سخنران بحث نقد ادبی و هنری را با این پرسش آغاز میکند که نقد هنری با ایدههایی که از یونگ گرفتهاند چه وضعی پیدا میکند و این نقد با نقد بر پایهٔ نظریهٔ فروید چه تفاوتی دارد. او میخواهد دربارهٔ این هم صحبت کند که معنی فهمیدنِ یک اثر هنری چیست. چون قرار است نخستین اثر مورد بحث فیلم رنگ انارِ پاراجانف باشد، پیش از دیدن آن مقدمهای هم دربارهٔ فیلم میگوید.
چرا روانکاوی دربارهٔ هنر حرف دارد
اثر هنری یکی از محصولات انسان است و او میگوید برخلاف مکالمهٔ روزمره یا عمل اجتماعیِ قراردادی، بسیار بیشتر میتواند به لایههای ناخودآگاه و عاطفی مربوط باشد. تأکید میکند که نمیخواهد بگوید هر اثر هنری چنین است؛ بعضی آثار، که شاید نشود چندان نام هنر بر آنها گذاشت، تا حدود زیادی از خودآگاهی برخاستهاند.
دلیلش این است که هرچه هنرمندتر باشد بیشتر از الهام استفاده میکند و در لحظهٔ الهام چندان خودآگاه نیست. هنرمندان غالباً نمیدانند اثرشان چه معنایی دارد و گاهی منتقدی حرف بهتری از خود هنرمند میزند؛ پس باید انتظار داشت که روانکاوی دربارهٔ آثار هنری حرفهای زیادی داشته باشد.
به گفتهٔ او فروید عمدتاً دربارهٔ ناخودآگاه شخصی صحبت میکند و یونگ چیزی اضافه میکند بیآنکه ناخودآگاه شخصی را حذف کند. سمبولیسم فروید بیشتر شخصی و سمبولیسم یونگ بیشتر جهانی است، و ناخودآگاه جمعی میتواند منشأ سمبولیسم باشد؛ ولی برای استفاده از ایدهٔ یونگ لازم نیست ایدههای فروید را کنار گذاشت. کار عملی روانکاوی در تحلیل اثر این است که بخشهای خودآگاه را از بخشهایی که از ناخودآگاه خود هنرمند یا از ناخودآگاه جمعی آمده جدا کند.
در نقد کامل باید ایدههای خودآگاه هنرمند را فهمید، سپس جای ناخودآگاه شخصی را تشخیص داد و بعد دخالت ناخودآگاه جمعی را. بر اساس مدل یونگی، این لایهها همیشه در رفتار انسان نفوذ دارند و سهمشان متفاوت است. به گفتهٔ او هیچوقت خودآگاهی دخالت بسیار زیادی ندارد و او فکر میکند شاید بشود اثری ۹۹٪ ناخودآگاه و ۱٪ خودآگاه باشد؛ در رفتار روزمره هم نقش خودآگاهی عمده نیست، به دلیل تصور یونگی از خودآگاه بهعنوان جزیرهای در میان اقیانوس ناخودآگاهی.
طیف آثار از سفارشی تا الهامی
برای آثار آگاهانه، رئالیسم سوسیالیستی را مثال میزند: جنبشی پس از انقلاب اکتبر با اصولی مشخص که دولت از آن پشتیبانی میکرد. به آیزنشتاین سفارش داده شد دربارهٔ قیام اودسا در ۱۹۰۵ فیلم بسازد و حاصلش رزمناو پوتمکین شد. به نظر میآید در چنین اثری خودآگاهی نقش بسیار دارد، و او میگوید در سینمای آمریکا هم فیلم سفارشی بسیار بوده است.
در برابر آن، فیلمی است که کارگردانی بدون هیچ سفارشی و در اثر الهامی ساخته که برای خود او هم چندان روشن نیست. او از مقالهای از آنتونیونی یاد میکند و به گمان خود، که مطمئن نیست، اولین ایدهٔ فیلمی که هیچوقت نساخت تصویر دو زن بود که در جادهای میروند و چند اسب؛ خود آنتونیونی نمیدانست آن دو زن کیاند. در فیلم کلوزو دربارهٔ پیکاسو هم میبیند که او هنگام کشیدن تابلو مدام آن را تغییر میدهد. او میخواهد این طیف را مطرح کند، از الهامهای مبهم تا آثار سفارشی که موضوعشان مشخص است.
هنر شوروی و فشار بر هنرمندان
او میگوید رئالیسم سوسیالیستی فقط محتوایی نبود و از نظر فرم هم قواعد داشت و مراقبت میشد هنرمندان از آن دور نشوند. هنرمند کسی است که نمیشود برایش قاعده و موضوع تعیین کرد، و هنرمند اصیل تکنیکهای تازه خلق میکند؛ بنابراین هنرمندان پیشروی شوروی تقریباً بلااستثنا با ادارات دولتی مشکل پیدا کردند و اکثرشان تلف شدند. با این همه به گفتهٔ او، که سمپاتی خود را نسبت به هنر شوروی ابراز میکند، به دلیل دولتیبودن تولید، تهیهکننده و سرمایهگذار مزاحمشان نبودند و به گمانش آثار هنرمندان بزرگ بلوک شرق بیش از جامعهٔ سرمایهداری آمریکا ظهور کرد.
او میگوید رنگ انار دربارهٔ زندگی سایاتنووا است، ولی پاراجانف در آن رنج عمیق شخصی خودش را بیان میکند و بین وضع سایاتنووا و خودش قرابتی بوده است. پاراجانف و تارکوفسکی، دو فیلمساز معاصر، تقریباً همزمان دو فیلم مشابه ساختند و بر رنج هنرمند در جامعهای تأکید کردند که برای هنرمند ساخته نشده؛ آندری روبلوف صریحتر است و به گمان او تارکوفسکی آنجا آگاهانهتر رنج خودش را بیان کرده است. پاراجانف پس از رنگ انار ۱۵ سال در سیبری کار اجباری کرد و تارکوفسکی ممنوعالفیلمسازی شد تا زمانی که قبول کرد فیلمی سفارشی بسازد.
از دیدگاه ایدئولوژی کمونیستی، هر جور سخنگفتن از خود انحراف بورژوایی بود و هنرمند خوب کسی بود که درد طبقهٔ کارگر را همانگونه که حزب میگفت نشان بدهد. او میگوید حتی شوستاکوویچ و آیزنشتاین، که کمونیست بودند، مشکل پیدا کردند، و به گمانش کمتر فیلمی در تاریخ سینما پیدا میشود که تا این حد مسیحی باشد. او ۱۵ سال زندانیشدن پاراجانف را بهنوعی بدیهی میداند و ساختن این فیلم را در آن نظام بدیهی جرم میخواند، هرچند علت زندانیشدنش مطمئناً اتهامهای دیگری بود.
ژانر و ناخودآگاه جمعی در هالیوود
پارامتری که میزان تأثیر خودآگاهی را نشان میدهد، به گفتهٔ او، میزان سفارشیبودن اثر است. قواعد هالیوود را میزان استقبال مردم تعیین میکند نه ایدئولوژی؛ هالیوود مثل کارخانهای است که اثر میفرستد، فیدبک میگیرد و آنچه پذیرفته شده را تقویت میکند. بنابراین انتظار میرود اثری که مورد توجه جمع بزرگی است ویژگیهای مشترک آنها را تحریک کرده باشد.
کار شخصی، مثل کار تارکوفسکی یا شاعرانی که برای بیان درون خود شعر میگویند، انتظار توجه همهٔ جامعه را ندارد. ولی قواعد ژانرها به شخصیتهای اسطورهای که در ناخودآگاه جمعی همهٔ انسانها هستند نزدیک میشود، مثل جیمز باند یا قهرمان وسترن، و کارتونهای دیزنی جای بسیار دارد با ایدههای یونگ تحلیل شود. وقتی چیزی در سراسر دنیا پرفروش میشود، این معمولاً نشانهٔ عناصر جمعی است و نباید ناخودآگاه شخصی هنرمند را در آن بسیار پررنگ دید.
چرا سینما بیش از هنرهای دیگر نقد روانکاوانه برمیدارد
دلیل اول این است که تولید فیلم، یعنی تصویر متحرک و داستانگویی با تصویر، شبیهترین کار هنری به رؤیادیدن است. تصویر دو زن در جادهٔ مهآلود که به آنتونیونی نسبت داده بود میتواند از همان جایی آمده باشد که رؤیاها میآیند. شاعر با واژه کار میکند و نزدیکشدن به زبان یعنی دور شدن از منبع ناخودآگاهی، مگر اینکه از لکان استفاده شود.
دلیل دوم این است که سینما با توده مردم سروکار دارد و میان هنر و صنعت است، و کمتر فیلمی را میبینید که فیلمساز در فکر برگشت سرمایه نبوده باشد. به همین دلیل در سینما ژانر وسترن هست و در شعر نمیتوان چیزی مثل آن پیدا کرد؛ فیلمهای پرفروش بازسازی میشوند و این ویژگی سینما را به ناخودآگاه جمعی نزدیک میکند.
سینما خودش هنری جمعی است: فیلمبردار مهمی مثل استرارو مهر خودش را میکوبد، هنرپیشه سبک خودش را دارد و در هالیوود گاهی تهیهکننده هم پای میز تدوین مینشیند. به گفتهٔ او مؤلف فیلم یک انسان نیست، مجموعهای از انسانهاست که همدیگر را خنثی میکنند، و اثر مثل سنگی است که در رودخانه غلت خورده و تیزیهای ناخودآگاه شخصیاش گرفته شده. فیلم را شبیهترین چیز مدرن به کارهای فولکلوریک میداند.
او تصور میکند بهترین نوع اثر برای بحث سینماست، به دلیل اینکه تا همین حد از روانکاوی یونگی را متوجه شدهاند و هنوز از لکان نگفتهاند؛ پس از آن داستان است، و نمایشنامه و شعر، که خودآگاهی یا واژه در آنها نقش بیشتری دارد، پایینتر میآیند. به همین دلیل مقدمهٔ او این است که سینما بیشتر از هر هنر دیگر قابل نقد روانکاوانه است.
قصد مؤلف و فهمیدن اثر هنری
یکی از بحثهای مرکزی نظریهٔ ادبی نقش مؤلف و قصد او در فهم آثار هنری است؛ مؤلف یعنی پدیدآورندهٔ اثر. بهطور کلاسیک تصور عمومی این است که منتقد، بهعنوان مخاطب اثر هنری، وقتی اثر را خوب فهمیده که قصد مؤلف را فهمیده باشد؛ مثلاً بفهمد نقاش چرا اینجا از رنگ زرد استفاده کرده و چه حسی را میخواسته منتقل کند. او این ایده را طبیعی میداند چون هنرمند با اثر هنری چیزی را بیان میکند و تقریباً همیشه مخاطبی فرضی در ذهنش هست.
او فهمیدن اثر را با فهمیدن سخن مقایسه میکند: حرف طرف را وقتی فهمیدهام که معنایی که پدید میآید به آنچه در ذهن او بوده نزدیک باشد. کسی که میگوید فهمیدن اثر هنری چیز دیگری است، باید نشان بدهد در طیف میان مکالمهٔ معمولی و شعر پیچیده از کجا به بعد معنا عوض میشود.
سپس میگوید فضای عمومی نظریهٔ جدید این است که فهمیدن اثر کشف قصد مؤلف نیست؛ اثر وقتی از هنرمند صادر شد دیگر به او مربوط نیست و معنایی که مخاطب نسبت میدهد همانقدر معتبر است. او دو نظریهٔ متضاد را مطرح میکند و قدرت و ضعف هر کدام را میگوید. قدرت نظریهٔ قصد مؤلف را در این میداند که فهمیدن اثر را به همان معنای فهمیدن کلام معمولی تعریف میکند، و میگوید اگر معنی کلام کسی از منظورش جدا شود، مثلاً کسی که گفته «برو یک طناب بخر» را کسی به خفهکردن تعبیر کند، اوضاع بد میشود.
طرفداران قصد مؤلف هنر را شیوهٔ ارتباط میدانند، مثل فرستادن پیام در یک کانال مخابراتی که باید کد و دیکد شود؛ اگر هنرمند اثر تراژیکی بسازد ولی خندهتان بگیرد، سوءفهمی پدید آمده. میگویند وقتی اولین بار یک حلقه فیلم از چین در فرانسه نمایش داده شد و مردم غذاخوردن چینیها را با دو چوب دیدند، از خنده ریسه رفتند، ولی با توضیح دیگر نخندیدند. مثال آفتاب و آفتابه در شعر آدمی انگلیسیزبان و معنای خاص شب در شعر نیما را هم برای اهمیت مؤلف میآورد.
مرگ مؤلف، نقد و مثال هامون
طرفداران فهم اثر بهمثابهٔ رسیدن به قصد هنرمند، به گفتهٔ او، اکنون در اقلیت محضاند و شاید مهمترین مدافع این نظر Hirsch باشد. او Roland Barthes و اثر «مرگ مؤلف» او را نام میبرد و Foucault و مقالهٔ «مؤلف چیست؟» را هم میآورد.
طبق این نظریه مخاطب خودش معنا را خلق میکند و مؤلف نمیتواند به کسی بگوید تو منظور مرا نفهمیدی. او از سوی مخالفان این نظریه نقل میکند، و خودش آن را ایراد نه، تهمت میخواند، که این نظریه به یک دلیل صنفی طرفدار دارد: خیال منتقد را راحت میکند و او را از التهاب اینکه مؤلف بیاید و بگوید این نقد چرند است نجات میدهد.
مثالش فیلم هامون است. او میگوید نقدهایی که در سال ۶۸ نوشته شد چرندیات بود؛ به یادش یکی آن را تمثیلی از هفت شهر عشق میدانست و سید ابراهیم نبوی بیشتر نقدش را به دیدگاههای کییرکگور اختصاص داد. تا اینکه مصاحبهٔ جهانبخش نورایی با طالبنژاد نخستین نقدی بود که به محتوای فیلم نزدیک بود. او میگوید بنابراین نظریهٔ مرگ مؤلف بهنوعی به این شکل پدید آمده که منتقد را از چنین قضاوتهایی خلاص کند.
پاسخ طرفداران آن نظریه این است که منتقدان بارها معانی زیبایی در اثری کشف کردهاند که مؤلف از آنها بیخبر است و انکارشان میکند. مثالش نقد فلسفی تروفو دربارهٔ پنجرهٔ عقبی است که هیچکاک میگوید روحش از آن خبر نداشته است. او میگوید اگر قصد مؤلف معیار این باشد که تا چه عمقی مجاز به کاوش هستیم، محدودیتهای وحشتناکی پیش میآید.
مقدمهای بر دیدن رنگ انار
او معمولاً به هر کسی که میخواهد فیلم را ببیند میگوید اصلاً از ذهنش بیرون کند که قرار است فیلم ببیند؛ وجه مشترکش با سینما این است که تصاویر متحرکی وجود دارد. فیلم دیالوگ ندارد، اشیا و لوکیشنهایی که در آن میبینید واقعی نیستند و همهچیز به معنایی سمبلیک است. به گفتهٔ او فیلمی که تقریباً همهٔ عناصر و المانهایی که به کار میبرد معنای نمادین داشته باشند تقریباً همین یکی است، و دو فیلم بعدی پاراجانف، به نظر او، بهخاطر آن ۱۵ سال آن رمق را ندارند. بسیاری از صحنهها مسخرهاند و توصیه میکند ذهنتان را خالی کنید.
موضوع فیلم زندگی سایاتنووا است، شاعر ارمنی قرن هجدهم که به گفتهٔ او، اگر اشتباه نکند، در سنت عاشقها بوده. پاراجانف ۱۰ یا ۱۵ قطعه شعر او را ملاک گرفته تا نه زندگی روزمره بلکه احساسهای او را روایت کند. صحنههای کسالتبار، که شاید پنج دقیقه طول بکشد، را میگذارد تا ملال سایاتنووا به بیننده منتقل شود. فیلم صحنههای مسخره دارد ولی سایاتنووا هیچوقت در آنها نیست و حرکاتش همیشه موزون است؛ و آنچه فیلم میخواهد ترسیم کند رنجی است که او در زندگی میبرد.
او میگوید باور دارد پاراجانف در مصاحبهای راست گفته که میتواند به خودش سفارش بدهد بخوابد و دربارهٔ صحنه خواب ببیند، و همهٔ صحنهها را اینگونه میسازد؛ معمولاً هنرمندان دربارهٔ آثار خود بیشتر دروغ میگویند یا اشتباه میکنند. بنابراین نباید دقیقاً پرسید معنی هر چیز چیست. به گفتهٔ او منطق این فیلم به منطق رؤیا نزدیک است و به گمانش بدون سمبولیسم و رجوع به ناخودآگاه جمعی کسی نمیتواند چیزی از آن بفهمد؛ و غیر از علاقهٔ شخصی، به همین دلیل آن را نخستین اثری که نقد میکنند انتخاب کرده است. او فکر نمیکند آشنایی با فرهنگ ارمنی و گرجی لازم باشد.
او تعریف میکند که این فیلم را در سینما سه بار دید و خیلی از آن خوشش نیامد و اصلاً نفهمید، ولی صحنهها در ذهنش ماند. آنچه در ابتدا او را به فیلم علاقهمند کرد زیبایی تصویری فیلم بود، نه سمبولیسم، و میگوید فکر میکند به اندازهٔ کافی مقدمه گفته که بیننده از دیدنش خیلی ناراحت نشود.
→ متنِ کاملِ این جلسه