او نخست تذکری عملی دربارهٔ یاد گرفتن روانکاوی میدهد و بعد میگوید سراغ دو موضوع میرود، یکی کوچکتر و یکی مفصلتر. در موضوع اول میگوید هنر چیزی بسیار فیلترشده است و بازتاب جهان در روح افراد خاصی است، و ویژگیهای روانی هنرمندان با رسانهها در جامعه تکثیر میشود؛ هالیوود و تصویر زن در سینما را مثال میآورد.
متن ویرایششده بر پایهٔ پیادهٔ خودکار گفتار؛ با صوت تطبیق داده نشده.
بسته به متن: فروید یا روش دیگر
فکر میکنم روش بررسی هر متن به خود متن بستگی دارد. یعنی همان پروسهای که شما میگویید: مثلاً این توضیح فرویدی که در خیلی جاها ممکن است ساده باشد، اصلش در واقع رقابت همان پسر و پدر است که به قول لکان یک جور دچار این مرج میشود؛ یعنی وقتی من یک احساس بدی نسبت به شما دارم، فکر میکنم شما هم آن احساس را نسبت به من دارید.
میخواهم تذکری خارج از موضوعِ تحلیل روانکاویِ متن بدهم که بیشتر جنبهٔ عملی دارد، و بعد سراغ بحثی بروم — نمیدانم چقدر طول میکشد — دربارهٔ کلاً یک جور نگاه روانکاوانه به کل موضوع فرهنگ. بگذارید از همان تذکر عملی شروع کنم. گاهگاه با بعضیها حرف میزنم و یک نگرانی پیدا میکنم — شاید یک بار قبلاً هم به این موضوع اشاره کرده باشم — و آن این است که گاهی واقعاً کمی شک میکنم که یاد گرفتن روانکاوی برای همهٔ آدمها اصولاً چقدر مفید است و نه ممکن است مضر باشد.
تذکر عملی خارج از موضوع
میخواهم دو نکته بگویم که میتواند در واقع یک جور تأثیر منفیِ آشنایی با روانکاوی باشد. قطعاً یاد گرفتن روانکاوی مثل هر دانش دیگری یک جور آگاهی است که طبعاً تأثیر مثبت دارد؛ ولی — جدا از آن نکتهٔ کلی — اگر آدم خوب یاد نگیرد و خوب نفهمد، ممکن است مثلاً از کل حرفهای فروید این را فهمیده باشد که باید غریزهٔ جنسی آزاد باشد. مثلاً برای خودشان کلِ برداشت میشود که یک نفر آمده از نظر علمی ثابت کرده که آزادیِ غریزه درست است؛ آن هم در حالی که فروید هیچوقت چنین حرفی نزده و تئوریاش چنین چیزی درنمیآید. حتی با فرض اینکه روانکاوی را خوب بفهمم، ممکن است مشکلاتی همراه خودش داشته باشد.
یکیاش — که شاید قبلاً هم به آن اشاره کرده باشم — این است که آدمی دچار این حالت بشود که مدام بخواهد اطرافیانش را روانکاوی کند؛ یعنی دربارهٔ آدمهای اطرافش یک جور کنجکاوی نشان بدهد و سعی کند به درونیاتشان پی ببرد. بعضی آدمها کلاً روانکاوی بلد نیستند اما زیاد در کار دیگراناند، و روانکاوی ممکن است برای چنین آدمی این را اصلاً به یک مشغلهٔ ذهنی تبدیل کند. و این خیلی بد است، نمیدانم. من کلاً قبل از یاد گرفتن روانکاوی خیلی کم و بعدش هم کم به فکر این بودهام که آدمها را تحلیل کنم؛ اصلاً این حس را نداشتم. ولی گاهگاه برخورد میکنم و واقعاً احساس میکنم بعضیها با روانکاویای که یاد میگیرند مدام در این حالتاند که انگار اطرافیانشان را مانیتور کنند: این یکی چه وضعی دارد، رابطهاش با پدرش چگونه است، آن یکی با چه کسی. و این جالب نیست. اگر این برای آدم به یک عادت ذهنی تبدیل شود، بهتر است روانکاوی را بیشتر به درون خودش برگرداند و سعی کند خودش را تحلیل کند، تا اینکه با یک سری اطلاعات تجریدیِ احتمالاً غلط و یک تئوری ناقص مدام دربارهٔ دیگران حالت کنجکاوی داشته باشد. و خدا نکند کار به جایی برسد که طرف بخواهد چیزهایی را که کشف میکند به عنوان تذکر به طرف مقابل هم بدهد. یا بعضیها ممکن است روانکاوی را مثل یک گرز — مثل همان تصویری که در فیلمها هست — به کار ببرند: با کسی بحثشان میشود و وسطش چهار تا متلکِ روانکاوانهٔ «خیلی عمیق» میزنند که «تو که بابا، تو اینگونه هستی».
نگاه روانکاوانه به کل فرهنگ
روانکاوی — میدانید مثل چه است؟ مثل قدرتی است که یک نفر پیدا کند و ممکن است واقعاً ظرفیتش را نداشته باشد. اگر بگویید ورزش کار خوبی است و آدم اندام ورزیده و قوی داشته باشد، بله؛ ولی واقعاً آدمی که ظرفیت نداشته باشد و بعد کارش این بشود که حالا که قوی شده مدام سر و صدای دیگران را دربیاورد و مثلاً تو سر مردم بزند، ای کاش اصلاً ورزش نکرده بود. میخواهم کمی تذکر اخلاقی بدهم: بیشتر روانکاوی را برای تحلیل خودتان به کار ببرید، کمتر برای تحلیل دیگران. و به هر حال زیاد جالب نیست که آدم مدام این کار را بکند؛ و من خوشبختانه فکر میکنم این جلسات اصولاً این عادت را ایجاد میکند که بیشتر پدیدههای فرهنگی را نقد کنید، نه آدمها را. فکر میکنم آدمها خیلی پیچیدهترند و روانکاوی هنوز علمی نوزاد است که آدم بخواهد با قاطعیت دربارهٔ یک آدم واقعی — با همهٔ پیچیدگیهایش — تئوری را به کار ببرد و یک سری چیزها را ثبت کند.
این واقعاً کمی برمیگردد به اینکه برخورد آدمی در زندگی با دیگران چگونه است. اگر یک نفر واقعاً فقط حالت خیرخواهی داشته باشد، ممکن است از روانکاوی — بدون آن حالت کنجکاویِ زاید — به اطرافیانش هم کمک کند و اگر چیزی دربارهٔ کسی میفهمد، گاهی شاید حتی گفتن یک نکته به یک نفر مفید باشد. ولی به هر حال اینجا مسئلهٔ خطرناکی وجود دارد؛ مثل مسلح شدن به یک سلاح، بدون آن قدرت اخلاقی که آدم بتواند بهاندازهٔ کافی خودش را کنترل کند و سلاح را بهموقعش استفاده کند. اگر این قدرت اخلاقی به وجود نیامده باشد، ممکن است خطرناک باشد. فکر میکنم قبلاً هم اشارهای به آن کرده باشم. گاهگاه چیزهایی میشنوم و میبینم و کمی نگران میشوم. کاری که من میکنم مشق است؛ مثلاً فیلم هامون برای من تجربهٔ خوبی بود که نهایت سعی خودم را بکنم: آدم در تحلیل یک کار هنری سعی کند تحلیل را به شخص — به تحلیل شخصیت هنرمند — وابسته نکند. من نهایت سعیام را کردم؛ دفعهٔ قبل تذکری که از خود شماها داده شد اصلاً ضرورت کرده که الان بگویم آن شدو که در فیلم ظاهر میشود، شدوی فیلمساز است.
دو موضوع: کوچک و مفصل
شاید فیلمسازها همهٔ این چیزها آگاهاند و شدو خاموش است. میبینید که خیلی وقتها — مخصوصاً وقتی با یک فیلمساز آگاه طرف هستید — تشخیص دادن اینکه این قطعه از فیلم چقدر ناخودآگاه است یا خودآگاه سخت است؛ و من در نهایت سعی میکنم نشان بدهم که نقد روانکاوانه موکول به این است که شما بفهمید چیزی که دارید میبینید — فیلمی که دارید میبینید، اثر هنریای که با آن مواجهاید — از ناخودآگاهی درآمده یا از خودآگاهی. ممکن است آدمی در عین خودآگاهی بخشی از ناخودآگاه، مثلاً ناخودآگاه جمعی، را جایی منعکس کرده باشد. به هر حال شیوههای نقد روانکاوانه کار خودشان را میکنند. بگذارید تذکر عملی را — همان مسئلهای که گفتم — همینجا نگه داریم.
بگذارید سراغ دو موضوع برویم که یکی کمی کوچکتر است و یکی مفصلتر. یکی تقریباً هیچ ارتباط مستقیمی با فیلمهای ما ندارد و دومی را میشود فیلمهای ما برایش مثال در نظر گرفت. یک نکتهٔ خیلی کلی میخواهم بگویم دربارهٔ فرهنگ و تولید فرهنگ: تولید فرهنگ، مثل هر پدیدهٔ دیگری که در جامعهٔ انسانی هست، به هر حال توسط انسانها تولید میشود؛ چیزی تحت عنوان فرهنگ دارد تولید میشود. به طور خاص هنر را در نظر بگیرید، و حتی خاصتر، هنر سینما را. فکر کنید که چیزی که ما از جامعهٔ بشری به طور طبیعی دریافت میکنیم، بخش عمدهاش همین چیزی است که به آن میگوییم فرهنگ. یعنی وقتی من در فضای جامعه زندگی میکنم، بخش عمدهای از ارتباطم با گذشته چیست؟ بخشی از معماریای که از گذشته باقی مانده را میبینم، آثار هنریای که از گذشته باقی مانده؛ معلوم است که گذشته میتواند تأثیری بگذارد. وقتی من به گذشته نگاه میکنم چه میبینم؟ آثاری که از گذشته باقی مانده، یعنی آثار فرهنگی.
هنر، نماد و خوانش لایه لایه
و چیزی که میخواهم بگویم — که قبلاً هم به مناسبت دیگری به آن اشاره کردهام — این است که وقتی به گذشته نگاه میکنیم چقدر میتوانیم اطلاعات جامع به دست بیاوریم. مثلاً وقتی به دوران رنسانس نگاه میکنم یا به دوران رمانتیسیسم اروپا، یک مجموعه آثار هنری میبینم؛ چقدر این آثار هنری بازتاب وضعیت واقعی جامعه است؟ نکتهای که میخواهم بگویم این است که بیایید سینما را در نظر بگیرید. تولید فیلم — تولیدات هنری در قالب سینما — مکانیسمهایی دارد: هم از نظر روانی در کسی که مؤلف اثر است، هم از نظر اجتماعی؛ سازوکارهایی در جامعه به وجود آمده، مثلاً سینما صنعت است و این صنعت پولسازی میکند. میخواهم بگویم این آثار سینمایی به عنوان آثار فرهنگیای که تولید میشوند از کانالهای فردی — خلاقیت فردی انسان — و بعد از جریان یافتن در کانالهای اجتماعی میگذرند تا این محصول تولید شود.
حالا بیایید یک لحظه فرض کنیم — بدون اینکه فعلاً بخواهم استدلالی بکنم — اینکه آدمهایی که توانایی و خلاقیت هنری خوبی در زمینهٔ سینما دارند، آدمهایی با مشخصات روانی خاصی هستند؛ این را فعلاً به عنوان فرض قبول کنیم. مثلاً فرض کنید بگویم مردهایی که آنیمای فلانمدلی دارند فیلمسازهای خوبی هستند. دقت میکنید؟ اگر چنین فرضی را قبول کنید — اینکه یک مجموعهٔ خاصی از آدمها با مؤلفههای خاصی هستند که تولیدات هنری در قالب سینما را میتوانند انجام بدهند — آنوقت میتوانم بگویم بنابراین آثار سینمایی انعکاس بخشهایی از روان آدمهای خاصی است، نه همهٔ آدمهایی که در جامعه زندگی میکنند. اگر این فرض را یک لحظه قبول کنید — مثلاً من با تئوری روانکاوی توضیح بدهم که آنیمای آدمی که تولید سینمایی میکند یا المانهای ناخودآگاهش باید در وضعیت خاصی قرار گرفته باشد که این ایدههای تصویری را خوب داشته باشد و الی آخر — پس من صدای همهٔ آدمها و تصویر جهان در روان همهٔ آدمها را در سینما نمیبینم. مثل این است که در کشوری بخشنامهای بدهند که آدمهایی که در فلان حزباند و فلان عقیده را قبول دارند حق دارند فیلم بسازند.
خودآگاهی هنرمند و ناخودآگاه
بعد آیا انتظار دارید این آدمهایی که این مشخصهها را دارند حرف همهٔ مردم را بزنند؟ نه؛ این فیلمها در کانال خاصی ساخته میشوند، بنابراین ممکن است شباهتهایی به همدیگر پیدا کنند. مسئله این است که فعالیتی مثل تولید هنری در زمینهٔ سینما — اگر توضیحاتی داشته باشید که برایتان مسلم کند هر آدمی اصولاً خلاقیت در این زمینه ندارد و درصد کوچکی از آدمها با ویژگیهای خاص این نوع خلاقیت را دارند — یعنی سینما صدای آدمهایی با مؤلفههای خاصی است. و سینما چون برخلاف شعر و — نمیدانم — نقاشی و اینها پرخرج است، مکانیسمهای اجتماعی هم وجود دارد که مثل یک فیلتر عمل میکند؛ حتی همهٔ آدمهایی با این مشخصات هم نمیتوانند آثار سینمایی بسازند. مثلاً همین حالا هم شاید این ویژگی هست که درصد آدمهایی که درونگرا هستند و میتوانند کارگردان موفق شوند خیلی پایین است؛ چون کارگردانی اصولاً سروکارش با هنرپیشه و تهیهکننده است. آدم درونگرا در سینما خیلی نمیتواند کارش را پیش ببرد، چون نمیتواند رابطه برقرار کند و برود تهیهکننده را ببیند و راضیش کند که سرمایهگذاری کند. این ویژگی را باید داشته باشد. بنابراین باید دنبال آدمهایی بگردم که از نظر روانی ویژگیهای خاصی دارند تا خلاقیت سینمایی داشته باشند، بعد بگویم اینها باید ویژگیهای برونگرایی و چیزهای اجتماعی هم داشته باشند و پرسونایشان شکلی داشته باشد که تهیهکننده بپسندد تا فیلم بگیرند.
درست است که آنجا وزارت ارشاد مجوز نمیدهد، ولی تهیهکنندهها مجوز میدهند: خودشان یا سرمایه میگذارند یا نمیگذارند. جامعهٔ آزاد آمریکا اینگونه است؛ سرمایه حکم میکند — این را میخواهد، آن را نمیخواهد. در کشور ما که واضح است: هم موضوعات فیلتر میشوند، هم آدمها — نمیدانم — فیلتر میشوند، هم مکانیسمهای تولید فیلتر میشوند. بنابراین یک چیز واضح را میبینم که در کشوری مثل کشور ما همه میدانند: آن همه حرفی که قرار است زده بشود، زده نمیشود. میخواهم بگویم به راحتی شاید بشود این را دید که اصولاً هنر اینگونه است. اگر قبول کنید که همهٔ آدمها هنرمند نیستند و آدمهای خاصی با ویژگیهای خاص هنرمندند، و بعد خیلی از هنرها — حتی شعر گفتن و موسیقی ساختن — عرضهاش در اجتماع خودش یک جور فعالیت اجتماعی است، ممکن است آدمهای زیادی در طول تاریخ کلی شعر گفته باشند و هیچکس شعرهایشان را ندیده باشد.
فیلم بهعنوان مثال
مثلاً — چون علاقه دارم همیشه مثال بزنم — موسیقیدانی هست در دورهٔ اوج دورهٔ رمانتیک، شوبرت، که سر اینکه اصولاً موسیقیدان خوبی هست یا بد مشکل دارد. از نظر تکنیکیاش کارش خیلی خوب است، ولی آدم جالبی است: اکثر آثارش موسیقی مجلسی است؛ موسیقیای که با سه یا چهار ساز اجرا میشود — به اصطلاح کوارتتاند یا — نمیدانم — تریو و اینگونه چیزها. علتش این است که این آدم علاقه به کوارتت ساختن داشته؛ نه اینکه کسی ارکستر به او نمیداد. الان ممکن است خیلی عجیب به نظر برسد: ما در دورانی زندگی میکنیم که میتوانم برای خودم در خانه با کامپیوتر یک ارکستر داشته باشم و هر موسیقی را حداقل به صورت کامپیوتری اجرا کنم. ولی در آن زمان آدمی که نمیتوانست به اندازهٔ کافی خودش را به جامعه تحمیل کند — خجالتی، گوشهگیر، مثلاً منزوی — سرنوشتش همین بود: حداکثر میتوانسته سه چهار نفر را در اختیار بگیرد؛ و وقتی اینگونه است، اصلاً ارکستراسیون هم خوب یاد نمیگیرد و طبعاً اگر یک روز آثار ارکستری هم درست کند، ممکن است خیلی چیز جالبی درنیاید.
کلاً انتشار اثر هنری یعنی به سرانجام رساندنش خودش یک ویژگی است؛ بعضی از آدمها ممکن است آن خلاقیت را داشته باشند و این بخشش را هم طی کنند. حتی در زمینهٔ شعر: آدم باید آن کتاب شعر را بردارد ببرد انتشارات و با طرف کمی بحث کند و تحملش را داشته باشد که اگر طرف ایراد گرفت، چیزی روی سرش نگذارند. ونگوگ را میگویند کسی که در آخر از او حتی یک تابلو هم نخریدند. میگویند یک بار در دوران زندگیاش گوگن آمد به دیدنش و از آثارش خوششان آمد. خیلی مهم است که گوگن این را تأیید کند؛ گوگن آدم شناختهشدهای بود و قطعاً متوجه شد که در این انبوه نقاشیهایی که کشیده و در خانهاش هست و کسی از او نمیخرد، یک جور نبوغی وجود دارد. و میگویند گوگن در عین اینکه تعریف میکرد، چیزی هم گفت: «این را اگر اینگونه نمیکردی بهتر بود» — که نزدیک بود طرف را بکشد. از خانهاش انداخت بیرون و هیچ حامیای خلاصه در طول زندگیاش پیدا نکرد.
تولید انبوه و کالای فرهنگی
ونگوگ هیچ آدمی را به اندازهٔ یک ذره هم قبول نداشت که بیایند دربارهٔ تابلوهایش حرف بزنند. خیلیها روحیهشان اینگونه است. حالا یک طوری بود که این نقاشیها میتوانستند از بین بروند؛ میشد دنیایی را تصور کرد که هیچ نقاشیای از ونگوگ در آن وجود نداشته باشد. این یک برادری داشت که نقاشیها را حفظ کرد — یک شانس آورد. من نمیدانم چند ونگوگ در دنیا وجود داشتهاند که یا اصلاً خیلی نقاشی نکشیدهاند. خیلی آدمها خلاقاند ولی روحیهٔ این کار را ندارند و به آن خودباوری نمیرسند. خیلی از آدمها به دلیل همان تسلطِ والد احتیاج به تأیید جامعه دارند برای اینکه خودشان را باور کنند. این ونگوگی که هزار تا نقاشی میکشد، هیچکس یک دانهاش را هم نمیخرد، ولی مطمئن است که آدم نقاش مهمی است و هیچ شکی ندارد؛ یک جور خودباوری — شاید حتی غرورآمیز — دارد، و بعداً هم معلوم میشود که در این تشخیصِ خودش خطا نمیکند.
حرفی که دارم میزنم این است: یک مرحله این است که خلاقیت هنری به معنای وجود همان الهامات هنری باشد — آدمهایی که الهامات هنری دارند؛ مثلاً به عنوان گزارهٔ کلی، مردهایی که آنیمای فعال دارند. پس ما در کل هنر با تولیدکنندههایی سروکار داریم که از نوع مردهای با آنیمای فعالاند؛ و بنابراین مثلاً ممکن است اکثریتی از مردها اینگونه نباشند. مرحلهٔ بعد این است که این آدم آن مقدار خودباوری و تحرک و ویژگیهای روانی داشته باشد که این الهامات را به یک اثر هنری تبدیل کند. و بعد اینکه بتواند آن را در جامعه هم عرضه کند. حداقل سه مرحلهٔ مشخص وجود دارد که هم به ویژگیهای روانی یک انسان ربط دارد، هم به فیلترهایی که جامعه در مقابلش میگذارد. پس ما کلاً وقتی با هنر سروکار داریم با چیزی خیلی فیلترشده سروکار داریم؛ مهم نیست در جامعه چقدر سانسور رسمی وجود داشته باشد، فیلترهای اعلامشده باشد یا نباشد. به هر حال هنر بازتاب جهان در روح افراد خاصی است و به شکل خاصی هم آن را بیان میکند. اگر چنین تئوریای را قبول کنید، آنوقت میشود بحث روانکاوانه را در هر سه مرحله دنبال کرد و دید وقتی با آثار هنری برخورد میکنیم با چه جور موجوداتی اصولاً سروکار داریم.
بازار هنر و سلیقه
اولاً هنرها با همدیگر فرق دارند: موسیقیدانها ویژگیهای روانی شبیه همدیگر دارند، فیلمسازها یک جور دیگر، نقاش ویژگیهای دیگری دارد. بنابراین یک جور خوشهبندی بین ویژگیهای این تولیدکنندهها وجود دارد که میتوانید آن را مثل یک تئوریِ قابل آزمون تئوریپردازی کنید. هر چه من دارم میگویم مثل مقدمه است، به این معنا که جای خالیای وجود دارد که — من ندیدهام — کسی چنین ایدهای را خیلی تعریف کرده باشد. اگر آدم خیلی جستوجو کند شاید چیزهایی پیدا شود؛ گاهی از هر موضوعی که جستوجو کنید، یک تز دکترایی جایی نوشته شده که آدمی به عنوان تز کار روانکاوی بیاید بررسی کند چه همبستگیای بین حداقل یک دسته از اینها هست. مثلاً الان اینگونه چیزها خیلی نوشته میشود: مثلاً آثار دورهٔ رمانتیسیسم فرانسه — ویژگیهای مشترک آدمهایش چه بوده؟ میخواهم بگویم میشود تئوریای را تصور کرد که به ما بگوید شیوههای مختلف بیان هنری چه ارتباطی با ویژگیهای روانی هنرمند دارد: شعرا چه ویژگیهای مشترکی دارند، — نمیدانم — فیلمسازها چه ویژگیهای مشترکی دارند، و بعد بازتابش را هم در آثار هنری — آن تأثیری که به عنوان فیلتر میگذارد — ببینیم.
من واقعاً بخش زیادی از این ایده از اینجا به ذهنم رسیده که در کارهای سینمایی به یک جور شگفتانگیزی مشکلات خانوادگی مشترک وجود دارد، به نظر من شاید مال همهٔ مردم اینگونه نباشد. مثلاً به نظرم در سینمای الان آمریکا اینقدر قهرمانها ویژگیهای مشترک نشان میدهند و رابطههای خانوادگیشان شبیه همدیگر است، و من فکر نمیکنم جامعهٔ آمریکا مصداق اینگونه چیزی باشد که در سینمای آمریکا میبینیم. بنابراین این نکتهٔ مهمی است که به این اشتباه نیفتیم که اگر تمی به طور مداوم در یک دورهٔ تاریخی در جامعهای تکرار شده، یعنی مردم آن جامعه دچار این مشکلاند؛ چیزی که میتوانیم نتیجه بگیریم این است که هنرمندهایی که در این زمینهٔ هنری کار میکردند، شاید به دلیل ویژگیهای خاص خودشان، نوع مشکلاتشان ایندست بوده. یک چیز خیلی بدیهی: در آثار هنری خیلی زیاد درگیریهای هنرمندانه میبینید. اصلاً چند درصد از آثار هنری را میشناسید که قهرمان فیلمش — در کاری از اینها — هنرمند یا هنرپیشه باشد؟
هنرمندی که انبار میکند
چون به طور طبیعی یک هنرمند درونِ خودش را بیان میکند؛ بنابراین انگار همیشه قهرمانِ اثر هنری یک هنرمند است. قهرمان اثر هنری که قصاب نیست — قصاب که نمیآید فیلم بسازد. بنابراین جهان در روح مثلاً یک قصاب، یا زندگی خانوادگی در روحیهٔ قصابها، ممکن است خیلی فرق کند با آن چیزی که در هنر دارید میبینید. منظورم این است.
اینجا به نظر من کاری کمی سخت ولی مفید وجود دارد: از تئوری روانکاوی استفاده کنیم — اولاً تئوریهایی داشته باشیم که هر نوع هنری با چه ویژگیهای روانی همبستگی دارد، بعد هم سعی کنیم اگر تئوریمان درست است آزمونش کنیم و ببینیم آیا در آثار هنری انعکاس چنین ویژگیهایی را میبینیم یا نه. طبعاً مثل همهٔ تئوریها میشود کار را با پسنگری انجام داد: ما که آثار هنری را میبینیم، تئوری را بر اساس همین فکتهایی که داریم بسازیم و بعد نشان بدهیم بله، فکتهایش را درست میکند — یک جور حالت تقلبکردنی که متداول است. اگر این تقلب است، همهٔ فیزیک تقلب است؛ چون کلاً فیزیک تئوریهایش را اینگونه میسازد: اول آزمایشها میآیند، بعد میبینند تئوریها جواب نمیدهند، بعد تئوریای درست میکنند که این آزمایشها را توجیه کند — بدون اینکه برای تئوری آن توجیههای فلسفی و منطقیِ عمیق وجود داشته باشد.
من قبلاً به مناسبت دیگری — در همان بحثهایی که در دانشگاه صنعتی شریف دارم — این موضوع را جای دیگری گفتهام؛ چیزی شبیه این گفتم: اینفورمیشن تاریخیای که به ما میرسد چقدر اینفورمیشن قابل اعتمادی است؟ سعی کردم بگویم اینفورمیشنهای تاریخی از کانالهای خاصی به ما میرسد و بنابراین فرض درستی است که بخش عمدهای از واقعیتهایی که در تاریخ بوده به ما منعکس نمیشود. مثالی که آنجا زدم این بود: دربارهٔ حیواناتی که در ماقبل تاریخ زندگی میکردند، اینفورمیشنی که به شما میرسد بیشتر از طریق استخوانهایشان است — قسمتهای سخت بدنشان را میبینید که تجزیه نشده. قطعاً نتیجه نمیگیرید که این موجوداتی که در ماقبل تاریخ زندگی میکردند یک مشت استخوان بودهاند؛ میدانید که عالمی گوشت و پوست و مو بوده که از بین رفته است.
مرگ هنرمند و کشف انبار
تاریخ هم همینگونه است. چیزهایی که از تاریخ هخامنشی میبینید — چند تا سرستون مثلاً در تخت جمشید — استخوانهایش است؛ قسمتهای سفتش. فرهنگش را نمیبینید: آداب اجتماعیِ جامعه، قسمتهای نرمی دارد؛ فرهنگ جزو آن قسمتهایی است که نوشته و مکتوب میشود، سفت میماند، ولی همهچیز که نمیماند. بخشهایی از فرهنگ نگارش نمیشود و بنابراین برای ما باقی نمیماند. نگارشهای پادشاهان از تاریخی به بعد برای ما میماند، چون روی سنگ مینوشتند؛ آدمی که روی گل مینوشت، چیزهایش از بین رفته. میخواهم بگویم همیشه وقتی به یک مقطع تاریخی نگاه میکنیم فیلترهایی وجود دارد که همهچیز را نمیبینیم، و خیلی اشتباه است اگر فکر کنیم تاریخ را با همین اینفورمیشن موجود میشود تحلیل کرد به این معنا که هرچه بوده همین است. شما تاریخ را ببینید: اصولاً تاریخ جنگهای پادشاهان است — که کمی احمقانه است؛ واقعاً تاریخ، تاریخِ زندگی بشر است — تاریخِ جنگهای پادشاهان، چیزی که ثبت شده، یک بخش سیاسی خیلی کلی است. و برای اینکه آن قسمتهای نرمِ از بین رفته را بفهمیم، به دست آوردن نشانههای واقعی از اینکه چه اتفاقهایی در جامعه میافتاده سختتر است.
حالا هرچه که اینجا دارم میگویم را میبینید: مثلاً اگر کسی معتقد باشد خلق اثر هنری اصلاً یک جور انحراف روانی است — مثلاً دیدگاههای فرویدی افراطی داشته باشد — آنوقت ما با یک مشت آدم روانی طرفیم و در همهٔ آثار هنری یک جور انعکاس بیماریهای روانی وجود دارد. دقت میکنید؟ و هر تئوریای که شما دربارهٔ خلق اثر هنری داشته باشید، به شما یک سیگنال از لحاظ روانکاوانه میدهد: با چه بخشی از جامعه طرفید، صدای چه بخشی را دارید میشنوید؟ چیزی که میگویم این است که به هر حال ما صدای همهٔ مردم را — ما صدای قصابها را — در هیچ بخشی از تاریخ و فرهنگ، معاصر و غیر آن، نمیشنویم. قصاب ممکن است خیلی مشکلات خانوادگی خاصی داشته باشد؛ مثلاً کسی که بیشتر سروکارش با ساتور و اینهاست، مطمئناً جنسِ مشکلات خانوادگیاش با هامون فرق میکند.
ارزش پس از مرگ
هامون یک آدم با مشخصات هنرمندانه است؛ خیلی با نرمافزار سروکار دارد — نرمافزار به معنای کتاب — مسائل فرهنگی، زنش نقاشی میکشد. آن با زندگی تودهٔ مردم ایران در دههٔ ۶۰ خیلی مطابقت دارد. و من میخواهم حرف کلی بگویم: همه جای دنیا، همهٔ آثار هنری در همهٔ مقاطع تاریخی همین نکته در آنهاست؛ ما با درونِ یک هنرمند سروکار داریم، نه با درونِ آدم عادیای که در جامعه زندگی میکند — و مخصوصاً تأکیدم روی قصابهاست؛ آن طرف طیف که طبیعتاً از نظر هنرمندبودن آدمهای کمی ظریفاند و خیلی حساس. قصاب که میگویم منظورم آدمی است که کمتر با این چیزهای فرهنگی سروکار دارد. حتی اگر هنرمند استیلیای دربارهٔ قهرمانش قصاب بسازد، دربوداغونش میکند. من ندیدهام ولی شنیدهام که یکی از کارهای آقای کیمیایی رانندهٔ کامیونی است که چیزی از یونگ نقلقول میکند. یعنی بخشی از وجود هنرمندی که آنجا رانندهٔ کامیون شده — و حالا بخش دیگری از وجود همین هنرمند هم به یونگ علاقه دارد — اینها با همدیگر قاطی میشوند و این رانندهای به وجود میآید که از یونگ صحبت میکند.
حالا اهمیت این موضوع چیست؟ در صرف نقد هنری است؛ و من هنوز دربارهٔ آن فرض صحبت نکردهام که کار خیلی سادهای نیست، ولی همین حالا فکتها و کلیاتی دربارهاش وجود دارد و تقریباً در فضای نقد روانکاوانه جزو بدیهیات است که هنرمندها روانشناسی خاصی دارند. برای همین وقتی میگویم «فرض» یعنی چیزی که تا حدود زیادی پذیرفتهشده است؛ حالا ممکن است وارد شدن به جزئیاتش خیلی راحت نباشد و طول بکشد و فعلاً نمیخواهم واردش شوم؛ ولی فرض درستی است و اینگونه نیست که خودم خیلی به آن معتقد نباشم. اینکه استدلال نمیکنم به این معنا نیست که استدلالی در کار نباشد؛ من میتوانم استدلالهایی بیاورم. مسئله این است که واضح است و استدلال سادهای هم ندارد که بتوانم در مثلاً یک دقیقه بگویم چرا این حرف درست است: که هنرمندها — حتی هر هنرمندی در هر هنر خاصی — یک جور روانشناسی خاص خودش را ممکن است داشته باشد، و کلاً خلاقیت هنری مثلاً در مردها به فعالیت آنیما مربوط میشود.
نقد بازار و ارزشگذاری
اهمیت این بحث فقط در این نیست که به من سیگنالی میدهد که همبستگیهایی در آثار هنری وجود دارد که مربوط به آن مکانیسمهای تولید اثر هنری است — در هنرمند و بعد در جامعه — بلکه نکتهٔ مهمتر این است: اگر این حرف را بپذیرید، نکتهٔ حساسی وجود دارد و آن اینکه هنرمندها آدمهای خاصیاند، بنابراین حرفهای خاصی میزنند، روحیات خاصی دارند، و بنابراین روی مخاطبهایشان آثار خاصی ایجاد میکنند؛ یعنی من با یک پدیدهٔ اجتماعی سروکار دارم. بیایید یک لحظه فرض کنیم — این را قبول ندارم، میخواهم اکستریم بروم — که اصلاً هنرمندبودن یعنی از نظر روانی منحرفبودن؛ مثلاً هر مرد هنرمندی گرایشهای همجنسگرایانه دارد. همیشه هم اینطوری بوده و هنوز هم همینگونه است. بنابراین هر چقدر صدای هنرمند بیشتر در جامعه شنیده شود و انعکاس پیدا کند، آن ویژگیهای روانی منحرف یا مثبتِ هنرمند انعکاس بیشتری در روح مخاطبین پیدا میکند. آدمها تحت تأثیر هنرمندها به سمتی میروند که آن انحراف هنری یا آن نکتهٔ مستتر در هنر ایجاد میکند. یک جور حالت رزونانس وجود دارد: بعضی از ویژگیهای روانی که در هنرمندها بیشتر است، خودشان را در جامعه تکثیر میکنند. قصاببودن و حالات مربوط به قصابها منعکس نمیشود در جامعه، چون قصابها شعرهایی دربارهٔ مثلاً سربریدن گوسفندها نمیگویند که چه حالاتی بهشان دست میدهد — چون اینکاره نیستند؛ ولی هنرمندها دربارهٔ درون خودشان شعر میگویند و فیلم میسازند. بنابراین آن قصاب هم ممکن است بعضی از ویژگیهای این هنرمند را بگیرد: اگر بیماری باشد ویروسش را منتقل میکند، اگر چیز خوبی باشد آن چیز خوب را منتقل میکند.
نکتهای که میخواهم بگویم این است: اگر فرض کنیم ویژگیهای خاص روانیای هست که بیشتر در آثار هنری و فرهنگ منعکس میشود، پس باید انتظار داشته باشید در این دنیا که دارد پیش میرود، این رزونانس مدام باعث شود آدمها به سمتی خاص بروند؛ یعنی از نظر آماری آن ویژگیها بیشتر دیده شود. و هر چقدر جامعهٔ بشری جلو میرود — تعداد آدمهای بیسواد بیشتر میشود، انواع و اقسام ژانرهای هنری که در دسترس تودهٔ مردم است افزایش مییابد و اوجش به وجود آمدن سینما در قرن بیستم است — باید انتظار داشته باشید این ویروسها یا آنتیویروسها بیشتر خودشان را در قرن بیستم مثلاً نشان بدهند.
مخاطب و مصرف فرهنگی
میخواهم بگویم اینجا یک چیز خیلی مهم وجود دارد — یعنی موضوع خیلی مهمی برای تحقیق وجود دارد که روانکاوی میتواند انجامش بدهد؛ جزو وظایف نقد روانکاوانه است که این موضوع را بررسی کند و فکت ارائه بدهد که این اتفاق واقعاً افتاده. من به اندازهٔ کافی فکت دارم که خودم را قانع کنم واقعاً اینگونه است: یک سری مشکلات روانی، یک سری ویژگیهای خاص روانی که مربوط به هنرمند است، و هرچه میگذرد اینها بیشتر تکثیر میشوند و آدمها تحت تأثیر تودهایشدن هنر و فرهنگ قرار میگیرند و جامعهٔ بشری به آن ویروسها آلوده میشود یا آن آنتیویروسها رویشان تأثیر میگذارد. بنابراین ویژگیهای هنرمندها تکثیر میشود؛ مثل این است که آدمهایی بیشتر حرف میزنند، حرفشان بیشتر شنیده میشود و طبعاً حرفشان بیشتر مقبول میافتد. آدمی ممکن است حرفهای خیلی خوبی برای گفتن داشته باشد ولی لاله؛ کسی حرفش را نمیشنود — حتی ممکن است خانوادهاش هم تحت تأثیر روحیاتش قرار نگیرند. پیشرفت رسانه این تأثیر را تشدید میکند.
نمیخواهم بگویم هنر یونانی این ویژگی را نداشته؛ هنر یونانی هم همینطور بوده — هنر اصولاً نتیجهٔ یک جور فعل و انفعال خاص روانی است — ولی هنر یونانی چقدر مخاطب داشت؟ خیلی کم. امروز هنر چقدر مخاطب دارد؟ خیلی زیاد. مثلاً پدیدهٔ موسیقی پاپولار یا موسیقی راک در دههٔ ۶۰ میلادی: این پدیده قابل مطالعه است — تأثیری که روی جامعه گذاشته، آدمهایی که تحت تأثیر هنرمندهای خشمگینِ مثلاً هارد راک قرار گرفتند. اینها اتفاقاً صدایشان خیلی بلند بود و آدمهایی که گوش میدادند با ولوم خیلی بالا گوش میدادند — من خودم هم اینگونهام — و بنابراین چیزی در حال تأثیرگذاشتن است. اگر این آدمها را آدمهای منحرف از نظر روانی بدانید و هارد راک را یک جور انحراف روانیِ یک مشت آدم بیمار، پس جامعه در قرن بیستم دارد اجازه میدهد یک بیماری روانی در جامعه منتشر شود — و میبینید چقدر آدمهای مشابه تولید شدهاند. کل ایده را — نمیدانم — رساندم؛ ایده خیلی بزرگتر از این است که من بخواهم وارد جزئیاتش شوم. میخواهم بگویم اینجا فضایی برای کار وجود دارد: هر چقدر بیشتر بتوانید تحلیل کنید که اصولاً هنر چیست و تیپ آدمهای هنرمند چیست — مشکلاتشان، خوبیهایشان، ویژگیهایشان — هر چقدر تاریخ جلو میرود بیشتر باید انتظار داشته باشید این ویژگیها به صورت ویروس در جامعه منتشر میشوند؛ و آگاهی از این موضوع برای جامعهای که میخواهد سالم بماند خیلی مهم است.
شیوهٔ سؤال پرسیدن در کلاس
و مخصوصاً اگر از نظر روانکاوی به این نتیجه برسید که اصولاً هنرمندها زمینههای یک سری بیماری را دارند، من تا جایی که میدانم سعی میکنم یک سری آنتیویروسش را در مردم اینستال کنم که همه ویروس مثلاً هارد راک نگیرند؛ چون جامعهٔ مثلاً آمریکا و اروپا خیلی متوجه این موضوع نبود: در دههٔ ۵۰ همه ویروس راکاندرول گرفتند، در دههٔ ۶۰ همه راک گرفتند، دههٔ ۷۰ هارد راک گرفتند و بعد متال گرفتند؛ الان یک ویروس خطرناک به نام رپ وجود دارد. اینها ویروسهای نوع موسیقیاند — این را با حالت شوخی میگویم. فرض کنید از راه روانکاوی به این تئوری برسید که لااقل بعضی از اینها حالت بیمارگونه دارد؛ خیلی مهم است که من متوجه بشوم ویژگیِ هنر — مخصوصاً چیزی مثل موسیقی که عمیقاً و خیلی مستقیم روی آدمها تأثیر میگذارد — این است که خیلی تأثیرهای ناخودآگاه میگذارد که شما از آن مطلع نیستید.
این مثل چیز دیگری است؛ مثل اینکه من بگویم علت اینکه همهٔ آدمها آنفولانزای مثلاً نوع A را میگیرند — که خیلی شیوع پیدا میکند — ولی مثلاً سرماخوردگی پوست را از همدیگر نمیگیرند، این است که همهٔ آدمها از قبل آنفولانزای نوع A را داشتهاند ولی سرماخوردگی پوست را نداشتهاند. شما قبول میکنید؟ نکته این است که بعضی از این ویروسها — یعنی پارازیتها — آدم بسیار عجیب و غریبی چیزهایی میگوید که خیلی مصرفی نیست. مثلاً عرفان خیلی مصرفی نیست؛ اصلاً تمام مشکل ادیان این بوده که این دین خیلی مصرفی نیست. دین به معنای واقعیاش، بله. آفرین؛ به نکتهٔ بسیار مهمی اشاره کردید.
ادامهٔ بحث تولید و تقاضا
اصلاً همین ماجرا همین است: چیزی که پیامبران میگفتند مصرفی نبود و در هر جامعهای که میآمدند چهار نفر بیشتر واقعاً بهشان سرایت نمیکرد؛ ولی وقتی جامعهٔ دینی تشکیل میشد، آن چیزی که مصرفی نبود باعث تشکیل جامعه نمیشد، پس به طور طبیعی یک چیز بدلی به وجود میآمد که آن خیلی مصرفی بود. مثلاً عزاداری — درک حماسهٔ عاشورا خیلی مصرفی نیست؛ شما خیلی هم سعی کنید نمیتوانید آن عمقِ چیزی را که درک کردهاید به کسی منتقل کنید؛ ولی یک چیز خیلی سطحپایین مثل همین چیزی که الان در جامعهٔ ماست مصرفی است. اتفاقاً الان عزاداری ما خیلی شبیه همان هارد راک است؛ اصلاً نوعش هم شبیه متال شده. یک بار همینجا در همین کلاس گفتم که برای من نکتهٔ خیلی جالبی است که موسیقی عزاداری عاشورا چهار ضربی شده به جای شش ضربی؛ یعنی ریتمش تغییر کرده. تحت تأثیر چه چیزی؟ تحت تأثیر فضای دوران مثلاً مدرن. چرا موسیقی مدرن همهاش چهار ضربی است؟ موسیقیهای سنتی بیشتر ریتمهایشان فرق میکند؛ موسیقی ایرانی اصولاً اینگونه نیست، چهار ضربی نیست؛ ولی موسیقی راک اینگونه است — بلوز اینگونه نیست اصلاً، موسیقی قدیمیتری که سیاهپوستها داشتند. خوانندههای مدرنی که در این عزاداری میخوانند و شور ایجاد میکنند کمکم کارشان شبیه تکنو میشود — مثلاً یک چیزی بینابین؛ نه، رپ هنوز نیست، ولی به شدت به نظر من تحت تأثیر متال و تکنو است. گاهی وقتی از اینجا رد میشوم و بلندگوی یکی از این هیئتهای مذهبی دارد عزاداری پخش میکند، یک لحظه فکر میکنم موسیقی تکنو پخش میشود؛ بعد نگاه میکنم، نه، این عزاداری امام حسین است. ولی اگر کمی دقت نکنید، اصلاً نوع موسیقی — اصلاً موسیقی تکنو — اینها فضای دوران است. همین نکتهای که دارید میگویید نکتهٔ خیلی مهمی است: یک سری چیزهای عمیق که مربوط به آدمهای رشدیافته است، مربوط به رشد روانی است، مصرفی نیست؛ پارازیتها مصرفی نیستند — کمی زیادی عمیقاند. ولی تایتانیک مصرفی است. و سازوکارهای کاپیتالیستی در جامعهٔ کاپیتالیستی هنوز کارشان همین است: آن قسمتِ فیلتر سوم کارش این است که آن قسمتهایی که شبیه تایتانیکاند را رزونانس میدهد. آنگونه بیماریها بیماریهایی هستند که فوری — یعنی آدمهای زیادی خوششان میآید — و شاید روز اول؛ مثلاً موسیقی: من واقعاً تجربهٔ خاطرهٔ روشنی دارم از اولین باری که یک موسیقی عجیب و غریب، مثلاً پانک، پانکپست، را گوش کردم.
خستگی تولیدکننده
نه — برخورد من با موسیقی مدرن اینگونه بوده که مدتها اصلاً کاری به آن نداشتم. بعد یک دفعه آن جریان جدید پیش آمد که کپیرایت را — یک عده آدم بد — از بین بردند و امکان دانلود انواع و اقسام موسیقی به وجود آمد؛ سایت معروف Napster، که بعداً ادامه پیدا کرد و جانشینهایش آمد — اول فقط موسیقی بود، بعد کمکم فایلهای تصویری هم آمد، بعد کتاب و نرمافزار، و حالا دیگر هر چیزی را میشد دانلود کرد. من سعی کردم موسیقی مدرن را تا حدی سیستماتیک ببینم که ببینم در آن چیست. و تجربهٔ مشخصی دارم از اینکه — شاید آدمی که به تدریج گوش داده باشد از جایی شروع میکند، از چیزهایی خوشش میآید، بعد چیزهای مشابهش را کمکم کشف میکند و بنابراین شاید غافلگیر نمیشود — ولی من این کار را نکردم؛ بر اساس کتابی که موسیقیهای مختلف را معرفی کرده بود و سمپل داده بود — مثلاً چه آلبومهایی نمونهٔ این نوع موسیقی است — رفتم دانلود کردم و گوش کردم. اولین باری که یک چیز پانکِ خیلی مدرن گوش کردم باورم نمیشد که این برای خنده است یا موسیقی جدی؛ آنقدر برایم عجیب بود: چطور ممکن است آدمی این را گوش بدهد و خوشش بیاید؟ این که وحشتناک است — چه جور سر و صدایی اینها خودشان درمیآورند. ولی بعداً وقتی مدتی گوش میدهید — میخواهم بگویم انتشار این ویروس یعنی همین — الان وقتی آن موسیقی را گوش میدهم برایم عادی است؛ ویروسش را گرفتم. کمکم آن هم برایتان این روزها زیبایی پیدا میکند؛ در حالی که مثلاً بچهها را گاهی هنر مدرن میترساند: نقاشی پیکاسو را به بچه نشان بدهید، اصلاً میترسد؛ یک جور چیز خشن و وحشتناک در اینگونه نقاشیها هست. مجسمههای پیکاسو وحشتناکاند؛ این هنر بدویای که در صورتکهایی که ساخته هست، فکر میکنم برای بچهها خیلی ترسناک است. ولی بعداً آدم کمکم میتواند عادت کند و زیباییهایش را کشف کند — و این میتواند سیگنال خطرناکی باشد. اینگونه نیست که شما دارید پیشرفت میکنید؛ شاید شما آن مرض را گرفتهاید که از این موسیقی عجیب و غریب لذت میبرید، یا از این اثر هنری که روز اول با آن ارتباط برقرار نمیکردید دارید لذت میبرید. لزوماً نباید دیدگاهتان مثبت باشد که «اوه، من نمیفهمیدم، حالا دارم میفهمم»؛ بلکه شاید یک جور زشتیای که آنجا بوده کمکم برایتان عادی شده — بچهها کلاً اینگونهاند: ویروس میگیرند، یعنی همهچیز برایشان عادی میشود و بعد هر چیزی را میشود برایشان زیبایی پیدا کرد.
تغییر محصول یا قطع تولید
بنابراین اهمیت این موضوع به نظرم در این است که اگر بتوانید نشان بدهید هر ژانر هنری از کدام بخشِ انسان درمیآید، میتوانید تشخیص بدهید که اگر از یک جور حالت بیمارگونه درمیآید، پخش شدن ویروسش در جامعه میتواند خطرناک باشد. اتفاقاً اینگونه مطالعات به درد کاپیتالیستها هم میخورد، چون میتوانند شناسایی کنند الان چه جور ویروسهایی تولید کنند که بیشتر فروش میکند؛ مثلاً تشخیص بدهند مردم با توجه به وضع روانی جامعه چه چیزی احتمالاً بیشتر مورد اقبال قرار میگیرد. و همهچیز را میشود در اینگونه استفادهها هم به کار برد.
بگذارید دو مثال بزنم که مربوط به این موضوع است. گفتم موضوع اولی که میخواهم دربارهاش بحث کنم کوتاه است ولی باز کوتاه نشد؛ منظورم از کوتاهبودن این نیست که موضوع کوچک است — اتفاقاً اینقدر بزرگ است و احتیاج به وقت و کار دارد که من فقط میگویم چنین موضوعی وجود دارد و حالا اینکه چقدر بشود دربارهاش کار کرد. شاید بعداً در یک جلسه موضوعی را از اول تا آخرش بگویم: اینگونه کارهای هنری چرا و به چه چیزی از ویژگی هنرمند ربط دارد، چگونه در آثار هنری ظاهر میشود و بعد چگونه در جامعه منتشر میشود. به هر حال موضوع سادهای نیست و حتی بررسی یک مورد خاص احتمالاً خیلی زحمت دارد.
یکی در مورد هالیوود است — آن فیلتر نهایی. وقتی صنعت سینما به وجود میآید — من فکر میکنم هالیوود نقشی در جامعهٔ مدرن ایفا کرده — سینما خیلی زود فراگیرترین نوع هنر شد. تودهٔ مردم قبل از سینما تقریباً — قصابها اصولاً — با هیچ نوع ژانر هنری نه تولید میکردند نه تحت تأثیر هنر قرار میگرفتند.
اصرار تا مرگ
سینما برای اولین بار — قبل از موسیقی — این ویژگی را پیدا کرد که به یک صنعت هنری فراگیر تبدیل شد که اصلاً تودهٔ مردم را نشانه گرفته بود. شعر را برای باسوادها میگفتند — باسوادهای درسخواندهٔ کوچکی که جامعه را تشکیل میدادند؛ نقاشی را برای عدهٔ بسیار معدودی میکشیدند — نقاشی واقعی، مثلاً بیشتر وقتی جنبهٔ مذهبی شدید داشت، برای کلیسا و اینها — مثل موسیقی؛ و بعداً کمکم به مرحلهای وارد شدیم که اشراف ممکن بود تابلو را بخرند. آن فیلترهای سومی که اصولاً تعیین میکنند چه نوع هنری تولید شود — به هر حال همهٔ آدمها همرنگ نیستند که یک عمر نقاشی بکشند، هیچکس هم نخرد، همینگونه بکشند. من واقعاً همیشه در زندگی به این فکر میکنم که ونگوگ آدمی استثنایی است از این نظر که هیچکس هیچی از او نخریده و او هم لایعنتاً کار کرده؛ یعنی کلاً زندگیاش همین بوده که بکشد، بگذارد گوشهای، هیچکس هم نخرد، دوباره همینگونه — مثل کارخانهای که فقط تولید میکند و میگذارد در انبار. به هر حال به نحوی باید خسته شود و یا تولیدش را قطع کند یا برود چیزی تولید کند که مردم بخرند؛ ولی هیچکدام از این کارها را نکرد: همینگونه برای خودش این کار را کرد تا مُرد، و بعداً تازه انبار را باز کردند و دیدند عجب چیزهایی در انبار هست.
مثال نقض این است که آن فیلتر سوم ممکن است روی آدمهای خیلی عجیب و غریبی تأثیر نگذارد و برای خودشان کار خودشان را بکنند. ولی واقعیت این است که شاید تأثیر آن فیلتر سوم در نظامهای کاپیتالیستی حتی خیلی قویتر از فیلترهای اول و دوم باشد — اینکه الهام هنری از کجا میآید و تبدیل کردن آن الهام به بیان هنری و اثر هنری چه تأثیری میگذارد — و آن سومی خیلی ممکن است قید و بندهایش بیشتر باشد؛ شبیه همین قید و بندهای وزارت ارشادی و اینها: دستورالعملهایی که تهیهکنندهها برای منافع خودشان عملاً بدون اینکه بیانشان کنند اعمال میکنند. تایتانیک تولید میکنند. سینما پدیدهٔ خیلی مهم فرهنگی قرن بیستم است که آثارش — فکر میکنم — خیلی عمیق بوده؛ بعداً موسیقی هم از دههٔ ۵۰ به اینور کمکم همین حالت را پیدا کرد.
کشف دیرهنگام آثار
از آمریکا شروع شد و این موسیقی پاپولار کمکم آن حالتی که موسیقی مربوط به افراد خاص باشد را از بین برد. الان موسیقی هم واقعاً پدیدهٔ فرهنگی بسیار تأثیرگذاری است. تقریباً — سینما و موسیقی را کنار بگذارید — هیچ ژانر هنری دیگری اینقدر پاپولار نشده؛ کتابخواندن هیچوقت مثل سینما و موسیقی نشده — من فکر نمیکنم بقیه قابل مقایسه باشند. تئاتر مثلاً همچنان چیز خیلی محدودی است و به افراد خاصی باقی مانده، و برای همین از بعضی جهات سالمتر است. این دو هنری که خیلی جنبهٔ عمومی پیدا کردند، جنبهٔ عمومیشان هم هرچه رسانهها افزایش پیدا میکنند بیشتر میشود. تلویزیون را — نمیدانم، تلویزیون پدیدهٔ مستقلی است که دیگر نمیشود به عنوان یک هنر به آن نگاه کرد — ولی بینهایت تأثیرگذاریاش عمیق بوده؛ تقریباً قرن بیستم از جایی به بعد شد قرن رادیو و تلویزیون. همین چیزی که من میگویم: یک صدای خاص در همهجا شنیده میشود و مردم توسط رادیو و تلویزیون و رسانهها قابل برنامهریزی میشوند. اینها آثار سیاسی و اجتماعی شدیدی داشتهاند؛ حکومتها توانستند با استفاده از همین، یک جور هژمونی به وجود بیاورند — بدون اینکه متأثر از زور بشوند — و اهداف سیاسیشان را پیش ببرند. حتماً میشود همینگونه از هیچ، یک دفعه یک چیز اجتماعی به وجود آورد.
هالیوود مبدأ تأثیرگذاری سینماست. سینما تا وقتی در اروپا و اینهاست خیلی یک چیز خاص است، و در آمریکاست که یک دفعه سینما تبدیل میشود به منبع قدرت و هنر تودهای و طبعاً منبع ثروت. هالیوود نماد این اتفاق است: یک عدهای جمع شدند در جای خاصی در آمریکا و شروع کردند از سینما استفادهٔ اقتصادی کردن و یک جور صنعت به وجود آمد که نمادش همین است. در خود آمریکا — شهرهای آمریکا، مثل غرب آمریکا — سینمای خودش را دارد و سینماش سینمای هالیوودی نیست؛ اصولاً در آمریکا سینمای نیویورکی داریم و سینمای هالیوودی. آدمهایی که روشنفکرترند — مثلاً آدمهای بافکر — اصولاً در آن بخش نیویورکیاند. جالبش این است که در نیویورک وقتی کارگردان خوبی پیدا میشود، میخرندش و میبرندش هالیوود و شروع میکنند از همان اراجیف هالیوودی ساختن؛ معمولاً همینگونه است. بعضیشان واقعاً موفق میشوند بروند هالیوود سرمایه بگیرند و باز هم فیلمهای خوب بسازند، ولی به هر حال هالیوود معمولاً مهر خودش را در تولیداتشان میزند.
اروپاییها نمونهٔ خیلی واضحیاند: کارگردانهای خیلی بزرگ اروپایی داشتیم که رفتند هالیوود و فیلم هالیوودی ساختند — دیگر آن آدم اروپایی نبودند وقتی رفتند هالیوود. یا نتوانستند خودشان را سازگار کنند و فیلم نساختند، یا بعد از یکی دو فیلم برگشتند اروپا، یا اصولاً چیزیشان تغییر کرد. نمونهٔ آدمی که اصلاً فیلم نساخت لوئیس بونوئل است: حتی یک فیلم هم در آمریکا نتوانست بسازد. با توجه به سوابقی که در جنبش سورئالیسم اروپا داشت و عقاید خاصش، نتوانست خودش را با هیچ تهیهکنندهای در آمریکا و خواستههایش وفق بدهد؛ آخرش رفت مکزیک و شروع کرد یک سری فیلم بسازد و بعد هم برگشت اروپا. فکر میکنم در کارنامهاش یک فیلم آمریکایی هم نیست.
هالیوود از وقتی که فعالیتش را شروع کرده، شهرتش به فساد اخلاقی بوده: نوع رابطهٔ کارگردانها با هنرپیشههای زن و هنرپیشههای مرد؛ اصلاً زندگی در هالیوود همیشه همراه با رسواییهای اخلاقی و این چیزها بوده. اینکه دائمالخمر باشند، مواد مخدر — مثلاً مواد مخدر را ببینید: در دههٔ ۵۰ و ۶۰ در آمریکا رواج پیدا کرد، ولی در فضای مثلاً هنرمندان هالیوودی و موسیقی مثلاً جاز خیلی زودتر از جامعه شیوع پیدا کرد. چیزی که فکر میکنم خیلی واضح است دارم میگویم: بخش عمدهای از تغییر منش اخلاقی جامعهٔ آمریکا و متعاقباً جامعهٔ اروپا — مخصوصاً دربارهٔ روابط آزاد زن و مرد — از هالیوود میآید، از نوع زندگیای که آنجا شکل میگیرد. اینها جایی متمرکز شدهاند و نوع روابط خاصی با همدیگر دارند؛ بنابراین نگاهشان به مسائلی مثل رابطهٔ زن و مرد کمی آزادتر است و همین در فیلمهایشان منعکس میشود. شما فکر نکنید اگر مثلاً زن و مردی در فیلم دههٔ ۴۰ یا مثلاً ۳۰ آمریکا در ملأ عام همدیگر را میبوسند، معنایش این است که در دههٔ ۳۰ در آمریکا مردم در ملأ عام این کار را میکردند؛ نه — این چیزی است که در هالیوود شاید وجود دارد، یا شاید حتی آنجا هم وجود ندارد؛ در تخیلات آدمی که آنجا زندگی میکند وجود دارد و میآید روی پرده. ولی وقتی روی پرده آمد و در جامعه منعکس شد، فردا میبینید در خیابان واقعاً یک مرد و زن دارند همدیگر را میبوسند. عالمی فرهنگ و اخلاق دربارهٔ روابط انسانها — مخصوصاً روابط خانوادگی — از دل همین سینما به جامعهٔ آمریکا و جامعهٔ اروپا و بعداً همه جای دنیا سرایت کرده. و یهودیها هم که مثلاً آمدهاند که دنیا را میخواهند به فساد بکشند و الی آخر؛ از این حرفها نیست. یعنی اصولاً به نظر من پدیدهای که آنجا میبینید همین پدیدهٔ فیلترشدن است.
رابطهٔ کارگردان و بازیگر
حداقل سه مرحلهای که من دربارهاش صحبت میکنم: اولاً هنرمندها — به دلایلی که الان نمیخواهم دربارهاش حرف بزنم، چون همان اصل موضوع اولیه است که گفتم و شما پذیرفتید؛ حق ندارید بگویید نمیپذیرید — آدمهای خاصیاند؛ مثلاً گرایش خیلی بیشتری از مردم عادی به اعتیاد دارند. چرا؟ دلایل روانی خاص خودش را دارد؛ اینکه چرا خلاقیت و تولید هنری با اعتیاد به مواد مخدر یا الکل همبستگی بیشتری دارد تا در افراد نرمال. وقتی اینگونه است، طبعاً این حالتها در آثار هنری هم هست — منظورم این نیست که سطح بحث را پایین بیاوریم و بگوییم چون هنرمندها اینگونه بودند و در فیلمهایشان نشان دادند مردم مواد مخدر مصرف میکنند، مردم هم کردند. نه. مثلاً موسیقی جیمی هندریکس کجای این موسیقی دربارهٔ مواد مخدر حرف میزند؟ همهجایش؛ چون اصلاً این موسیقی تحت تأثیر مواد مخدر ایجاد میشود. لازم نیست در شعرش از مواد مخدر حرف بزند؛ موسیقیهای سایکدلیک تحت تأثیر مواد مخدرند و شما وقتی گوش میدهید، تحت تأثیر آن موسیقی، آن ویروس به شما منتقل میشود بدون اینکه کسی حرفی از مواد مخدر به شما زده باشد. سینما هم همینگونه است: آدمی که دچار روابط بیبندوبار جنسی است، حتی اگر در فیلمش زنی وجود نداشته باشد، آن حسی که در وجود این هنرمند هست در فیلمش هست. ولی در هالیوود هر سه فیلتر کمک کردند که روابط آزاد جنسی را روی پرده ببینید. فیلتر اول در این موضوع آنیمای فعال است: اصولاً این الهامهای هنری در مردها به مسائل عشقی ربط دارد؛ و مسائل عشقی هم طبعاً انواع و اقسام روابط است. آدمی که به معنایی خلاقیت هنری دارد و این به فعالبودن آنیمایش ربط دارد — مثلاً فرض کنید حسهای عاشقانه دارد — چقدر امید دارید این حس عاشقانه در خانوادهاش محقق شده باشد؟
فرمان سر صحنه
شرایط جامعهٔ غرب هم طوری است که خانوادههای موفق تشکیل نمیشود — دلایلش را بارها جاهای مختلف گفتهام — و یکی از چیزهایش این است که این موضوع به خانواده لطمه میزند: از کاپیتالیسم و مصرفگرایی، همهچیز در جهت فروپاشی خانواده است. شما هنرمندی را در نظر بگیرید که خانواده تشکیل داده و سعی کرده به خانوادهاش وفادار بماند، ولی ویژگیهای هنرمندیش باعث میشود همانطور که این خانواده را تشکیل داده، عاشق کس دیگری هم بشود؛ و فضای هالیوود هم ممکن است باعث شود روابطی ایجاد شود. دربارهٔ اینکه فضای هالیوود چقدر اینگونه است، خیلی وقت پیش — قدیمها که خیلی کتاب میخواندم و اوایل که کمی در زمینهٔ سینما مطالعه میکردم — کتابی منتشر شده بود که الان احتمالاً راحت میشود پیدایش کرد: مصاحبهٔ خیلی طولانی پیتر باگدانویچ با فریتس لانگ. فریتس لانگ کارگردان بزرگ سینمای آلمان است از همین آدمهایی که رفتند هالیوود و کار کردند، و کارهای هالیوودیش بد نیست، ولی طبعاً آن فضای خاص فیلمهای آلمانیاش را دیگر ندارد. جایی از فریتس لانگ دربارهٔ رابطهٔ کارگردان با هنرپیشههای زن چیزی میپرسند — سؤالش را یادم نیست — فریتس لانگ میگوید من همیشه به همهٔ همکارهایم میگویم هیچوقت وقتی فیلم میسازید با هنرپیشهٔ زنِ فیلم خودتان رابطه برقرار نکنید؛ برای اینکه بعداً صبح وقتی به او فرمان میدهید، برمیگردد به شما میگوید: هی، دیشب چطور به من میگفتی عزیزم، عزیزم، حالا داری به من فرمان میدهی؟ میگوید این حرفم فقط توصیه است: وقتی دارید فیلم میسازید با کسی که زیر دستتان است رابطه برقرار نکنید؛ با بقیه رابطه برقرار میکنید. ببینید فضای هالیوود چگونه است که این موضوع اینقدر در آن شایع است که همه یک جورهایی با همدیگر رابطه دارند؛ و این اولین بار در آمریکا بود که چنین محیطی به وجود آمد — در دنیا نه — در آمریکا با آن ضوابط مذهبی و اینها، محیطی که مدام در روزنامهها رسواییهایش منعکس میشود و بخشی از تاریخ مطبوعات آمریکاست. معلوم است که فیلمی که اینجا تولید میشود این را در جامعه شایع میکند. آن فیلتر سوم هم که خیلی واضح طرفدار چنین چیزی بوده: تا جایی که ادارههای سانسور در آمریکا همیشه اجازه میدادند سکس در فیلم نمایش داده شود، برای اینکه خریدار داشته باشد — میخواهند بفروشند. شما میتوانید تاریخ سینمای آمریکا را بر اساس میزان نمایش سکس تقسیمبندی کنید: تا چقدر نشان میدادند — که ادارهٔ سانسور اکثراً نشان نمیداد. آمریکا ادارهٔ سانسور داشته و همیشه هم دارد؛ منتها اینگونه نیست که جلوی نمایش فیلم را بگیرند، ولی همین حالا هم اگر ببینید، IMDb همیشه آن را مینویسد — نوع PG-۱۳، R، X — انواع و اقسام تقسیمبندیها که لیبلی روی فیلم میخورد؛ لیبل که بخورد در تلویزیون قابل نمایش نیست — نمیدانم، در سینما محدودیت دارد. بنابراین ادارهٔ سانسور دارد کار میکند. اینگونه نیست که اروپاییها اصلاً نداشته باشند — فرانسویها تا حدود زیادی چیزی تحت عنوان سانسور و ادارهٔ سانسور نداشتهاند و اصلاً ندارند — ولی در اروپا هم که نگاه کنید خلاصه سانسورهایی وجود دارد، نه به آن شکلِ ادارهٔ سانسور. بعضی فیلمها که نسبت به دوران خودشان چیزی نمایش میدهند که غیرمجاز است — بارها در کتابها خواندهام — فلان فیلم را فقط سینماتکها مثلاً در انگلستان نشان دادند و هیچ سینمایی نشان نداد، چون میترسیدند عواقبی برایشان داشته باشد؛ اعتراضی بشود به نمایش فیلمی که خیلی آوانگارد است یا حریمهای اخلاقی را شکسته. میخواهم بگویم خیلی واضحش این تأثیر است که فضای هنری هالیوود از طریق سینما در دنیا گذاشته: یکی از مهمترین پدیدههای اخلاقی قرن بیستم منشأ و عاملش هالیوود بوده. حالا اینکه زمینههایش در خود جامعه چطور فراهم شده، بحث جداگانهای است و عمیقتر از این حرفها؛ ولی به هر حال هنرمند هالیوودی آنجا زندگی میکند، ویژگیهای زندگیاش ویژگیهای خاصی است و اینها در آثار هنری منعکس میشود. همین کار بعداً در موسیقی پاپولار هم ادامه پیدا کرد و از این طریق — فکر میکنم — انقلابی در اخلاق قرن بیستم به وجود آمد که عاملش این بوده. عامل اجراییاش — اینکه زمینهها از کجا میآیند — بحث کمی جدیتری است.
فمینیسم و فیلمهای برگمان
دنبال یک مثال خاص میروم؛ نقطهٔ دوم: تصویر زن در سینما — که خیلی تأثیرگذار بوده روی ویژگیهای زن به معنای قرنبیستمیش. مردها اصولاً کسانی بودند که فیلم میساختند، داستان مینوشتند، هنر تولید میکردند — و من حالا دیگر فقط دربارهٔ هالیوود نمیخواهم بحث کنم، کلاً نمایش زن در هنر: زن را آنگونه که دوست داشتند نمایش دادند، و زن کمکم تحت تأثیر فرهنگی که این هنر به وجود آورد تبدیل به چیزی شد که آنها دوست داشتند؛ همان رفتارهایی را تولید کرد که — مثلاً — مردها مریلین مونرو را دوست داشتند، زنها تبدیل شدند به مریلین مونرو. این چیزی که میگویم خیلی مطالعه شده، خوشبختانه: یکی از جالبترین مطالعات اواخر قرن بیستم مطالعات فمینیستی است که — به دلیل پشتکار زیادی که زنها در این عرصه نشان دادند — یک فرهنگ فمینیستی خوبی به وجود آمده و اینگونه چیزها را خیلی مطالعه کردهاند؛ خیلی منابع حتی به زبان فارسی میتوانید پیدا کنید. مثلاً در تاریخ سینما، در کتابی چاپ شده مقالهٔ خیلی خوبی دربارهٔ زن از نگاه فمینیسم دربارهٔ زنهای فیلمهای Bergman هست: این آدم اصلاً هنرپیشههای زنش همه همین شکلیاند — اینگونه دوست دارد، اینگونه قیافه را دوست دارد، اینگونه رفتار را دوست دارد. و طبعاً اینگونه نیست که فکر کند من بروم مثلاً توطئهای بکنم که زنها مثل Marilyn Monroe بلوند شوند و سختالوصول بشوند؛ نه — این مرد اینگونه زن را دوست دارد، پس در اثر هنری خودش این شخصیت را خلق میکند. و تأثیرش روی جامعه این است که این نوع زن دقیقاً مثل یک ویروس در جامعه عمل میکند: زنهایی که موهایشان سیاه است خودشان را بلوند میکنند، سعی میکنند مثل Marilyn Monroe حرف بزنند و رفتار کنند — و قبل از Marilyn Monroe آن فرهنگ به این شکل وجود نداشت. و اتفاقاً زنها خیلی تأثیرپذیرند. من یک بار این را گفتهام — باز اصل موضوعه است — که رابطهٔ زن با سینما کمی فرق دارد با رابطهٔ مرد با سینما؛ این نوع تأثیر به خاطر تصویریبودن، در سینما عمیقتر روی زن میگذارد تا مثلاً موسیقی یا شعر. سینما ویژگیای داشت که به تودهٔ مردم نفوذ کرد و روی رفتار زنها بیشتر از سایر ژانرهای هنری توانست تأثیر بگذارد؛ این حالت الگوبرداری در زنها خیلی قوی است. مثلاً من واقعاً خودم یادم است که قبل از انقلاب تقریباً ۹۹ درصد دخترهای شهری در این راه بودند — تا هر جا که میشد و با امکاناتی که داشتند.
هامون و اختلاف خانوادگی
واقعاً اینکه یک دفعه پدیدهای به وجود بیاید و همه سعی کنند مثل آن باشند، در دخترها خیلی قوی است. مثلاً کتابی — که قبلاً هم شاید به این مناسبت گفته باشم، یادم نیست — کتاب خوبی است: از James Monaco تحت عنوان «چگونگی درک فیلم»؛ کتاب معروف آموزش مقدمات سینما و نقد، مال دانشگاه Yale، همان Textbook معروف سینما که دانشجوی ترم اول و دوم میگیرد و کلیاتی دربارهٔ سینما از تکنیکش گرفته تا تاریخ سینما دارد. در آن خیلی کوتاه دربارهٔ تصویر زن در سینمای Hollywood در دهههای اول بحثی کرده و چند عکس چاپ کرده — یادم نیست دقیقاً کدامها هستند: Lillian Gish، Jean Mensfield، چه میدانم، به ترتیب Judy Garland، یا آدمهایی که هر کدام در یک دورهای — اینهایی که دارم میگویم، عکس کدامشان آنجا هست — Greta Garbo مثلاً. اینها هر کدام زنهای یک دورهٔ سینمای آمریکا هستند که بعداً تبدیل شدند به Marilyn Monroe، و حالا الان مثلاً Angelina Jolie که کماندو است؛ الان زنهای سینمای Hollywood همه رزمیکارند و قهرمان جنگ — پدیدهٔ جدیدی است. این خیلی مطالعه شده است که در سینمای Hollywood — چه دربارهٔ بعضی کارگردانها و نویسندهها — زن چگونه در آثارشان منعکس شده؛ و خوشبختانه به دلیل مطالعات فمینیستی از اینگونه منابع زیاد داریم. فکر میکنم این قسمتِ روشن ماجرا — چیزی که من میگویم — منبع خوبی است که رویش کار شده و میتوانید از آن به عنوان فکت استفاده کنید: ببینید این تحولات چگونه ایجاد شده و چگونه این سینماها کمک کردند که ما یک دوزِ زنِ جدید اصلاً در دنیا داشته باشیم — که به عقیدهٔ بعضیها این دیگر اصلاً زن نیست؛ چیز دیگری است که جور دیگری رفتار میکند. اینکه میگویند زن نیست یعنی آنقدر با زنهای صد سال قبلش فرق کرده که شاید لازم باشد اسم جدیدی برایش گذاشت. مردها هم فرق کردند، ولی شاید تغییرات زنها کمی عمیقتر و با جلوهٔ بیشتری بوده باشد.
کار اداری در ایران
اتفاقاً این نکتهٔ جالبی است که اینجا پارادوکسهایی وجود دارد — حداقل به عنوان مسئله مطرح شود: چگونه ممکن است اگر مردها دارند زن را آنطوری که میخواهند شکل میدهند، زنی به وجود آمده که مسلوبالمرده است؟ این یک پارادوکس دیگر است. اگر حرف این است که مردها مریلین مونرو را دوست داشتند، مریلین مونرو را ساختند، زنها مریلین مونرو شدند، چرا الان به وضوح زن چیزی نیست که مرد میخواهد؟ اصلاً ستیزگی به وجود آمده و روابط مرد و زن دچار بحران شده. ممکن است کسی بگوید سینما خیلی خوب بود: عاملی بود که مردها هرچه دلشان میخواست ساختند و زنها هم همان شدند، پس باید روابط خیلی خوب باشد؛ ولی به نظر میآید اینگونه برعکس شده. چگونه میشود این پارادوکس را حل کرد؟ موضوع خیلی خوبی است و من حلش را میدانم؛ ولی به عنوان موضوع بحثم نیست و چون شما اشارهای کردید گفتم دربارهاش بگویم که سخت است و شاید بعداً دربارهاش بحث کنیم.
این موضوع اولِ کوچک من بود که نزدیک یک ساعت و خردهای طول کشید. حالا موضوع بزرگتر — که نه — باید در ساعت باقیمانده دربارهٔ آن صحبت کنیم. در این یک ساعت و خردهای که حرف زدم تصورم این است که صورتمسئله مطرح میشود؛ فعالیت خیلی بزرگی میتواند باشد و به نظر من جزو وظایف نقد روانکاوانه است که این مسئله را به عنوان موضوع بررسی قرار بدهد. ایدههایم تئوریک نیست؛ ایدهها از اینجا آمده که از بس در کارهای هنری شباهتهای عجیب و غریب دیدم — تمام انواع اختلافات مثلاً خانوادگی. شما اگر مشاور خانواده باشید خیلی خوب میدانید که جنس اختلافات خانوادگی در سینما درصد کمی از نوع اختلافات خانوادگی موجود در جامعه است؛ مثلاً نصف مسائل و مشکلات خانواده مربوط به مسائل مالی و اینگونه چیزهاست، در حالی که مثلاً اختلاف هامون با زنش سر چیزهایی است که شاید در اکثریت مردم جامعه اصلاً معنی نداشته باشد. و کلاً این همبستگیها در همهٔ زمینههایی که در فیلم و هنر ظاهر میشود خیلی زیاد است: ممکن است طرف مشکل مالی هم داشته باشد، ولی درست چیزی که اختلاف بر سر آن است اصلاً ربطی به آن ندارد — طرف اصلاً کاری نمیکند.
اربابرجوع بهعنوان مزاحم
زنش هم میگوید که این سه شیفت کار میکند. دو شیفتش را ما میبینیم؛ ظاهراً معلم است، جایی میگوید معلم کلاسهای زبان شبانه هم هست — حالا آن را شما نمیبینید، چون شب برای انجام آن مأموریت میرود و دیگر نمیداند لباس سر کار یا کلاسش تعطیل میشود، یا شاید قبلاً درس میداده و الان نمیداند. دو شیفت بیچاره دارد کار میکند ولی ظاهراً درآمدش با مخارجشان تطبیق نمیکند. آنجا به هر حال مسئله این است که او کاری نمیکند؛ حال که هیچکس در ایران کار نمیکند! چیزی که در این فیلم میبینید اصولاً این است که میرود آنجا چایی میخورد و روزنامهاش را میخواند؛ و بعد از آن هم البته — به نظر من آگاهانه — ورود هامون به اداره اینگونه است که صبح میرود، مینشیند سر جایش، قبل از اینکه اتفاقی بیفتد در باز میشود، چایش را میآورند و روزنامهاش را باز میکند؛ بعد هم معلوم میشود سه هفته است قرار است چند برگ کاغذ را بخواند که نخوانده. و هر کس هم میفرستند دنبالش یا نیست یا نمیرود آنجا — این شکایتی است که رئیسش از او میکند. این کلاً وضع کار اداری در ایران است که فکر میکنم خیلی رئالیستی است. برای همین هم اربابرجوعها میروند: کارمند ایرانی اصولاً اربابرجوع را مزاحم میداند. طرف نشسته در کمال آرامش جدول حل میکند، طرف میآید این برگه را جلویش میگذارد و به او میگویند برو فلانجا؛ اصولاً از مراجعهکننده عصبانیاند، چون مزاحم زندگیشان شده؛ او نشسته در کمال آرامش و طرف یک دفعه میآید آرامشش را به هم میزند.