او نکاتی تکمیلی دربارهٔ جلسات قبل میگوید: از درونکشیدن و پروجکتکردن شروع میکند، دربارهٔ پروجکت آنیما و سپس پروجکت کودک پس از بچهدار شدن توضیح میدهد، و از نگاه یونگ به ازدواج و از رواندرمانی معاصر میگذرد. بعد به رویای ابتدای فیلم هامون برمیگردد و جذب شدن آنیما در سایه را شرح میدهد. در پایان نگاه یونگی و فرویدی به اثر هنری و شور زندگی در زنان و مردان را میآورد.
درونکشیدن و پروجکتکردن
او میگوید در متون معتبر دربارهٔ آنیما همهجا حرف از پروجکت کردن است. اصطلاح «زن درون» مثل «کودک درون» و شاید «والد درون» به کار میرود، و این مسئلهٔ درونکشیدن و بعد پروجکت کردن در روانکاوی خیلی متداول است؛ مثلاً والد را درونی میکنیم و ممکن است والد دیگر در زندگی نباشد ولی فرامینِ آنها تأثیرشان را دارد. به گفتهٔ او مجموعهای از شخصیتها در درون ما زندگی میکنند و فرایند فردانیت به یک معنا جمع کردن همهٔ این پراکندگیها است.
دربارهٔ بیماری چندشخصیتی میگوید نمیداند از نظر پزشکی چقدر واقعیت دارد و بیشترش را در ادبیات و سینما میبیند، مثل دکتر جکیل و مستر هاید یا داستان «سیبل». آدم عادی هم به یک معنا چندشخصیتی است؛ فرقش با آدم بیمار این است که شخصیتها حول نقطهتعادلهایی نزدیک به هماند و از خودآگاهی خارج نشدهاند.
پروجکت آنیما و رشد آن
او میگوید این تأثیری است که از جهان خارج میپذیریم؛ حرف نوِ یونگ این است که ما کار برعکس هم انجام میدهیم: چیزهایی که در درون هست را پروجکت میکنیم در دنیا. اگر مردی آنیمایی با فرمی خاص دارد، از مادرش گرفته یا از فرهنگش، دنبال زنی با این ویژگیها میگردد؛ اگر پیدا نکند، آنیمایش را پروجکت میکند. بعداً ممکن است دچار سرخوردگی شود، یا خودش را فریب بدهد، یا بدترین حالت، آن زن را در قالبی که دارد بگنجاند. این را کتاب «یار پنهان» خوب شرح داده است.
او میپرسد حالت مطلوب چیست و میگوید به نظرش وضعیت طبیعی این است که آنیما در جای مناسب پروجکت شود و کسی که آنیما بر او پروجکت شده در شکل دادن به آنیمای مرد دخالت کند: یعنی به جای اینکه شما قالبی برای آنیما ساختید و او را در آن بگنجانید، برعکس. اگر علاقه واقعی باشد، آنیمایش همزمان با عمیق شدن علاقه رشد میکند. مردی که زنی در عمرش ندیده، آنیمایش چون سیگنالهای واقعی از جهان خارج نمیآید ممکن است به چیزهای عجیبوغریب تبدیل شود.
او تأکید میکند که این نظر همه نیست و پیوسته از قول خودش میگوید. او فکر میکند اینکه مرد زن درونش را نگه دارد و اجازهٔ فعالیت مستقل بدهد درست نیست؛ حالت سالم این است که آنیما را در محمل مناسب بیرونی پروجکت کند و با تعمیق رابطه رشد دهد، و در این صورت رفتار نابهنجار زنانهٔ خارج از کنترلش در کنترل درمیآید و رفتارش مردانه میشود.
پروجکتکردن کودک
چیزی که او دوست دارد بیشتر رویش تأکید کند و کمتر در کتابها دیده، مسئلهٔ پروجکت کردن کودک است بعد از بچهدار شدن. وقتی مردی متأهل میشود، مخصوصاً بعد از به وجود آمدن کودک، هم مرد و هم زن از حالتهای بچهگانه دور میشوند. وقتی کودک درون فعال است، آدم خودش به خودش سرویسهای کودکانه میدهد، مثل نوازش و خوابیدن و غذا خوردن هر وقت دلش بخواهد؛ وقتی کودک واقعی هست، این سرویسها را به او میدهد و سرویس دادن به خودش قطع میشود.
به گفتهٔ او مردهایی که خصلتهای کودکانه دارند و دنبال مامان میگردند معمولاً تمایلی به بچهدار شدن ندارند، و کسی که خودش احتیاج به مراقبت دارد ناخودآگاه دشمن بچهدار شدن است. آدمهایی که والدشان با کودک درونشان سختگیرانه رفتار کرده همان رفتار را نسبت به کودک بیرون هم ادامه میدهند. ولی پروجکت شدن کودک در بیرون معنایش نابود شدن کودک نیست: روحیهٔ مردی یا زنی که از کودکش مراقبت میکند بهشدت لطیف میشود و خشونت از بین میرود.
او این را شبیه آنیما میداند: پروجکت مناسب باعث رشد میشود و آن را تحت کنترل قرار میدهد. ایگو به موضع والد میرود و عشق به کودک درون به عشق به کودکی واقعی تبدیل میشود. میگوید همیشه این تأکید هست که لزومی ندارد این پروجکشنها حتماً انجام شوند و میشود با زحمت بدون آنها هم فردانیت را طی کرد، ولی فکر میکند مسیر طبیعی این است. به نظرش رفتارهای هامون یکجور فاجعهبار است و حالتهای کودکانه در او زیاد است.
یونگ، ازدواج و کودک درون
او میگوید شاید کتاب «یار پنهان» کلاً به مسائل منفی اشاره میکند، و فکر میکند خود یونگ هم نظرش دربارهٔ زندگی زناشویی خوب خیلی مثبت نیست، شاید به دلایل واقعبینانه. آیهای را میآورد که «مثنی و فرادی» در آن است و میگوید یونگ را نمیبینید که از فرایند فردانیت به صورت زوجی حرف بزند؛ خیلی فردگراست.
جملهای را که یادداشت کرده میخواند: ضرورت پروجکشن آنیما و عشق در سنین پایین است و از جایی به بعد رشد مستقل از آن میشود، از میانسالی و حتی چهل سالگی. او میگوید اظهارنظرهای یونگ در این موارد کلاً فضای چندان مثبتی ندارد، مگر اینکه مقالهٔ خاصی نوشته باشد که ندیده باشد؛ و به یکی از حاضران که میگوید این بدبینی را باید در زمانش دید، میگوید شاید راست بگوید.
او میگوید کتابهایی نوشته میشود که از کودک درون طرفداری میکنند، و به نظرش دربارهٔ کودک درون اگر پروجکشن انجام شود مکانیسم جالبی است که به رشد کمک میکند. فیلم «آتشبس» را مثال میزند که از کتابی دربارهٔ کودک درون ایده گرفته و به نظر او رفتارهای کودکانهٔ زوجها را درست نشان میدهد، ولی توصیههایش این است که با کودک خودتان بسازید.
رواندرمانی معاصر و تثبیت
او میگوید مشاوره و رواندرمانی معاصر این حالت را دارد که ایدهآلهایی برای رسیدن و مسیر رشد طولانی در آن نیست و حالت استیبیلیتی از مهمترین اهدافش است. اوجش را در رفتارشان با مسئلهٔ همجنسگرایی میبیند: او میگوید همجنسگرایی به این معنا اختلال است که ایگو روی جنس مخالف نشسته؛ ولی از دههٔ نود به اینسو حرف این است که مشاور باید احساس گناه را از بین ببرد. یکی از حاضران این را «انداختن در لوکال» میگوید.
او میگوید اگر تئوری یونگ را داشته باشیم، فرد همجنسگرا در خواب و بیداری سیگنالهایی دریافت میکند که این وضعیت خوب نیست؛ رواندرمانگر به او میگوید گوش نکن، و بعد از مدتی کابوسها هم از بین میروند، چون سلف تا هشتاد سالگی همینگونه پیام نمیدهد و کسی که به رویاهای خودش توجه نمیکند ناخودآگاه کمتر رویای چنین میبیند. او میگوید فرویدیها در آمریکا راه درمان را تقویت ایگو میدانند و این ضد تعلیمات فروید است.
از تجربهٔ شخصی خودش در ایران میگوید مشاوران راحت فرمان طلاق میدهند، گاهی در جلسهٔ اول. او میگوید قرار نیست مرد در درون خودش هم زنی داشته باشد و نصفش زن شود؛ باید برای آن زن در بیرون چیزی پیدا کرد.
هامون: آنیما در سایه و میانسالی
او میگوید رویای ابتدایی فیلم به نظرش از نظر تطبیق با محتوای فیلم رویای خیلی خوبی است، و بدون اینکه دلیل قطعی بیاورد، میگوید این دیو به هزار و یک دلیل شدو است: موجودات دیوصفت در فرهنگ هندی نمایندهٔ بخشی از ویژگیهای بدند که نمیخواهیم با آن مواجه شویم، و آدمها گرایش دارند آنها را به بیرون نسبت بدهند و بد و بیراه بگویند. او میگوید مهرجویی ادعا میکند این رویا را واقعاً دیده و دستکم این رویای اول خیلی ساختگی نیست؛ اسمش را غرق شدن آنیما در شدو میگذارد.
آنیما مجموعهٔ بزرگی از احساسات است و فقط احساس مرد نسبت به زن نیست؛ شور زندگی مرد مربوط به آنیماست و طبیعت یا هنر هم میتواند همان احساس را بدهد. او «ابلموف» را مثال میزند، مردی فاقد شور زندگی که وقتی عاشق میشود میخواهد درختی را از ریشه بکند. دربارهٔ آنیموس اطلاعات دقیق زیادی نداریم و در اسطورهها جلوههای آنیموس کمتر دیده میشود.
هامون شور و شوقش را در جوانی صرف مطالعه کرده؛ به گفتهٔ او در میانسالی این شور باید به چیزی فراتر برسد، و اگر فردانیت طی نشده باشد سلف فریاد میزند که فقط کتابخواندن نیست. گرایش نظری مثل چراغی است که دست شماست تا راهی را ببینید؛ تا مسیری را طی نکنید هرچقدر این نور را زیاد کنید فقط اطراف خودتان را میبینید.
سایه آنیما را میدزدد: عظیمی در فیلم به صورت سایه ظاهر شده، با حرص مال و منال داشتن، و جذب شدن آنیما در سایه یعنی وقتی لذت مطالعه یا هنر از میان رفت، شور زندگی در علایق انحرافی فعال میشود. او میگوید این در زندگی آدمها واقعاً رخ میدهد: دوستان بعد از چهل سالگی چه آدمهای مادیتری شدهاند و هنرمندی که از فعالیتهای تجاری متنفر بود در چهل، پنجاه سالگی بدترین کار هنری را میکند. رویاها حالت هشداردهنده دارند و نه اینکه آن اتفاق حتماً خواهد افتاد؛ برای فهم صحنه مهم نیست مال مهرجویی باشد یا نه، چون هامون در معرض جذب آنیمایش در سایهٔ خودش است.
شور زندگی، تملک و نگاه یونگی
به گفتهٔ او آنیما در دید یونگ مفهوم خیلی کلی است که از علاقه به زن تا طبیعت و موسیقی و هنرهای متعالی میرود و آن وجه مشترک همهشان شور و حس شدید نسبت به حیات و زندگی است؛ آدمها اینها را جایگزین هم میکنند. افسردگی را واژهٔ خوبی برای از دست رفتن این شور میداند، مثل کسی که پریزش را کشیدهاند، و با احتیاط میگوید هر کس چنین رویایی ببیند کارش تمام نیست.
در گفتوگو با حاضران دربارهٔ حالت تملک مردان، تصورش این است ـ بیآنکه قاطعانه بگوید ـ که با احساس ضعف دربارهٔ جاذبهٔ مردانه مربوط است: مردی که برای زن جاذبه ندارد وجودش فریاد میزند که این زن برایت نمیماند. «زن وجود ندارد» را از متفکری فرانسوی نقل میکند که نامش را فراموش کرده، و میگوید وقتی زن وجود ندارد مرد هم وجود ندارد.
او میگوید در نگاه یونگی از اثر هنری دربارهٔ انسان و جهان اطلاعات میگیرید، نه آرزوهای پنهان یک آدم، و به نظرش در فضای فرویدی انسان رواننژند است. لحنش طوری است که یونگ بهتر از فروید به نظر میآید، ولی میخواهد فرق دو نگاه را نشان دهد.
در پایان میگوید منشأ شور زندگی در زنان آنیموس نیست؛ از همان قسمت زنانهٔ خودشان که واقعیتشان است درمیآید و زنان شور زندگی کم ندارند، ولی اختلال در چیزهایی که به وجود میآید مربوط به آنیموسشان میشود؛ و میگوید مسئله کمی پیچیده است.
→ متنِ کاملِ این جلسه