او نکاتی تکمیلی دربارهٔ جلسات قبل میگوید: از درونکشیدن و پروجکتکردن شروع میکند، دربارهٔ پروجکت آنیما و سپس پروجکت کودک پس از بچهدار شدن توضیح میدهد، و از نگاه یونگ به ازدواج و از رواندرمانی معاصر میگذرد. بعد به رویای ابتدای فیلم هامون برمیگردد و جذب شدن آنیما در سایه را شرح میدهد. در پایان نگاه یونگی و فرویدی به اثر هنری و شور زندگی در زنان و مردان را میآورد.
متن ویرایششده بر پایهٔ پیادهٔ خودکار گفتار؛ با صوت تطبیق داده نشده.
نکات تکمیلی جلسات قبل
در متون معتبر، دربارهٔ مفاهیمی مثل آنیما، همهجا حرف از پروجکتکردن است. اگر دیده باشید، خیلی جاها وقتی از آنیما صحبت میکنند بعضیها از اصطلاح «زن درون» استفاده میکنند: یعنی مردی در درونش زنی دارد زندگی میکند و همینطور در درون زنی مردی زندگی میکند؛ اینکه ما یکجور خصلتهای دوگانه داریم. حالا عیناً اگر شنیده باشید همین اصطلاح را دربارهٔ کودک هم به کار میبرند؛ حرف از «کودک درون» است، با اصطلاحاتی کمی فرویدیتر؛ مثلاً حالا این متداول نیست ولی شاید بشود به اصطلاح فرویدی از «والد درون» هم صحبت کرد. این مسئلهٔ درونکشیدن و بعد پروجکت کردن مسئلهای است که در روانکاوی خیلی متداول است که دربارهٔ چنین چیزهایی صحبت میکنند: من والد خودم را بهنوعی درونی میکنم؛ ممکن است والد من دیگر در زندگیام وجود نداشته باشد ولی در درونم واقعاً صحبت میکنم؛ اینکه همین فرامینِ آنها بهنوعی تأثیرشان در من هست. خیلی وقتها حساس میشوم به تغییر لحنهایی که بعضی آدمها موقع حرفزدن دارند؛ چیزهایی که دقیقاً مشخصهٔ به اصطلاح والدش میآید: اصلاً با لحنی دیگر کسی میگوید و جاهایی بهشدت مثلاً لحن کودکانه میشود. یعنی در نحوهٔ حرفزدن یک آدم؛ واقعیتش این است که انگار مجموعهای از شخصیتها در درون ما زندگی میکنند که فرایند فردانیت به یک معنایی جمعکردن همهٔ این پراکندگیها و به اصطلاح یککاسه شدن و متحد شدن در درون آدم است. خیلی وقتها دربارهٔ احتمالاً این بیماری چندشخصیتی شنیدهاید که بعضیها بهطور اغراقآمیزی با یک شخصیتی کارهایی میکنند و با شخصیت دیگر یادشان نمیآید که آن شخصیت دیگرشان این کارها را کرده یا نه؛ من حقیقتش خیلی نمیدانم از نظر پزشکی آن مسئله چقدر تخطی شده است یا حالت داستانی دارد؛ بیشترش را در ادبیات و سینما میبینید که بهطور حاد آدمها چندشخصیتیاند و خیلی حالت داستانی پیدا میکند؛ واقعاً طرف چند آدم است. نمونهٔ خیلی قدیمیاش همان داستان معروف دکتر جکیل و مستر هاید است که پزشکی است که شخصیت شیطانی در درونش هست که شبها میرود جنایت میکند و برمیگردد؛ صبحها مثلاً دکتر جکیل آدم خوبی است. اینکه اینها دیگر واقعاً در این حد است یا حالتهای داستانسرایی دارد؛ در ادبیات این داستان خیلی معروف «سیبل» هست که ادعا این است که از روی چیزِ مستندشدهای از شخصیت واقعیای که اسناد و مدارکی دربارهاش وجود دارد ساخته شده؛ خیلی حالت حادی است: دو تا شخصیت هم نیست، تعداد زیادی شخصیت در درون یک آدم زندگی میکنند. از روی این داستان هم فیلم معروفی ساخته شده که احتمالاً شاید شهرت داستان بیشتر بعد از ساختهشدن فیلم باشد؛ به اصطلاح داستان مطرح شد؛ در جوانان هم ترجمه شده، داستانش به فارسی ترجمه شده و فیلمش هم فکر میکنم دوبله شده؛ فیلمی به همین اسم «سیبل» که اتفاقاً هنرپیشهٔ اولش هم خانم بود. بازیگرِ «فیلم بدون دخترم هرگز» کی بود؟ خانم، اسمش چی بود؟ عذرخواهی، اگر اشتباه نکنم شاید در همین یک بار اسکار گرفته باشد، شاید برای «سیبل» بوده؛ یادم نیست. به هر حال فیلمی مثلاً روانکاوانه است که قرار است ما را با این پدیدهٔ چندشخصیتی بودن و عواملی که باعث شده این آدم چندشخصیتی شود کمی آشنا کند. من معمولاً وقتی اسم آدمی میآید و حرف میزنم اصلاً حواسم پرت میشود. ولی به هر حال فیلم خوبی هم ساختهاند؛ من داستانش را دیدم، کامل نخواندم و فیلمش به نظرم فیلم خوبی است؛ حالا شاید داستان بهتر باشد یا نمیتوانم بررسی کنم.
چندشخصیتیبودن آدم نرمال
اینکه این پدیده حالا به این شدت واقعیت دارد، نمیدانم؛ ولی آدم عادی هم اصولاً به یک معنا چندشخصیتی است و فرقش با آدم بیمار و غیرعادی این است که این شخصیتها حول نقطهٔ تعادلهایی خیلی نزدیک به هم قرار دارند و چنین نیست که کاملاً از خودآگاهی فرد خارج شده باشد. به هر حال آدمی که در درونش کودک زندگی میکند، والد زندگی میکند، بالغ، مثلاً تحت تأثیر این بخش، گاهی سایه مثلاً بر او غلبه کرده؛ همهٔ ما بهنوعی انگیزههای متعارضی داریم؛ بنابراین میتوانیم در یک آدم تشخیص بدهیم که این مثلاً وقتی والدش بر او غلبه میکند چنین حرف میزند؛ کمی حرفهایش اصلاً محتوایش هم فرق میکند. کما اینکه در همین آثار یونگی خود یونگ و پیروانش میخوانید که مثلاً حرف از این میزند که وقتی آنیمای یک زن صحبت میکند، وقتی آنیمای یک مرد عکسالعمل نشان میدهد؛ یعنی انگار واقعاً زنی در درون این مرد هست و دارد نسبت به واقعیتهایی که در آن موقعیتها پیش میآید عکسالعمل نشان میدهد. آنجا عکسالعملش ممکن است خیلی زنانه باشد در حالی که جای دیگری رفتار دیگری از خودش نشان میدهد. به هر حال این اصطلاحاتی مثل کودک درون یا زن درون خیلی معتبرند و در تمام نهضتهای روانکاوی، مکتبهای مختلف، چنین حرفهایی میزنند. این تأثیری است که ما از جهان خارج میپذیریم؛ و یونگ بیشتر، در واقع حرف نوِ او، این است که ما کار برعکس هم انجام میدهیم: یعنی چیزهایی که در درون هست را پروجکت میکنیم در دنیا و ممکن است به هر طریق سعی کنیم چیزی مشابه پیدا کنیم؛ مثلاً اگر من آنیمایی با فرمی خاص دارم، حالا از مادرم گرفتهام یا از فرهنگم گرفتهام و ویژگیهایی پیدا کرده، دنبال زنی با این ویژگیها میگردم. اگر پیدا نکنم هم آنیمایم را پروجکت میکنم؛ فرض میکنم این زنی که الان در مقابل من است این ویژگیها را دارد. بعداً ممکن است آدمِ واقعبینی باشم و بعد از مدتی دچار سرخوردگی شوم و متوجه شوم آن زنی که من این آنیما را در او پروجکت کردم آن ویژگیهایی را که در او دیدم ندارد؛ یا ممکن است آدمی باشم که راحت بتوانم از دست آگاهیهای خودم خلاص شوم و خودم را فریب بدهم؛ یا بدترین حالتش این است که کسی آن زن را سعی کند در قالبی که دارد بگنجاند؛ اولاً که جا نمیشود؛ با فشار تبدیلش کند به آن چیزی که خودش دلش میخواهد. این حرفهایی که دارم میزنم خیلی فکر میکنم خوب در آن کتاب، کتابی که معرفی کردند، «یار پنهان» وجود دارد: مثلاً دربارهٔ همین حالت خفهکردنی که پروجکت آنیما میتواند دربارهٔ زنی ایجاد کند؛ یعنی مردی میخواهد این زن چنین باشد؛ حالا ممکن است هیچ شباهتی هم نداشته باشد؛ چون فرض کرده که این چنین است، این باید اصلاً چنین رفتار کند؛ در واقع انعطافناپذیریِ آن آنیما در برابر واقعیت خیلی کم است. این اصطلاحات را هم میخواهم بگویم؛ من دقیقاً صحبتی کردم. سؤالی که شاید خودم هم یک موقعی، اوایل، برایم واقعاً مطرح بود: خلاصه وقتی داریم حرف از آنیما میزنیم، حرف از پروجکت آنیما میزنیم، حالت مطلوب چیست؟ قرار است چه اتفاقی بیفتد؟ مطلوب این است که مردی زنی در درون خودش داشته باشد؟ وقتی این پروجکشن انجام میشود معنایش چیست؟ یعنی این مرد رفتارهای مرد و زن را در هم بیامیزد؟ یک تجربهٔ واقعی که آدم بعداً هم از زندگی میتواند بگیرد این است که وقتی مردی ازدواج میکند قسمتهای مردانهاش زیاد میشود. اگر آنیمایش تقویت شده، یعنی زنِ درونش، مثلاً باید هم رفتارهای زنانه داشته باشد هم رفتارهای مردانه. اتفاقاً اگر آن کتاب «یار پنهان» را خوانده باشید، آن رفتارهای ناهنجاری که مردی در حالت تسلط آنیمای خودش از خودش بروز میدهد — مثلاً قهر میکند، رفتارهای احساساتی نامعقول از خودش بروز میدهد — به نظر میآید با عاشق شدن و پروجکت کردن آنیما و نمیدانم ازدواج کردن از بین میرود؛ مردها انگار قسمتهای مردانهشان تقویت میشود؛ ببینید، اینجا به نظر من به هر حال باید تکلیف خودمان را روشن کنیم: قرار است مردی زنی در درون خودش داشته باشد و این زن را مثلاً تقویت کند؛ بنابراین رفتارهای مردانه و زنانه را در هم داشته باشد یا نه؟ دقیقاً اشاره کردم و میخواهم تأکید کنم که به نظر من وضعیت طبیعی این است که شما با پروجکت کردن آنیما در جای مناسب و اجازه دادن به اینکه آن کسی که آنیما بر او پروجکت شده یا آنیموس بر او پروجکت شده در شکل دادن به آنیمای شما دخالت کند: یعنی به جای اینکه شما قالبی برای آنیما ساختید و او را در آن بگنجانید، برعکس.
آنیما و تأثیر رابطه
مردی که به معنای واقعی کلمه عاشق زنی میشود بهنوعی تحت تأثیر آن زن، حالا آنیمایش میتواند تغییر کند؛ اگر واقعاً این علاقه، علاقهٔ واقعی باشد و پروجکشن جای مطلوبی انجام شده باشد، اتفاقی که میافتد این است که آن کسی که پیدا شده فیتِ این آنیماست و بعد با تغییر نگرشها و عمیق شدن علاقه و بینش مرد نسبت به زن، آنیمایش همزمان با این روند رشد میکند. دقیقاً نکتهٔ این است: چرا مردها که سال مردانه پیدا میکنند و در زندگیشان بهنوعی زندگی مطلوبتری پیدا میکنند، اختلالهایی که مربوط به رفتارهای نابهنجار آنیما در درونشان است کم میشود؟ برای اینکه توانستهاند این آنیما را جایی مناسب پروجکت کنند. یعنی تا وقتی که مرد این فعلوانفعال را انجام ندهد احتمال اینکه آن زن در درونش بماند و دچار نابهنجاری بشود هست؛ وقتی نابهنجاری برطرف میشود که اولاً با زنی واقعی تطبیق پیدا کند، بنابراین چیزهای به اصطلاح غیرعادی به او اضافه نمیشود. تا وقتی که مثلاً فرض کنید مردی اصلاً زنی در عمرش ندیده، در جنگلی زندگی میکند، در جزیرهای دورافتاده بزرگ شده، این آنیمایش چون سیگنالهای واقعی از جهان خارج نمیآید ممکن است اصلاً به چیزهای عجیبوغریبی تبدیل بشود. کمکم به قول به اصطلاح فرویدی میتواند تسلیم بشود: یعنی عشق مثلاً به موجودی مثل زن میتواند تبدیل بشود به عشق به طبیعت یا هر چیز دیگری. این روند تسلیم هم روند بدی نیست؛ نمیخواهم بگویم اینجا؛ ولی به هر حال ممکن است آنیما شکل عجیبوغریبی پیدا کند که اصلاً دیگر معادل بیرونی نداشته باشد و دچار اختلال شود؛ یا آدمی که آنیمای غیرعادی، غیرواقعی برای خودش ساخته. میخواهم بگویم این اظهارنظری که دارم میکنم، تأکیدم این است که احساس میکنم نظرِ همه نیست؛ برای همین پیوسته از قول خودم دارم میگویم؛ نمیتوانم آمار بدهم که چه کسانی چنین نگاه میکنند و چه کسانی یکجور دیگری. ولی فکر میکنم این دیدگاه درست نیست: من قرار نیست آن زن درونم را در درون خودم بهنوعی نگه دارم و اجازهٔ فعالیتهای مستقل به او بدهم؛ اجازه بدهم در رفتارهای مثلاً بیرونی من کاملاً تأثیر بگذارد که معمولاً تأثیرهایش منفی است؛ همانطور که آنیموسی که در درون زنی دارد فعالیت میکند بدون اینکه پروجکت شده و واقعی شده باشد همین اختلالها را ایجاد میکند. مثلاً در آن کتاب، بهترین قسمتهای آن کتاب این شرح جالبی است که از تسلط آنیموس در یک زن و آنیما در یک مرد دارد صحبت میکند؛ توصیفهای قشنگی و مثالهای خوبی دارد؛ آنقدر مثال دارد که واقعاً در آدمی معمولی در اطراف خودتان ممکن است این اختلالها را بهوضوح ببینید: مردهایی که بلافاصله مثلاً عکسالعملهای خیلی احساسی نشان میدهند؛ آدمهاییاند که خیلی رویشان حساب نمیشود؛ و بهاضافهٔ اینکه حالتهای خیلی خیلی حادِ تظاهرات آنیما در مرد که حتی منجر اصلاً به اختلالهایی مثل همجنسگرایی میشود: یعنی مردی که شخصیتش اصولاً زنانه است؛ انگار قسمت اصلی، بهنوعی انگار ایگوش، دارد جذب آنیمایش میشود؛ میرود خودش را بیشتر به صورت آن آنیما میبیند یا میخواهد ببیند، تا آن چیزِ خودِ واقعیاش را. به هر حال اظهار نظرِ من — که امیدوارم اکثریت چنین نگاه کنند — این است که حالت سالمِ برخورد با آنیما این است که آنیمای خودم را در بیرون، در محمل مناسبی پروجکت میکنم؛ بعد آنیمای من حالت واقعی پیدا میکند و شروع میکند به رشد کردن، با تعمیق رابطهٔ من با زنی، تعمیق نگرش من نسبت به زنی که پر از چیزهای ناشناخته است و قبل از رابطهٔ عمیق نمیتوانم آنها را بشناسم. اینها همه، اگر من پذیرفته باشم که این زن انگار آنیمای من است، حالا به جای پروجکشنِ صرف آن مسیر برگشتی طی میشود؛ بهنوعی آشنا میشوم با دنیای زنانه، نه اینکه دستدادهٔ زنانه پیدا کنم. اصطلاحی که یونگ به کار میبرد همین است: در صلح زندگی کردن با زنی درونم. یعنی من احساسات خیلی لطیف و مثلاً شاعرانه — که نتیجهٔ فعالیت آنیماست — را پیدا میکنم و اینها در کنترل من هستند و بهنوعی معطوف به واقعیتی هستند؛ حالت بیمارگونه پیدا نمیکنند. این روند رشد آنیماست، روند سالمسازی آنیماست؛ و بنابراین از نظر من، اینگونه که نگاه میکنید، مردی که آنیمای خودش را جای مناسب پروجکت میکند اتفاقاً رفتارش مردانه میشود؛ آن رفتارهای به اصطلاح زنانهٔ نابهنجار و خارج از کنترلی که در درونش بوده در کنترلش درمیآید. ببینید، بگذارید دربارهٔ کودکم صحبت کنم.
پروجکت کردن کودک پس از بچهدار شدن
فکر میکنم چیزی که خیلی دوست دارم بیشتر رویش تأکید کنم و کمتر دیدهام در کتابها دربارهاش صحبت کنند، این مسئلهٔ پروجکت کردن کودک است بعد از بچهدار شدن. اینها تجربهٔ خیلی بدیهی همهٔ آدمهاست: وقتی مردی متأهل میشود، مخصوصاً بعد از به وجود آمدن کودک، هم مرد و هم زن بهشدت از حالتهای بچهگانه دور میشوند؛ آدمهای بالغتری میشوند و مثلاً، نمیدانم چگونه بگویم، دیگر خیلی بازی نمیکنند؛ حالا روزی چند ساعت نمیتوانند فوتبال نگاه کنند و بازی کامپیوتری کنند. یکجور رشد روانی را واقعاً آدم در آنها میبیند که دقیقاً مثل بهنوعی خلع شدن بعضی از رفتارها و تمایلهای کودکانه است. ببینید اولاً این کودک به معنای واقعی کلمه دارد جایی پروجکت میشود؛ این اتفاقی است که دارد میافتد: ببینید من وقتی کودکم فعال است معنایش این است که مثلاً دوست دارم کسی بیاید من را نوازش کند؛ کسی بیاید مثلاً به قول معروف صدقه من؛ اینها چیزهایی است؛ یکجور درخواستهای کودکانه است: میل به بازی دارم، میل به نگهداری شدن دارم؛ هر رفتار کودکانهای که به نظرتان میرسد در نظر بگیرید. حالا اگر من با بچهای سروکارم بیفتد که خیلی هم به او علاقهمندم و کودک من است، خودم عامل همهٔ این رفتارها نسبت به او میشوم؛ یعنی یکجوری دور میشوم؛ ببینید، من وقتی میگویم احتیاج به نوازش دارم، منظورم این نیست که کسی بیاید من را نوازش کند؛ خودم را نوازش میکنم؛ مثلاً هرچه دلم میخواهد بخورم، هر کاری دلم میخواهد، هر وقت دلم میخواهد بخورم؛ اینها وقتی کودکانه است: آدمی اگر ببینید هر وقت دلش میخواهد خوابش میگیرد و میخواهد بخوابد، هر وقت دلش میخواهد غذا میخورد، این رفتارها را از خودش نشان میدهد؛ خودش در واقع به خودش سرویسهای کودکانه میدهد. اگر آدمی در زندگیتان پیدا بشود که همهٔ این سرویسها را با شدت خیلی زیادی نیاز داشته باشد و شما شروع کنید سرویسها را به او بدهید، خیلی مثل اینکه آن سرویس دادن به عنوان والد جای خودش را پیدا میکند؛ کانالهای طبیعی را پیدا کرده. من بهطور طبیعی دنبال این نیستم که به خودم هم همین سرویسها را بدهم. حالا اگر کودک مثلاً مرد یا زنی خیلی فعال باشد سرویس دادن، سرویس گرفتن رقیب کودک میشود. بنابراین همان حالتهایی که من دفعه قبلی صحبتی دربارهاش کردم — اینکه اصلاً پدری ممکن است به معنای واقعی کلمه زنی را انتخاب کرده باشد که حالتهای مادرانه دارد؛ کودکش این زن را انتخاب کرده و انتظار سرویس گرفتن دارد — از آنور بچهای ناخواسته احتمالاً وارد این زندگی شده که نود درصد آن سرویسها را این زن دارد به او میدهد؛ و بنابراین، اینجا، معمولاً مردهایی که چنین خصلتهای کودکانهای دارند و دنبال مامان میگردند، در واقع نه دنبال شریکی برای زندگی خودشان بهعنوان مثلاً یک زن، اصولاً تمایلی به بچهدار شدن ندارند؛ ممکن است حتی فلسفهبافی هم داشته باشند: «اصلاً من نمیدانم چه زندگیای است که من بخواهم یک نفر دیگر را وارد این دنیا کنم؛ من اصلاً حق ندارم یک نفر دیگر را وارد این دنیا بکنم.» آخرش این است که نمیخواهد بچهدار شود؛ حسش را ندارد؛ برای اینکه همهٔ ما میدانیم به هر حال بچه دردسری دارد؛ به هر حال چند سال اول بهشدت احتیاج به مراقبت دارد. کسی که خودش احتیاج به مراقبت دارد طبعاً ناخودآگاه دشمنِ بچهدار شدن است و احساس بدی نسبت به بچهدار شدن دارد. من فکر میکنم در این رابطهٔ آدم با کودک، و اینکه پروجکت شدن کودک میتواند باعث رشد بشود، خیلی چیز واضحی وجود دارد که شاید در آنیما یا آنیموس خیلی واضح نیست: اینجا خیلی یک کودک واقعی پیدا میشود؛ بیرون است. شما شروع میکنید آنور سرویس دادن؛ بنابراین سرویس دادن به خودتان قطع میشود. مثل اینکه آن مجموعه رفتارهایی که معطوف شده به خودتان، هر وقت میخواستید بخوابید، حالا بچه است که هر وقت میخواهد باید بخوابد؛ بچه است که هر وقت میخواهد باید غذا بخورد؛ پدر و مادر ممکن است هشت ساعت وقت خوابشان کم و زیاد بشود، عقب و جلو برود و غذا خوردنشان به دلیل اینکه بچه اولویت دارد. این حالت اولویت دادن به کودک نتیجهاش این است که کودک درونم پروجکت میشود. ببینید اینجا اتفاقی که میافتد این است. قبلاً اشاره کردم؛ من احساس میکنم آن اشارهها شاید کافی نباشد؛ موضوع مهمتر از این است که بخواهم به دلیل یک فیلم به اندازه مثلاً سی ثانیه چیزی بگویم و رد شوم؛ فکر کردم بد هم نیست بیشتر بگویم.
کودک کشتهشده و خشونت
سری آدمهایی هستند که اصلاً کودک ندارند؛ کودکشان احتمالاً توسط مادر، توسط والد، کشته شده. نمیدانم، حالا سعی کنم توصیف کنم: آدمهای بسیار خشن. مردی را در نظر بگیرید که فوقالعاده رفتارش خشن است، نسبت به بچهها که همه حالت ملاطفت دارند؛ اصلاً ممکن است پدر و مادرهایی باشند، مثلاً پدرهایی که بچهها را تنبیههای بدنی خیلی شدید میکنند. معمولاً آدمهایی که والدشان با کودک درونشان چنین کرده، خودمان در درونمان آن رفتارها را با کودک درون خودمان ادامه میدهیم و بعداً هم احتمالاً این را پروجکت میکنیم؛ آن رفتار را با کودک: یعنی اگر والد خیلی سختگیرانه با کودک برخورد کرده باشد، مثلاً پدر و مادری را در نظر بگیرید که از سن ششماهگی بچه باید سر وقتی بخوابد، سر وقتی غذا بخورد، اگر نه، دیگر وقت خواب گذشت؛ آدمی که چنین بزرگ شود خودش هم با کودک خودش همینگونه رفتار میکند؛ یعنی خودش بهطور ظالمانه رفتار میکند و طبعاً نسبت به کودک بیرون هم همین رفتار را احتمالاً ادامه میدهد. آدمهایی که کودکشان خیلی تحت فشار قرار گرفته و نابود شده اصلاً آدمهای سالمی نیستند. یعنی میخواهم بگویم این مسئلهٔ پروجکت شدن کودک در بیرون معنایش نابود شدن کودک نیست؛ اتفاقاً روحیهٔ مردی که مثلاً بچهدار شده و از کودکش مراقبت میکند یا زنی که این کار را میکند بهشدت لطیف میشود؛ خودش دیگر رفتارهای کودکانه ندارد ولی آن حالت خشونت اصلاً در وجودش نیست؛ اتفاقاً آن حالتهای خشونت دارد زیاد از بین میرود: یعنی ممکن است آدمی که دچار این اختلالهاست اگر بچهدار بشود و رفتار مناسبی با بچهاش بکند کلی از نظر روانی بهره ببرد. ببینید، چیزی که میخواهم اینجا بگویم شباهت با آن مسئلهٔ آنیما یا آنیموس است: من کودک را وقتی در بیرون پروجکت میکنم بهنوعی از جاهایی دارد تقویت میشود؛ درک من از کودک دارد تقویت میشود؛ اگر کودک الان به حالت اختلالآمیزی در درون ما وجود دارد بعداً انگار جایگاه خودش را پیدا کرده. آنیما هم دقیقاً همین حالت را دارد: پروجکت شدن مناسب آنیما باعث رشد میشود؛ آنیما را نه تنها از بین نمیبرد، بلکه یکجوری شکوفا میکند ولی تحت کنترل قرار میگیرد؛ آن حالتهای اختلال از بین میرود. اینها ویژگیهایی است که ما در دنیا، در زندگیمان، برای همان طی کردن فرایند فردانیت خیلی مهم است که بتوانیم این کارها را انجام بدهیم. حالا او همیشه تأکیدش این است که لزومی ندارد این پروجکشنها حتماً انجام شوند: میشود با زحمتهایی فرایند فردانیت را بدون این کارها هم طی کرد. ولی فکر میکنم مسیر طبیعی این است که این اتفاقها بیفتد؛ کودک پروجکت بشود. به هر حال چیزی که به نظرم مهم میآید این است که بچهدار شدن و والد شدن چقدر از نظر روانی میتواند باعث رشد بشود: یعنی بخشی از اختلالات باقیمانده از کودکی را بهنوعی از آن خلاص میشویم. یعنی در واقع شما میخواهید بگویید که چنین نیست که ما، خارج از این کارها، یعنی چون داریم مثلاً بچهمان را ورزش میدهیم، نیاز آنها هم از بین میرود. مثل این است که ایگوی من متمایل به کودکم است و وقتی کودک را بیرون پروجکت میکنم، ایگوی من متمایل میشود به بخش والد؛ یعنی در ساعات زیادی دارم نقش والد را بازی میکنم؛ طبعاً دیگر سراغ کودک خودم کمتر میآیم. اصلاً این اختلال است که ایگوی شما مدام تمایل پیدا کند به کودک؛ یعنی رفتارهای کودکانه داشته باشید. این یک نکته است: اینکه شما آنیما نیستید، آنیمای خودتان؛ شما قرار نیست رفتارهای زنانه داشته باشید؛ شما قرار نیست رفتارهای کودکانه داشته باشید؛ ولی قرار هم نیست این کودک و آنیما را حذف کنید. چگونه میشود اینها را نگه داشت، بهطور سالمی رشدشان داد و حتی از آنها استفاده کرد؟ جوابش این است که شما جایی بیرون داشته باشید که این را پروجکت کنید. وقتی پروجکت شد، شما دیگر در ایگویتان در موضع کودک نیستید؛ ایگویتان در موضع والد است؛ ولی کودکتان جایی پروجکت شده است: عشقتان به کودک درونتان تبدیل میشود به عشقتان نسبت به موجودی که حالا واقعاً کودک است و واقعاً نیاز به مراقبت دارد؛ و تمام آن رفتارهایی که شما نسبت به کودک درونتان داشتید، که اصلاً رفتارهای جالبی نبودند، راحت خوردن و خوابیدن و خودنوازشی و هزار جور مثلاً درگوشیهایی که بچه دارد، رفتارهای اجتماعی هم بهشدت میبینید. واقعاً از وقتی که این حرفها را جلسه قبل زدم، به نظر من رفتارهای هامون یکجور فاجعهبار است؛ حالتهای کودکانه در او زیاد است.
مسیر رشد و خروج نقشهای مزاحم
چون داریم دربارهٔ آن فیلم صحبت میکنیم، قسمتی را مخصوصاً دفعه قبل نمایش دادم که اصلاً آن رفتار؛ میبینید که چهره و حالتی که به او دست میدهد کودکی از آن میبارد. اینها مسیرهای طبیعی رشدِ جنبههایی از درون ما و خارج شدن نقشهای مزاحم از درون است که در عین حال نهتنها نمیمیرند؛ نکته همین است. شما الان کودک نیستید. کودکتان یکجور باقیماندهٔ نیازها و یکجور منشهای دوران قدیم زندگیتان است؛ چون از دورهاش گذشته، در حالتهای بیمارگونهای پیدا کردهاند. شما کودک که نیستید؛ یعنی مثلاً فرض کنید، نمیدانم چگونه بگویم، مثلاً کودک نیاز واقعی به خارج زیاد دارد ولی آدم بزرگ همان نیاز را بدون اعوجاج، کاملاً، حالت انحرافی دارد. حالا کسی ممکن است آن سرویسی که در کودکی میگرفته را همچنان به کودک خودش بدهد. مثلاً فکر کنید، روش منطقی رفتار با بچهها این است که در سنین پایین خیلی راحت بگذارید بخوابند، ولی از جایی به بعد اجباراً هم شده باید کمی خوابشان را تنظیم کنید. اگر والدین در این کار کوتاهی کنند، مثلاً حالا از آن مهربانی، به هر دلیلی، اجازه بدهند بچه هر وقت دلش میخواهد بخوابد، هر وقت دلش میخواهد بلند شود، این خودش یکجور زمینهٔ اختلال است که ممکن است تا بزرگسالی هم آزار دهد. مقدار زیادی از کودک اصلاً دیگر نیازهای واقعیِ الان شما نیست: مثل یکجور عادتهایی که از کودکی برایتان مانده، یکجور نگرانیهای کودکانه که وقتش گذشته؛ و راه سادهٔ اصلاح شدنشان هم همین است. شما اینها را پروجکت میکنید. آن نیازها آنجا واقعیاند؛ اما فعالیتهایی که شما دارید میکنید، بعضی از این فعالیتها نتیجهٔ عادت است؛ اینرسی دارید. شما سرویسی را به خودتان میدهید؛ اگر موجودی در بیرون باشد که این سرویس را از شما بگیرد، آن سرویس را به او میدهید دیگر، به خودتان سرویس نمیدهید. عادتتان هم ترک نشده. آن کاری که مثلاً فرض کنید نوازشکردن، مثل آدمی که کودک خودش را، درون خودش را مدام نوازش میکند. منظورم از نوازشکردن خیلی کلی است؛ ولی کلاً این حالتِ سادهگرفتن و فشار نیاوردن، آدم به خودش هیچ فشاری نیاورد، حالت همان نوازشکردنِ کودک است: «بگذار به میل خودش باشد؛ هر کاری دلش میخواهد بکند.» رفتار کودکانهٔ آدم: هر کاری دلش میخواهد بکند. آدم از جایی یاد میگیرد که هر کاری دلبخواه نیست؛ والد این را تعلیم میدهد، به معنای واقعی کلمه والدین؛ اینها هم خلاصه یکجوری کودک را شکل میدهند. به هر حال دارم سعی میکنم دربارهٔ این مفهوم پروجکشن بگویم که یک مسیر درونکشیدن همیشه داریم، یک مسیر پروجکشن داریم؛ اینها همه باید یکجوری به صورت سالم انجام شوند؛ و بعضی از این ویژگیها مثل آنیما و کودک و اینها خیلی مهم است که در جای مناسبی پروجکت شوند؛ نامناسب بودن جایش هم برای خودش عواقبی دارد. سعی کردم مختصر اشاره کنم. در آن کتاب «یار پنهان» به این نامناسب بودن و اصلاً شریک زندگی خیلی تأکید کرده؛ مخصوصاً فشاری که مرد ممکن است به زنی بیاورد و برعکس؛ از آن طرفش هم هست. این یک نکته؛ بگذارید، فکر میکنم به اندازهٔ کافی دربارهٔ آن صحبت کردهام؛ به اندازهای که فکر میکنم اهمیت دارد. شما میگویید تا حد زیادی در این زمینه هست؛ اینکه کتابها کلاً زیادی در این زمینه هستند. برای من واقعاً جواب این سؤال را نمیتوانم بدهم؛ برای اینکه در ذهنم کمی مرور کنم، ببینم بدبینانه هست یا نه. نمیدانم، شاید. کلاً خیلی همهاش به مسائل منفی اشاره میکند؛ مثل آدمی که اصلاً پروجکشن را به معنای مثبت دربارهٔ آنیما و آنیموس خیلی کم میکند. در ذهن من فقط کمی چنین است، نه آنقدر که شاید چون کتاب است. ولی یونگ خیلی اعتقادی به اینکه مثلاً زندگی زناشویی خیلی خوبی میتواند وجود داشته باشد و اینها ندارد: بارها مثلاً اشارههایی هست؛ نه اینکه جایی ندیده باشم در این مورد بحث مشخصی بکند، ولی فکر کنم خود یونگ هم نظرش خیلی مثبت نیست؛ مثل اینکه شاید به دلایل واقعبینانه فکر میکند چون احتمالِ وقوع مثلاً زندگی زناشوییای که بتواند به جای مثبتی برسد کم است. بنابراین شاید واقعبینانه برخورد میکند. آیهای در قرآن هست که میگوید «فقط به یک چیز شما را موعظه میکنم: اینکه برای خدا قیام کنید، مثنی و فرادی»؛ یعنی دونفری یا یکنفری؛ دونفری یعنی زوج شوید و قیام کنید، یا تنهایی. یونگ خیلی طرفدار فراداست.
یونگ و کتاب سرانو
از مثنایش، یعنی اصلاً یونگ را نمیبینید که حرف از فرایند فردانیت به صورت مثلاً زوجی بزند؛ خیلی فردگراست. و همیشه دربارهٔ یونگ دارم فکر میکنم که از این همه چیزهایی که نوشته من چقدرش را واقعاً خواندهام. اما یادم افتاد که کتاب «یونگ و هس» مال سرانو، که خیلی وقت پیش به فارسی ترجمه شد، در فیلم هامون نقشی دارد؛ میخواندش، آنجایی که دارد گله میکند و حرفهای بدی دربارهٔ معشوق میزند، که مثلاً دارد اصطلاح سایه را به کار میبرد؛ میگوید میخواهد مرکز عاطفی وجود را مهار کند. نشان میدهد گوشهٔ اتاقی نشسته و دارد چیزی میخواند؛ دارد کتابی میخواند و اینها؛ چون با این بحثِ سرانو، که در این کتابِ یونگ بحثی دارد دربارهٔ آیین ازدواج جادویی در شرق آسیا، که کاملاً بخوانید، این حالت را دارد که آن کارهایی که آنها انجام میدهند بهشدت در جهت رشد است؛ حالا کارهای عجیبوغریبی که مثلاً برای ازدواج دو نفر انجام میشود و حالت آیینی دارد. ولی عموماً اظهارنظرِ من دربارهٔ این خواندن بیشتر چنین است. بگذارید جملهای که دقیقاً یادم است و جایی یادداشت کردم بگویم: ضرورتِ مثلاً این پروجکشنِ آنیما و عشق و این چیزها در زندگی در سنین پایین است؛ از جایی به بعد رشد مستقل از این حرفها میشود. مخصوصاً تأکیدش این است که از میانسالی به بعد، مثلاً خودش حتی چهل سالگی را هم میگوید، از چهل سالگی به بعد دیگر لازم نیست این آدم آنیمایش را جایی پروجکت کند؛ حل شده مثلاً مشکل آنیمایش. یکجورایی آدم این حرفهایی که میخواند، مثل اینکه آدم بیشتر امیدش به چنین اتفاقهایی است. حالا دیگر آنیما که هیچی نشد، بگذار کمی سن بالا برود خودِ مشکل مثلاً حل شود. — چون این حرفها را در زمان باید در نظر گرفت؛ من هم از این دیدگاه میگویم. — نه؛ ولی این بدبینی همانطور که میگویید چنین است؛ اینکه در زمانی که جامعه حرف میزند آن را داشته باشد، از این جهت میگویم؛ و خودش هم زندگی بهسامانی نداشته. — آره؛ میخواهم بگویم ایران در وضعیتی که یونگ میگوید، آره. من آن موقع، الان که دارم میخوانم، میگویم ما باید یک سری کارهای جدید را باز کنیم. من شاید، به هر حال یونگ اظهارنظرهایش در این موارد خیلی حرفها زده و کلاً فضای چندان مثبتی ندارد؛ حالا مگر اینکه مقالهٔ خاصی نوشته باشد که من ندیده باشم. و شاید راست میگویید؛ من الان خیلی در ذهنم آماده ندارم آن کتاب را. آن کتاب همهاش آنیمای مشکلداری است که حالا به قول شما پروجکت نشده و وقتی بشود یک پروجکشنِ دیگر، کلاً چنین نیست که حالت مثبت و جاذبهای در واقع داشته باشد. ما اصولاً به اینکه آنیما میتواند خیلی مثبت باشد، مثلاً صراحتاً یونگ به خیلی از فعالیتهای باارزشِ انسان، مثلاً در مرد، میگوید این فعالیت از آنیما میآید، یا آنیما را چیزِ مزاحم و اینها نمیداند. میتواند مزاحم باشد و مزاحمتهایش هم از سنی به بعد دیگر قابلِ رفع است. بگذریم؛ حالا بگذارید این مسئله به نظر من کلاً، با توجه به اینکه اتفاقاً از جمله کتابهایی است که فکر میکنم گرایشش بیشتر به اینگونه حرفزدن است که انگار مردی در درون خودش زنی دارد و حالا آن زن هم هست، آن مرد هم هست، یکجوری باید با همدیگر بسازند، خیلی فکر میکنم در آن کتاب، اینگونه که در خاطرم هست، کمی گرایشش چنین است: مثل اینکه بگویم من در درون خودم کودکی دارم؛ او برای خودش خواستههای خودش را دارد. الان اتفاقاً کتابهای روانشناسی نوشته میشود که «چگونه با کودک درونتان مدارا کنید؛ سخت نگیرید به او»: اتفاقاً طرفداری از کودک درون دارد. یعنی من به هر حال کودک درونم برای خودش استقلالی دارد و باید به آن برسد. در مورد کودک درون، که خیلی مثبت است اتفاقاً، یعنی فکر میکنم احساس من این است که اینها بهشدت مکانیسمهای جالبیاند اگر پروجکشن انجام بشود که به رشد آدم کمک میکند. آره؛ من میگویم این گرایش که الان دربارهٔ کودک درون فیلمی ساخته شد که خیلی هم پرفروش بود در ایران چند سال قبل به اسم «آتشبس»، که از روی کتابی تحت عنوان «کودک درون» مثلاً ایده گرفتهاند؛ و واقعاً فیلم در عین حالی که چیزهای واقعی را به نظر من نشان میدهد، به آن اشاره میکند: این رفتارهای بهشدت کودکانهٔ زوجها که باعث اختلافات خانوادگی میشود؛ ولی نهایتاً توصیههایش از همین نوع است که «با کودک خودتان بسازید». و مثلاً آره، حتی مثلاً صحنهای که قرار است خیلی در فیلم تأثیرگذار باشد: صحنهای که طرف کودک درونش به زبان میآید و مثلاً روشی دارند که اینها مثلاً «دست چپ بنویس» و اینها، و مثلاً شروع میکند بچهها گریه کردن و مثلاً ما هم با دلمان برای کودک درونش بسوزیم و این حرفها.
کودک درون و فیلم آتشبس
حالا که این حرف شد: اصولاً مشاوره و روانشناسی و رواندرمانی معاصر خیلی این حالت را دارد که «چیزی هست، ما باید بسازیم»؛ یعنی اصولاً اینکه ایدهآلهایی وجود داشته باشد که من به آنها برسم، وجود ندارد. بحران میانسالی را حالا یک کاری بکنیم رد میشود؛ کودک درون هم حالا آنجا هست. رواندرمانگر و مشاور کلاً اصلاً به خودش حق نمیدهد که بیاید به شما بگوید این رفتارهای شما باید تغییر کند و شما باید یک مسیر رشد طولانی، حالا نه به اندازهٔ یونگ، کمی مثلاً ده درصدش، طی کنید. اصولاً چنین است که شما را، چی میگویند به اصطلاح عامیانه، «بسازند»؛ فوری؛ اصلاً به جایی برسید که استیبل بشوید. این حالت استیبیلیتی از مهمترین اهداف مثلاً مشاوره و رواندرمانی به معنای امروزیاش است. پس دقیقاً اوجش نوع رفتارشان با مسئلهٔ همجنسگرایی است: همجنسگرایی به این معنا اختلال است که اصلاً ایگو رفته روی جنس مخالف نشسته؛ یعنی آن پروجکت نشسته؛ این طرف تبدیل شده به جنس مخالف خودش و همهٔ رفتارهای او را هم بهنوعی کپی میکند. الان واقعاً در ده پانزده سال اخیر، از دههٔ نود به اینور، کاملاً حرف این است که تنها کاری که مشاور باید برای فرد همجنسگرا انجام بدهد این است: همجنسگرایان معمولاً به دلیل همجنسگرایی خیلی احساس گناه میکنند و این احساس گناه خیلی در رفتارهایشان اختلال ایجاد میکند؛ وظیفهٔ مشاور این است که این احساس گناه را از بین ببرد؛ یکجوری مثلاً به او بگوید «آقا این طبیعی است و خیلیها هستند و چیزی نیست و برو زندگیات را بکن». کلاً این حالت مدارا: «هرکی هرجوری هست، تو یکجوری با روشهای شناختی و رفتارگرایی و این حرفها این را تثبیتش کن.» این به قول شما «انداختن در لوکال» است: یعنی الان مثلاً ممکن است اگر به او شناختی بدهید، شناختِ خودآگاهی بدهید که «وضعیتی که داری بد نیست»، استیبل بشود. یک دلیل آناستیبل بودن این است که من جایی هستم که فکر میکنم نباید اینجا باشم؛ یعنی میخواهم از داخل این اتاق بروم بیرون، مثلاً حذف شدم. حالا اگر کسی بیاید به من بگوید «نه بابا، چرا میخواهی بروی بیرون؟ بیرون را نمیدانی خیلی بد است؛ همینجا خیلی خوب است؛ همینجا بایست»، طرف در اتاق ممکن است چند سال هم زندگی کند و حالت استیبل پیدا کند. این به هر حال در واقع ویژگی رواندرمانیای است که عمیق نیست. این اصطلاح «روانکاوی» یا «روانشناسی اعماق» که فروید و یونگ و اینها به کار میبردند، اصلاً واقعاً دربارهٔ رواندرمانیِ الان حالت خیلی کاریکاتوری دارد؛ این چی تبدیل شده به چی؟ خیلی سطحی، در حد بیشتر خودآگاهی. ما که به لاکان نرسیدیم، منظورم این نیست که برسیم، ولی لاکان همهٔ دعوایش با فرویدیها این است که «شما خیانت کردید به فروید»؛ یعنی رواندرمانی را بردید سمت خودآگاهی. فرویدیها در آمریکا رفتند به این سمت از نظر درمان که راه درمان بیماریها و رهایی از اختلالهای ناخودآگاه این است که ایگوی طرف را تقویت کنید: آدمهایی که دچار مشکلات روانیاند آدمهاییاند که ایگوی ضعیفی دارند، به دلیل حالا برخورد والدین، به دلیل مسائل اجتماعی؛ و اگر ایگوشان قوی شود آنوقت آن ناخودآگاه اینقدر نمیتواند آزار دهد. این ضد تعلیمات فروید است. مثل همین، شما فرض کنید تئوری یونگ را داشته باشیم: آدمی همجنسگرا بهطور مداوم در خواب و بیداری به وسیلهٔ افکارِ بد، کابوسها، سیگنالهایی دریافت میکند که این وضعیت خوب نیست؛ اینطور به جایی نمیرسد؛ باید این وضعیت را تغییر بدهد. حالا رواندرمانگر چه میکند؟ ضد سلف: دارد به او میگوید آن سیگنالها را گوش نکن. اینها معمولاً حرفشان این است که «این افکاری که تو داری، این احساس بدی که داری، تلقینی است؛ چون فکر میکنی این بد است؛ اگر تمرین کنی که از وضعیت خودت راضی باشی» و این حرفها، آره. بعداً واقعیت این است، آن اتفاق واقعی که میافتد: اگر به این آدم کمی فرصت آرامبخش بدهیم و مدتی هم بیاید پیش شما و به او تلقین بکند که اوضاع خوب است، بیخود فکر میکند که اوضاع بد است، بعد از مدتی حتی کابوسهایش هم از بین میرود.
سلف و پیامهای مداوم
برای اینکه سلف چنین نیست که تا هشتاد سال همینگونه پیام بدهد. مکانیسمِ سلف دقیقاً همین است: مثلاً در دورهٔ میانسالی دورهای سیگنالهایی میدهد. وقتی آن اوضاع دیگر از حدی بدتر شد و طرف اصلاً این سیگنالها را گوش نکرد، کسی که به رویاهای خودش توجه نمیکند، ناخودآگاه کمتر رویای چنین میبیند. بخشی که یونگ رویش تأکید دارد این است که میزان فعالیتهای ناخودآگاه و سلف مقداری برمیگردد به اینکه این سیگنالها چقدر به ثمر بنشینند. طبیعی است که پس با رواندرمانی میشود چند سالی آدمی را کنترل کرد؛ بعد هم از دست این احساس گناه و احساسهای بد و کابوسها حتی ممکن است رها بشود؛ حالا هر روش زندگی عجیبوغریبی که دارد. الان درصد آدمهایی که واقعاً از نظر زندگی طبیعیشان اختلال در آنها وجود دارد، نه زندگی خانوادگی بهسامانی دارند، نه، چه میدانم، صلحی درستوحسابی دارند، نه با خودشان در آرامش به سر میبرند، نه با طبیعت ارتباطی دارند؛ یعنی هیچکدام این چیزهای طبیعی که آدم باید در زندگیاش به آن برسد به آن نرسیدهاند و رشدشان هم برای مراحل خیلی ابتدایی متوقف شده. مکانیسمهایی که خود این نظام طراحی کرده، دقیقاً برای این است که این آدمها را تثبیت کند؛ به قول ایشان در یک لوکالِ مینیمم؛ خلاصهاش آن اطراف بیندازد؛ وگرنه در آمریکا کسی مگر میتواند به نظام کاری بکند؟ آنجا مکانیسمهایشان چنین نیست که بیایند پشت رادیو و تلویزیون حرف از تثبیت نظام بزنند؛ مکانیسمهای خیلی طبیعیای دارند که نظام حفظ میشود. به هر حال برای ما الان اصولاً مشاورههایمان هم حالت تثبیت دارند، مثلاً تثبیت خودخواهیها. شما به آدمی خیلی وارستهای که مثلاً حالتهای عرفانی دارد احتمالاً قرصهای روانگردانِ سنگینی میدهند که از این حالتهای اوهام دربیاید؛ و آدمی که برای منافع خودش دارد زندگی عادی و طبیعی و شغل خودش و اینها را دارد. الان اینجا شما در این فیلمها همان با یک شخصیت سر کار دارید: حالا هر چقدر میخواهید رفتارهایی که دارد، ولی آرزوی رشد در او وجود دارد؛ آرزوی علیالاعلی شدن، آرزوی چیز دیگری بودن؛ این احساس که به قول خودش «هیچی نشد»؛ اینکه میبایست چیزی میشد ولی نشد. این احساسها را خودش فکر میکنم، مشاوره به او میگوید؛ میگوید این مسئلهای است که میشود حلش کرد. اینکه طرف این التهابی را دارد که مثلاً «من هیچی نشدم»، میگوید خیلیها این مثلاً مشکل را دارند، میگوید میشود حلش کرد: «یک سال، دو سال، چهار تا قرص اگر بدهند حل میشود.» طرف میشود، همینجور دیگر میرود سر کارش، و دیگر هم، نمیدانم، به این فکر نمیکند که در جهان هستی ما مثل سوسک و موش و، نمیدانم، در گندابِ تکنولوژی؛ دیگر افکار عجیبوغریب ندارد، زندگی عادی خودش را میکند. این تعریفِ عادی بودن و سالم بودن، هرچند در کتابهایشان شاید رسماً ننوشتهاند، ولی واقعاً در مشاوره چنین حالتی بود. تجربهٔ شخصی خودم که واقعاً دیدم در ایران: عجیب، این مشاوران راحت فرمان طلاق میدهند؛ یعنی اصلاً باورکردنی نیست. مواردی دیدم که رفتند؛ طرف جلسهٔ اول گفته «شما دیگر نمیتوانید با هم زندگی کنید.» بابا کمی صبر کن؛ اینقدر، آدمها شوخی کردهاند آمدهاند پیش تو.
مشاوره و تثبیت
از طرفی اینقدر راحت با این مسائل برخورد میکنند. به قول یکی از دوستهایم میگفت که: نه اینکه طرف، اگر بخواهد به او بگوید برو با هم زندگی کن، تا چند سال دیگر اینها هر مسئلهای پیش بیاید دوباره میآیند پیشش، مزاحمش میشوند؛ این مشاوره باید جوابگو باشد که تو به ما گفتی برو با هم زندگی کن. ما مثلاً هزار تا مشکل، الان من را کتک زده؛ آقای دکتر، من میخواستم طلاق بگیرم؛ طرف میگوید برو طلاق بگیر، راحت. بگذریم؛ حالا به هر حال این بحث خیلی طول کشید، ولی کلاً من این حساسیت را دارم؛ یعنی همین، به قول شما دیدِ منفی؛ نه اینکه این پروجکشن چهکار قرار است بکند. قرار نیست من در درون خودم هم یک زن داشته باشم، نصفم زن بشود نصفم مرد بشود؛ قرار است زن را در بیرونِ خودم برایش چیزی پیدا کنم و در درون خودم، من فکر میکنم فرایندهای طبیعی هم که در عالم خارج میبینید چنین است. بگذارید نکتهٔ دیگری بگویم که کمی نزدیکتر به بحثهایی است که دربارهٔ فیلم کردم. باز هر یک جمله با حرف از این زدم که اگر رویای ابتدایی فیلم را نگاه کنید، که به نظر من خیلی رویای خوبی است از نظر تطبیقی که با محتوای فیلم دارد، این اصرار را کردهام، بدون اینکه خیلی بخواهم دلیل قطعی برایش بیاورم، که این موجودی که اینجا ظاهر میشود، که حالا این دیو دارد، به هزار و یک دلیل شدو است. اصولاً شیطان و موجودات دیوصفت و اینها، مخصوصاً وقتی موجودی خاص باشد و رفتار شیطانی و نامطلوبی از خودش نشان بدهد، در فرهنگ هندی یکجوری نمایندهٔ شدو است؛ یعنی آن بخشی از ویژگیهای بد من که نمیخواهم با آن مواجه شوم و یکجوری در پستو دارند زندگی میکنند و تبدیل به نابهنجاری شدهاند. ما در رویاهای خودمان موجوداتی میبینیم که متأسفانه شدوهای ما هستند؛ یعنی بخشهایی هستند که واقعاً چنین موجودی در درون ما هست و دقیقاً آن چیزی است که نمیخواهیم بدانیم؛ و به همین دلیل بهشدت این گرایش در آدمها وجود دارد که ویژگیهای شدوهای خودشان را به بیرون بهطور ناروا نسبت بدهند و شروع کنند به بیراه گفتن و منکوب کردن. میبینید آدمی وقتی با حساسیتی عجیب شروع میکند از آدم دیگری بد گفتن، ممکن است آن آدم اینقدر بد نباشد؛ آن ویژگیهایی که آنجا کشف کرده و نسبت به آن حساسیت نشان میدهد احتمالاً میتوان حدس زد ویژگیهای شدویِ خودش است که نمیخواهد بفهمد. من آن نکتهای که گفتم، و حالا نمیخواهم خیلی دیگر دربارهٔ آن صحبت کنم، این است که این پدیده یعنی چی؟ اگر این یک رویاست، من آن دفعه هم اشاره کردم که جایی از مهرجویی نقل کردم که مهرجویی ادعا میکند این رویا را واقعاً چنین چیزی را در خواب دیده؛ و این رویای اول دستکم خیلی ساختگی نیست. حالا دربارهٔ بقیهٔ رویاهای فیلمهای مهرجویی، فکر میکنم رویاها در آخر هم ساختگی است؛ اینطور به نظر میرسد. ولی رویای وسط فیلم هم، کابوسی که ظاهر میشود، آن هم بعید میدانم خیلی ساختگی باشد: عناصر دستکم پیچیدهای که به نظر میرسد واقعی هستند در آن هست. این مقدمهٔ فیلم، اشاره کردم که اصلاً اینکه شدو آنیما را به خودش ببرد، همینگونه خیلی مختصر گفتم؛ آخر جلسهای بود؛ گفتم مثل اینکه حالا اسمش را بگذاریم غرق شدن آنیما در شدو. میخواهم دربارهٔ این صحبت کنم: یعنی چه که شدو آنیما را ببرد؟ یعنی او رفته در یک مرز؛ آنجا آنیما را برمیگرداند؛ میگیرد. بگذارید کمی درونی نگاه کنیم به فیلم: یعنی از این حالت، شما ببینید، همانطور که یک رویا سطح ظاهری دارد باید به چیزهای خیلی عمیقی در درون ما مربوط بشود. آنیما مربوط به احساسات است؛ بهطور طبیعی مجموعهای بزرگ از احساسات است. اتفاقاً زیبایی تئوری یونگ این است که آنیما فقط احساس مرد نسبت به زن نیست؛ مراتب دارد: همان احساسش نسبت به زن در مرد، آنیمایش، مراتب دارد که در اسطورهها لایههای مختلفش اسمهایی گرفته که دربارهٔ آنها مطالعه کرده است؛ کلاً دربارهٔ آنیما خیلی مطالعه شده؛ برای اینکه خیلی قابل مطالعه است: چون در فرهنگِ مردساختهٔ بشر آنیما خیلی انعکاس دارد؛ در حالی که آنیموس، شما هم میدانید، چیزی مثل آیکون است.
آنیموس در ادبیات
اطلاعات دقیق زیادی دربارهٔ آنیموس نداریم: شاید در این ادبیات مدرن بعضی جاها برمیگردیم به نویسندهها، مثل خواهران برونته، آنیموسها را میخوانیم که قابل مطالعه است؛ ولی واقعاً در اسطورهها کمتر جلوههای آنیموس را میبینید. اگر بخواهیم دربارهٔ آنیما کمی عمیق صحبت کنیم، مرد کلاً شورِ زندگیاش مربوط به آنیماست: احساس نشاط و چیزی؛ وقتی مردی عاشق میشود چه حسی گویی دارد، در سطح زندگی؟ همان احساس ممکن است طبیعت هم به مردی بدهد؛ همان احساس ممکن است در مواجهه با هنر و آن فیلم هم به مردی بدهد. فکر میکنم اگر اصطلاحی بخواهم به کار ببرم مثلاً شورِ زندگی در این است: احساسی که خیلی عمیق نسبت به حیات و شور و شوق داشتن نسبت به حیات و همهٔ چیزهایی که هست. آره؛ آن آدمهایی که اختلالات آنیما دارند خیلی مشکلات چنین دارند. بگذارید مثال خیلی خوبی در ادبیات: اگر این کتاب را خوانده باشید یا باز هم فیلم خیلی خوبی از رویش ساخته شده؛ کتاب «ابلموف» (Oblomov). یک بار دربارهٔ «ابلموف» صحبت کردم در جلسهای که اصلاً اینقدر این کتاب خوب نوشته شده، شخصیت خوب پرداخت شده که در تستهای روانکاوی بیماریای تحت عنوان «ابلمویسم» (Oblomovism) به وجود آمده؛ یک سندروم است. دقیقاً چیزی که شما در این کتاب میبینید: «ابلموف» فاقد شور زندگی است؛ مثلاً عادتهای تنبلی دارد؛ عادت تنبلی هم که دارد به هر حال، اصلاً یکجوری بار آمده که خیلی تنبل است. داستان «ابلموف» دقیقاً همین را اشاره میکند که همین مرد با این ویژگیها، اگر عاشق بشود، جایی در فیلمش، مخصوصاً من داستان این کتاب را خیلی در ذهنم نیست؛ در فیلمش جایی، وقتی در اوج علاقهاش نسبت به آن زنی است که تازه با او آشنا شده، میخواهد درختی را از ریشه بکند. فیلم را آن موقع میخالباف ساخته که اصلاً هر دو آدمهای فوقالعاده برجستهای هستند. فکر میکنم کارگردانشان میخالباف است، که شاید مهمترین کارگردان حال حاضر روسیه است، یکی از مهمترین کارگردانهای روسیه؛ و اگر اشتباه نکنم برادرش کنچالوفسکی، او هم در فیلمها با همدیگر همکاری کردهاند. آخرین کاری بوده که در روسیه، اگر اشتباه نکنم، انجام داده. به هر حال شروع فیلم را من یک بار این قسمتش را دیدم که خیلی به نظرم جالب است؛ فیلم اینطور شروع میشود که اتاق همهٔ پردهها کشیده است؛ مستخدمی دارد به اسم زاخار که اتفاقاً هنرپیشهٔ بسیار جالبی انتخاب کردهاند برایش؛ این فیلم خیلی خوب هم بازی میکند؛ «ابلموف» معمولاً خوابیده بوده ولی پردهها را کشیده که بتواند بخوابد. این با عالمی مقدمه؛ خلاصه زاخار میآید میخواهد به او بگوید که بابا دیگر این مسئله که پول نداریم و این خانه را دارند تخلیه میکنند دیگر به آخرش رسیده؛ تا فردا اگر ندهیم میریزند؛ اصلاً میاندازند ما را در کوچه. شروع که میکند این را بگوید یکدفعه این «ابلموف» با اعتراض شدید و حقبهجانبی میگوید: «من صد بار به تو گفتم دیگر دربارهٔ این مسئله با من صحبت نکن.» چون باعث ناراحتیاش میشود؛ خوابش مثلاً حرام میشود. زاخار هم بیچاره دیگر، خوب جا میآید؛ یک مشکلی آنجا وجود دارد؛ حالا ترجیح میدهد برود بخوابد. و این آدم، بالاخره داستان «ابلموف» این است که نشان میدهد این آدمی که هیچ شوری، انگار هیچ کاری در این دنیا ندارد، به هیچ چیزی علاقهمند نیست. خوابیدن، زیاد خوابیدن هم نمیتواند؛ وگرنه که یکی بگوید من به رویا علاقهمندم. و واقعاً این آدمی که زیاد میخوابد یعنی علایقی ندارد. اگر بگویید یک نفر خیلی در زندگیاش علاقهمند باشد، سعی میکند کمتر بخوابد که به آن علایقش برسد. «ابلموف» تهش رسیده: هیچ شوری ندارد برای زندگی و طبعاً زندگیاش را در حال خواب و در خوردن، هم در حد مثلاً احتیاج، تا اینکه به زنی علاقهمند میشود. در واقع آدمی یکدفعه در درونش سیگنالهای قوی میآید ولی خیلی هم آیندهٔ خوبی در داستان پیدا نمیکند. بعد از آن تنها سرگرمیاش میشود زندگی کردن. به هر حال در این مرد شور و شوق نسبت به زندگی، علایق، اینها بهشدت در قابلیت آنیما قرار دارد؛ که یکجورایی در واقع موقعی که آنیما بهطور مناسبی هم پروجکت میشود و تقویت میشود و اینها، این مردی که عاشق میشود، صد برابر مثلاً دوران تجرد خودش ممکن است کار کند، فعالیت بکند و میتواند در زندگیاش شور و نشاط پیدا کند. اگر چنین باشد، من میخواهم بگویم حالا در لایهای، کمی شدو را به معنای حالا این خصلت و آن خصلت و اینها نگیریم؛ آنیما را به معنای همسر مثلاً لزوماً نگیریم؛ کمی دورتر نگاه کنید، جذب شدن آنیما در شدو معنایی خیلی نابهنجار و واقعی دارد. یعنی من مثلاً، شما فکر کنید این اتفاقی که الان اینجا دارد میافتد برای آدمی که دچار بحران میانسالی است؛ فکر کنید آدمی مثل هامون در سراسر دوران جوانیاش مثلاً شور و شوق، شور و شوقش صرف مطالعه شده، که او واقعاً عاشق مطالعه بوده؛ دانش میخواسته به دست بیاورد. تعریفی که میخواهد از او بکند که چرا عاشقش شده، حرف از شور و شوق مثلاً بچگیهایش است. شما در آن صحنهٔ کتابسرا آدم خیلی شارژ است و کتابها را رد و بدل میکند و واقعاً دارد کیف میکند، از ابراز ناراحتیاش دارد حرف میزند؛ از آنطرف هم از روی این کتابهایی که خوانده لذت برده و نسبت به اینگونه فعالیتها در زندگیاش بهشدت پرشور بوده. وقتی مردی آنیمایش چنین جهتی دارد، یعنی شور و شوق زندگیاش به چنین جهتی معطوف شده، طبعاً زنی را هم جذب خودش میکند و افکارش را پروجکت میکند که همینگونه است. یعنی خیلی خیلی طبیعی است که عاشق زنی بشود و زنی عاشق او بشود که او هم شور و شوقش در جهت مثلاً مطالعه و کارهای روشنفکری و این حرفهاست. حالا میانسالی چه اتفاقی باید در درون آدم بیفتد؟ این شور و شوقهای الکی که واقعاً با مثلاً شور و شوق بچهای نسبت به بازی الکی نیست. در آن سن قرار است این شور و شوق صرفِ همین کارها بشود. در، نمیدانم، دوران نوجوانی و تا سنی در جوانی شور و شوقهای روشنفکرانه داشتن ممکن است خیلی خوب باشد؛ ولی از جایی به بعد واقعاً این علایق باید جوابهای خیلی فراتر از این حرفها را به خودشان گرفته باشند. یعنی یکجوری همانطور که سلف دارد هدایت میکند، طرف باید به جاهایی رسیده باشد. هیچچیز این شور و شوق را حفظ نمیکند، به غیر از اینکه آن مسیر رشد واقعاً دارد اتفاق میافتد. دورانی میآید؛ یک سری بحثهایم در جلسهٔ قبل که سعی کردم توضیح بدهم همین است. شما تخیلات و چیزهای غیرواقعی که جهتگیریهایی در زندگی کردهاید، از سنی به بعد یکجورایی پایهپایهشان سست میشود. آدمی اگر تا سن سی سالگی، چهل سالگی همهٔ زندگیاش را گذاشته مثلاً فعالیت روشنفکری کرده، مطالعه کرده، به میانسالی که میرسد یکجوری انگار از درونش احساس میکند که «این چرا قرار است ادامه پیدا کند؟ به کجا قرار است برسد؟ فکر کن صد تا کتاب میخواندی، هزار تا کتاب میخواندی؛ اینقدر این زندگی همهاش همین باشد؟» یعنی چیزهای دیگری هم در زندگی هست؛ وقتی شما به آنها نرسیدی، هی چیزهای عقبافتاده، یک جایی دیگر در دوران میانسالی سلف شروع میکند فریاد زدن که دارد دیر میشود: «فقط کتابخواندن نیست؛ مثلاً یکجوری باید رفتارهای عملی مناسبی داشته باشی؛ باید سر و سامانی گرفته باشد. هیچ کاری نکردی؛ نه هیچکدام از این فعالیتهای نقشهای؛ مثلاً فرایند فردانیت اصلاً طی نشده؛ فقط نشستی خواندی.» خیلی هم اتفاقاً این هامون یونگبلد هم هست. حالا میگویم به شما. خود هامون هم با یونگ یکجورایی آشناست. آدمی یونگبلد باشد؛ نقشهٔ فرایند فردانیت و تمام جزئیاتش را بهتر از یونگ بلد باشد؛ مثلاً آدمی که دربارهٔ سیر و سلوک عارفانه و مقامات کلی مطالعه کرده باشد؛ مثلاً بتواند بحث کند که «بله چهل مقام نیست، چهلودو مقام است». ولی مقامِ ازلش را هم خودش طی نکرده؛ فقط میداند که اینجا مقاماتی وجود دارد و میتواند خیلی بحثهای نظری بکند، حتی پیدرپی هم چاپ کند در این مورد. میانسالی موقعی است که شما میفهمید این گرایش نظری مثل چراغی است که شما دستتان است که چیزی را ببینید، راهی را ببینید؛ نه اینکه هی چراغ را، چراغها را یاد بگیرید، هی پر و مو کنید، تمیزشان کنید، هی نور زیاد بشود. اولاً واقعیت این است که تا مسیری را طی نکنید هرچقدر هم این نور را زیاد کنید فقط اطراف خودتان را میبینید؛ یعنی هیچ آدمی نمیتواند بدون رشد کردن به نشانهای خیلی عمیقی برسد نسبت به جهان. راه رسیدن به دانش هم همین رشد است در واقع. چراغ فانوسِ کوچکی داشته باشیم ولی برویم جلوتر، خیلی چیزها میبینید که اگر با نوری زیاد از همان جای اولتان نگاه کنید دیده نمیشود.
سایه، آنیما و علی عابدینی
ما توانستهایم در واقع با آدمی سروکار داشته باشیم که به نظر میآید همهٔ شور و شوق زندگیاش در جهت همین دفترهای روشنفکرانه، مطالعه و شناختهای چنین بوده. حالا حالتی به بنبست رسیدن دارد؛ به دلیل اینکه علی عابدینی نشد. و من میخواهم بگویم چه اتفاقی میافتد. یعنی چی که آنیما جذبش کرده؟ سایه آنیما را دارد میدزدد. این چه پدیدهای است در درون آدم که میتواند اتفاق بیفتد که اینجا یکجوری به صورت تمثیلی ظاهر میشود؟ مثلاً فرض کنید من حرف از این میزنم که سایه، در این کانتکستِ این فیلم، دقیقاً به صورت همان عظیمی ظاهر شده، در دوستی و حرصِ مال و منال داشتن و اینگونه چیزها؛ مورد فحش و بد و بیراه؛ دقیقاً ویژگی سایه همین است. شما کلمهٔ «عظیمی» را بدون اینکه قبل یا بعدش در آن فیلم فحشی داده بشود، امکان ندارد. فکر میکنم یک مورد هم نیست که کسی جایی هم که یک نفر دیگر میگوید «عظیمی»، این فحش را خودش بدهد. نمیگذارد که هر وقت خودش بگوید عظیمی چیزی قبل و بعدش گفته؛ اگر کس دیگری هم بگوید، خودش این را تکمیل میکند. حالا اگر اینها در درون آدم دارد اتفاق میافتد، معنایش چیست؟ این مثل این میماند: فکر کنید آدمی، در عین حالی که یک سری شور و شوقهایی برای مطالعه و روشنفکری دارد، گرایشهای پنهانِ پذیرفتهنشدهای نسبت به مال دنیا و قدرت و اینها هم دارد. معنی این، معنی جذب شدن آنیما در سایه این است: شما قسمتهایی از شور و شوقهای آگاهانهتان وقتی تحریف شد، وقتی که مطالعه را از این بکنید به شما لذت نمیدهد، وقتی شور و شوقتان را برای هنر از دست دادید، در چه میماند که میتواند فعالیت بکند؟ آن قسمتی که شما اصلاً به آن دسترسی ندارید، آن اتفاق، یعنی شدو نه تنها در اثر بحران میآید ولی ضعیف نمیشود، بلکه یکجوری بهطور پنهانی فعال میشود. در واقع شما در آدمها، در اطراف خودتان اگر دقت بکنید، حالا همین دوستانتان، الان یک دوست را در نظر بگیرید، بعد از چهل سالگی به او مراجعه بکنید: چه آدمهای مادیتری شدهاند؛ چقدر خصلتهای بدی که اصلاً به نظرمان در اعماق وجودشان هست ظاهر شده. اصلاً طرف مثلاً فرض کنید هنرمندی را در نظر بگیرید که در دوران جوانیاش بهشدت فعالیتهای هنری میکند و اصلاً از فعالیتهای تجاری در زمینهٔ هنر متنفر است و فحش میدهد، ولی یکدفعه میبینید در چهل، پنجاه سالگیاش میبینید که بابا دارد بدترین کار هنری را میکند؛ فقط برایش مهم است که چه کسی به او بیشتر پول میدهد. من میگویم این اتفاقی که اینجا دارد میافتد، یعنی حالا من کاری ندارم، دربارهٔ این فیلم نمیخواهم فقط صحبت کنم، جذب شدن آنیما در این شدو، به این معنای کمی عمیقترش، یعنی جذب شدن شور و شوق زندگی در آن قسمتهای انحراف، علایق انحرافیای که آدمی دارد، چیزی واقعی است که در زندگی آدمها اتفاق میافتد. شما احتمالاً شنیدهاید که در فرهنگ دینیمان معمولاً این اعلام خطر وجود دارد که میگویند: مثلاً روایت معروفی هست که میگویند سه خصلت هست که وقتی آدم پیر میشود، در آدم جوان میشود؛ که مثلاً یکیاش علاقه به مال دنیاست. حالا یادم نیست دقیقاً بقیهٔ چیزهایش چیست. روایت جالبی تعریف میکنند، داستانی میگویند از زمان هارونالرشید. هارونالرشید حالا یک بار یکدفعه هوس کرد که تحقیق کند ببیند کسی از دوران پیامبر هم زنده هست یا نه، بعد از مثلاً بیشتر از صد سال. بعد رفتند و گفتند مثلاً «بروید بگردید.» رفتند گفتند پیرمردی، یک دوستی هست، میگویند این پیامبر را دیده. گفت که، شرایطش را دیدند. پیرمرد اینقدر پیرمرد شده بود، جمعوجور شده بود، گذاشتند توی زنبیل آوردندش پیش هارونالرشید. بعد هارونالرشید گفت که «پیامبر را دیدی؟» گفت آره. بعد گفتش که «یادت هست چیزی مثلاً گفته باشد» و این حرفها؟ پیرمرد همین را گفت. گفت «من خودم شنیدم از دهانِ مبارک پیامبر که سه خصلت در آدم جوان میشود: مال، مالپرستی و چی و چی.» میخواستند خیلی تحت تأثیر قرار بگیرد و چون او زحمت کشیده بود آمده بود و این حرفها را زد، یک کیسهٔ زر به او جایزه دادند. ببینید این که آدمها یک ویژگیهایی مثلاً دوری از دنیا و اینها در جوانی در آنها غالب است ولی بعداً کمکم خصلتهای منفی، یک مشکلی که وجود دارد، آن داروهایی که در دوران میانسالی مصرف میشود تا بحران میانسالی رفع بشود، آدمها بعد از گذشتن بحران میانسالی وقتی به این سیگنالها اهمیت ندادهاند، ویژگیهای منفیشان تقویت میشود.
عاقلشدن و خیانت میانسالی
برای اینکه دیگر آن خواب و خیالهای دوران جوانی که طرف میخواسته، مثلاً شما چند انقلابی در ایران میشناسید که دقیقاً از سنی به بعد خائن شده باشند؟ یعنی مثلاً فرض کنید چپهایی که با رژیم شاه بعد از سنی همکاری کردهاند، جوانیشان نه. یکجورایی عاقل میشوند. یعنی دقیقاً یک حالتِ عاقل شدن، به این معنا که عظیمی عاقل است: به جای این کتابخواندن و این مسخرهبازیها، ببینید رفته آسمانخراشسازی میسازد، پولش را درمیآورد، تابلوهای نقاشی را میخرد، آخر هم نقاشی مال او میشود. بنابراین آن ادا و اطوار روشنفکرانه، آن قدرت و بُرد، کارِ عظیمی را از دستِ آدمها خارج کرده. میخواهم بگویم اینجا غیر از اینکه به نظر میآید اینجا مقدمهای است برای اینکه شما بعداً در طول فیلم ببینید آدمی واقعاً بهعنوان عظیمی وجود دارد که اینجا به شکل شیطان، مثلاً دیو، ظاهر شده و میآید واقعاً زنش را در زندگیاش دارد از او میگیرد، چیزی خیلی عمیقتر فکر میکنم مخصوصاً این حرفم تقویت میشود و این ایده برای من که این رویا رویای واقعی باشد. خودِ علیرضا، چیزی که ما در این رویا میبینیم، یک نفر، چطور بگویم، فکر کرده باشد که من چه مقدمهای برای مثلاً این فیلم بسازم. اولاً اینطور معنایش این نیست که بحران میانسالی است. اینجا شما اگر همهٔ این چیزها را واقعاً درونِ خودِ مهرجویی ببینید، مبارزه با بحران میانسالی را بهشدت دارید میبینید؛ یعنی این آدم نیست که کوتاه آمده باشد. اتفاقاً این فیلم خیلی از این نظر تأثیرگذار است. اینطور نیست که آدمی باشد که تن داده باشد به ویژگیهایی که در درونش دارد میبیند، رشد میکنند و این حرفها. — نه، رویاها هم اینگونهاند. شما اگر کابوسی دیدید که اتفاق بدی در رویا با یک معنا، این معنایش خطر چنین چیزی است؛ نه اینکه آن اتفاق حتماً خواهد افتاد. دقیقاً رویاها حالت هشداردهنده دارند که چنین چیزی دارد اتفاق میافتد. به هر حال این رویا به معنای اینکه این اتفاق در درونِ مهرجویی افتاده نیست؛ و اگر هم افتاده باشد، من اتفاقاً فکر میکنم این فیلم خودش نشاندهندهٔ این است. اگر بخواهید چنین نگاه کنید که همهٔ این چیزها واقعاً درونِ خودِ مهرجویی است، که خیلی چیزهایش ممکن است خودآگاهانه از جای دیگری اضافه شده باشد، به هر حال احساسم این نیست که این فیلم نشاندهندهٔ این است که مهرجویی گذاشت که این دیو همسایهاش را ببرد. این رویا این است که این از این صحنه میخواهد یکجوری تفریح بدهد، ولی چیزی جلویش را میگیرد؛ یک چیزی، یک عاملی، عاملِ هشیاری برای مهرجویی، برای هامون اینجا وجود دارد. یعنی مطالعاتی که کرده، چیزهایی که میداند، به این راحتی، آدمی که این را بلد است، واقعاً وقتی به بحران میانسالی میرسد، با قرص و اینها، این کارش درست نمیشود، اگر واقعاً قبول داشته باشد که آنجا سلف است که دارد فریاد میزند و آگاه بشود نسبت به اینکه این حالتی که به او دست داده یکجوری نشانهٔ عدمِ رشد است، باید کاری بکند. به هر حال ما تا آخر، آخرین نفس، میبینیم که هامون دارد کارهایی میکند. تسلیم نشد در مقابل وضعیتِ موجودِ خودش. — من نمیفهمم یعنی چی. من وقتی میگویم اگر فرض کنید فیلم را خیلی به اصطلاح منطبق با درونِ مهرجویی بگیرید، اصلاً هامون خودِ مهرجویی است. هامون بخشِ واقعیِ مهرجویی است که دارید رابطهاش را با هامون و سایه و چیزهای دیگر میبینید؛ یعنی آن بخشِ مهرجوییِ واقعگرایانه، آنجایی که سلف در واقع قرار دارد، نیازی به رشد قرار دارد، هامون است. یعنی کمی دارید حرف از این رویا میزنید. — آره، مثلاً من، من میگویم؛ دارم سعی میکنم این را نشان بدهم که در فهمیدن فیلم خیلی اهمیت ندارد که شما الان ظنی داشته باشید که این مال مهرجویی است یا نیست. اینکه اینجا پدیدهای دارم میبینم، در این فیلم شدو این است؛ حالا مال مهرجویی هست یا نیست. بعد من ممکن است با آدمی خیلی آگاه و اصلاً عمداً شدو خودم را خیلی خیلی خوب بشناسم و مواظبم که این را تبدیلش کنم به چیز دیگری. بالاخره فرق نمیکند: یعنی من خیلی احساس نمیکنم ضرورت دارد فعلاً بفرمایم که چقدر این مال مهرجویی است یا چقدر به مال شما انطباق داده شده با موضوع فیلم و شدو مثلاً هامون که دارد خواب را به معنای واقعی کلمه در فیلم میبیند. میخواهم بگویم این تحلیل فرق نمیکند: هامون در معرض خطر جذب آنیمایش است. میخواهم بگویم الان، در فهمِ این فیلم، در فهمِ این صحنه، من میتوانم بگویم هامون رویایی میبیند که معنایش جذب شدنش، جذب شدن آنیمایش، در شدوی خودش است. حالا شما میخواهید بگویید این همان انطباق دارد دقیقاً به آنیما و شدوی مهرجویی یا نه، چیز دیگری است. من این نکته را میفهمم که این ربطی به فهمیدن این صحنه ندارد. — شما میخواهید بگویید آن چیزی که او میگوید ممکن است اصلاً ضرورت نداشته باشد که من اینطور فیلم را نگاه کنم؛ مثلاً اگر حتی شدوی مهرجویی آمده باشد و آنیمایش را برده باشد، شاید شدوی مهرجویی شبیه عظیمی نیست؛ شدوی مهرجویی شاید یک خصلتهای دیگری است که اینجا نمایش داده نشده. — ببینید، شدو یک سری خصلتهای درونی است. شدو خصلتها و گرایشهای منفی و غیرقابلقبول برای خودتان است که شما دارید و از خودتان پنهان میکنید؛ مثل آن پستو، در واقع یکجورایی شبیه آن پستوی فرویدی است؛ حالا شدو جایی است که شما خصلتهای منفی خودتان را که نمیخواهید ببینید آنجا قایم میکنید. حالا شدو دیگر نمیتواند خودش را به این شکل نشان بدهد؛ ولی واقعاً جذب شدن به آنیما، این را من متوجه نمیشوم. بگذارید یک نویسندهای که در درونش این اتفاق دارد میافتد، که آنیمایش دارد جذبِ شدویش میشود، داستانی مینویسد برای شما و نقل میکند که در آن زنِ کسی را، شخصیتی خیلی بد، تصور میکند؛ و رویایی را میبیند، یک چنین آدمی که یک چنین چیزی در او هست. میخواهم بگویم اینها در واقع چیزی است که در درون آدمی دارد اتفاق میافتد که بعداً به شکلهای نمادینی در رویاها و در آثار هنریاش ظاهر میشود. — آره، ولی به هر حال از آبجکتیویتی چیزی میگیرد؛ الهام میگیرد؛ چیزهایی را منطبق میکند و خیلی چیزها ممکن است آبجکتیو باشند؛ ولی به هر حال آدمها نه در هنر، در زندگی روزمرهشان هم، بگذارید روانکاوی این را دارد یاد میدهد به ما که آبجکتیو با سابجکتیو خیلی مرز جدایی ندارد. من سابجکتیویتی خودم را روی آبجکتیویتی تحمیل ممکن است بکنم؛ من چیزی را که میخواهم ببینم میبینم، چیزی هم که نمیخواهم ببینم نمیبینم؛ نه در درون خودم، نه در دنیای خارج. ما تواناییهای خیلی خوبی داریم. من هر وقت آبجکتیویتی و سابجکتیویتی شد، یاد جملهٔ جالبی افتادم: وودی آلن در فیلم «عشق و مرگ» یک سری بحثهای مسخره میکند؛ بحثهای روشنفکرانهٔ سطح بالای خودِ وودی آلن آنجا به عنوان مثلاً یک شخصیت روس با دوست، مثلاً با نامزد خودش، با دختر مورد علاقهاش، بحثهای خیلی عمیقی میکند و دو بار در این فیلم این تکرار میشود که او میگوید فلان چیز، مثلاً اخلاق، morality is subjective. بعد وودی آلن میگوید subjectivity is objective: خودِ این سابجکتیویتی، خلاصهاش آبجکتیو است. این بازیکردن با مفهوم سابجکت است؛ ولی روانکاوی به این معنای واقعی حرف از این میزند که آبجکتیویتی سابجکتیو است؛ برای اینکه شما سابجکتیویتی خودتان را مدام پروجکت میکنید. این خیلی فرق میکند با این. چون آره من هر چیزی را ببینم، این میآید در ذهنم سابجکتیو میشود. مهم این است که من چیزهایی را که میخواهم ببینم و وجود ندارد میبینم. یعنی این قسمتِ اولش را مثلاً فیلسوفها متوجه هستند که آبجکتیویتی سابجکتیو میشود و ما با سابجکتیویتی همیشه با واسطهای با دنیا سروکار داریم؛ ولی این قسمتش در واقع ایدههای روانکاوانهٔ خیلی در آن هست و خیلی هم مهم است که من سابجکتیو، آنجوری خودم را میبینم، آبجکتیوش میکنم؛ هر جور که شد؛ به هر قیمتی که شد؛ اگر خیلی برایم مهم باشد. باز بگذارید اشارهای هم به این بکنم که شما وقتی اگر این توضیح من را قبول داشته باشید که مثلاً آنیما در عمرش، خلاصه آن چیزی که مشترک است بین همهٔ مراحل آنیما. آنیما از، فرض کنید، علاقهٔ مرد به زن به معنای واقعی کلمه، جنس مخالف، تا طبیعت، موسیقی، همهٔ این چیزها، شورهایی چنین، انواع و اقسام در واقع ویژگیهای آنیمایی هستند. و من چند بار تأکید کردم که واقعاً این جزو نکتههای جالب تئوری فروید است که این چیزها را به همدیگر تحت یک مقوله مربوط میکند. اینها اینقدر واقعاً مشاهدات عینی دارم دربارهٔ اینکه یک آدم وقتی یکجورایی مثلاً رابطهاش با طبیعت قطع میشود، به موسیقی علاقه پیدا میکند.
جایگزینی خصلتها
یعنی میخواهم بگویم رابطههای این همبستگی، این مجموعه چیزهایی که تحت عنوان آنیما یونگ به آنها اشاره میکند، من واقعاً این را دیدهام که آدمها چطور اینها را جایگزین همدیگر میکنند. این دقیقاً مثل آن نکتهای است که یک بار نقل کردم از کتاب آستور، که مجموعه خصلتهایی که اگر حتی شما تئوری فروید را دربارهٔ رشد قبول نداشته باشید مطلقاً، حرفِ رشدِ دهانی و نمیدانم مراحل دهانی، مقعدی و جنسی را قبول نداشته باشید، آن کتاب آستور نوشته که آنقدر خصلتهایی که فروید مثلاً بهعنوان خصلتهای مقعدی از آنها لیست کرده همبستگی نشان میدهند بهطور واقعی که آدم میتواند این را به عنوان تأییدی به این تئوری بگیرد. چه فروید چه شهودی دارد که این مجموعه خصلتها را به عنوان خصلتهای یک آدم مقعدی میگیرد و وقتی دارد توضیح میدهد شما قبول هم میکنید که این با فیکسیشن مثلاً در آن دوران هماهنگ است. اینها خصلتهای دهانیاند. بعد نگاه میکنید یک خصلتِ دهانی که در یک آدم میبینید، اگر دقت کنید میبینید بقیه را هم اینجورایی دارد؛ خیلیهایش را دارد و مثلاً خصلتهای مقعدی را اصلاً ندارد. متوجه هستید؟ اینکه آنیما یک مفهوم خیلی کلی در دیدگاه یونگ است. مراحل مختلف دارد که حتی از عشق و علاقه به زن و اینها میرود، کاملاً فراتر میرود؛ در یک مرد به هنرهای متعالی به یک معنایی میرسد. آن وجه مشترک که همهشان یکجورایی شور و حس شدید نسبت به حیات و زندگیاند. حالا یک لحظه حداقل آن مرزها را فعلاً فیکس کنید در ذهنتان. حالا اینکه شور زندگی زن از کجا میآید فعلاً کار نداریم. قبول دارید که افسردگی واژهٔ خوبی است برای رد شدن این شور؟ یعنی یکی از طبیعیترین موارد افسردگی شکستِ عشقی است: پسرهای جوان دختری را دوست دارند، موفق نمیشوند مثلاً با او ازدواج کنند و بعد از این شکست دچار یک بحران افسردگی میشوند. این افسردگی واقعاً یکی از بهترین توصیفهایش این است که واقعاً آدمِ افسرده مثل آدمی است که پریزش را کشیدهاند؛ یعنی اصلاً صبح که پا میشود انرژی در او شارژ نمیشود و دقیقاً مثل این موبایل و اینها. آدم یک چیزی باید آدمیزاد را شارژ کند. در مردها این بهشدت به آنیما مربوط است: آنیمای سالم داشتن، آنیمای پروجکتشده داشتن، آنیمای در حال رشد و گسترش داشتن، بیمار نبودن آنیما باعث میشود که این انرژیها، این شور، در وجود آدم بیاید. و به هر حال میخواهم بگویم که این صحنه یکجورایی مثل اعلام خطر از یک پدیدهٔ واقعی در روان انسان است که بعد از بحران میانسالی ممکن است پیش بیاید. من میخواهم کمی با احتیاط بگویم که معنایش این نیست که دربارهٔ هر کسی که چنین رویایی ببیند، شما اگر یک شب یک دیو آمد، مثلاً چه میدانم، دختر مورد علاقهتان را برد، فکر نکنید این کار تمام است؛ اینکه در معرض این خطر هستید. حالا میتوانید بروید در دریا خودتان را غرق کنید، بعد که — بله، بله. — بله؛ فکر کردم که خیلی بد شد؛ مثلاً در دو جمله گفتم و مدام وقت کم داشتم و گذشتم و احساس کردم که اینها مستقلاً موضوعهای جالبتریاند تا حرفزدن دربارهٔ آنها، و خواستم کمی بیشتر به آن اشاره کنم. — نسبت به دخترها. — یعنی وقتی کسی را دوست دارند خیلی محدودش میخواهند بکنند و این حرفها؛ حالت تملک نسبت به داشتن. — انحصارطلب. — فکر میکنم، معمولاً دربارهٔ مردها، این حالتهای به اصطلاح شدید، تا حدیاش که طبیعی است: مثلاً به موجودی علاقهمندید، مثلاً یکجوری تعهد دارید، میل دارید که او آن تعهد را داشته باشد؛ ولی واقعاً در آدمها یکجوری حالت بیمارگونه به خودش میگیرد. — عمدتاً مربوط به این میشود که تصور من این است، نمیخواهم خیلی قاطعانه بگویم، ممکن است عوامل دیگری هم داشته باشد، مربوط به یکجور احساس ضعفِ واقعی یا غیرواقعی دربارهٔ خصلتهای مردانه در خودشان؛ یعنی وقتی مردی به معنای واقعی کلمه جاذبههای مردانه ندارد. — نه اینکه این را انکار کند. — واقعاً اینطور است. ببینید، وقتی مردی واقعاً جاذبه ندارد برای زن، هرچقدر هم بخواهد به خودش فشار بیاورد و تلقین کند که اینطور نیست، وقتی اینطور هست، یکجورایی تمام وجودش انگار داد میزند که «این زن برایت نمیماند.» — جذبت نشده. — حتی اگر زن دروغ بگوید به او. — خلاصه در رویاهایش میبیند که زن دارد میرود. — میدانی، یعنی یکجورایی برمیگردد، حالتهای واقعیاش برمیگردد به اینکه طرف واقعاً یک مشکلاتی اینشکلی دارد و طبعاً بهشدت حس از دست دادن زن را دارد. — حالا این اپیدمی در کمی دوران معاصر است، برای اینکه همینطور که زن واقعی یکجوری وجود ندارد، مرد واقعی هم وجود ندارد. منقرض شدهاند دیگر، زنها و مردها.
زن وجود ندارد
یادم میآید، دارم یادم میآید کجا این را خواندم؛ خیلی این حرف را نقل میکنم و فراموش کردهام که کی این حرف را زد. یکی از این متفکرین فرانسوی هشتاد سال قبل گفت، میگوید «زن وجود ندارد.» و خیلی این را نقل میکنم، برای اینکه چرا آدمِ باهوش، صد سال پیش، یکدفعه متوجه شد که اتفاقی افتاده که دیگر زن به آن معنایی که قبلاً وجود داشت دیگر وجود ندارد. و وقتی زن وجود ندارد، مرد هم وجود ندارد. مردها خیلی یک حالت فانتزی پیدا کردهاند. و طبعاً یک چنین مردی یک چنین احساسی دارد: حس تملک در مرد هست نسبت به زن، به صورت طبیعی. ولی راهش این نیست که پای زن را مثلاً جایی ببندد، در خانه حبسش کند. وقتی این رفتار را انجام میدهد که حس میکند این رابطه آنجوری که باید پیش نمیرود؛ یعنی آن جاذبهای که باید وجود داشته باشد، وجود ندارد. الان من یاد فیلم جالب «پاییز تگزاس» افتادم که اصلاً مشکل همین است. یعنی خیلی فیلم جالبی است به نظر من. معمولاً فیلمهایی را که اسم میبرم خیلی توصیه نمیکنم ببینید. من کلاً، همانجوری که آن «یار پنهان» نسبت به مسائل مربوط به زن و مرد اینها ناچیز است، به اصطلاح بدبین است، کلاً نسبت به دیدن و سینما و هنر اینها خیلی بدبینم. من فکر میکنم عمدتاً تأثیر منفیاش خیلی بیشتر از مثبتش است، مگر اینکه واقعاً یک نفر فیلمی را ببیند، تحلیلش کند. وگرنه اگر با بیدقتی با آثار هنری سروکار داشته باشد، یکجورایی میتواند باعث اختلال بشود تا اینکه یک اتفاق خوبی برایش بیفتد. به هر حال «پاییز تگزاس» فیلم خیلی جالبی است. من توصیه میکنم ببینید. فیلمی است که مرد زنش را بسته، زنگوله به او وصل کرده و همیشه دچار همین وسواس است که زنش میخواهد فرار کند و بالاخره زنش فرار میکند. نمیشود به او گفت که وسواس فکری است. — آها، اعتقادات نیست؛ این چیزی که او دارد به آن اشاره میکند همان حس تملک و مثلاً ترس از دست دادن است. اگر از فروید میخواهید چیزی نقد کنید، این برمیگردد به مثلاً تجربیات. چرا مردها خیلی دوست دارند نسبت به جهان خارجی، در این وسواسها، کنترل داشته باشند؟ برمیگردد به ترس از اختگی؛ آن با هر جور حالت تملکی ارتباط دارد. ولی به هر حال من فکر میکنم این حس واقعی که در خیلی از مردها وجود دارد، خیلی وقتها این حسها همراه میشود با اینکه واقعیتهایی هم وجود دارند. مثلاً خدایی این زن این مرد فرار میکند؛ واقعاً میخواهد فرار کند؛ اینطور نیست که دچار اوهام شده باشد. من دارم دربارهٔ واقعیت صحبت میکنم: این حس شدیدی که وجود دارد که باید زن را به هر طریق ممکن نگه دارد، این رفتارها دقیقاً مال این است که نمیتواند. بگذارید از آنور، زنها چرا الان مهریهٔ خودشان را هزار برابر، دولا پهنا، میخواهند حساب کنند؟ زنی که احساس میکند جاذبه به اندازهٔ کافی ندارد، میخواهد به قانون متوسل بشود، میخواهد به نیروهای انتظامی متوسل بشود. یا یک زنی که به اندازهٔ کافی مثلاً فرض کنید زیبایی دارد، رفتارش یکطوری است که، نه اینکه بفهمد ها، حسش این است که یک روزی مردی میآید به من علاقهمند میشود و تا آخر با من میماند. خوشبین است. ولی حالا زنی را در نظر بگیرید که خیلی زشت است، رفتارهای بداخلاقی دارد. این از درونش چیزی فریاد میکشد که «تو محال است مردی بیاید با تو زندگی کند؛ باید تعهداتی از او بگیری؛ کارهایی بکنی که این بماند با تو.» مردها هم همینجور: مرد از آنور وقتی که موجودی باشد که بهطور طبیعی جاذبه ندارد، وجودش یکجوری این را فریاد میزند که باید یکجوری این را نگهش داری. مثلاً به زور متوسل میشود مرد؛ کتک میزند؛ خلاصه کاری میکند؛ در واقع میخواهد بترساند: «از خانه، نمیدانم، حق نداری پایت را بیرون بگذاری؛ پایت را قلم میکنم» و از این چیزهای سنتی مثلاً. — آره، در زنها هم هست ولی کمی فرق میکند. من خیلی دوست ندارم دربارهٔ نسخهٔ زنانهاش صحبت کنم. این بحث خوبی است ولی خیلی سخت است بحثش. فکر میکنم کتابها را بگردید، خیلی راحت میتوانید مطلب دربارهٔ این موضوعات پیدا کنید. معمولاً خیلی راحت دربارهٔ آنیما میشود صحبت کرد. ما خیلی اطلاعات داریم که آنیما چگونه ظهور میکند و بروز میکند؛ ولی دربارهٔ بروز آنیموس کمتر. — فکر میکنم شور زندگی در زنها یکجور خیلی حالت مداومت دارد؛ مثل اینکه از درونشان، زندگی از درون زنها میجوشد. — سؤالم این است که آیا زنها وقتی عاشق میشوند شعر میگویند؟ نه، حرفم این است که آیا آن اتفاق آنیمایی که برای مرد میافتد زبانِ شعرِ زن را باز میکند یا نه، چیز دیگری است؟ — ولی اصولاً اینطور است دیگر، احساسات؛ ولی واقعاً از خودِ شاپور بپرسید که به این شکل شعر گفته. احساسات عاشقانهاش در طبیعت شکوفه میشود؛ آن هم به هر حال جزو آنیماست. یکی در حالت مثلاً، من در آن مخملباف، این را سعی کردم یک بار به شما بگویم، مخملباف یک حس عمیق آنیمایی نسبت به مردم محروم و بیدفاع و مثلاً مستضعف دارد؛ این هم حس آنیمایی در مرد. زن اصولاً این احساسات آنیموسیاش اینطور نیست. من کمی واقعاً موضوع سختی است حرفزدن دربارهٔ این موارد، به خاطر اینکه احتمالاً قضاوت به عهدهٔ زنهاست که من دارم درست حرف میزنم یا نه، و خیلی بد میشود. در مورد، من ریاضیات را خیلی با آنیما و آنیموس اینها ربط نمیدهم. به نظر من حرفی نمیتوانم بزنم؛ میترسم که خوب نگویم. میخواهم یک بار دیگر تأکید کنم، ببینید فضای نقد یونگی، فضای نگاه یونگی نسبت به آثار هنری چقدر با فرویدی فرق میکند. من حرف از این نمیزنم که مثلاً هامون یا مهرجویی حالا دوست دارد که دیوی بیاید زنش را ببرد، آرزوهای پنهان خودش را دارد میبیند؛ حرف از این میزنم که در درونش اتفاقی دارد میافتد. یونگی اینطور است: شما وقتی یک اثر هنری را نگاه میکنید، بیشتر از اینکه دربارهٔ هنر اطلاعات میگیرید، دربارهٔ انسان دارید اطلاعات میگیرید، دربارهٔ واقعیتهایی که وجود دارد؛ دربارهٔ بحران میانسالی میتوانید نظریهپردازی کنید بر اساس این اثر هنری. من فکر میکنم در فضای فرویدی انسان رواننژند است؛ سلامت وجود ندارد؛ بنابراین بهشدت همه چیز حالت بیمارگونه دارد و حتی ناخودآگاه فرویدی نزدیک به خودآگاهی است؛ مثلاً فوقش آرزوهایی که من نمیخواهم قبول کنم که دارم. ولی اصلاً ناخودآگاه یونگی دربارهٔ جهان دارد صحبت میکند. ممکن است هزاران چیز در یک اثر هنری ظاهر بشود. شما میتوانید با مطالعهٔ آن اثر هنری اصلاً به یک اکتشافی در مورد روان انسان پی ببرید. ممکن است بتوانید فرایند فردانیت را در یک فیلم کشف بکنید و بفهمید که یونگ جاییاش مثلاً اشتباه کرده؛ آنجوری باید میگفت. هر اثر هنری مثل یک قطعهای از واقعیت بیشتر به آن نگاه میشود تا آرزوهای مثلاً پنهان یک آدم؛ همانطوری که رویا هم همین شأن را در دیدگاه یونگی دارد.
نگاه فرویدی و یونگی
من لحنم اینطوری است که ببینید که چقدر یونگ بهتر از فروید است. ولی واقعیتش حالا دوست دارم بگویم که ببینید چقدر فرق دارد، آنجور نگاهکردن با اینجور نگاهکردن. ممکن است یک آدم فرویدی باشد و بگوید آره خیلی آرزوی خوبی است که اینطور نگاه بکنیم ولی این به درد نمیخورد، درست نیست؛ همان که فروید گفته درست است. — دارد تغییر میکند عظیمی را به صورت یک دیو مثلاً. خیلی جالب است. اگر تئوری فروید را بخواهید، اتفاقاً این پروجکشنها؛ من یک تئوری دارم، باید دربارهٔ تئوریهایمان این کارها را به صورت آگاهانه بکنیم: من فکر میکنم دنیا اینطور است؛ حالا نگاه میکنم میبینم نه، دنیا به نظر میآید اینطور نیست؛ میگویم آنجا این عشق، این خوب روایت نشده؛ اگر رویا خوب ساخته میشد باید یکجور دیگر ساخته میشد. من فکر میکنم تعبیر فرویدیِ رویا بیشتر این است که هامون به صورت پنهانی دوست دارد که زنش را از دست بدهد. من فکر میکنم اگر فرویدی نگاه کنید باید اینطور نگاه کنید: هامون دیگر از زنش خسته شده، دوست دارد که زنش نباشد، بیاید زنش را ببرد، دیگر تمام. و اینکه بعداً اگر فرویدی نگاه کنید، این همه تأکیدش که «من زنم را دوست دارم و نمیخواهم از دستش بدهم»، جبران این میل ناخودآگاه است که دارد؛ اینطور هم میشود نگاه کرد. — نه؛ آخر شما دارید خیلی کار را بد میکنید که فرویدی مثلاً نگاه کنید و بعد رویا را هم برای خودتان درست کنید. یادم هست کلاس دوم دبیرستان که بودم یک دانشآموزی در کلاس ما رفته بود یک مسئلهٔ امتحان خرداد اول را، که یک معادلهٔ درجهدویی بود که دلتایش منفی شده بود، درآورده بود که تغییر داده بود که دلتایش مثبت بشود. معلم آمده بود سر کلاس داد و فریاد میکرد که «تو غلط کردی، به صورت مسئلهٔ من دست زدی.» واقعاً منظورش این بود که دلتا منفی است؛ دلتایش منفی است؛ نه اینکه اشتباه کرده باشد. ممکن است یک آدمی، مثلاً فرض کنید هیچکاک، سعی کرده فیلمهای فرویدی بسازد. دقیقاً شما میتوانید بگویید که این آدم که فرویدی میخواسته بسازد، حالا بد ساخته. من نمیخواهم بگویم این حرفی که شما دارید میزنید هیچجایی محل اعراب ندارد. وقتی آدمی نیت میکند که یک کار فرویدی بسازد، هیچکاک «روانی» است به حضور فرویدی؛ «مارنی» خیلی زیاد، خیلی زیاد. مثلاً یکجوری، حتی کتابِ فروید هم در «مارنی»، طرف کتاب دستش میگیرد، میخواهد مارنی را تحلیل کند؛ و یک دانهاش را با همکاری سالوادور دالی ساخته، خیلی ایدههای فرویدی در آن هست؛ رویاهایش قرار است فرویدی باشد. آنجا به نظر من جای این حرف شما هست. — بهویژه «روانی»، بهویژه «روانی». میتوانید بروید کارهای هیچکاک را ببینید و اتفاقاً چون خیلی آگاهانه سرشان ساخته شده میشود، فکر میکنم خیلی جا دارد که شما بیایید بگویید نه، اگر فرویدی میخواهید نگاه کنید، گویا نباید اینطور باشد، باید آنجوری باشد؛ این نماد نباید آنجا قرار بگیرد. ولی باور من این است که اینجا آگاهیِ یونگی وجود دارد دربارهٔ جهان و روان و این حرفها. اگر قرار است خودآگاهانه ساخته شده باشد، این شدو است؛ یعنی در فضای تفکر یونگی حتماً یک دیو باید به صورت شدو، آن مکانیسمهای شدو را باید دنبالش بگردیم. حالا میتوانید اصلاحات یونگی پیشنهاد بدهید: «شدو نباید اینطور ظاهر بشود؛ شدو نباید اینطور بشود.» — دربارهٔ انرژی روانی از کجا میآید؟ این هم موضوع سختی است. یعنی یونگ اصلاً کتابی دارد دربارهٔ مکانیسم ولی جزو کتابهای اولیهاش است؛ یعنی آدم میخواند، احساس میکند که اگر آخر عمرش نوشته بود اینطور نمینوشت؛ خیلی نزدیک است هنوز به فروید، مسئله یکجورایی. ولی این موضوعی که او گفت، فکر میکنم بیشتر نزدیکم به اینکه دربارهٔ آن صحبت کنم تا یک جلسه دربارهٔ انرژی روانی. ببینید، موضوع کمی مبهم است. مثلاً این مسئلهای که خواسته پروجکشن بشود و نشود و این حرفها، در تکستها شما اختلاف میبینید؛ خلاصه خیلی حرفی دربارهٔ آنیموس بهطور روشن در آن نمیشود؛ به نظر من خیلی سخت است. میگویم آخرش بگذاریم جلسه را اصلاً خانمها بگویند؛ بعد مشکل پیش میآید. — نه، همان مشکلی که: کی دارد آن کتاب را مینویسد؟ زننوشته دارد آن کتاب را مینویسد؛ چقدر زن حق دارد کتاب بنویسد؟ — آها، کتابهای هنرمندهایشان را بگویید. — آره، گفتم مثلاً برونتهها را نگاه کنید. مثلاً کتاب «جین ایر»، خیلی توصیفی، به هر حال از یکجور آنیموس در آن هست که خیلی روشن است؛ ویژگیهای آنیموس دارد. ولی دقیقاً نکته همین است: چرا هی میگویم قضاوت میافتد گردن؟ اینها وقتی دارند کتاب، نه روانکاوی، ادبیات مینویسند، در تصویر آنیموسشان دارند مینویسند؛ بازیهای خوبی نیستند که حالا خودشان کجاست، آنیموسشان کجاست.
اختلال آنیما و آنیموس در دوران مدرن
یکجورایی این اختلالات، در اینکه من میگویم مردهای اینطور دچار اختلالاند در دوران مدرن، در زنان زیاد است، یکجور مشکلاتی را به وجود میآورد. من به هر حال نگرانم که خیلی آدم بخواهد، فقط من تحلیل بکنم که نه، این که من دارم میگویم درست است، آدم در موضع خوبی قرار نمیگیرد. اگر همهٔ زنها بیایند انکار کنند که «بابا اصلاً ما احساسمان نسبت به آنیموس این نیست»، من بگویم «نه، همین است؛ چون شما باید یکجورایی دوال بردا باشید.» — آره. — چیزی که میخواهم بگویم این است که منشأ شور زندگی در زنها آنیموس نیست. نیست؛ یعنی واقعاً از همان قسمت زنانهٔ خودشان که واقعیتشان است، نه آن قسمت آنیموسشان که همزادشان است، آن شور زندگی درمیآید. زنها شور زندگی کم ندارند. — حالا چی کم دارند؟ چی از مرد میگیرند؟ — آن چیزی است که در آنیموسشان است. زنها شور زندگی کم ندارند؛ زیاد دارند؛ انرژیهای حیاتی پراکنده دارند. — کمتر افسرده میشوند. — نه، به هیچ وجه کمتر افسرده نمیشوند؛ و اینکه اختلال در چیزهایی که در واقع به وجود میآید، یکجورایی مربوط به آنیموسشان میشود. یعنی حالا، ولی معنایش این نیست که منبع شور زندگی آنیموس است. به نظرم میآید اینجا مسئله کمی پیچیده است.