند که تصاویر کامل نیستند. شما بهوضوح میفهمید که تصویر درشتتر از آن چیزی است که باید باشد، و مثلاً فرض کنید ممکن است جایی آن کتابی که دارید ورق میخورد اصلاً حذف شده باشد. یعنی چیزهایی را که گوشههای تصویر بودند ما نمیبینیم. اینها دربارهٔ نقص این نسخهای است که دارید میبینید؛ اگر جایی کات به نظرتان خیلی بد آمد، پیش خودتان فرض کنید که این کات اینگونه نبوده. من دارم برای خودم آوانس میدهم که جاهایی را مثلاً برای دفاع از فیلم بگویم که ما نسخهٔ اصلیاش را ندیدهایم.
ترانههایی که در فیلم هست، ترانههای سایاتنووا، همین الان در فرهنگ ارمنی و گرجی و آذربایجانی هنوز باقی ماندهاند؛ یعنی موسیقی همراه با شعری که سایاتنووا گفته، که بعضی از مثلاً خوانندههای جدید ارمنستان بعضی از این ترانهها را مجدداً خواندهاند. مثل وضعیتی که درویشخان در فرهنگ موسیقی سنتی ما دارد، یا مثلاً عارف و شیدا. با اینکه این مال ۲۰۰ سال قبل است، در قرن هجدهم، سایاتنووا، ولی فکر میکنم طبعاً نت چیزی هم ننوشته، اما به هر حال ما مجموعهای از ترانههای سایاتنووا را داریم. صرفاً شاعر نبوده؛ موسیقیدان و آهنگساز بوده. سه تا ساز را با استادی میزده و به هر حال همچنان ما بعضی از این ترانهها را داریم. چند تا از این ترانهها به شکل کمی عجیبوغریب در این فیلم استفاده میشوند. یعنی غیر از آن میاننویسهایی که میآید، جاهایی موسیقی همراه با آواز میشنوید که اینها در واقع اشعار سایاتنووا هستند و ترانهها موسیقی است، موسیقی سایاتنووا است. و اتفاقاً خوبیاش این است که در این نسخهای که الان اینجا هست تقریباً با اطمینان میتوانم بگویم هر جا زیرنویسنویسی شده یعنی مال سایاتنووا است، چه میاننویسها و چه آن جاهایی که شعر همراه با ترانه خوانده میشود.
فکر میکنم حداکثر آمادگی را سعی کردم به شما بدهم. قرار است چیز جدید و غیرعادیای ببینید؛ شبیه چیزهایی که دیدهاید نیست و بنابراین خودتان را برای فشاری آماده کنید. من توصیه میکنم فیلم را یکدفعه نشینید همهاش را ببینید. مهم نیست اینکه فکر کنید الان چیزی را از دست میدهید. اولین بار که فیلم را میبینید، اگر جایی احساس کسالت و خستگی کردید، به دلیل غیرعادیبودن و ناآشنابودن، میتوانید مثلاً یک ربع، ۲۰ دقیقه، نیم ساعتش را ببینید و بقیهاش را برای وقتی دیگر بگذارید. بنابراین فکر میکنم خیلیها اولین بار که فیلم را میبینند دچار خستگی میشوند، برای اینکه مخصوصاً اگر خیلی سعی کنید که بفهمید، آنوقت بیشتر خستهتان میکند؛ چون اگر بخواهید تمام این چیزها را مثلاً بهطور سمبلیک سعی کنید که متوجه شوید معنایش چیست، کمی سخت میشود.
میخواهم نکتهای دربارهٔ این فیلم بگویم: پاراجانف، بهعنوان مؤلف، حرفی دربارهٔ این فیلمهایش زده، از جمله این فیلم، که من شخصاً باورم میشود. در حالی که معمولاً هنرمندان دربارهٔ کارهای هنری خودشان بیشتر دروغ میگویند یا اشتباه میکنند تا اینکه حرف درستی بزنند. پاراجانف در یکی از مصاحبههایش گفته که من خاصیتی دارم که وقتی میخواهم صحنهای را بسازم میتوانم به خودم سفارش بدهم بخوابم و دربارهٔ آن صحنه خوابی ببینم، و همهٔ صحنههایی که میسازم اینگونه میسازم.
سمبولیسم رؤیایی فیلم
بنابراین از من نپرسید که معنیهایشان دقیقاً چیست. یعنی اگر مثلاً فرض کنید صحنهای میسازد که زنی، نمیدانم، توری جلوی صورتش گرفته و بالا و پایین میبرد، لزوماً پاراجانف خودش اینگونه نیست که مثلاً فرض کنید به کتابی از سمبلها مراجعه کرده باشد. به نظر میآید سراسرش مثل قطعههای رؤیایی است که کنار همدیگر چیده شدهاند. و دلیل اینکه من این فیلم را بهعنوان اولین اثر هنریای که قرار است نقدش کنیم انتخاب کردم، غیر از علاقهٔ شخصی، این است که کمتر فیلمی هست که اینقدر منطقش نزدیک به منطق رؤیا باشد، و بدون سمبولیسم، بدون رجوع به ناخودآگاه جمعی و سمبلهای جمعی، فکر میکنم هیچچیزی از این فیلم کسی نمیتواند بفهمد. بنابراین من شخصاً دارم میگویم باورم میشود که اینها قطعههایی از رؤیاهای واقعی پاراجانف هستند که به منظور خاصی دیده. یعنی تا حدودی؛ مثل اینکه با فکر چیزی به خواب میرفته، حالا نه خواب خیلی عمیق، و آن حسی که داشته تبدیل به تصاویر میشده و اینگونه میساخته.
این نکته را گفتم برای اینکه خیلی نگران این نباشید که این فیلم شهرت دارد که از سمبولیسم استفادهٔ بسیار زیادی میکند و سمبولیسم، مثلاً فرهنگ ارمنی، در آن بسیار ظاهر میشود. خیلی نگران این نکته نباشید. من واقعاً شخصاً فکر نمیکنم که آشنایی با فرهنگ ارمنی و گرجی خیلی لازم باشد برای اینکه شما محتوای این فیلم و آن حسهایی را که هست درک کنید. شما سینما را بهعنوان هنری تلفیقی میبینید که همهجور هنر بهنوعی با آن ارتباط دارد؛ داستان هم در سینما هست. این صحنهها مثل عروسکهایی هستند که کارهای تکراری انجام میدهند.
ببینید، این صحنه با آن شلوغی و درهموبرهمبودنش، یعنی حرکات عجیبوغریب و کمی مسخرهاش، اینگونه نیست که پاراجانف منظورش این باشد که دارد چیزی را اینجا مسخره میکند. چیزی به نظرش مسخره میرسد و اینگونه تصویرش کرده. من یادم است یک بار با یک نفر فیلم را میدیدم و به این صحنه، که این سه زن حرکات عجیبوغریب دارند، که رسید، نتوانست جلوی خودش را بگیرد: این چه فیلم مسخرهای است؟ این چه حرکاتی است؟ این صحنهها مسخرهاند و قرار است چیزی آنجا مسخره شود؛ این بهنوعی تعمدی است. این سکانس مثل همان سکانس رقص دونفرهای که دیدید کاملاً خندهدار است و اصلاً جوری ساخته شده که کمی باعث خنده شود. این اسبها را هم نگاه کنید که چگونه راه میروند. چند بار در این فیلم اسبها اینگونه راه میروند؛ یعنی حالت خاصی در راهرفتنشان هست که کمی خندهدار است.
اینها در واقع صحنههایی هستند که حالا در این جمع سایاتنووا، این شخصیتی که دارید میبینید، حرکات مسخرهای انجام نمیدهد؛ حرکاتی انجام میدهد که بسیار بیانگرند و دور از آن ازدحام و شلوغی و رفتارهای عجیبوغریبی که آنور هست؛ این را معمولاً شما تنها میبینید. من نمیخواهم زیاد وارد جزئیات بشوم، برای اینکه در واقع فرصت این را داشته باشید که خودتان ببینید. این شخصیتی که سمت چپ تصویر است یک فرشته است، آدم نیست. هم بال دارد؛ فرشتهها در اطراف سایاتنووا زیاد رفتوآمد میکنند. همهٔ موجوداتی که در این فیلم هستند و موهای خاکستریرنگشده دارند همه فرشتهاند، آدم نیستند. گاهی تنها نشانهٔ ظاهریشان که فرشته هستند همین است که موهایشان خاکستریرنگ است. حالا چرا فرشتهها موهایشان خاکستریرنگ است؟ این انتخابی است که پاراجانف کرده. شروع فیلم پر از فرشته است و در جاهای مختلف فیلم شما فرشتهها را میبینید. این صحنهها تقریباً یک بار با رنگ آبی و سفید و یک بار با رنگ قرمز و سیاه در این فیلم هستند؛ حرکات تقریباً همانجاست، لوکیشن همان است، با تفاوتهای جزئی که در صحنهها وجود دارد.
تجربهٔ شخصی دیدن فیلم
بگذارید خاطرهای از آشنایی خودم با این فیلم تعریف کنم. فکر کنم سال ۶۷، ۶۸ بود که در جشنوارهٔ فجر آمد؛ بعد از مرگ پاراجانف بود، اگر اشتباه نکنم. ما معمولاً وقتی یک نفر میمیرد مثلاً فیلمهایش را اینجا نشان میدهند یا زود داستانهایش ترجمه میشود. فکر میکنم وقتی مرد، آثارش را در جشنوارهٔ فیلم فجر مرور کردند. من این فیلم را در جشنواره ندیدم. سال بعد از همان جشنواره در سینما نمایش داده شد. فقط فکر میکنم در سینما عصر جدید در یک سانس این را نشان داد. من با اشتیاق زیاد رفتم و این فیلم را سه بار دیدم.
طبق معمول خودم، اگر فیلمی را تعریفش را شنیده باشم، مثلاً با کنجکاوی، یا مثلاً داستان، شعر، زود به این نتیجه نمیرسم که اگر خوشم نیاید، پس چیز خوبی نیست. واقعیت این است که از این فیلم خیلی خوشم نیامد. اصلاً چه میگویم، نفهمیدم اصلاً. ولی تا سه بار تحمل کردم، رفتم فیلم را دیدم. اینها را به این دلیل میگویم که بد نیست بدانید. همینطور خاطرهٔ دیدن این فیلم تا ابد در ذهن من ماند. نه، دقیقاً اتفاقاً همین صحنهها، این صحنههای قرمز و سیاه، شدیداً در ذهن من انگار اثری گذاشته بود؛ بارها مثلاً یاد این صحنهها میافتادم و همهاش فکر میکردم واقعاً صحنهها همینطور که من دیدم اینگونه بودند؟ ببینید، یک جور زیبایی خاصی در صحنههای این فیلم هست. از نظر اینکه هر جوری که دلش میخواهد آدمها را لباس میپوشاند، میبینید، یک جور حالت سورئال دارند، غیرواقعیاند و صحنهها مثل نقاشیاند. در صحنهای که همین الان متوقف کردم، دو تا طاووس روی پنجره گذاشته؛ چیزی که معلوم نیست، مثلاً شاید نوعی قالی یا فرش باشد، آن زیر هست؛ یک کمانچه و کتاب اینجاست، با نوعی لباسپوشیدن مخصوص، و در را هم اگر دقت کنید کمی جلوتر است. یعنی اینکه هر چیزی که دلش میخواهد، هر چقدر غیرواقعی تصویر را تولید میکند، نتیجهاش این است که تصاویر از نظر زیباییشناسی قدرت خاصی در این فیلم دارند. خیلی از تصاویر این فیلم بینهایت قشنگاند، مثل نقاشیاند، نه مثل یک صحنهٔ واقعی زندگی. یک جور به اصطلاح حالت زیبایی آبستره خاصی در صحنههای این فیلم هست.
نمونهٔ بسیار مشخصش برای من این صحنهها بوده؛ این صحنههایی که قرمز و سیاهها هستند، هرچند الان آن صحنههای آبی و سفیدی را که مشابه این هستند بیشتر دوست دارم. ولی تجربهٔ من با این فیلم این بود که چند سال گذشت و آن زمان اینگونه نبود که مثلاً کنار خیابان دیویدی رنگیرنگیها را پیدا کنید. دسترسی به این فیلم نداشتم. بسیار مشتاق بودم که یک بار دیگر این صحنهها را ببینم، برای اینکه بسیار قشنگاند. آن قاب، قبلاً در آن صحنههای آبی، سر جایش است و آن مجسمهٔ فرشتهٔ طلایی آن تو میچرخد. در این صحنهها فرشته دارد میچرخد ولی قاب انگار وصل به آن پشتش نیست. یک جور حرکت خاصی دارد که مثلاً حس عدم تعادلی به وجود میآورد.
چیزی که مرا در ابتدا به این فیلم علاقهمند کرد زیبایی تصویری فیلم بود، نه اینکه سمبولیسم دارد و چه میخواهد بگوید. من هیچچیز از این فیلم نفهمیدم به غیر از اینکه این صحنهها به نظرم هنوز هم فوقالعاده صحنههای قشنگ و زیبایی هستند. من اصلاً پاراجانف را اینگونه شناختم که متنی دربارهٔ او خواندم، دربارهٔ فیلم سومش، افسانهٔ قلعهٔ سورام؛ چند تا عکس چاپ شده بود، طبق معمول. عکسها بینهایت عکسهای زیبایی بودند. و این ویژگی کارهای پاراجانف است که حداقل هر فیلمش ۱۰۰ تا ۲۰۰ تا عکس خیلی زیبا دارد. اگر شما ندانید که این داستانی وجود ندارد و فکر کنید که این همه عکس بهطور طبیعی در فیلم به وجود آمدهاند، که اصلاً باورکردنی نیست، خیلی چیز جالبی است. در واقع مثل اینکه بسیاری از صحنههایی که پاراجانف میسازد به یک کمپوزیسیون ایدهآلی میرسد که آن عکس خیلی زیبا است؛ همهچیز، حرکتهایی انجام میشود و جایی به چیز خیلی قشنگی میرسد و بعد مثلاً کات میشود به تصویر بعدی.
جمعبندی مقدمه و توصیهٔ تماشا
تصاویر نوعی زیبایی برای خودشان دارند؛ اگر سراغ قبل و بعدشان نخواهید بروید، خود تصاویر زیبایی خاصی دارند. فکر میکنم به اندازهٔ کافی دربارهٔ فیلم مقدمه گفتم که از دیدنش خیلی ناراحت نشوید.
در صحنهای که آخرش دیدید، این شخصیت، که در واقع شخصیت نیست و موجودی نمادین است، یک بار دیگر در صحنهای که داشتید میدیدید ظاهر میشود. دوباره در این صحنه آن دو شخصیتی را که در آن صحنهٔ قبل دیدید میبینید. این نکتهٔ بسیار مهمی است: نمادهای این فیلم ربط چندانی به فرهنگ ارمنی و این حرفها ندارند. بسیاری از نمادهای این فیلم را پاراجانف در همین فیلم بهنوعی میسازد. یعنی این زن و مرد در این فیلم نماد چیزی میشوند که در آن صحنهٔ قبل اگر فهمیده باشید، حالا اینجا میفهمید که ظاهر شدن دوبارهشان یعنی چه. میدانید منظورم چیست؟ خیلی اشیا در این فیلم هستند که نمیدانم به چه دلیلی سمبل چیزی فرض شدهاند، ولی در خود فیلم این سمبل ساخته شده. یعنی اول یک بار شما این را دیدهاید. مثلاً آن توپی که فرض کنید آنجا دارد قل میخورد، دست مردم است، توپهای طلایی نسبتاً بزرگ. اگر فیلم را خوب نگاه کنید، در خود این فیلم باید تقریباً بفهمید که این توپ نشانهٔ چیست.
میتوان این فیلم را بهنوعی اسلایدشو با المانهای متحرک نامید؛ یعنی آن حالت دینامیک فیلم را ندارد. صحنههایی را یک بار میبینید و یک بار دیگر هم همان حالت را دارد.