او نخست تذکری عملی دربارهٔ یاد گرفتن روانکاوی میدهد و بعد میگوید سراغ دو موضوع میرود، یکی کوچکتر و یکی مفصلتر. در موضوع اول میگوید هنر چیزی بسیار فیلترشده است و بازتاب جهان در روح افراد خاصی است، و ویژگیهای روانی هنرمندان با رسانهها در جامعه تکثیر میشود؛ هالیوود و تصویر زن در سینما را مثال میآورد.
تذکر دربارهٔ یاد گرفتن روانکاوی
او میگوید گاه شک میکند که یاد گرفتن روانکاوی برای همهٔ آدمها چقدر مفید است و ممکن است مضر هم باشد. روانکاوی مثل هر دانش دیگری آگاهی است و طبعاً تأثیر مثبت دارد؛ ولی کسی که خوب یاد نگیرد ممکن است از حرفهای فروید این را بفهمد که باید غریزهٔ جنسی آزاد باشد، در حالی که فروید چنین حرفی نزده است.
حتی اگر روانکاوی خوب فهمیده شود، ممکن است مشکلاتی همراهش باشد: آدم مدام بخواهد اطرافیانش را روانکاوی کند، یا روانکاوی را مثل گرز به کار ببرد و وسط بحث چهار تا متلک «خیلی عمیق» بزند. به گفتهٔ او بهتر است چنین کسی روانکاوی را بیشتر برای تحلیل خودش به کار ببرد و کمتر برای تحلیل دیگران، چون آدمها پیچیدهترند و روانکاوی هنوز علمی نوزاد است. اگر کسی فقط خیرخواه باشد ممکن است از روانکاوی به اطرافیانش کمک هم بکند، ولی مسئلهٔ خطرناکی هست: مثل مسلح شدن به یک سلاح بدون قدرت اخلاقی کافی برای کنترل خود.
دربارهٔ تحلیل اثر هنری میگوید در فیلم هامون سعی کرده تحلیل را به شخصیت هنرمند وابسته نکند. تشخیص اینکه قطعهای از فیلم چقدر ناخودآگاه است و چقدر خودآگاه، مخصوصاً با فیلمساز آگاه، سخت است، و نقد روانکاوانه موکول به این است که بفهمیم اثر از ناخودآگاهی درآمده یا از خودآگاهی.
فیلترهای فردی و اجتماعی در تولید هنر
او میگوید بخش عمدهٔ آنچه از گذشته دریافت میکنیم فرهنگ است، یعنی آثار هنری و معماری باقیمانده. میپرسد این آثار چقدر بازتاب وضعیت واقعی جامعه است و سینما را مثال میگیرد: تولید فیلم هم از نظر روانی در مؤلف سازوکار دارد و هم از نظر اجتماعی، چون سینما صنعتی پولساز است.
بعد، بدون استدلال، فرض میکند که آدمهایی که در سینما خلاقیت خوب دارند مشخصات روانی خاصی دارند، مثلاً مردهایی که آنیمای فلانمدلی دارند. اگر چنین باشد، آثار سینمایی بازتاب بخشهایی از روان آدمهای خاصی است، نه همهٔ مردم؛ مثل اینکه بخشنامهای بدهند که فقط اعضای فلان حزب حق دارند فیلم بسازند. سینما چون پرخرج است فیلتر اجتماعی هم دارد: شاید درصد آدمهایی که درونگرا هستند و میتوانند کارگردان موفق شوند خیلی پایین باشد، چون کارگردانی با هنرپیشه و تهیهکننده سروکار دارد.
دربارهٔ ونگوگ میگوید: میگویند حتی یک تابلو هم از او نخریدند، و میگویند وقتی گوگن به دیدنش آمد و از آثارش خوشش آمد، چیزی هم گفت که نزدیک بود ونگوگ او را بکشد. ونگوگ مطمئن بود نقاش مهمی است و بعداً معلوم شد در تشخیص خودش خطا نکرده؛ ولی به گفتهٔ او خیلی از آدمهای خلاق خودباوری ندارند و به تأیید جامعه نیاز دارند.
از اینجا سه مرحلهٔ مشخص میشمارد: الهام هنری، که مثلاً در مردها به آنیمای فعال ربط داده میشود؛ خودباوری و ویژگیهای روانی کافی برای تبدیل الهام به اثر؛ و عرضهٔ آن در جامعه. هر سه هم به ویژگیهای روانی مربوطاند و هم به فیلترهای جامعه، پس هنر چیزی بسیار فیلترشده است، چه سانسور رسمی باشد چه نباشد. اگر چنین نظریهای را بپذیریم، بحث روانکاوانه را در هر سه مرحله میشود دنبال کرد.
نظریهای قابل آزمون دربارهٔ هنرها
او میگوید موسیقیدانها، فیلمسازها و نقاشها هر کدام ویژگیهای روانی مشابه همدیگر دارند و میشود این خوشهبندی را مثل یک تئوریِ قابل آزمون تئوریپردازی کرد. ندیده است کسی چنین ایدهای را خوب تعریف کرده باشد، هرچند شاید با جستوجو چیزهایی، مثلاً در یک تز دکترا، پیدا شود.
بخش زیادی از این ایده از این آمده که در کارهای سینمایی به شکلی شگفتانگیز مشکلات خانوادگی مشترک میبیند، که به نظرش شاید مال همهٔ مردم نباشد؛ مثلاً قهرمانهای سینمای امروز آمریکا ویژگیها و رابطههای خانوادگی شبیه هم دارند و او فکر نمیکند جامعهٔ آمریکا چنین باشد. پس اگر تمی در یک دورهٔ تاریخی تکرار شده، نباید نتیجه گرفت که مردم آن جامعه چنین مشکلی دارند؛ شاید هنرمندها به دلیل ویژگیهای خودشان چنین مشکلاتی داشتهاند.
او پیشنهاد میکند با تئوری روانکاوی بگوییم هر نوع هنر با چه ویژگیهای روانی همبستگی دارد و تئوری را آزمون کنیم. اگر بگویند تئوری را بعد از دیدن فکتها ساختهایم و این تقلب است، میگوید پس همهٔ فیزیک تقلب است، چون فیزیک هم اول آزمایشها را میبیند و بعد تئوریای میسازد که آنها را توجیه کند.
اطلاعات تاریخی و صدای هنرمند
او میگوید اطلاعات تاریخی از کانالهای خاصی به ما میرسد: از حیوانات ماقبل تاریخ بیشتر استخوانها میرسد و نتیجه نمیگیریم که فقط استخوان بودهاند؛ از تاریخ هخامنشی هم چند تا سرستون در تخت جمشید، یعنی قسمتهای سفت. بخشهایی از فرهنگ نوشته نمیشود و برای ما نمیماند، و اشتباه است که فکر کنیم با اطلاعات موجود میشود تاریخ را تحلیل کرد، به این معنا که هرچه بوده همین است.
به گفتهٔ او هر تئوری دربارهٔ خلق اثر هنری از نظر روانکاوانه سیگنالی میدهد که صدای کدام بخش جامعه را میشنویم؛ و در هیچ بخشی از تاریخ و فرهنگ صدای قصابها را نمیشنویم. در همهٔ آثار هنری با درون یک هنرمند سروکار داریم، نه با درون آدم عادی؛ حتی اگر هنرمندی قصاب را قهرمان کند، به گفتهٔ او «دربوداغونش میکند». او میگوید اینکه هنرمندها روانشناسی خاصی دارند در فضای نقد روانکاوانه تقریباً جزو بدیهیات است و استدلالهایی هم برایش دارد، هرچند ساده نیست؛ مثلاً خلاقیت هنری در مردها به فعالیت آنیما مربوط میشود.
هنرمند، رزونانس و ویروس
او میگوید اگر بپذیریم هنرمندها آدمهای خاصیاند، حرفها و روحیات خاصی دارند و روی مخاطبهایشان اثر خاصی میگذارند؛ پس با یک پدیدهٔ اجتماعی سروکار داریم. برای رفتن به حد افراطی فرض میکند، و میگوید این را قبول ندارد، که هنرمندبودن یعنی از نظر روانی منحرفبودن. در این صورت هرچه صدای هنرمند بیشتر شنیده شود، ویژگیهای روانی او، منحرف یا مثبت، بیشتر در روح مخاطبین انعکاس پیدا میکند؛ یک جور رزونانس. قصابها دربارهٔ حالات خودشان شعر نمیگویند، ولی هنرمندها دربارهٔ درونشان شعر میگویند و فیلم میسازند، پس قصاب هم ممکن است ویژگیهای هنرمند را بگیرد: اگر بیماری باشد ویروسش را و اگر چیز خوبی باشد آن را.
پس باید انتظار داشت هرچه جامعهٔ بشری جلو میرود، با افزایش ژانرهای هنری در دسترس توده و اوجش سینما در قرن بیستم، این ویروسها یا آنتیویروسها بیشتر خودشان را نشان بدهند. او میگوید بررسی این موضوع و ارائهٔ فکت جزو وظایف نقد روانکاوانه است؛ خودش فکت کافی دارد که قانع شود، و پیشرفت رسانه این تأثیر را تشدید میکند.
او میگوید هنر یونانی هم نتیجهٔ همین فعل و انفعال روانی بود ولی مخاطب کمی داشت؛ امروز هنر مخاطب زیادی دارد، مثل موسیقی راک در دههٔ ۶۰ میلادی. اگر هارد راک را انحراف روانیِ یک مشت آدم بیمار بدانیم، جامعهٔ قرن بیستم دارد اجازه میدهد یک بیماری روانی منتشر شود. ردیف راکاندرول و هارد راک و متال و رپ را هم با حالت شوخی ویروسهای نوع موسیقی مینامد؛ و میگوید اگر از راه روانکاوی برسیم که لااقل بعضی از اینها بیمارگونه است، مهم است بدانیم موسیقی تأثیرهای ناخودآگاهی دارد که از آن مطلع نیستیم.
مصرفیبودن، عادتکردن و فیلتر سوم
او با پذیرفتن نکتهای که ظاهراً یکی از حاضران میگوید، میگوید آنچه پیامبران میگفتند مصرفی نبود و چهار نفر بیشتر به آن سرایت نمیکرد؛ وقتی جامعهٔ دینی تشکیل میشد، چیز بدلیِ مصرفی پدید میآمد. مثلاً درک عمق حماسهٔ عاشورا مصرفی نیست، ولی چیزی سطحپایین مصرفی است. به نظر او عزاداری الان خیلی شبیه هارد راک شده و ریتمش از شش ضربی به چهار ضربی تغییر کرده، تحت تأثیر فضای دوران مدرن. فیلتر سوم در جامعهٔ کاپیتالیستی آن قسمتهایی را که شبیه تایتانیکاند رزونانس میدهد.
او تجربهٔ خودش را میگوید: اولین بار که موسیقی پانک مدرن را گوش داد باورش نمیشد جدی باشد، ولی بعد از مدتی گوش دادن برایش عادی شد: «ویروسش را گرفتم». بچهها را گاهی هنر مدرن میترساند، مثلاً نقاشی پیکاسو، ولی بعد آدم میتواند عادت کند. او میگوید این میتواند سیگنال خطرناکی باشد: لزوماً پیشرفت نیست و شاید آدم آن مرض را گرفته و زشتی کمکم برایش عادی شده است.
به گفتهٔ او اگر نشان بدهیم هر ژانر هنری از کدام بخش انسان درمیآید، میشود تشخیص داد اگر از حالتی بیمارگونه درمیآید، پخش شدن ویروسش در جامعه میتواند خطرناک باشد؛ این مطالعات به کار کاپیتالیستها هم میآید تا بدانند چه تولید کنند که بیشتر بفروشد. موضوع بزرگ است و او فقط میگوید چنین موضوعی وجود دارد.
هالیوود و تغییر اخلاق قرن بیستم
او هالیوود را «آن فیلتر نهایی» مینامد. سینما برای اولین بار، قبل از موسیقی، صنعتی هنری شد که توده را نشانه گرفته بود؛ شعر را برای باسوادهای کوچک میگفتند و نقاشی را برای عدهٔ معدودی میکشیدند. به گمان او تأثیر فیلتر سوم در نظامهای کاپیتالیستی شاید حتی خیلی قویتر از فیلتر اول و دوم باشد، با دستورالعملهایی که تهیهکنندهها برای منافع خودشان عملاً بدون بیان اعمال میکنند: «تایتانیک تولید میکنند».
او میگوید هالیوود از وقتی شروع کرده شهرتش به فساد اخلاقی بوده و به نظر او بخش عمدهٔ تغییر منش اخلاقی جامعهٔ آمریکا و بعد اروپا، مخصوصاً دربارهٔ روابط آزاد زن و مرد، از آنجا میآید. اگر در فیلم دههٔ ۳۰ آمریکا زن و مردی در ملأ عام همدیگر را میبوسند، معنایش این نیست که مردم آن کار را میکردند؛ ولی وقتی روی پرده آمد و در جامعه منعکس شد، فردا در خیابان واقعاً دیده میشود. او این حرف را که یهودیها آمدهاند دنیا را به فساد بکشند رد میکند و میگوید «از این حرفها نیست»؛ به نظر او آنچه میبینیم پدیدهٔ فیلترشدن است.
او میگوید هنرمندها مثلاً گرایش بیشتری به اعتیاد دارند، و این حالت در آثارشان هست حتی اگر دربارهٔ مواد مخدر حرفی نزنند، مثل موسیقی جیمی هندریکس. در هالیوود هر سه فیلتر به دیدهشدن روابط آزاد جنسی روی پرده کمک کردند: الهام هنری در مردها به مسائل عشقی ربط دارد، فضای غرب به خانواده لطمه میزند، و ادارهٔ سانسور آمریکا همیشه اجازه میداد سکس نشان داده شود، چون خریدار دارد. نتیجه میگیرد که یکی از مهمترین پدیدههای اخلاقی قرن بیستم منشأ و عاملش هالیوود بوده؛ اینکه زمینهاش در خود جامعه چطور فراهم شده، بحث جداگانهای است.
تصویر زن در سینما
او میگوید مردها فیلم میساختند و زن را آنگونه که دوست داشتند نمایش دادند، و زنها کمکم تحت تأثیر فرهنگی که این هنر به وجود آورد همان شدند؛ مثلاً مردها مریلین مونرو را دوست داشتند و زنها تبدیل شدند به مریلین مونرو. این را توطئه نمیداند: مرد زنی را که دوست دارد در اثر هنری خودش خلق میکند. مطالعات فمینیستی دربارهٔ این موضوع فراوان است، و به گفتهٔ او رابطهٔ زن با سینما فرق دارد: چون سینما تصویری است، عمیقتر از موسیقی یا شعر روی زنها تأثیر میگذارد.
بعد پارادوکسی را مطرح میکند: اگر مردها زن را آنطور که میخواستند شکل دادند، چرا به نظر میآید الان زن چیزی نیست که مرد میخواهد و روابط مرد و زن دچار بحران شده؟ میگوید حلش را میداند ولی موضوع بحثش نیست و شاید بعداً دربارهٔ آن بحث کنند.
او میگوید موضوع اول نزدیک یک ساعت و خردهای طول کشید و به تصور او صورتمسئله مطرح شده است؛ پرداختن به آن را جزو وظایف نقد روانکاوانه میداند. ایدههایش تئوریک نیست و از شباهتهای عجیب در آثار هنری آمده؛ مثلاً اختلاف هامون با زنش سر چیزهایی است که شاید برای اکثریت مردم جامعه اصلاً معنی نداشته باشد.
→ متنِ کاملِ این جلسه