او با دو تذکر دربارهٔ مضرات احتمالی یاد گرفتن روانکاوی شروع میکند و میگوید بهتر است در محدودهٔ پدیدههای اجتماعی و فرهنگی بمانیم. بعد دربارهٔ وضعیت خانواده در جامعهٔ مدرن حرف میزند تا بعداً با فیلم هامون تطبیق داده شود: نخست نظام سرمایهداری و کودکماندن آدمها، بعد مردسالاری و موقعیت زن، و در پایان رابطهٔ این دو.
متن ویرایششده بر پایهٔ پیادهٔ خودکار گفتار؛ با صوت تطبیق داده نشده.
تذکر عملی: مضرات یادگیری روانکاوی
دو تذکر عملی دربارهٔ مضرات احتمالی یاد گرفتن روانکاوی هست. تذکر اول — که جلسهٔ گذشته گفتم — این بود که خیلی بد است اگر کسی روانکاوی یاد بگیرد و عادت کند که با استفاده از روانکاوی دربارهٔ ویژگیهای آدمهای اطرافش کنجکاوی نشان بدهد. من شخصاً فکر میکنم کلاً این عادت بدی است، حالا چه به نتایج درست منجر شود چه به نتایج غلط، و کمی بهتر از این است که آدم بیشتر مشغول روانکاویِ خودش باشد. ولی باز با توجه به اینکه تئوریهای روانکاوی هنوز آنقدر خوب رشد نکردهاند که آدم بخواهد برای تحلیل خودش و مثلاً نتیجهگیریهای عملی به طور قطعی به آنها اعتماد کند، البته این حالت دوم — یعنی خودکاوی با استفاده از تئوریهای روانکاوی — هم ممکن است نظراتی داشته باشد. من واقعاً فکر میکنم نهایت سعی خودم را میکنم که روانکاوی را به سمت فرهنگ و پدیدههای فرهنگی و مثلاً هنر نشانه بروم، که نهایتاً اگر تئوری خوب کار نکند و غلط از آب دربیاید، نتیجهاش این است که شما یک اثر هنری را فکر میکنید فهمیدهاید ولی خوب نفهمیدهاید و هیچ جایی هم برنمیخورید. من شخصاً نسبت به اینکه اطرافیانم را خیلی زیر ذرهبین روانکاوی بگذارم یا حتی دربارهٔ خودم به طور قطعی نتیجهای بگیرم محتاطم. یکی دو بار اظهارنظرهایی شنیدهام — حالا خصوصی و عمومی — که احساس کردم بد نیست این تذکر را یک بار به طور عمومی بدهم: اینقدر با قاطعیت و صراحت — و فلان — تا یک نفر آدم را میبیند بگوید این عقدهٔ ادیپ دارد، آن نمیدانم فلان دارد. اصلاً کلِ نظریهها ممکن است — ببینید — مثل تئوریهای غلط فیزیکی باشند: تمام مبانی فیزیک ممکن است مطلقاً غلط باشد ولی در مواردی نتیجههای خوب بدهد. صرف اینکه مثلاً من یک تئوری فرویدی یا یونگی میگویم و جاهایی آدم احساس میکند چه تحلیلهای قشنگی میشود ارائه داد، دلیل واقعاً بر درستی تئوری نیست.
احتیاط در بهکاربردن نظریه
میخواهم بگویم اگر تئوری مثلاً مکانیک کلاسیک تا حد زیادی درست بود، میشد با آن موشک به هوا کرد؛ ولی ممکن بود در این حد درست نباشد. حداقلش این است که اگر میخواهم با تئوریهایی که نمیدانم درستاند یا غلط موشک به هوا کنم، اول یک موشک بدون سرنشین به هوا کنم — همین کار را کردم؛ خلاصه کمکم جرئت پیدا کنم که سرِ یک انسان را بر اساس یک تئوری بفرستم به ماه. اولین آزمایش را روی آدمیزاد پیاده کن؛ شما خلاصه فعلاً این تئوریها را زیاد به آدمیزاد پیاده نکنید. احساس من این است که شکست تئوریهای روانکاوی در زمینهٔ رواندرمانی — که تا حالا خیلی خوب جواب ندادهاند — به هر حال آدم را محتاط میکند که پدیدههای روانی انسان شاید هنوز خیلی پیچیدهتر از آن است که با چنین تئوریهای ابتدایی بتوانیم به آن نزدیک شویم. من بارها اظهارنظر کردهام و همهٔ شما فکر میکنم میدانید که اصلاً احساس خوبی نسبت به روندی که رواندرمانی پیدا کرده ندارم؛ یعنی مشاوره عملاً تبدیل شده به چیزی که نمیشود به آن گفت درمان به آن صورت — یک جور بیشتر حالت تسکین دادن است و خیلی عمیق نیست — ولی در عین حال فکر میکنم خوب است که آدم به این اعتراف کند که آن تئوریهایی هم که قرار بود درمانهای عمیقتر و جدیتری فراهم کنند خیلی موفق نبودهاند. به هر حال یک نکته این است که اصلاً دربارهٔ دیگران خیلی با عجله قضاوت نکنید؛ این عادت خوبی نیست. دربارهٔ خودتان هم بد نیست که کنجکاوی داشته باشید ولی خیلی قاطعانه نتایج بگیرید جالب نیست. بهترین کار به نظرم این است که به اینها به عنوان تئوریهای خیلی خوب نگاه کنیم؛ به عنوان مبناهایی که ممکن است یک روزی بتوانیم علوم انسانی را یا شیوههای نقد را بر اساس آنها پایهریزی کنیم. تذکر اول من این بود. تذکر دوم دربارهٔ یکی دیگر از مضرات احتمالی یاد گرفتن روانکاوی این است که فکر میکنم ما در دورانی زندگی میکنیم — دوران مدرن — که یکی از آسیبهایی که بشر دیده تأکید بیش از اندازه بر خودآگاهی است و اینکه ما بیش از حد میل داریم همهچیز را به حالت خودآگاه دربیاوریم. خیلی از مکانیسمهای احساسی و عاطفی آدم همینگونه اتوماتیک، بدون اینکه به آنها نگاه کنیم و مثلاً اسمی رویشان بگذاریم، بهتر کار میکنند تا اینکه بخواهم مدام با خودآگاهی مانیتورشان کنم و بعد جاهایی هم بنا به تئوریهایی دخالت کنم و بگویم الان اینجا من چنین حالتی را احساس کردم بنابراین باید اینگونه رفتار کنم.
غذا، احساس و زیر ذرهبین روانکاوی
مثل این است که کسی فرض کنید غذا خوردن خودش را و حالتهایی را که بعد از غذا خوردن به او دست میدهد بر اساس تئوریهای خیلی پیچیدهای مانیتور کند؛ اصلاً همینطور که غذا دارد پایین میرود احساس کند وارد آن فاز دوم میشود، حالا باید کمی خودم را به سمت چپ متمایل کنم، به سمت راست بیایم — و همان استرس را هم که این ایجاد میکند موقع غذا خوردن داشته باشد. خیلی راحتتر است که یکی فرض کنید احساسش این باشد که «به نظرم این حالتی که به من دست داده مشکل اسید معدهام است که خوب ترشح نشده؛ حالا خوب است کمی ترشی بخورم.» من آدمهایی دیدهام که نه علمی، ولی به طور سنتی از این چیزها میفهمند و قسمت گوارش و شکم خودشان را خیلی مانیتور میکنند که الان دارد سردی میشود، الان دارد گرمی میشود. تشخیصشان هم ممکن است واقعاً درست باشد که الان اسید کم ترشح شده یا زیاد، و شاید حتی بتوانید کمک هم بکنید؛ ولی معمولاً اگر هیچ کاری نکنید، بعداً خودِ بدن همهچیز را خیلی خوب هندل میکند، مگر در حالتهای خیلی حاد که لازم باشد آدم با خودآگاهی دخالت کند — مثلاً باید نشانههای خیلی بیمارگونهای را در بدن خودش ببیند، هضمش دچار مشکلی شود و آن سیگنالهای قوی را بگیرد. احساس بدی که من دارم این است که ممکن است کسی مثلاً روانکاوی بخواند؛ و مخصوصاً این احساس وقتی به من دست داد که دربارهٔ مسئلهٔ پروجکشن از آنیما و آنیموس یادم افتاد. دربارهٔ پروجکشن آنیما و آنیموس اینگونه صحبت کردهام. به نظرم آمد که اتفاقاً آدمهایی که در این دانشکده هستند احتمالاً آدمهاییاند که بیش از حد نرمال به خودآگاهی اهمیت میدهند — به هر حال یک جور از منطقتان بیش از حد نرمال مردم استفاده میکنید — و در ذهنم رسید که حالا یکی فرض کنید احساساتی نسبت به جنس مخالف پیدا میکند، بعد بیاید اینها را بررسی کند که الان اینجا دارد پروجکت میشود؛ حالا چه کنم — ای وای. بعضی چیزها واقعاً همان بهتر است که اصلاً خیلی رویشان اسم نگذاریم. یعنی یک سری چیزهای احساسی و عاطفی که در روانکاوی یک جور زیر ذرهبین هستند، اگر آدم بخواهد دربارهٔ خودش — حتی نه دربارهٔ دیگران — دچار این حالت وسواس شود که اینها را ببیند و درک کند و مخصوصاً سعی کند دخالت کند، معلوم نیست چه بشود؛ همانطور که غذا احتمالاً با چنین دخالتهایی بهتر هضم نمیشود بلکه نتیجهٔ بدتری گرفته میشود، زیاد فکر کردن به مانیتور کردن این حالتهای درونی — و بعضی چیزهای احساسی و عاطفی — هم فکر میکنم در مجموع نتیجهٔ منفی بار میآورد نه نتیجهٔ مثبت.
هر دو تذکری که میدهم دربارهٔ این است که خیلی با این تئوریها بلافاصله به روانکاوی خودتان و دیگران نپردازید؛ سعی کنید در محدودههای بیخطرتری بمانید که مربوط به مثلاً پدیدههای اجتماعی و پدیدههای فرهنگی است. نکتهای که امروز میخواهم دربارهاش صحبت کنم این است که میخواهم چیزهایی بگویم که بعداً با فیلم هامون تطبیقش بدهیم و ببینیم آنجا چه چیزهایی در این موارد گفته شده؛ کلاً دربارهٔ وضعیت خانواده در جامعهٔ مدرن — یا جامعهٔ پستمدرن، که شاید الان در مرحلهٔ پیشرفتهتر جامعهٔ مدرن است. فکر میکنم قبلاً هم دربارهٔ این موارد زیاد صحبت کردهام، حالا از یک نگاه دیگر که کمی بیشتر وابسته به چیزهایی است که در این فیلم میبینید: اینکه این اختلافات خانوادگی چقدرش تحت تأثیر پدیدههای فرهنگی و اجتماعی سراسریای است که در دنیا وجود دارد، یا گاهی در فرهنگ خاصی وجود دارد. به عنوان مقدمه بگذارید این نکته را یادآوری کنم: واقعاً بیش از اندازه به کسانی برخوردهام که تحلیلها و اعتراضهایی نسبت به مثلاً وضعیت خانوادگی خودشان دارند — نه لزوماً رابطهٔ زناشویی؛ رابطهشان با پدر و مادرشان، پدر و مادرها با بچههایشان — و به شدت غافلاند از اینکه بخش عمدهای از این مشکلاتی که الان در خانوادهها یا روابط اجتماعی بروز کرده، پدیدههایی خیلی فراتر از رفتارهای شخصی این آدم و آن آدم است. معمولاً بچهها خیلی دوست دارند مشکلات زندگیشان را به گردن پدر و مادر بیندازند، و پدر و مادرها هم بعد از دوران میانسالی که دچار بحران میانسالی میشوند خیلی دوست دارند تقصیرها را به گردن بچههای خودشان بیندازند.
تقصیر، خانواده و توجیه زندگی
زن و شوهرها هم اصولاً مهمترین کاری که در زندگیشان برای توجیه زندگی خودشان میکنند این است که بگویند انتخاب اشتباهی کردهاند: «اگر تو نبودی من چه میشدم»، آن هم میگوید «اگر تو نبودی من چه میشدم»، و دعوایشان میشود. اینکه مقدار زیادی از این حرفهایی که زده میشود واقعاً به چیزهایی اشاره میکند — به پدیدههایی خیلی فراتر از شخص و روابط شخصیاش — یعنی تأثیرهای مثلاً جامعهٔ مدرن بر خانواده. من بارها احساس کردهام که اگر آدمها بدانند کلی از این آسیبهایی که در روابط شخصی خودشان میبینند از جای دیگری آمده، هم اختلافاتشان حل میشود، هم مردم کمی به ریشهٔ مشکلات نزدیک میشوند: اگر مثلاً نظام سرمایهسالار دارد مشکل ایجاد میکند یا یک جور فرهنگ مردسالار مشکلاتی ایجاد میکند، اگر بدانیم این آسیبها از کجا میآیند، ممکن است حتی بتوانیم راهحلهای کلی هم پیدا کنیم. وضعیت به نظر من مثل این است که موجودات شیطانیای تأثیراتی گذاشته باشند و آدمها را به جان همدیگر انداخته باشند، و هیچکس هم متوجه نیست که این اختلافات از یک جایی آمده و اگر بخواهیم اختلافات را حل کنیم بهتر است تغییرات کلیای در کل نظام اجتماعی و سیاسی، حتی دنیا، ایجاد کنیم. حرفهایی که میزنم بخشیاش شاید به نوعی در جلسات قبل — نه به این شکل خاص — بوده ولی ریشه در جلساتی دارد که قبلاً دربارهٔ مثلاً نظام سرمایهسالار یا مردسالار صحبت کردم. میخواهم کمی دربارهٔ همین نکات خاصی که مخصوصاً در زندگی زناشویی مدرن پیش آمده و یک جور نظام خانواده به هم ریخته صحبت کنم: اینکه اینها از کجا میآیند. اینکه آدمها خودشان تأثیراتی دارند به کنار، ولی خیلی از پدیدههایی که میبینیم — مثلاً بالا رفتن آمار طلاق — اینگونه نیست که مردم قبلاً رفتارهای دیگری داشتند، مثلاً خودخواه نبودند و الان خودخواه شدهاند برای همین نمیتوانند کنار همدیگر زندگی کنند؛ بلکه اینها نتیجهٔ یک سری پدیدههای فرهنگی گلوبال در سراسر دنیاست. گاهی با پدیدههایی در یک فرهنگ لوکال قاطی میشود و اتفاقاً ملغمهٔ بدتری میشود.
بگذارید من از نظام منحوس سرمایهداری — یا حالا کاپیتالیستی — شروع کنم. وقتی دربارهٔ اختلافات خانوادگی صحبت میکنیم، قطعاً تأثیر فرهنگ مردسالار عمدهتر به نظر میرسد از تأثیری که نظام کاپیتالیستی روی وضعیت خانواده گذاشته. بد نیست مخصوصاً اشاره کنم که یک مقاله از روم — که دو یا سه جلسه اینجا دربارهٔ آن صحبت کردیم — اصولاً موضوعش این بود که چرا در قرن بیستم خانواده در حال متلاشی شدن است؛ موضوع خاص آنجا این بود که چرا رفتاری که زن نشان میدهد حاکی از عدم اعتماد است و ویژگیهای خاصی پیدا کرده — این مقاله دقیقاً تحت تأثیر آمار بالای طلاق در آمریکا و وضعیت خاصی که در اروپا میبینید نوشته شده. مقالهٔ خیلی خوبی است و حالت پیشگویانه دارد؛ من هم بعداً در یک جلسه چیزهایی به محتوای آن مقاله اضافه کردم. نمیخواهم چیزهایی را که در آن جلسات گفته شده تکرار کنم، ولی موضوعهایی که میگویم به همان بحثها ربط دارد. بگذارید از جایی شروع کنم و خیلی مختصر یادآوری کنم که وقتی از ضایعات حاصل از نظام مثلاً کاپیتالیستی صحبت میکنیم به چه اشاره میکنیم. هدفم در این جلسه این است که چیزهایی بگویم و نشان بدهم که در فیلم هامون چنین پدیدههایی را دارید میبینید — چیزهایی که ممکن است به هیچ وجه حالت خودآگاهانه نداشته باشند و بیانشان در این اثر هنری تنظیم نشده باشد؛ ولی اگر شما یک حقیقتی را درک کنید، آن وقت ممکن است خودتان تحلیلش را پیدا کنید. ببینید، نظام کاپیتالیستی اصولاً مشکلش چیست؟ من نمیخواهم وارد جزئیات شوم ولی خیلی مختصر: نظام کاپیتالیستی نظامی است که بر اساس تولید و مبادلهٔ کالا کار میکند. بنابراین به طور ناخودآگاه، بدون اینکه برنامهریزی کرده باشد، آن بخشی از نیازهای انسان را که توسط کالا قابل ارضا هستند نه تنها ارضا میکند بلکه به سمت ابرارضا — نمیدانم اسمش را چه بگذارم — میرود؛ یعنی یک جور حالت اشباع فوقالعاده ایجاد میکند. مثل اینکه مثلاً یک نیازی که نظام کاپیتالیستی میتواند برآورده کند نیاز فیزیولوژیک انسان به غذاست: میتواند مقدار زیادی غذا تولید کند، در بستهبندی عرضه کند، مردم گرسنه نباشند. عملاً آن نابرابریهای کلی که در دنیا هست باعث میشود این فانکشن را هم انجام ندهد — یعنی این سیری سراسری نیست — ولی میشود تصور کرد که بیست سال دیگر، سی سال دیگر، در اثر تحولات تکنولوژیکی، واقعاً مشکل غذای بشر را همین نظام سرمایهداری حل کند که آدم در دنیا گرسنه نباشد. یک موقعی حرف از این بود که در اثر پیشرفت تکنولوژی انقلابی در کشاورزی ایجاد شود که ما به جای غذا یک جور باکتری مصرف کنیم — باکتریهایی که خیلی خوب میشود پرورششان داد و کشت و از آنها غذا تهیه کرد — و دیگر اینقدر به غذاهای سنتی مثل گندم و برنج و — نمیدانم — گوشت حیوانات وابسته نباشیم. اگر انقلابی از نظر تکنولوژیک در کشاورزی به این معنا اتفاق بیفتد که اصلاً نوع جدیدی از مواد غذایی مصرف کنیم، شاید واقعاً مشکل گرسنگی مردم در سراسر دنیا کلاً حل شود؛ این امید وجود دارد که نظام سرمایهداری بتواند این کار را انجام بدهد.
حالا اتفاقی که در این نظام سرمایهداری میافتد این است — چون قدرتش در همان کف هرم است: یک بار در آن جلسهای که خیلی وقت قبل، چهار پنج سال قبل، در دانشگاه شریف داشتم — امیدوارم همهتان گوش کرده باشید — اساس بحث را روی بحث هرم نیازهای مازلو گذاشتم: اینکه نیازهای فیزیولوژیک کف این هرماند، بعد ما بشر نیازهای دیگری داریم، و ایدهٔ مازلو این است که اگر آن هرم نیازها را به آن شکل بپذیرید یا به شکل دیگر، به هر حال آدمها به ترتیب سعی میکنند لایههای این هرم را پر کنند؛ وقتی نیازهای فیزیولوژیکشان برطرف شد میروند سراغ نیازهای مرحلهٔ بعد و سطح بالاتر. نظام کاپیتالیستی قدرتش در همان کف هرم است. بنابراین کاری که انجام میدهد این است که اولاً وقتی به حالت بهاصطلاح ارضا رسید، همچنان کار را ادامه میدهد؛ یعنی مثلاً با تبلیغات عجیب و غریب، چیزی را که بدنتان نیاز ندارد هم به خوردتان میدهد و احساس نیاز جدید دربارهٔ غذا در شما ایجاد میکند.
هدف سرمایه: نه برطرف کردن نیاز
بنابراین ممکن است در نظام سرمایهداری ببینید که آدمها در اثر زیاد خوردن بعضی از مواد غذایی به سمت مریض شدن میروند و نظام سرمایهداری همچنان کارش را ادامه میدهد؛ چون نظام سرمایهداری اصولاً هدفش برطرف کردن نیاز انسانها نیست. نظام سرمایهداری یک فرمول خیلی ساده دارد و آن تولید سرمایه و انباشت سرمایه است: هرچه بیشتر بتوانی تولید کنی، مصرف بیشتری ایجاد کنی، این کار را انجام میدهد و معمولاً هر نوع مانع سیاسی و اجتماعی سر راه اینجور تولیدات را هم برمیدارد — تا الان که فوقالعاده موفق بوده؛ هر جور مانع اخلاقی، سیاسی، اجتماعی را توانسته بهتدریج از بین ببرد. پس یکی از ضررهایی که نظام کاپیتالیستی ایجاد میکند اورسچوریشن است — نیازهایی که میتواند واقعاً توسط کالا برطرف شود — و مرحلهٔ بعدش این است که آن نیازهایی که اصولاً با کالا برطرف نمیشوند را سعی میکند یک جور به طور مجازی پروجکت کند روی چیزهایی که واقعی نیستند و یک حالت فریبکاری در برطرف کردن نیازها به وجود میآید. من در آن جلسه مثالهایی زدم که این پروجکشن اصولاً چگونه انجام میشود: مثلاً فرض کنید نیاز به امنیت، فرض کنید ترس از مرگ، جایش یک چیزی به عنوان عدم امنیتِ آینده — یک جور در نظام سرمایهداری یک سری نظامهای بیمهٔ عمر و اینها ایجاد میشود که واقعاً نیازهای روانی انسان نسبت به حالت عدم امنیت را رفع نمیکنند، ولی به هر حال حالت مسکن دارند. این نظام سرمایهداری برای هر نوع نیازی کاری که بتواند انجام میدهد، و نکته این است که اکثریت نیازهای بشر از یک سطحی به بالا کسی نمیتواند کاری برایشان انجام بدهد غیر از اینکه آدم خودش مراحلی را از نظر روانی طی کرده باشد. بنابراین این دو فانکشن ضد رشد طبیعی و فردی انساناند. نکتهٔ اساسی این است که نظام سرمایهداری بدون اینکه قصد و غرضی داشته باشد جلوی رشد انسانها را میگیرد: اولاً یک جور فیکساسیون در نیازهای فیزیولوژیک سطح پایین به دلیل اورسچوریشن ایجاد میکند — فیکساسیون همینگونه ایجاد میشود. آدمها بیش از اندازه میخورند؛ در سنین نوجوانی و جوانی که احتیاج به غذا دارند میخورند، دیگر نباید به اندازهٔ کافی بخورند — بدنشان هم رشد کرده — و باید کمکم نیازشان نسبت به غذا وقتی سنشان بالا میرود کم شود؛ ولی میبینید اصلاً اینگونه نیست، چون شکلاتهای جدید میآید در بازار — و آن یک نمونهای از پروجکت کردن است.
تبلیغات و طعم خوشبختی
شما این تبلیغات عجیب و غریب دربارهٔ غذا را ببینید — و کلاً خیلی از این چیزها نظر من را جلب میکند. مثلاً یک شکلات است و تبلیغش این است که «طعم خوشبختی را بچشید». آدم با خوردن یک شکلات که خوشبخت نمیشود. اگر کمی به تبلیغات دقت کنید، مکانیسمش اصولاً این است: یک نیازی را که واقعاً شما دارید — دوست دارید خوشبخت شوید، دوست دارید مثلاً آرامش داشته باشید — به یک کالایی نسبت میدهند که اصولاً محال است بتواند آن کار را انجام بدهد؛ ولی با تصویرسازی و ترفندهای تبلیغاتی یک لینکی در ذهن شما ایجاد میکنند: آن کمبود واقعی که دارید را فکر کنید، حالا این شکلات را بخورم یک اتفاقی برایم میافتد. در حالی که بخشی از خوردنها از یک سنی به بعد دیگر واقعاً نیاز واقعی نیست؛ اینها نیازهای مجازیای است که برای شما ایجاد شده. عادت کردهاید، دچار فیکساسیون شدهاید. پس یکی از نکتهها این است که شما را دچار فیکساسیون میکند و بنابراین در مراحل پایین رشد نگهتان میدارد. از طرف دیگر مانع میشود که نیازهای واقعی خودتان را در مراحل بالا رفع کنید، چون یک جور شبیهسازی انجام میدهد که سریع میخورید و انگار آن نیازها دارد رفع میشود — مثل مسکن دادن میماند: آدم درد دارد، لازم است کاری بکند که دردش برطرف شود، ولی شما به او مسکن میدهید؛ مسکنها را میخورد و موقتاً احساس میکند حالش بهتر است. کلاً اگر بخواهیم اینها را در قالب روانکاوی بگوییم — من در این جلسات فرض میکنم حالا میتوانم از اصطلاحاتی مثل فیکساسیون استفاده کنم؛ فکر میکنم در آن سخنرانی شریف چند سال قبل کلمهٔ فیکساسیون را به کار نبردم چون مردم نمیدانستند فیکساسیون چیست — همهٔ اینها شما را به این احساس نمیرساند که نظام سرمایهداری ناخواسته به نفعش است که کودک را در آدمها یک جور تقویت کند؟ به این دلیل که آن بخشی از حیات ما که جنبهٔ جسمانی دارد همان چیزِ دیگر است؛ کودک ما، آن نیازهای کودکانهٔ ما، خیلی سوار بر نیازهای جسمانی ماست: میل به خوردن و لذتهای جسمانی بهاصطلاح ساده. وقتی من میگویم یک نظامی مانع رشد است، انگار دارم میگویم این نظام آدمها را کودک نگه میدارد؛ یعنی در مراحل اولیهٔ رشد نگه میدارد و مانع میشود که شما آن مراحل اولیه را طی کنید و وارد مراحل سطح بالاتر شوید.
سرمایه و بیاعتنایی به فردانیت
نظام سرمایهداری کاری به فرایند فردانیت ندارد. کسی نمینشیند توطئهای طراحی کند؛ دشمنی اینجا وجود ندارد که آگاهانه نشسته باشد و بر علیه مثلاً انسانها توطئه کرده باشد. بلکه اتفاقی که میافتد این است که بالاخره آن توطئهٔ عملی میشود، بدون اینکه کسی نیت کرده باشد این کار را انجام بدهد. اتفاقی که در این دنیا میافتد این است که آدمها خیلی کمتر از حتی دوران ماقبل سرمایهداری به مراحل رشد روانی خودشان میرسند؛ یکی از دلایلش همین اورسچوریشن در مراحل پایین است و آن فریبی که وجود دارد که هرم نیازها به طور طبیعی طی نمیشود. فکر میکنم احتمالاً کمتر هم میشود. در مراحل سرمایهداری متأخر — که از ویژگیهایش این است که به تدریج نیاز به نیروی انسان به عنوان نیروی کار کمتر میشود — نظام سرمایهداری اصولاً دو نگاه بیشتر به انسان ندارد: تولیدکننده و مصرفکننده. شما کار کنید و چیزهایی تولید کنید و در عین حال یک دهانبازی هم داشته باشید که این چیزهایی را که تولید کردید ببلعد تا دوباره تولید شود و این چرخه ادامه پیدا کند. فکر میکنم به طور مستمر از ابتدای اینکه جایی بتوانیم بگوییم نظام سرمایهداری شکل گرفته تا الان، اهمیت انسان به عنوان تولیدکننده دارد کم میشود و به عنوان مصرفکننده زیاد میشود؛ یعنی ویژگی نظام سرمایهداری متأخر نگاهش به انسان به عنوان مصرفکننده است، نه به عنوان تولیدکننده. شاید وقتی مارکس نظام سرمایهداری را نقد میکرد درست بود که تأکیدش را روی این بگذارد که چیزی که نظام سرمایهداری را شکل داده انسان به عنوان تولیدکننده است — در واقع طبقهٔ کارگری؛ الان طبقهٔ مصرفکننده است که این نظام بر اساسش استوار شده. یعنی ممکن است پنجاه سال دیگر اصلاً نظام سرمایهداری احتیاجی به انسان به عنوان تولیدکننده نداشته باشد — رباتها ممکن است همهٔ رفتارهایی که انسان به عنوان تولیدکننده انجام میدهد را انجام بدهند — و فقط احتیاج داشته باشد که آدمها خریدارِ جنسهایی باشند که تولید کرده.
تولید، کار و هژمونی
به هر حال این درست است که وقتی حتی از یک انسان کار نمیخواهید — وقتی نظام اجتماعی، سیستمی که از آدمها کار میخواهد — طبعاً باید کمی قوهٔ قهریه داشته باشد تا آدمها را مجبور کند که یک جور خاصی زندگی کنند. ولی اگر از مردم تنها انتظارتان این باشد که زیاد بخورند، آنوقت خیلی احتیاج به قوهٔ قهریه ندارید؛ بلکه فقط با تشویق میتوانید آدمها را به سمت مصرف ببرید. بنابراین میخواهم بگویم والد — به معنای آن والدی که از قوهٔ قهریه استفاده میکند و مثلاً به کودک فشار میآورد — در این نظام سرمایهداری یک جور رنگش کمرنگ میشود. من این را بیشتر به آن بحثی ربط میدهم که در یک جلسه کردم دربارهٔ قدرت — بهاصطلاح، حالا اصطلاح که آره؛ نه، یک اصطلاح خاصی در آن کتاب خاص استفاده میشد: قدرتی که دو حالت دافعه و جاذبه داشت؛ قدرت تشویقکننده و مثلاً قدرت سرکوبگر. من قدرتم را فقط با زور اعمال نمیکنم؛ با ایجاد جاذبه هم میتوانم آدمها را مجبور کنم که طوری رفتار کنند که من میخواهم. سیستم اصولاً کارش این است که به رفتار آدمها شکل بدهد، طوری که مناسب سیستم باشند. نظام سرمایهداری کمکم نیاز خودش به استفاده از قوهٔ قهریه را کمتر میکند: اگر یک روزی آدمها لازم بود شانزده ساعت کار کنند و بخورونمیر زندگی کنند، باید کودکِ این آدم را سرکوب کرده باشید که اینهمه کار بکند و کم بخورد؛ ولی اگر کار به جایی برسد که دو ساعت کار در روز برایش کافی باشد و شانزده ساعت بخورد، به نفع سیستم است که کودکش را تقویت کند — والدی که از آن احتیاجی نیست، برای اینکه این آدم در سیستم بخواهد بهاصطلاح فانکشن خودش را هم انجام بدهد. این است که کمکم میتوانیم قوهٔ قهریه را کم کنیم. مردم این احساس را میکنند. البته اینکه چرا قوهٔ قهریه کم میشود فقط به این موضوع ربط ندارد؛ این یک عامل کلی است. یک عامل شاید مؤثرتر این است که قدرت سیستم روزبهروز در شکل دادن به ذهنیت آدمها بیشتر میشود؛ بنابراین وقتی من قدرت سازماندهی پیدا میکنم، وقتی میتوانم از رسانه استفاده کنم، آدمها به نظر میآید به میل خودشان کارها را انجام میدهند. بنابراین اینگونه نیست که لازم باشد از یک هژمونی به معنای مثلاً پلیس استفاده کنم. در جوامع خیلی عقبافتاده است که هنوز از نیروی قهریه و پلیس و انواع مختلف قوهٔ قهریه استفاده میشود؛ جوامع سرمایهداری پیشرفتهٔ متأخر از این کارها نمیکنند، ولی مردم به هر حال مطابق میل سیستم رفتار میکنند. جالب است: اینگونه نیست که مردم مثلاً آمریکا مطابق میل سیستم رفتار نکنند؛ شاید خیلی بیشتر از یک نظام غیردموکراتیک مردم مطابق میل سیستم رفتار میکنند و سیستم خواستههای خودش را به مردم به نوعی تحمیل میکند، ولی در ظاهر وقتی نگاه میکنید میبینید اصولاً تحمیلی وجود ندارد.
یکی از حاضران: این خودش — چون انسان از جهت چرخهٔ تولید و مصرف جدا میشود — نمیتواند نقطهٔ شکست — نه، نقطهٔ تعادل — باشد. این نقطهٔ تعادلِ پایدار است، نه نقطهٔ تعادل دینامیکی؛ نقطهٔ تعادل استاتیک که نظام سرمایهداری باشد.
ایشان پیشبینیای برای آینده کرد؛ من اصلاً دربارهٔ آیندهٔ نظام سرمایهداری پیشبینی نمیکنم. فکر میکنم این تحولات تکنولوژیکی اصولاً امکاناتی به نظام سرمایهداری میدهد که خودش را در مقابل هر جور به حالت رکود رسیدن حفظ کند. تا الان که یک قرن، همهٔ تحلیلها و پیشگوییها نوعی به شکست منجر شده. به هر حال اینها جای فکر کردن دارد. مثلاً به حالت رکود میرسد، آره، که این حالت پیشرونده خودش را به نوعی از دست میدهد. اینکه نظام سرمایهداری به کجا میرسد به هر حال معماست و فعلاً میل ندارم دربارهاش بحث کنم. میخواهم بگویم مقدمه را برای این میگویم که فکر میکنم — همانطور که در جلسات قبل گفتم، ما در فیلم هامون با یک زندگی خانوادگی طرف هستیم که دچار بحران شده و یک طرف این بحران بهوضوح رفتار کودکانه است — حداقلِ مرد و خانواده، و تأکید روی زن و خانواده هم هست؛ یعنی هر دو این آدمها با اینکه به نظر میرسد در سنین نسبتاً بالایی هستند و با هم زندگی میکنند و خیلی جوان نیستند، به شدت کودکانه رفتار میکنند. و فکر میکنم به این کودکیِ زن که با خیلی آگاهانه تأکید میشود — تأکید من روی همان صحنه است، مثلاً فرض کنید این لباس عروسی را که طراحی کرده طرف نمیپسندد — واقعاً رفتار کودکانهتر از این حالت لجکردن و «من نمیخواهم» نیست.
رفتار کودکانه و لج کردن
این اصطلاح بچههاست: «من نمیخواهم»، قهر میکند میرود، همه میگویند «وای، دیدی ناراحتش کردی» و این حرفها. آدم انتظار دارد این رفتار را از یک بچهٔ مثلاً هفت هشت ساله ببیند، نه از آدمی که در محل کارش است. چیزی طراحی کرده، طرف نپسندیده؛ نهایتش این است که یک جور به تقاضا میرسند یا نه — مثلاً سفارش پس گرفته میشود — این حالت بهاصطلاح کودکانه است. بگذارید به نکتهای اشاره کنم: گاهی میخواهم بگویم تأکید فیلمساز روی این نکته — روی جلوه دادن کودکیِ زن در این صحنه — خیلی زیاده. چرا این حرف را میخواهم بزنم و از کجا میخواهم بزنم؟ میخواهم نکتهای بگویم که مهمتر از صرف بحث دربارهٔ این صحنه است: اینکه گاهی بهوضوح میشود فهمید فیلمساز برایش خیلی مهم بوده که این نکته را بگوید. یک بارش این است که مثلاً یک شخصیتی را طراحی کرده و در این شخصیت چیزهایی هم شما میبینید — یک رفتار کودکانه هم دارد؛ بار دیگرش این است که میخواهد بگوید — یعنی یک وزن زیادی در ذهن خودِ خالق اثر دارد که چنین چیزی را دربارهٔ این آدم بگوید. وقتی روال طبیعی و منطقی ماجراها را فیلمساز یک جایی میشکند تا چیزی را نشان بدهد، شما باید بفهمید که در آن خیلی مهم است که این گفته شود. میدانید منظورم چیست؟ اصلاً روال این صحنه روال طبیعی نیست؛ این صحنه طراحی شده برای اینکه شما این حالت کودکانهٔ مهشید را ببینید. مخصوصاً — نمیدانم دقت کردهاید یا نه — هیچ منطقی در این نیست که کسی لباسی را برای دیگری بدوزد و بعد بگوید «من میپوشم، تو ببین»؛ یعنی شما جایی دیدهاید خیاطی لباس بپوشد و در نمایش دادنش خودش آن را بپوشد؟ اولاً برای مهرجویی خیلی مهم بود که جایی نقش تو لباس عروس دیده شود، برای خاطر آن رویای اول فیلم که ظاهراً یک منشأ واقعی ممکن است داشته باشد، و اینجا جایی است که این اتفاق میافتد. میتوانید بگویید آن رویای لباس عروس پوشیدن از همینجا آمده که اینجا یک چیز غیرمنطقی وجود دارد و محتوای دراماتیک این صحنه، بروز پیدا کردن حالت بهشدت کودکانهٔ مهشید است.
کودکی در فیلم هامون
در هامون اینکه چقدر تأکید بر کودکیاش هست یا نه — فکر میکنم قبلاً در خیلی جاها اشاره کردهام که لحظههای زیادی در این فیلم وجود دارد که رفتارهای کودکانه از هامون میبینید. مهم نیست که این نکتهها چقدر بهاصطلاح آگاهانه در این اثر گذاشته شده باشد یا ناآگاهانه و ناخودآگاه؛ مهم این است که میتوانیم بفهمیم بخشی از اختلافات این دو آدم نتیجهٔ رفتار کودکانهٔ هر دویشان است. قبلاً اشاره کردهام و دوباره هم میخواهم اشاره کنم به اینکه یک فیلمی در ایران ساخته شد که خیلی هم فروش کرد به نام آتشبس؛ آنجا هم موضوع فیلم همین است که میخواهد بگوید اختلافات زناشویی نتیجهٔ دخالتهای کودکِ طرفین است و یک جور با کنترل کودکشان میتوانند به حالت تفاهم برسند. اینکه آیا واقعاً منشأ اختلافات خانوادگی صرفاً کودک است یا نه، فکر میکنم خیلی جای سؤال دارد؛ ولی آن فیلم خیلی تأکید دارد بر مسئلهٔ کودک و رفتارهای کودکانه. واقعاً خیلی وقتها روابط بین آدمها — مخصوصاً روابط زناشویی — حالت لجبازیهای بچگانه پیدا میکند: «تو این کار را نکردی، حالا من این کار را نمیکنم»، بعد آن یکی لج میکند که چون تو لج کردی من بدتر میکنم، و همینگونه یک دفعه ممکن است یک چیز سادهای — مثل اینکه یک شیء که باید اینجا بوده حالا آنجاست — تبدیل به مثلاً «علمشنگه» شود؛ برای اینکه آدمها با حالت پختگی و بهاصطلاح بالغانه با مسائل خودشان برخورد نمیکنند. اولین نکتهای که میخواهم به آن اشاره کنم این است که نتیجهٔ تحلیلهای کلیای که از نظام سرمایهداری داریم این است که میدانیم این نظام عامل اصلی خیلی از رفتارهای کودکانهای است که در آدمها میبینید؛ هم به دلیل آن ماهیت اساسیاش، هم به دلیل اینکه سیستمی که این نظام تولید کرده — مثلاً سیستم آموزشی و سیستم اجتماعی — همه کمک میکنند به عدم رشد آدمها و یک جور کودکماندن و دیررسبودن مثلاً بلوغ آدمها. به عنوان مثال — باز آن نکتهای که قبلاً هم به آن اشاره کردهام — شما آدمهایی که الان در دنیا دارند زندگی میکنند، خودتان را نگاه کنید: از شش سالگی وارد یک سیستم آموزشی نه چندان انسانی شدید؛ یعنی آموزشهایی که دیدید خیلی ربطی به زندگیتان به عنوان یک انسان نداشت، بلکه یک جور آموزشهای شغلی به شما دادند و تقریباً هیچ مسئولیت خانوادگی و اجتماعی به گردنتان گذاشته نشد.
مسئولیتپذیری و بلوغ
یکی از چیزهایی که باعث میشود آدم از دوران کودکیاش فاصله بگیرد این است که وارد جامعه شود و مثلاً مسئولیتهایی را به عهده بگیرد؛ مسئولیتپذیری — نه — نمونهٔ مثلاً یک رفتار بالغانه است: کاری را به عهده میگیرید، قرار میشود آن را به خوبی و به احسن انجام بدهید، در مقابلش احساس مسئولیت میکنید و هم انتظار دارید که اگر کار را درست انجام ندادید مجازات شوید یا از یک تشویقی محروم شوید. آدم بالغ طبعاً در زندگی خودش به چنین جایی میرسد. الان بچهها نسبت به دوران مثلاً صد سال قبل خیلی دیرتر وارد جامعه به معنای واقعی کلمه میشوند: از شش سالگی درس میخوانند؛ اتفاقاً خانوادهها خیلی حساساند که مسئولیتی به بچهها ندهند که یک بار به درسخواندنشان خداینکرده لطمه وارد شود — خلاصه یا امتحان است، نمیدانم آخر سال نزدیک است یا سُلس دارند، بعد نمیدانم دانشگاه میآیند. در دانشگاه هم درسها سنگینتر میشود. بنابراین اگر هم از کسی بخواهند — مثلاً به پسرش بگوید برو نان بخر — میگوید من فردا باید — نمیدانم — هومورک تحویل بدهم؛ چه کاری است که بروم نان بخرم؟ تلفن بزنید. نظام سرمایهداری این امکانات را هم فراهم میکند: من تلفن میزنم، نان را میآورند و خانه تحویل میدهند؛ لازم نیست بچهام برود نان بخرد. اینها پدیدههای جدیدیاند: قبلاً بچهها از سنین خیلی پایین کمکم مسئولیتهایی به عهده میگرفتند؛ دخترها مثلاً به مادرها کمک میکردند، پسرها کمکم به پدرها. این جدایی از آن حالت کودکانه خیلی دیر اتفاق میافتد. یکی دیگر از ویژگیهای نظام سرمایهداری — باز به دلیل همان تحلیلهای کلی و مشاهدات ما — این است که فکر میکنم آدمها — من میل دارم این را باز ادامه بدهم — میزان مثلاً تفریح کردن و بازی کردنشان افزایش پیدا کرده. فکر میکنم بازی یک رفتار به هر حال کودکانه است؛ بازی و مسئولیتهای اینگونه یک جور ویژگی بچهها بوده، تا صد سال قبل اینگونه بود: آدمهای بزرگ خیلی بازیبازی نمیکردند. اشراف شاید این را داشتند — بهاصطلاح فراغت را داشتند که ساعتهایی را به بازی کردن اختصاص بدهند — ولی معمولاً مردم عادی، اکثریت، اصولاً از سنّی به بعد چیزی تحت عنوان بازی و تفریح در زندگیشان نبود؛ خیلی کمتر از آنکه الان میبینیم. و الان مردم اصولاً بخش عمدهای از زندگیشان را به بازی و تفریح میگذرانند.
کلارک و آینده فراغت
اگر اشتباه نکنم در دههٔ ۶۰ کلارک — آرتور سی کلارک، نویسندهٔ خیلی معروف داستانهای ساینسفیکشن — که حالا من این حرف را میزنم متوجه میشوید که علاوه بر پیشگوییهای علمی و ساینسفیکشنی، یک جورایی پیشگوییهای اجتماعی خوبی هم داشته است. من شخصاً از شنیدن این حرف کمی متعجب شدم: میگویند در دههٔ ۶۰ پیشگویی کرده که تا سی چهل سال آینده بخش بزرگی از اقتصاد — شاید بیشترین سهم — را ریکریشن به خودش اختصاص میدهد؛ اینترتینمنت شاید؛ فکر میکنم این اصطلاح را به کار برده. و میگویند آن موقع این حرف واقعاً ساینسفیکشن به نظر میرسید — حالا، بابا، ممکن است کمی بیشتر هم شده باشد — ولی اینکه حجم بزرگی از اقتصاد جهان را به خودش اختصاص بدهد تقریباً غیرقابل تصور بود. فکر میکنم الان به جایی رسیدهایم که بگوییم آن پیشگویی کاملاً تحقق پیدا کرده. شما از میزان مبادلات سر بازیکنهای فوتبال ببینید — که بزرگترین معاملات دنیاست، بیشتر از اینکه یک منطقهٔ نفتخیز را خرید و فروش کنند: یک بازیکن فوتبال از این باشگاه وارد آن یکی باشگاه میشود و یک دفعه چند میلیون یورو جابهجا میشود، و باشگاهی وجود دارد که ممکن است مجموع بازیکنهایش به اندازهٔ ثروت یک کشور ارزش داشته باشد؛ اگر یک بار خداینکرده هواپیماهایشان سقوط کند چند میلیارد یورو ممکن است نابود شود. به هر حال این همین فوتبال در دههٔ ۶۰ هم انجام میشد و قیمت بازیکنها به اندازهٔ قیمت همین بازیکنهای مثلاً لیگ دستهٔ سه کشور ایران در حال حاضر شاید بود؛ مثلاً مجموع پولی که بازیکنهای منچستریونایتد — همانها که سقوط کردند — میگرفتند، فکر میکنم قابل مقایسه است با لیگ دستهٔ سه ایران. از دههٔ ۷۰ یک دفعه فوتبال کمکم به سمت تغییراتی رفت و — بد نیست این نکته را بگویم: در فوتبالِ امروز کرایوف شخصیت کلیدی این ماجرا بود که قیمتها را بالا برد: برای انتقال خودش وکیل گرفت و یک دفعه فضای جدیدی ایجاد شد که وکیلش مذاکره کرد و قراردادهای سنگینی بسته شد. البته این ابتکار یک شخص نیست؛ نشان میدهد فضا — به دلیل مثلاً پخش تلویزیونی و درآمدهایی که اطرافش به وجود آمده — به این سمت رفته که نظام سرمایهداری حالا به تبلیغات بیشتر حتی از تولید نیاز دارد؛ به تشویق مردم به مصرف بیشتر نیاز دارد تا به تولید. بنابراین اگر یک بازیکنِ محبوب مردم در یک باشگاهی — نمیدانم — یک آرمی را روی لباس خودش هک کند ممکن است آن شرکت یک دفعه میلیونها دلار به نفعش شود؛ بنابراین به نفع سیستم است که بیاید بازیکنی را که مردم دوستش دارند ببرد در یک باشگاه و به او پول بدهد که بازی کند.
به هر حال همهٔ این اتفاقها در جهت این است که — حالا به عنوان مثال میخواهم بگویم — این شخصیتی که شما از هامون میبینید یک پدیدهٔ مدرن را نشان میدهد: یک آدمِ بزرگسال که در قالب کودکانه گیر افتاده است. و فکر میکنم واقعاً احتیاج به توضیح اضافه نیست که دو آدم با این ویژگیها نمیتوانند زندگی مشترک خوبی داشته باشند. ببینید، فرق بین دو کودک خردسال و دو کودک بزرگسال این است که کودکهای خردسال مرتب با هم دعوا میکنند و خیلی زود هم فراموش میکنند؛ کودکهای بزرگسال مرتب با هم دعوا میکنند و فراموش هم نمیکنند. بنابراین طبیعی است که زندگی مشترک دو آدم با ویژگیهای کودکانه به مشکل بخورد. میخواهم بگویم بخشی از آن چیزی که اینجا نمایش داده میشود — نتیجهٔ این پدیده، به وجود آمدن خانوادههای ناپایدار و اختلافات زناشویی — همین کودکصفتی آدمهاست که نتیجهٔ این سیستمی است که در آن زندگی میکنیم. چیز کمی جدیتر تأثیر مردسالاری در خانواده است. طبعاً باید انتظار داشته باشیم مردسالاری تأثیر مستقیمتر و ویرانگرتری در روابط مرد و زن داشته باشد؛ اصلاً موضوع مربوط به یک جور عدم تعادل بین مرد و زن است، همانطور که در آن بحثهایی که Jung دربارهٔ زن و اروپا کرده مشخص است. اینجا در واقع باید یک بحث خیلی عمیقتر و مفصلتری بکنیم.
مردسالاری: تعریف مورد نظر
بگذارید باز مجدداً به عنوان مقدمه خیلی مختصر بگویم: وقتی من لااقل از مردسالاری حرف میزنم منظورم سیطره و اکیپداری — و نمیدانم، سیاسی — مرد نسبت به زن نیست؛ اینکه مثلاً چه کسی دست بالاتر در محیط کار دارد، حقوقش نمیدانم بیشتر است. تأکید من همیشه این است که این چیزها مهماند ولی یک چیز مهمتر، پشتپردهتر و عمیقتر وجود دارد و آن یک جور ارزشگذاریهای فرهنگی به نفع مرد است. اساس حرف من این است که مرد و زن، ویژگیهای مردانه و زنانه، چیزهای واقعیاند؛ یعنی اختلافهای عمیق واقعی بین نوع روانشناسی مرد و زن وجود دارد، و همهٔ آن ویژگیهایی که مرد دارد در طول تاریخ توسط فرهنگی به وجود آمده که آنها را ارزشمند میداند، و در این فرهنگ مردسالار ویژگیهای خاص زنانه بیارزش قلمداد میشوند. این فرهنگ کاملاً یکطرفه قضاوت میکند، و اصلاً موضوعش پیدا شدن این فرهنگ هم نیست؛ به صد سال و دویست سال — نمیدانم — اخیر برنمیگردد، بلکه یک جور از اول تاریخ این انحراف شاید بشود گفت وجود داشته که به نوعی به همان سیطرهٔ اجتماعی مرد هم برمیگردد؛ یعنی اینکه فرهنگ توسط مردها به وجود آمده، نتیجهاش این است که زنها اصولاً دخالتی در جایی بیرون از خانه نداشتند و یک جور تحت چیز دیگری زندگی میکردند. حالا نمیخواهم خیلی دربارهٔ عواملش صحبت کنم؛ بیشتر میخواهیم آثار این پدیده را بشناسیم و ببینیم مثلاً در زمینهٔ خانواده به طور طبیعی چه اختلالهایی ایجاد میکند — که فکر میکنم آن فیلم تأکیدش خیلی روی همین نوع اختلالهاست. انتظار شما این است که وقتی به خودآگاه مرد و زن اینگونه توسط فرهنگ القا شده که یک لیستی از ویژگیهای مردانه ارزشمندند و یک لیستی از ویژگیهای زنانه ضدارزشاند، به نوعی زنها سوق داده میشوند به سمت رفتارهای مردانه؛ عملکردهایی داشته باشند که توسط مردها به نحو بهتری به طور طبیعی انجام میشود. مثلاً فرض کنید زنها میروند دنبال برتریطلبی، دنبال انواع ورزشهای قدرتی که عملاً توان مردها را در آن ندارند، و نتیجهٔ این — نتیجهٔ ثانویهٔ این فرهنگ مردسالار — تحقیر زن است: زن چه ویژگیهای مردانه را پیدا نکند تحقیر میشود، چون فرهنگ به او میگوید ویژگیهایی که تو داری به عنوان یک زن، ویژگیهای ارزشمندی نیست.
موقعیت زن و وزن مردانه
اگر هم بیاید سعی کند خودش را با ویژگیهای مردانه غالب بگیرد، تحقیر میشود برای اینکه نمیتواند به اندازهٔ مرد وزن مردانه؛ بنابراین قبول کرده که یک جور در موقعیت پستتری نسبت به مرد قرار دارد. حالا چه نکتهای در مسائل زناشویی وجود دارد؟ نکتهٔ اساسی این است که این تئوری به ما از پیش میگوید چه انتظاری داشته باشیم: تا وقتی مرد و زن با همدیگر ارتباط پیدا نکردهاند — مثلاً ارتباط زناشویی پیدا نکردهاند — همانطور که یک دختربچه با پسربچه خیلی فرق ندارد، یک دختر نوجوان با یک پسر نوجوان هم تفاوتهایش هنوز خیلی جدی نیست؛ یعنی یک دختر نوجوان میتواند از خودآگاهی و آگاهیهای خودش استفاده کند و یک سیمولیشن از رفتار پسرها را تقلید کند. ولی وقتی وارد زندگی زناشویی میشوند — جایی که دیگر زن واقعاً به عنوان زن وارد ماجرا میشود؛ مثلاً باردار میشود، نمیدانم، بچه به دنیا میآورد — دیگر نمیتواند منکر این بشود که با مرد فرق دارد، و یک جور فضای خانواده دیگر مسخره است که بگوییم بین مرد و زن — مثلاً در محیط کار — زن میتواند منکر این باشد که فرقی با مرد دارد؛ در یک بازی هم — فرض کنید شطرنج — که از نظر جسمانی احتیاج به قدرت جسمانی ندارد، زن میتواند ادعا کند فرقی با مرد ندارد. ولی زندگی خانوادگی دقیقاً همان جایی است که این دو به عنوان زن و مرد — با آن تفاوتهای خودشان — وارد ماجرا میشوند و هر قدمی که برمیدارند انگار در جهت زن بودن و مرد بودن خودشان پیش میروند. بنابراین انتظار ما از این تئوری — چه چیزی را پیشگویی میکند؟ — این است که تا یک جایی قبل از ازدواج ممکن است ذهنیت زن به سمت ارزشهای سیمولیشنِ رفتارهای مردانه رفته باشد، ولی این بعد از ازدواج میشکند؛ یعنی زن دیگر نمیتواند خودش را در قالبی که قبل از ازدواج تنظیم کرده بود نگه دارد. به نوعی اقتضاهای جدیدی که برایش پیش آمده — به عنوان اقتضای زنانه — باعث میشود فاصلهای بیفتد. ببینید چه پدیدهای اینجا: واقعاً نمیخواهم بگویم حالا یکییکی شما این تئوری را خوب بفهمید و انتظار داشته باشید چه پدیدهای ببینید. زن چه عکسالعملی میتواند در مقابله داشته باشد، با اینکه تئوری این را میگوید؟ بگذارید یک بار دیگر تکرار کنم: تئوری میگوید زن و مرد واقعاً با هم تفاوت دارند.
ازدواج و پوزیشن زنانه/مردانه
ولی یک فرهنگی به وجود آمده که زن رفتار مردانه را سیمولیت میکند. تئوری به ما میگوید وقتی در پوزیشنهایی قرار گرفتند که باید زنانهمردانه ازدواج کنند، یک مشکلی پیش میآید: زن اقتضائات طبیعی وجودش را تا جاهایی انکار کرده و رفتارهای زنانه از خودش نشان نداده چون این رفتارها تحقیرشدهاند. حالا در موقعیتی قرار گرفته که دیگر زن است — باردار میشود — و احساسات زنانه قلیان میکند و از چیزهایی که از اجدادش — به عنوان زنهایی که در اجدادش قرار دارند — به ارث برده، آن احساسات در او ظهور میکند. من یک بار این موضوع را گفتم؛ خودم از یک نفر شنیدم و خیلی برایم جذاب بود: یک خانم میگفت من یک دوستی در دوران دانشجویی داشتم که بینهایت از این دخترهایی بود که بهاصطلاح عقاید فمینیستی داشت و اصلاً مسخره میکرد که زن باید به شوهرش تکیه کند و شوهر را به عنوان تکیهگاه خودش نگاه کند — این چیزها و حرفهای مسخره. بعد میگفت وقتی این باردار بود خودش به من گفت: «من خجالت میکشم که چقدر این احساس به من دست داده که همهاش احساس میکنم شوهرم باید کنارم باشد وگرنه احساس ناامنی میکنم؛ احساس بدی به من دست میدهد.» — یعنی حالتی که الان لازمش دارد و میگوید هیچ کاری هم لازم نیست برای من بکند ولی همین که اینجا هست یک جور آرام میشوم. احساساتی اینگونه به او دست داده بود و این را ابراز میکرد. معمولاً فکر میکنم زنها نمیروند چنین احساسی را بگویند. ببینید چه اتفاقی برای یک زن میافتد: اصولاً اتفاقی که برای زن بعد از ازدواج میافتد این است که احساس میکند از ارزشهایی که دنبالش بوده دور شده. اگر آن فرهنگ خیلی قوی باشد و در ذهنش هک شده باشد که این احساسات احمقانه است — اینها نشانهٔ ضعف است، تو بدبخت شدی، اصلاً ازدواج کردی، عجب آدمی بودی، حالا ببین کارت به کجا رسیده؛ چه دختر مستقلی و فعالی بودی، حالا تبدیل شدهای به این موجود مثلاً پست که شوهرت باید کنارت بنشیند تا تو آرام شوی — شروع میکند، خودش را از درون میخورد؛ فرهنگ دارد خوردش میکند. فرهنگ مردسالار باعث میشود این زن احساس کند از دست ازدواجش عصبانی است، از اینکه نتوانسته پیشرفت کند. باز یک جملهای که از یک نفر خیلی وقتها شنیدهام و در ذهنم مانده، دربارهٔ یک دانشجوی دختری است که من میشناختم — سالها قبل در دانشگاه صنعتی شریف و دانشجوی خود من بود و خیلی هم دانشجوی خوبی بود. یک بار — یادم نیست به چه مناسبت — حرفی پیش آمد.
نمونه دانشجو در دانشگاه شریف
«فلانی چه شد؟» و یکی از استادهای دانشکده در موردش خیلی با قاطعیت و صراحت گفت: «متأسفانه ازدواج کرد و خیلی افت کرد.» ازدواج کرده بود، بچهدار شده بود، و — در حالی که یک موقعی در حد شاگرد اولیِ یکی از دانشکدههای شریف بود — بعد از ازدواج افت کرده بود؛ به زحمت فوقلیسانس گرفته بود و دیگر نتوانسته بود؛ مثلاً تمایل به ادامهٔ تحصیل و دکترا و اینها نداشت. و از آنور استادهای دانشگاه: «دانشجو از دست رفته است؛ حیف شد، داشت چیزی میشد». و قبول کنید که خود این دانشجو هم همین احساس را ممکن است داشته باشد: «داشتم چیزی میشدم، ازدواج کردم، بدبخت شدم؛ بچهدار شدم و حالا نمیتوانم بروم دانشکده، برای اینکه یک غرایز زنانهای به من میگوید باید بچهات همراهت باشد، کنار بچهات باشی؛ نمیتوانی بسپاری مهدکودک.» اتفاقاً اگر غرایزش خیلی قوی باشند — بهاصطلاح زن نرمالی باشد — راحت نمیتواند بچهاش را بگذارد مهدکودک و برود در حالی که حواسش پیش بچهاش است، مثلاً سر کلاس بنشیند، و بنابراین افت میکند. همینطور نه فقط مسئلهٔ علمی نیست: فعالیتهای اجتماعی با فعالیتهای مادرانه — فعالیتهای یک زن به عنوان زن در خانواده — تعارضهایی دارد. کمکم ببینید: نظام اجتماعی — نظام سرمایهداری مخصوصاً — واقعاً مرد لازم دارد برای پوزیشنهای کاری؛ یعنی ویژگیهای مردانه در جامعهٔ بیرون به درد میخورد. پوزیشنهای کارگری، کارفرمایی، مدیریت — همه یک جوراند که طرف رفتار مردانه داشته باشد بهتر است؛ اصلاً باید بتواند مجازات کند، باید بتواند کسی را اخراج کند اگر مدیر قاطعانه برخورد کند. آدمی که خیلی عاطفی است — مثلاً کارمندهایش را دوست دارد — مدیر خوبی نیست؛ کمی شل میگیرد، نمیدانم، در محیط کار هم اگر کسی را که لازم است اخراج نکنید، دیگر معلوم نیست که کار کند. زن به طور طبیعی عاطفیتر با مسائل برخورد میکند. یکی از ویژگیهای زنها که من یک بار به طور ناگهانی به آن خیلی توجه کردم در محیط کاری این است که اصلاً زنها در محیط کار به همان اندازه که مردها سلسلهمراتب کاری و اداری را جدی میگیرند، اینها را جدی نمیگیرند.
محیط کار، آبدارچی و صمیمیت
نمیدانم چقدر تا حالا به این موضوع دقت کردهاید. ببینید: هیچوقت یک مرد با آبدارچی ادارهاش صمیمی نمیشود؛ او در پوزیشن پایینتری است، ردهبندیهایی وجود دارد. رئیس اداره هم نمیآید با کارمندهایش خیلی بگووبخند کند و مثلاً متلکی بهشان بگوید. من یک بار با محیط کاریای مواجه شدم که همه به غیر از یک نفر زن بودند و اصلاً آن سلسلهمراتب رعایت نمیشد: غالبترین شخصیت کسی بود که پوزیشن اداریاش — نمیخواهم بگویم چه پوزیشنی داشت — کاملاً پایینتر از همه بود؛ پایینترین سطح تحصیلات را داشت، پایینترین حقوق را میگرفت، ولی چون کمی سنش از بقیه دخترهایی که آنجا بودند بیشتر بود، مورد مشورت قرار میگرفت و کاملاً غالب بود؛ یعنی شخصیت اصلی آن اداره در روابط آدمها با هم. اصلاً آن احساس که «بابا پوزیشنش پایینتر است، ما مثلاً — نمیدانم — اینجا مهندسهای این شرکت هستیم» را نداشتند؛ به شدت با همدیگر صمیمی بودند، دوستانه رفتار میکردند و روابط انسانیشان خیلی پررنگتر از رابطهٔ کاریشان بود. نمیدانم، این را من بعداً هم دقت کردم: همیشه همینگونه است. کلاً در محیطهای زنانه، سلسلهمراتب اداری و کاری خیلی کمرنگتر از سلسلهمراتب در مردهاست؛ مردها یک جورهایی گرایش دارند به سلسلهمراتبِ مثل سلسلهمراتب نظامی. اصلاً وقتی سرهنگ تو سرگردی یعنی هیچی نیستی؛ اگر بهت بگوید بمیر باید بمیری و واقعاً این را رعایت میکنند. زنها خیلی راحت نمیتوانند وارد یک سیستم نظامی بشوند و این سلسلهمراتب را خیلی جدی بگیرند. کاملاً ممکن است یک زنِ سرگرد با یک ژنرالِ زن دوست شود و برود به او درد و دل بکند و سرگرد به ژنرال بگوید «تو خیلی حماقت کردی که شوهرت این حرف را زد» و ژنرال هم بگوید «آره، من عجب آدم احمقی هستم.» در حالی که یک مردِ ژنرال اگر یک سرگرد به او کوچکترین حرفی بزند که در شأن ژنرال نباشد، احتمالاً واکنش نشان میدهد.
این نکته — دربارهٔ زنها — مثبت است یا منفی؟ یکی از حاضران: منفی است. منفی است یا مثبت؟ بستگی دارد. کجایش منفی است؟ یکی از حاضران: وقتی من میگویم مثبت است یا منفی، آره، تأثیرش در محیط کار منفی است، ولی این در کل نه.
سلسلهمراتب و مدیریت جدید
آره، راست میگویی: مدیریتهای جدید الان حرف از این میزنند که گاهی در شرایطی — لااقل خیلی سلسلهمراتب داشتن — هم خوب نیست؛ مثلاً یک جور مدیریتی که دقیقاً به این دلیل که الان ویژگی نظام سرمایهداری دارد به این سمت میرود که قوهٔ قهریه خیلی لازم نیست. حتی در محیط کار آدمها به نوعی چون کارهای سنگین انجام نمیدهند خیلی در حالت اجبار نیستند. الان حرف از این است که چون کریتیو بودن مهمتر شده در نظام کاری — شما با زور و سلسلهمراتب نمیتوانید کریتیویتی ایجاد کنید؛ خلاقیت یک جور احتیاج به آزادی عمل دارد — بنابراین محیطهایی که روابط انسانی در آنها — مثلاً جایی که، فرض کنید، شرکتی که کار آدمهایش تولید نرمافزار است. یکی از حاضران: گوگل. گوگل مثلاً، آره: واقعاً هر کسی یک میزی دارد و کار خودش را انجام میدهد؛ بنابراین سلسلهمراتب اینجا خیلی به درد نمیخورد. این چیزی که ایشان میگویند واقعاً یک تئوری است که الان در مدیریت و سازماندهی به وجود آمده و نفی میکند که آن تئوریهای قبلی که خیلی روی سلسلهمراتب تأکید میکردند به درد میخورند. قطعاً در ارتش به درد میخورد؛ برای اینکه قرار است بر اساس نقشهای که یک ژنرال کشیده به آدمها بگویی بروند جان خودشان را از دست بدهند. اتفاقاً ما در ارتش خلاقیت نمیخواهیم؛ سرباز خلاقیت بگوید «نه، این نقشهٔ ژنرال خوب نیست، من از آنور میخواهم بروم» و آن سرباز بگوید «نه، من از اینور میخواهم بروم» — قرار است اینها مثل ربات بروند بجنگند. نظام ارتش همچنان سلسلهمراتب خودش را دارد: قرار است اگر طرف کوچکترین تخطی کرد مجازات شود — مجازات هم مرگ است؛ برای اینکه قرار است طرف جان خودش را جایی به بازی بگیرد، باید بداند که دادگاه — نمیدانم — نظامی تشکیل میشود اگر تبرع کند و الی آخر. ولی همین که ایشان میگوید درست است: در محیطهای کاری داریم به سمت کمرنگ شدن سلسلهمراتب میرویم؛ ولی فعلاً در اکثر محیطهای کاری همچنان رعایت سلسلهمراتب به نفع محیط کار است — کارفرما باید تسلط داشته باشد و — نمیدانم — مدیرها و معاونها همینگونه. اینکه میگویید این منفی است — آره، در خیلی از محیطهای کاری منفی است ولی من اصلاً کاری به محیط کار ندارم؛ اینکه زنها روابط انسانی برقرار میکنند چیز منفیای است.
هویت نظامی بیرون از پادگان
مردها یک جور بیش از اندازه — به طور احمقانهای — سلسلهمراتب کاری خودشان را جدی میگیرند؛ یعنی از محیط کار هم که یارو میآید بیرون، هنوز آن سرگرد است و آن ژنرال؛ طرف دارد میخوابد هم فکر میکند ژنرال است. این دیوانگی است: زیادی جدی گرفتن سلسلهمراتب قراردادی کار و فراموش کردن اینکه ما همهمان انسانیم. و کاملاً — ببینید — آن محیطی که گفتم یک بار خیلی وقت پیش با آن مواجه شدم، برایم عجیب بود که روابط زنها چرا اینگونه است: مثلاً فرض کنید اینها مهندس ارشدند و طرف — نمیدانم — مثلاً منشی است، ولی کاملاً به همهشان اشراف دارد و مثل رئیسشان به زندگیشان راهنمایی میکند. و واقعیت این است که آن آدم از نظر انسانی آدمِ رشدیافتهتری است — مثلاً — و این را میپذیرم. آنها ادای این را درنمیآورند که «من مثلاً چون اینجا در محیط کاری ارشدم نباید بروم با او درد و دل کنم و مشکلم را به او بگویم»؛ مردم این کار را نمیکنند برای اینکه یک جور سلسلهمراتب را بیش از اندازه جدی میگیرند. حتی از محیط کار که بیرون میروند هم میترسند با طرف صمیمی شوند، برای اینکه فکر میکنند فردا ممکن است بروند سر کار، دیگر طرف حرفشان را گوش نکند. بنابراین در یک شرایطی باید بگویید نه، این خیلی مثبت است که زنها اصولاً آن برخورد انسانیشان همیشه یک وجهِ غالب زندگیشان است.
یکی از حاضران: مقایسه میکنید رابطهٔ خانمها در محل کار و رابطهٔ آقایان بیرون از محل کار و اینها؛ این مشاوره هم اینگونه است؟ ستینگش اگر بخواهیم یکی کنیم — خانمها در محل کار، آقایان در محل کار، در مورد کار — میتوانند ارزشگذاری کنند؛ بیرون از محل کار، با — یعنی نکته چیست؟
جواب اینکه مثبت است یا منفی این است که ویژگی مثبتِ زن همین است: جایی اگر سلسلهمراتب لازم است رعایت شود، رعایت میشود؛ جایی هم که لازم نیست، رعایت نمیشود. یعنی هم مرد هم زن — و کلاً ایدهٔ کلی این است: قرار است مرد و زن طی یک فرایندی ویژگیهای مثبت هر دو جمع شود و آدمها به حالتهای کمالی برسند در اثر یک جور ارتباط واقعی با هم. آره، زن باید بتواند بفهمد — اصلاً بعضی از زنها مشکلشان این است که سلسلهمراتب نمیفهمند؛ هر کاری هم بکنید طرف سلسلهمراتب حالیاش نیست، نمیتواند مثلاً دستور بدهد، دستور بگیرد و یک جور محیط کار را به هم میریزد. نکته این است که جایی که هم مرد هم زن به کمال رسیدهاند، اگر بتوانند تحت قراردادها — جایی که واقعاً باید قرارداد جدی گرفته شود، برای اینکه نظامی به وجود بیاید — جدی بگیرند و در عین حال درک کنند که زیر این قراردادها یک چیز حقیقی، مثلاً روابط انسانی، وجود دارد. مثل اینکه — من یک بار دیگر هم به این اشاره کردهام — به این فیلم لعنتی پالپفیکشن؛ که فیلم بدی است از نظر اخلاقی و مثلاً تأثیری که گذاشته، ولی فیلم جالبی است. این دو گانگستر قبل از اینکه بروند عملیات وحشیانهٔ کشتن مخالفینشان را انجام بدهند با همدیگر دارند چرند و پرند میگویند و میخندند، در حالی که اسلحه برداشتهاند و قرار است بروند یک عده را بکشند. و قبل از اینکه بروند، یکی برمیگردد و به دیگری میگوید که دیگر برویم در کاراکتر خودمان. واقعاً چیزش این است که آنجا که میروند آدم بکشند، آن شخصیت خشن و وحشتناکی که از خودشان بروز میدهند — کاراکتر، کار و شغلشان است؛ اینها به چنین کمالی رسیدهاند که در عین اینکه تا چند دقیقه قبل شوخی میکردند و اصلاً عصبانی نبودند و کلی گفتند و خندیدند، وقتی میروند سر کارشان و به قسمت بیزینسشان میرسند، طرف رسماً اعلام میکند «برویم تو کاراکترمان»، میروند تو کاراکترشان کارشان را انجام میدهند، میآیند بیرون و دوباره همان شوخی و خندهشان ادامه پیدا میکند. یک آدم ایدهآل اینگونه است: روابط دو آدم با همدیگر — خیلی دوستاند، ولی اینقدر شعور دارند که اگر قرار است در محل کارشان یک سلسلهمراتبی رعایت کنند که کار بهتر پیش برود، میروند تو کاراکترِ محیط — چیزی که اصلاً در ایران رعایت نمیشود. این «الان رئیس من است، این مثلاً معاون من است» — ممکن است خیلی هم با همدیگر دوست باشیم، ولی من در محیط کار او را به عنوان پوزیشن نگاه میکنم، نه آن آدم.
ارزشهای زنانه و درک مرد
بنابراین تئوری پیشگویی میکند که یک زن بعد از اینکه ازدواج کرد و خصلتهای زنانهاش، غرایزش، تحریک شد و یک جور دنیای زنانهٔ خودش را کشف کرد — بعد از اینکه دنیای مادر شدن را کشف کرد — به نوعی یکی از واکنشهایش میتواند این باشد که از درون احساس بیارزش شدن و سردرگمی کند و احساس کند به آن آرمانهایی که داشته نرسیده. و خیلی کم ممکن است پیش بیاید که مثلاً ارزشهای زنانه را واقعاً خودش درک کند. معمولاً این اتفاق خیلی سخت میافتد؛ اینکه آدمی علیه فرهنگی که خودش از دوران کودکی به او آموزش داده بایستد و بگوید نه — که دربارهٔ خانمها سختتر است. آره، ولی من نمیخواهم این حرف را بزنم؛ حرف شما را هم نشنیده میگیرم، چون خیلی سخت است گفتن اینکه واقعاً معنی این حرف چیست؛ تا چه حد به معنای واقعی کلمه تولید فرهنگ و مثلاً مبارزه با جریان از سوی مردم ممکن است. کمی فکر میکنم پیچیدهتر از این است که به این راحتی بگویید فرهنگسازی فانکشنِ مردم است. به هر حال یکی از عکسالعملها این است که زن احساس حقیقی شدن و عدم موفقیت بکند و طبعاً روابط زناشویی را ضد خودش بداند؛ طبعاً شروع میکند ابراز نارضایتی کردن و یک جور مبارزه کردن با نظم خانواده. از اینکه بچه دار شده، به جای اینکه احساس خوبی داشته باشد، احساس بدی به او دست میدهد؛ میبیند در کار خودش آن دختری که ازدواج نکرده پیشرفت کرده ولی من دارم درجا میزنم، برای اینکه مجبور شدم چند ماه مرخصی بگیرم بروم مثلاً برای بارداری — الان هم اصلاً در مود کار کردن نیستم. افت میکند؛ خودش هم همانطور که آن استاد دانشگاه گفت، زن احساس میکند افت کرده و این نتیجهٔ ازدواج کردنش بوده. عکسالعمل شایعتر این است که زنهایی که خیلی بر اساس مثلاً تئوری و اینها زندگی نمیکنند، به هر حال ناسازگار میشوند. فکر میکنم اتفاقی که زیاد میافتد، اتفاقی است که در آن فیلم آماتور کیشلوفسکی افتاده: زن بچهدار شده و دیگر زندگی زناشویی با آن مرد برایش زندگی مطبوعی نیست؛ احساس میکند مرد احساساتش را درک نمیکند، توجه کافی به او ندارد. واقعیت هم همین است؛ یعنی مرد ارزشی برای بچهدار شدن این زن قائل نیست، برای اینکه فرهنگ مردسالار برای تولید بچه هیچ ارزش خاصی قائل نیست.
سختافزار، نرمافزار و تولید فرهنگ
من علت اینکه در جلسهٔ قبل روی آن فیلم تأکید کردم و گفتم فیلم خوبی است این است که واقعیت این است که در این دوگانگیای که بین زن و مرد هست — و همین اشارهای که الان شد در فرهنگسازی — اگر ما کل تولیدات انسان را به تولیدات سختافزاری و نرمافزاری تقسیم کنیم، به یک جور که نقش فرهنگ و تولید فرهنگ نرمافزاری حساب شود، مردها سهم بیشتری به طور طبیعی در قسمت نرمافزاریاش دارند؛ در حالی که قسمت سختافزاریاش — یعنی به وجود آمدن انسانهای جدید — کل این دنیا اینگونه است که آدمهایی به وجود میآیند که رویشان نرمافزارهایی اینستال میشود و کار میکنند. در آن قسمتِ تولید سختافزار مطلقاً زنها هستند که — به نظر میآید ظاهراً حداقل — دارند نقش عمده را ایفا میکنند. و فرهنگ بشری — فرهنگ موجود ما، فرهنگ مردسالار — هیچ ارزشی برای اینکه زن یک انسان را به وجود میآورد قائل نیست؛ میگویند این یک پدیدهٔ طبیعی است که اصلاً هم در اختیار زن نیست. زن مثلاً الان هم معمولاً ناخواسته باردار میشود و بعد هم ناخواسته بچهای به دنیا میآورد؛ زن اصلاً کاری حساب نمیشود این. بلکه در دوران قدیم حتی همین را به مرد نسبت میدادند: زن مثل یک توبهای که در آن میگفتند نطفه از مرد است؛ زن مثل یک کیسهای که شما مثلاً ماست را بریزید در آن، خودش عمل میآید. زن در حدی بود که مثل یک توبهای باشد که در آن مرد کاری انجام بدهد — مثل کشاورزی کردن؛ کشاورز مرد است. زمین را که شما نمیگویید کاری انجام داد؛ به زن هم همینگونه نگاه میکردند: یک موجود منفعل در حد زمینِ کشاورزی. اصلاً اصولاً اینکه نطفه متعلق به آن مرد است، برای همین هم بچه متعلق به آن مرد است. زن اینجا چیکاره است؟ فقط مثل یک محفظه؛ مدتی بچه را گذاشتهاند در آن و خودش رشد کرده. ولی هیچکس در مورد شعر و فرهنگ این را نمیگوید — که مثلاً زن در اثر جاذبهٔ زنانهٔ خودش یک بذر، یک شعری را در ذهن مرد کاشته و آن خودش رشد کرده — در حالی که واقعاً شعر اتفاقاً همینگونه است: بذرش را زنی کاشته و آن هم خودش رشد کرده. همان حرف را میشود این ورش هم زد. نه، شعر مال آن مرد است، بچه مال آن مرد است، همهچیز مال مرد.
شعر را آیا واقعاً مرد میسازد؟ نه بچه را مرد زن میسازد، نه شعر را مرد میسازد. یعنی در بذر هر کدامشان انگار دست آن یکی است، ولی یک جور آن چیزی که ما در ظاهر میبینیم انگار کودک توسط زن دارد تولید میشود و فرهنگ توسط مرد؛ ولی واقعیت این نیست. اصلاً اگر زنی وجود نداشت، هیچوقت آدمها و مردها نمیتوانستند به آن سطح فرهنگ برسند؛ تمدن به وجود نمیآمد. اصلاً کلاً اینکه انگیزهها و شروع، یکیاش انگار در اختیار آن یکی است: هنر واقعی — آن احساسهای مثلاً آنیمایی که الهامهای هنری را به وجود میآورد — از زن میآید، ولی مرد انگار این را در درون خودش میتواند؛ مثل همان که زن یک عضوی در بدنش دارد که میتواند جنین را در خودش پرورش بدهد، مرد هم انگار یک چیزی در ذهنش هست، یک ویژگیای دارد که میتواند یک اثر هنری را پرورش بدهد. ولی موضوع این است که فرهنگ چهگونه قضاوت میکند؟ فرهنگ مطلقاً همهچیز را به فعالیتهای مرد نسبت میدهد و زن را کاملاً یک موجود بیارزش حساب میکند. فیلم آماتور به این دلیل به نظر من فیلم جالبی است که این تقابل بین تولید هنری و تولید کودک اصلاً رسماً در فیلم مقابل همدیگر قرار گرفته: از یک طرف زن بچهدار شده و طبعاً به طور غریزی احساس میکند کار مهمی انجام داده، ولی نه تنها شوهرش، هیچکس ارزشی برای این قائل نیست، برای اینکه فرهنگ میگوید این یک اتفاقی بود که افتاد — مثلاً یک بچهای به دنیا آمد. چندان کسی زن را تحسین نمیکند که «عجب بچهای به دنیا آوردی»، در حالی که واقعیت این است که اینجا اتفاق خیلی مهمی افتاده. و ببینید خندهدار بودن آن فیلم آماتور — چون احساس من این است که کیشلوفسکی خودش با نگاهِ آن مرد دارد به ماجرا نگاه میکند؛ وقتی من فیلم را نگاه میکنم با یک نگاه دیگری نگاه میکنم — من واقعاً احساس میکنم زن هنر بزرگتری به خرج داده و حق دارد عصبی باشد از اینکه مرد به او توجه نمیکند. مرد یک سری فیلمهای خیلی آماتوری بچگانه درست میکند، ولی همهجا به او دارند جایزه میدهند، خیلی تحویلش میگیرند؛ و طبعاً این نظام یک جور به نفع فعالیت مردان است. کسی دیدهاید جایی جشنوارهای به مثلاً بهترین کودک سال جایزه بدهد — که «عجب، این زن جایزهٔ تولید بهترین کودک» را ببرد، آن یکی مثلاً جایزهٔ تولید بزرگترین کودک سال را ببرد؟ این مسخره است؛ من خندهام میگیرد، شما هم خندهتان میگیرد، برای اینکه اصلاً این بحثها نیست.
فرهنگ دینی و قرآن
من یک بار در آن جلساتی که در شریف دارم گفتهام: وقتی خود فرهنگ دینی ما را نگاه میکنید، قرآن به عنوان بزرگترین تولید نرمافزاریای که خداوند در اختیار بشر قرار داده، در برابر حضرت عیسی است — به عنوان بزرگترین — و حضرت مریم در برابر پیامبر، پیامبر اسلام. یعنی دو اتفاق بزرگ در دنیا انگار افتاده: یکی به وجود آمدن حضرت مسیح که دنیا را یک جور با ظهور خودش متحول کرده، و یکی هم به وجود آمدن قرآن که پایان مثلاً سلسلهٔ انبیاست. و شما قرآنی که میخوانید، به مریم — اگر بالاتر از پیامبران نباشد — موجودی در این حد ارزش داده میشود؛ و تولد مسیح توسط مریم: همانقدر که پیامبرانِ مرد به جایی میرسیدند که بهشان وحی میشد، اینکه یک چنین موجود عظیمی با یک چنین شأنی را مریم به وجود آورده، این — چیز دیگری است؛ فانکشن عظیم مثلاً زنانهای است که مورد تحسین و تمجید قرار میگیرد. ولی اصولاً فرهنگ مردسالار در مورد حضرت مسیح هم معمولاً اینگونه است که «خداوند به وجودش آورده است»؛ و حضرت مریم هم به عنوان — حالا یک زنی آنجا — باز، باز نخواهیم با الفاظ بدی صحبت کنیم، ولی فکر میکنم اصولاً نسبت به حضرت مریم احساسی مشابه مثلاً حضرت محمد وجود ندارد. اینجا یک زنی به یک کمال عظیمی رسیده که توانسته کودکی مثل مسیح را — اصلاً یک چنین چیزی، حتی در فرهنگ دینی ما که منشأش قرار است قرآن باشد — اینگونه نگاه نمیشود به ماجرای تولد حضرت مسیح، در حالی که به نظر میآید در اورجینال، نگاه قرآن اینگونه است. ارزشِ آن به او میشود. به خاطر مریم نمیشود؛ مادر مریم منظور. در قرآن مادر مریم است که دعا میکند، نه پدر مریم؛ حالا مادر مریم دعا میکند و مریم متولد میشود و از مریم حضرت مسیح متولد میشود. بگذریم؛ به هر حال موضوع این است که در آن فیلم آماتور واقعاً موضوع فیلم این دوگانگی است: آن یکی چیزی تولید کرده — چیزی زنانه تولید کرده، سختافزار تولید کرده — این یکی یک سری نرمافزارهای خیلی ابتدایی دارد تولید میکند؛ فیلمهایی که اتفاقاً به نظر من در فیلم واقعاً دوربینش را گذاشته روی تراس، از خیابان فیلم گرفته و جایزه برده برای این کاری که انجام داده. و من که فیلم را نگاه میکنم واقعاً احساسم این است که این عجب دنیای احمقانهای است که در آن زن — یک جور به طور غریزی انگار چیزی در وجود آن زن دارد فریاد میزند — که به او دارد کمتوجهی میشود؛ این هم یک شاهکاری کرده به هر حال برای خودش، و فرهنگ میگوید اینجا اتفاق مهمی برای زن نیفتاده، هیچ چیز قابل تحسینی انجام نداده.
دنیای احمقانه و غریزه زن
و به هر حال نه سختافزار، نه نرمافزار — یک چیز پیچیدهای که گفتم خودش شاید سخت باشد توضیح دادنش — این است که واقعیت این است که نه فرهنگ را مردها میسازند و نه کودکان را زنها تولید میکنند؛ هر دو در آن نقش دارند — هنر به معنای واقعی و کودک هم به معنای واقعی. یک طرفش را — تا جای ممکن، تا یک جایی که علم پیشرفت نکرده بود — همهاش را به مرد نسبت میدادند؛ ۹۹ درصد تولید کودک را هم به مرد نسبت میدادند و زنها همان حالت محفظه بیشتر بهشان نگاه میشد. حالا حداقل دادههای علمی میگویند که خیلی اینگونه نیست. بگذریم. اینها دربارهٔ عکسالعملهایی است که وقتی در فرهنگ مردسالار هستید نتیجهاش این است که مشکل پیش بیاید: زن وارد دنیای زنانهٔ خودش میشود، یا احساس تحقیر میکند، یا اگر احساس تحقیر نکند و احساس کند کار ارزشمندی انجام داده — چون فرهنگ آن را نمیگوید — تعارض پیش میآید؛ یعنی مرد آن ارزشی که باید برای کار زن قائل باشد قائل نیست. واقعیت این است که فکر میکنم هیچوقت فرهنگی به وجود نیامده باشد که آن ارزشهای واقعی زنانه یک جور مورد توجه مردها به معنای واقعی کلمه بوده باشد. پس بخش عمدهای از اختلافات اینجا میتواند اینگونه تحلیل شود که یا زن مقاومت میکند در مقابل وضعیت زنانهٔ خودش، یا اگر وارد آن فضای زنانه بشود تحقیر میشود، مشکل ایجاد میشود و الی آخر.
شما سؤالی کردید که اگر قبول کنیم شخصیت در دو سال اول شکل میگیرد — من خیلی نمیفهمم این سؤال یعنی چه. آره، ولی وقتی میگویند شخصیت در دو سال اول شکل میگیرد منظور خطوط کلی بهاصطلاح منش انسان است که شکل میگیرد؛ ولی تولید فرهنگ که در دو سال اول انجام نمیشود. ببینید، چیزی که شما میگویید بدیهی است؛ خلاصه این فرهنگ را — سختافزار تولید، این نرمافزارها را — خلاصه اصلاً زنها میتوانند مدعی شوند. اصلاً نرمافزار چیست؟ همهاش سختافزار است؛ یعنی کلاً تا کامپیوتر درست نشده بود که نرمافزاری وجود نداشت — یک جور سختافزار یک اولویت ذاتی نسبت به نرمافزار دارد. چیزی که شما میگویید — اصلاً اگر کودک سالم نباشد؟ آخر مادر — که شما دارید یک جور فرض میگذارید که دو سال اول کودک تحت اختیار مادر است — نه، واقعاً اینگونه نیست، چون مادر خودش میتواند از نرمافزارهایی که پدر رویش اینستال کرده رفتارهایش شکل بگیرد. نکته این است که به هر حال این فرهنگ را چه کسی دارد تولید میکند؟ انسانی دارد تولید میکند که — مثلاً اگر سالم است — میتوانم بگویم که مادر من منشأ سلامت من است؛ سلامت جسمانی، فکری و هزار چیز دیگر هم. اصلاً من فکر میکنم همهٔ هنرمندان یک جور در همان دو سال اول به شدت با مادرشان ارتباط دارند؛ یعنی اگر کسی دچار اختلال رابطه با مادر بشود و از نظر عاطفی ضعیف بشود، اصلاً نمیتواند خلاقیت هنری خوبی داشته باشد. بنابراین روح مادرانه اصلاً در خلاقیت هنری مردها نقش دارد. و خیلی چیزهای دیگر هم؛ اصلاً کمی تفکیک کردن اینکه الان این را این دارد تولید میکند و آن را آن یکی تولید میکند درست نیست — واقعیت این است که همهچیز به نوعی با همدیگر آمیخته است. ولی فرهنگ کلاً ارزشگذاریهای خودش را به نفع مردها انجام میدهد؛ تا جایی که میشود مقاومت میکند که اصلاً کاری زنها دارند انجام میدهند — مثل اینکه تا قبل از یک سری اکتشافات علمی، فرهنگ اصلاً تعارض داشت با اینکه حتی کودک را زن دارد تولید میکند. تا جایی که ممکن باشد نقش زن را — حالا اگر یک جور اکتشافات علمی چیزی باعث شود که دیگر نشود اصل ماجرا را انکار کرد — ارزشش را میشود انکار کرد: الان اما شما هیچ ارزشی برای پدیدهٔ مادر شدن قائل نیستید؛ هیچ جا هم به مادرها جایزه نمیدهند.
نه — منظورم از جایزه دادن واقعاً این نیست که جشنواره درست کنیم و جایزه بدهیم. مهم این است که آیا زنی که کودکی را متولد میکند واقعاً کار تحسینبرانگیزی انجام داده یا نه؛ یعنی حداقل شوهرش باید یک جور احساس کند. نه، فکر میکنم — الان که خودشان را برای سقط جنین و آزادی میکشند، فکر نمیکنم مادرها احساس کنند مادر شدن فرایند فوقالعادهای است. و عکسِ اکثریت جنبشهای فمینیستی دارند واقعاً دنیا را سرشان بگذارند که بشود بچه را کشت قبل از اینکه به دنیا بیاید؛ فکر نمیکنم احساسشان این باشد.
مالکیت بدن و کنترل
احساسشان همان است که زن در اثر بارداری افت میکند؛ بنابراین باید بتواند مالک بدن خودش باشد و جلوی این پدیده را اگر خواست بگیرد. اگر احساس میکردند مهمترین کار دنیا، زیباترین کار دنیا، بچهدار شدن است که اینقدر دنبال سقط جنین نبودند. یکی از حاضران: نه، الان زنها هم دنبال سقط جنین نیستند. آره، ولی از مردها اینگونه بود که یک موقعی مردها به زنها میگفتند بروید سقط جنین کنید و اینها؛ زنها راضی نبودند. و خوشبختانه در اثر پیشرفت، فرهنگ مردسالار در سالهای اخیر کاملاً برعکس شده. اصولاً فرهنگ مردسالار اینگونه است: یک سری خواستههای عمیقی که معارض با غرایز زن است، توسط فرهنگ زمینهسازی میشود که زن اتوماتیک — بلکه با فشار — آن کارها را با میل خودش انجام بدهد؛ مثل سقط جنین. فکر میکنم همیشه اینگونه بوده. من چند بار رجوع کردهام به آن داستان زیبای ارنست همینگوی که همیشه توصیه میکنم بخوانید — به دلایل مختلف، نه به دلیل محتوایش؛ به دلیل تکنیکش، کلاً داستان خیلی قشنگی است. داستانی دارد به اسم «تپههایی همچون کوههای سفید» — ببخشید، «تپههایی همچون فیلهای سفید» — که کلاً اینگونه است: مردی در ایستگاهی توقف کرده، زن باردار است و مرد دارد سعی میکند یک جور قانعش کند که سقط جنین کند. و فکر میکنم وضعیت تدریجی رابطهٔ مرد و زن در مورد سقط جنین را در آن داستان میبینید: زنی که میل ندارد سقط جنین کند، برای اینکه اصلاً زن در چنین شرایطی میل دارد مرد به او پیشنهاد ازدواج بکند اگر ازدواج نکردهاند و همهٔ مسئولیتها را بپذیرد — نه اینکه بگوید برو بچه را بکش — و مرد همش میگوید اصلاً چیز مهمی نیست و خیلی ساده است و درد ندارد، و بعد اصلاً احساس زن را درک نمیکند که زن در این شرایط چه انتظاری از مرد دارد؛ وقتی که کودکی دارد متولد میشود چه انتظاری دارد چه ببیند. به هر حال اینها آسیبهای فرهنگ مردسالار است — دوباره لیست نکنم چیزهایی را که گفتم. حالا شما در هامون چه میبینید؟ در هامون به شدت روابط مردسالار میبینید؛ روابط مرد و زنی را میبینید که تحت فرهنگ مردسالار به وجود آمده. زن هم مثلاً فرض کنید به همدیگر کتاب میدهند و کتاب میگیرند. شما زنی را میبینید که اتفاقاً تولیدات هنری آبستره دارد. هنرِ منحرفشده تحت نظام مردسالار به نظر شما چیست؟ یکی از حاضران: نظام مردسالار. کمی سخت است که الان سریع توضیحش بدهم چرا اینگونه است، ولی قبلاً اصلاً به آن اشاره کردهام.
سهم زن در تولید هنری
ببینید، آن سهمی که زن در تولید هنری دارد — چه خودش تولید کند، چه مرد تولید کند — آن الهامها و احساساتِ عمیقِ ازلی است. کارِ مردِ هنری این است که به این احساسات فرم میدهد. یعنی کلاً در یک هنر میتوانید بگویید آن محتوا و آن احساسات یک جور انگار سهمِ زن است و فرمالیسمش سهمِ مرد. معنایش این نیست که زنها نمیتوانند فرم تولید کنند یا مردها احساس ندارند؛ نه، این کمی پیچیدهتر است. میگوییم منشأش این است: اصلاً منشأ احساسات، آنیمای مرد است. مرد میتواند بگوید این در درون من است که دارد تولید میشود، ولی دقیقاً آن سهم — آن بخش زنانهاش — اینها را تولید میکند و بخش مردانهاش شکل میدهد. زن هم میتواند بخش مردانهاش به احساساتش شکل بدهد. شما انتظار دارید در یک فرهنگ مردسالار هنر بشود — حالا به قسمت شکل دادن؛ اینکه محتوا اینگونه هست یا نیست خیلی مهم نیست. هنرِ آبستره اصولاً همین است؛ اصلاً الان مگر هنر به همین سمت نرفته؟ فرم مهم است، رسماً فرم مهم است: جشنواره به محتوا جایزه نمیدهد، جشنواره به فرمهای جدید جایزه میدهد، به یک ابداعات مثلاً تکنیکی جایزه میدهد؛ و جشنوارههایی که به محتوا توجه دارند جشنوارههای عقبافتادهاند در این دوره. مثلاً جشنوارههایی که بعد از مؤسسات با هدفهای خاصی برگزار میکنند — مثلاً مؤسسات کلیسایی؛ یا الان کلیساها به جای اینکه جشنوارههای مستقل برگزار کنند — یعنی که یک جور محتواهای دینی را در فیلمها تشویق کنند — در بعضی از جشنوارهها مستقلاً جایزه میدهند: مثلاً فرض کنید جشنوارهٔ ایتالیا — باید انتظار داشته باشید که کلیسا خیلی فعال است — اگر اشتباه نکنم، در حاشیهٔ جشنوارهٔ ونیز یک جشنوارهٔ کلیسای کاتولیک داده میشود؛ از میان همهٔ فیلمهایی که در جشنواره هست، به فیلمی که محتواهای دینی یا اخلاقی خوبی دارد انتخاب میشود و به آن جایزه میدهند. و اینگونه جوایز خیلی در فضای هنری جوایز مهمی نیستند؛ برخوردشان این است که «طرف چون محتوایش این بود جایزه گرفت، فیلم خوبی نساخته» یا نمیدانم «کار هنری جالبی نکرده». یعنی کاملاً این در فضای هنریِ الان دنیا تحقیرآمیز است که این اثر هنری به دلیل محتوایش مورد توجه قرار گرفته، نه به دلیل نوآوریهایش. اصلاً دربارهٔ پالپفیکشن هیچکس نمیگوید خلاصهٔ محتوای این فیلم چیست که اینقدر جایزه گرفته؛ همه میگویند چقدر نوآوریهای مثلاً روایتی در آن هست، چقدر نوآوریهای کارگردانی، چه بازیهای خوبی دارد. حالا چی دارد میگوید — هر چه دارد میگوید، مثلاً تشویق دارد میکند که شما گانگستر شوید — آن محتوایش است. در نقدِ هنری خط قرمز این است که خیلی وارد بحثهای محتوایی نشود؛ این پلورالیسم است. اصلاً آقای تارانتینو دارد هروئین را در پالپفیکشن تبلیغ میکند و کوکائین را مسخره میکند. آره — شما آنهایی که دیدید متوجه نشدید که این فیلم تقدیرِ هروئین در مقابل کوکائین است؟ جدّاً به این موضوع توجه نکردید؟ خیلی علنی است این موضوع که کوکائین مال بچههاست، بچهبازی است؛ هروئین است که خیلی چیز خوبی است. و مخصوصاً دو صحنه در این فیلم هست: یکی صحنهٔ زیبا و فوقالعاده دلانگیزِ تزریق هروئین توسط قهرمان اصلی فیلم، وینسنت، که با این موزیک بسیار دلنشینی هم همراه میشود و واقعاً شما لذتِ تزریق هروئین را — هروئین هم، نه با این مسخرهبازیِ کشیدن و اینها؛ تزریقش — آنجا احساس میکنید چقدر چیز خوبی است. و بعد مسخره کردن کوکائین: مثلاً جایی از فیلم — اگر یادتان باشد، آنهایی که دیدید — دیالوگی وجود دارد که «دوباره هروئین دارد میآید» و کوکائین دیگر مثلاً «دمدِه» شده؛ این را اصلاً فروشندهٔ هروئین وقتی هروئین میفروشد میگوید. بعد هم جایی از فیلم هست که آن زنِ همراه Vincent که اشتباهاً به جای کوکائین هروئین را استنشاق میکند چه بلایی سرش میآید — مثل نشان دادن قدرت هروئین است: طرف دمبهساعت کوکائین استنشاق میکرد و چیزی نمیشد ولی یک ذره هروئینِ اصل، مثلاً درجهیک، استنشاق کرد و در حد مرگ افتاد. اینقدر هروئین قویتر است. بنابراین فیلم تبلیغ هروئین است. آقای Tarantino هروئین دوست دارد؛ دوست دارد در فیلمش بگوید. به منِ منتقد چه ربطی دارد که او هروئین دوست دارد یا کوکائین، و کسانی که این فیلم را میبینند تشویق میشوند که بروند حتماً یک تزریقی بکنند و ببینند چه حالی میدهد؟ اینها جزو محتوای فیلم است که به منتقد ربط ندارد. من اعتراف میکنم یک موقعی خودم هم همینگونه به این فیلم نگاه میکردم که خیلی به من ربط ندارد فیلم دارد چه میگوید؛ همینطور که سالها گذشت کمکم — واقعاً شاید من متوجه این نکته نبودم — چون خودم وقتی این فیلم را میدیدم تشویق نمیشدم بروم هروئین مصرف کنم، متوجه نبودم که در اروپا و آمریکا روی موجِ جوانهایی که این فیلم را میبینند چه تأثیری میگذارد. ولی وقتی این فیلم بعد از هامون چقدر در سینمای ایران بهاصطلاح تبدیل به کالت شد — Pulp Fiction هم در دنیا همینگونه است؛ بهاصطلاح یکی از مهمترین فیلمهایی است که یک کالچر برای خودش ایجاد کرده، و هنوزم که هنوزه این ادامه دارد، این نوع بهاصطلاح کالچری که در این فیلم بوده — فکر میکنم کمکم آدم وقتی این را میفهمد برایش مهم میشود که خلاصه این فیلم چه تأثیری در فرهنگ اروپا و آمریکا گذاشته. این دقیقاً نگاهِ یک جور منحرفِ مردسالارانه است: من کار ندارم به اینکه تو در این ظرف چه ریختی؛ چیزی که مهم است این است که این ظرف قشنگ است، خوب است، چه شکلی است — حالا مثلاً سم درش ریختهای یا آب گواراست یا چیز دیگری. کار منتقد هنری و جشنواره و این حرفها این نیست: «ما ظرف درست میکنیم.»
یکی از حاضران: یعنی یک کم در مارکتینگ یک کم چیزهای مسخرهاش را میگذارد؛ مثلاً میگذارد صحنهای که فکر میکنید — مصرفکنندهای که بعد از مصرف اشتباهیِ هروئین داشت میمرد — سرنگ را دستش میگیرد که به او تزریق کند؛ گفته میشود باید سه بار بزند؛ بعد خیلی قشنگ درش آوردهاند و مسخرهاش کردهاند بهجوری که مثلاً در ماشین میروند و آن از دستش درمیآید. یعنی کلاً میخواهد یک تمسخری بکند.
آره. نه، فیلم که مایهٔ کمیک دارد؛ من که نمیگویم مایهٔ کمیک ندارد. من اصلاً یک سری چیزهای خیلی شدید داشت در Pulp Fiction، آنجایی که آن سیاهپوست در واقع یکی را رودررو میکند. فکر میکنم دارد لازم میشود که یک جلساتی برای Pulp Fiction بگذاریم. بگذارید — به نظر شما واقعاً متحول شد یا شوخی است؟ نه، نظر من این است که مسخرهاش کرد که یک عده به همین راحتی متحول میشوند؛ اصلاً اینگونه نیست. آره، میدانم خیلیها اینگونه دیدهاند ولی اصلاً اینگونه نیست. ولی اسم فیلم را میشود اینگونه در نظر گرفت که چه؟ آره، Pulp Fiction عامیانه است مثلاً. نه، اینکه فضای کمیک دارد معلوم است؛ من هم که Pulp Fiction را میبینم واقعاً از خنده رودهبر میشوم — همهجاش، همهجاش خندهدار است؛ حتی متحول شدن آن یارو هم یک جورهایی خندهدار است: Vincent به او میگوید تو همینجا که داشتی کلوچهات را میخوردی مثلاً به ذهنت رسید که، میدانی، آن پای؛ و این یارو واقعاً متحول شد. بگذارید من — Pulp Fiction کمی احتیاج به بحث دارد.
نه، ولی ببینید، فیلمهای تارانتینو همینگونه است: همهچیز مسخره است ولی آخرش خلاصه یک چیز خیلی جدی پیش میآید — مثل فیلم، نمیدانم، حتماً Reservoir Dogs را دیدهاید؟ آن را حتماً ببینید؛ همان مقدمهٔ Pulp Fiction است، یعنی از نظر فضا فضای Pulp Fiction را دارد، فقط Pulp Fiction کمی شادتر است و Reservoir Dogs خشونتش و چیزش بیشتر است. ولی واقعاً اینگونه نیست که همهچیزِ روابط گانگستری مسخره است؛ واقعاً هم فضای فیلم یک جور خندهدار است ولی تهاش یک اتفاق جالب میافتد — یعنی فضای فیلم آخرش تغییر میکند. شما از اینکه این آدم به همین گانگسترها خیانت کرده یک جور احساس بدی بهتان دست میدهد. یکی از این گانگسترهای Reservoir Dogs خیلی آدم خوبی است در عالم گانگستری خودش؛ درست است، آدم میکشد؛ ولی یارو از او میپرسد — کسی که اگر کسی Reservoir Dogs را دیده باشد، آن شخصیتی که Harvey Keitel بازی میکند — شخصیت خیلی مثبتی در این فیلم — Mr. White است، از او میپرسد کسی کشتی؟ میگوید «A few cops» — چند تا پلیس کشتم؛ در عالم اینها، آنها ما را میکشند، من پلیسها را میکشم. بعد همین آدم را میبینی که نسبت به آن Mr. Blue — که بدون اینکه درگیری قانعکنندهای داشته باشد در بانک چند تا آدمی را که آمده بودند کارشان را انجام بدهند کشته — اصلاً دیوانه شده از اینکه «تو برای چی این کار را کردی؟ چرا آدم کشتی؟» — «Cops را A few cops کشتم، آنها که پلیس بودند.» — «آدم کشتی؟ تو اصلاً روانی هستی، تو دیوانهای؛ برای چی زدی؟» در مورد یکیاش میگوید «این دختره سیاهپوست چند سال داشت؟ نوزده سال» — اصلاً دیوانه شده از اینکه دیده یک چنین اتفاقی جلویش افتاده؛ یکی از همکارش دیده آدم کشته. به هر حال ببینید، یک چیزی در این فیلمها هست و آن یک جور فرهنگ جدید گانگستری است — جالب است؛ در Pulp Fiction هم هست، به قول همین کالچرِ موجود در Pulp Fiction، اینها یک جورهایی آدمهای کولاند؛ کول به معنای خیلی مثبت، آره، باحالاند.
نقد روانکاوانه و دو فیلم
بد نیست دربارهٔ این دو فیلم — حداقل این دو فیلم اول تارانتینو — بحث کنم، چون خیلی از دیدگاههایی که دارم شاید به نقد روانکاوانه مربوط نباشد؛ چون باز ببینید مشکل این دو فیلم این است: توضیح دادن اینکه چرا این نگاه درست است یا آن نگاه غلط. نگاه شما به اینکه تحول آن شخصیت جولز، نفر دوم، که متأثر میشود و احساس میکند مورد عنایت خدا قرار گرفته، اصلاً مسخرهبازی نیست. یعنی آخر فیلم شما باید اینگونه نگاه کنید که این آدم واقعاً دچار یک تحول مسخره میشود — یک جورایی خندهدار به نظر میرسد ولی در منطق فیلم اینگونه است. و حتی باید آخر فیلم را اینگونه نگاه کنید که وقتی این دو نفر که با همدیگر بحث کردند — وینسنت این را مسخره کرد که متحول شده، و شاید هم به نظرتان مسخره رسیده باشد — آخرین صحنهٔ فیلم این است که این دو آدم از رستوران خارج میشوند و شما میدانید که وینسنت بعدش مرده، در حالی که جولز یک جورهایی از عالم گانگستری نجات پیدا کرده؛ قرار است شما با این احساس این نما را ترک کنید. یعنی این صحنهٔ پایانی که این دو نفر با هم میروند — که یکیشان مرد جلوی چشم شما — به دلیل این پیشوپس شدنِ زمان شما از عاقبت این آدمها خبر دارید و یک جورهایی قضاوت به نفع جولز است؛ یعنی باید بگویید ای کاش وینسنت هم اینجا کار را کنار گذاشته بود. نمیدانم، منظورم — اصلاً فیلم همهاش شوخی نیست؛ آن خطبهٔ کمی خندهدار و وحشتناکی که این طرف حفظ کرده از تورات — که میگوید وقتی میخواهم آدم بکشم این را میخوانم — و آن حرفهایی که به رینگو نصیحت میکند، از ته دل نصیحت میکند؛ اصلاً خندهدار هم نیست، واقعاً حرفهایی میزند که در عالم خودش جدی است. ببینید، شما نباید به عنوان آدمی که هروئین و کوکائین برایش مهم نیست فیلم را نگاه کنید؛ اینجا مهم است که هروئین مصرف میکند یا کوکائین — در آن کالچر مهم است. و فکر میکنم شما بعضی عناصر ذهنی خودتان را دارید به فیلم تحمیل میکنید که میگویید همهٔ این حرفها مسخره است، در حالی که واقعاً در فضای خود فیلم همهچیزها مسخرهست؛ در فضای خود فیلم چیزهای خیلی جالبی وجود دارد. قرار است شما یک تصور جدیدی از عالم گانگسترها پیدا کنید و اینکه آنجا هم نکات سفید و جالبی هست، نکات سیاهی هست، احتمال تحول وجود دارد؛ ممکن است یک گانگستری — جالبی فیلم همین است — یک گانگستری که به این راحتی آدم میکشد، آدم مذهبی هم باشد.
من نمیخواهم حالا شما وارد بحثش شوید؛ من کلاً بعداً نمیآیم دربارهٔ پاپفیکشن بحث کنم ولی فکر میکنم برای این جلسات مناسب نیست، چون پاپفیکشن هم مثل هامون فیلمی است که خیلی تأثیر گذاشته و بنابراین فیلم مهمی است — و اتفاقاً خیلی فیلم مهمی است برای اینکه بفهمیم خلاصه در آثار هنری محتوا مهم است یا نیست؛ وقتی مثلاً یک فیلمی مثل Natural Born Killers محتوایی دارد که وقتی در دنیا نمایش داده میشود عملاً یک عده تحت تأثیر این فیلم آدم میکشند، من باز به عنوان منتقد بنشینم کنار و بگویم به من ربط ندارد محتوای این فیلم چیست؟ «این فیلم از نظر ساختار یک کلیپ دو ساعتهٔ خیلی زیباست و خیلی خوب کارگردانی شده» — فکر میکنم منتقدین اینگونه برخورد میکنند. اگر بیایید بگویید «آقا این چه چیز مزخرفی است که آدمها میروند میبینند و بعد قتلهای مشابه انجام میدهند» — اینکه دختره، همینجا در تهران، یک قتل بر اساس Natural Born Killers در خیابان هفتم گاندی اتفاق افتاد: یعنی یک دختر و پسری که همدیگر را دوست داشتند سعی کردند خانوادهٔ دختر را قتلعام کنند؛ موفق نشدند پدر و مادر را بکشند ولی بچهها را کشتند — و این یک جور ظاهراً تحت تأثیر این فیلم اتفاق افتاد؛ در انگلستان هم چنین قتلهایی داشتیم. من شخصاً فکر میکنم مهم است که ببینیم محتوا و تأثیری که یک اثر هنری میگذارد چیست؛ اگر کار به اینجا برسد که بر اساسش آدم بکشند — من فکر میکنم پاپفیکشن خیلی تأثیر منفی روی فرهنگ عامه، همان دقیقاً فرهنگ پالپ، دنیا گذاشت. یک چیزی یادم افتاد، سر اینکه پدرخوانده — که باز یک فیلم بسیار بسیار تأثیرگذار در تاریخ سینماست — پدرخوانده از روی کتابی ساخته میشد که خیلی پرفروش شده بود و همه میدانستند این فیلم، فیلمِ مهمی میشود؛ یعنی آنقدر محتوای کتاب جالب بود و آنقدر خواننده پیدا کرده بود که بدیهی بود هر کس کتاب را خوانده باشد این فیلم را خواهد دید، بنابراین فیلم پرفروش و مهمی میشد. زمانی طول کشید تا یک نفر کارگردان قبول کرد که این کتاب را بسازد.
میخواهم فقط به عنوان ختم این بحثی که دارم میکنم — بحث دربارهٔ اینکه محتوا مهم است یا مهم نیست — بگویم: این دقیقاً یک نگاه مردسالارانه است که تکنیک و فرمالیسم و اینها همهچیز است و اینکه این الهام از کجا آمده — از زبالهدانی آمده یا از عشق به یک زیبایی مثلاً ماورایی — اینها جزو هنر خیلی مهم مطرح نیست؛ یعنی ستایش کردن یک اثر هنری به دلیل لطافت و ظرافت عمیقی که در محتوایش هست این کار عبث و دمدهای است. مهم این است که پاپفیکشن انواع و اقسام نوآوریهای زیادی در آن هست، همینطور که در پدرخوانده هست. فقط به عنوان ختم کلام بگویم که همیشه به هر حال در هنرمندان آدمهایی هستند که ایدئولوژی دارند، عقیده دارند؛ هر کاری نمیکنند، هر فیلمی نمیسازند. الیا کازان — به عنوان آدمی که یک موقعی لااقل جزو جنبش چپ آمریکا بود — یک خرده شک دارم که این جمله از الیا کازان باشد ولی احتمالش بالای نود و خوردهای درصد است: وقتی که به عنوان یک کاندیدِ کتاب پدرخوانده به او پیشنهاد کردند، جملهای گفت که به نظر من خیلی جملهٔ جالبی بود و خیلی خوب فضای پدرخوانده و ایرادی که این فیلم دارد را بیان کرد؛ همین الان در مورد همین فیلمهای موجود این جمله صدق میکند. گفته بود «من این فیلم را نمیسازم برای اینکه این کتابی که نوشته شده مافیا را باشکوه نشان میدهد.» من فکر میکنم پدرخوانده مافیا را باشکوه نشان میدهد؛ اصلاً مافیا جذاب است در فیلم پدرخوانده، شخصیت مارلون براندو شخصیت گیرایی است. این جالب نیست که شما یک مشت جنایتکار — که دنیا را سرشان گذاشتهاند و حتی میخواهم بگویم اگر این کتاب رئالیستی باشد و خیلی از روابطی که نشان میدهد درست باشد — باز تبلیغ کردن یک چیز اینگونه جالب نیست. پارتیشن یک جور روابط مافیایی سطح پایینتر را حتی جذابتر از فیلم پدرخوانده به نظر من دارد عرضه میکند؛ اینها همه به شدت این عالمها، روابطشان کول است. الان دورهٔ دورهای است که کول بودن مهمتر از خوب بودن است: شما یک کار تکراری خوب انجام بدهید جالب نیست ولی اگر یک کار عجیب و غریب جدید انجام بدهید — حالا میخواهد یک نوع آدمکشی جدید باشد — کار کولی کردهاید و مورد تحسین قرار میگیرید، حتی در کالچر مثلاً کوچه و بازار.
در مورد خود خانم خیلی صحبت نکردیم ولی حداقل آن مقدماتی که میخواستم بگویم — در مورد اینکه اگر آن تئوری را بپذیرید که مثلاً فرهنگ مردسالار چیست و اینها — یک انتظاری داریم که در خانواده چه جور مشکلاتی ببینیم.
من — ببخشید، بین حرفتان — بارها شما را تشویق کردم که به مناسبات بین مردسالاری و سرمایهسالاری فکر کنید. دلیلش این است — نه اینکه خیلی چیزها هست — ولی فکر میکنم جای خیلی فکر کردن و کار کردن دارد. اینها به شدت با همدیگر بدهبستان دارند و جدا از همدیگر اینگونه نیست که ما یک نظام اجتماعیاقتصادیِ سرمایهسالار داریم و یک فرهنگ مردسالار هم داریم؛ زنسالاری اگر وجود داشته باشد نمیتواند با این نظام سرمایهداری خیلی کنار همدیگر باشد — این دو به همدیگر از جاهای مختلف فیدبک مثبت میدهند. من گاهگاه به این مناسبتها یا به برخی از این فیدبکهای مثبت اشاره کردهام، ولی خیلی فکر میکنم جای کار تئوریک اینجا وجود دارد و چون من ندیدهام — زیاد، همیشه حداقل — میگویم اگر این دفعه چیزها را خوب فهمیده باشید، خوب است فکر کنید ببینید اینها چهگونه با همدیگر — بهاصطلاح، چه میگویم — دست در گردن همدیگر انداختهاند و شاید دارند به این جایی که رسیدهاند میرسانند.
یکی از حاضران: و الان آیا این جنبه باعث میشود که مثلاً ویژگیهای درونی جامعهٔ سرمایهسالار تقویت شود؟
چیزی که دارید میگویید مهم است؛ ولی یک چیزی را دارید با همدیگر بهاصطلاح مخلوط میکنید: اینکه فضای زنانهای در دنیا دارد حاکم میشود با اینکه فرهنگ مردسالار حاکم است. باید انتظار داشته باشید که اگر مردی رفتارها و حالتهای زنانه در واقعیت داشته باشد، به طور جبرانی تفکرش یا فرهنگش مردانگی را بیشتر در او تقویت کند؛ وقتی یک نقطه ضعف واقعی دارید فرهنگ چه میکند؟ خودآگاهی اصولاً یک جور حالت جبران نسبت به واقعیتهای موجود دارد. بنابراین اصلاً از نظر تئوریک — بدون این بحثی که الان کردید — باید انتظار داشته باشید که شدت گرفتن یک جور خودآگاهیها و فرهنگهای مردسالار نتیجهٔ یک جور از بین رفتن ویژگیهای واقعی مردانه و طبعاً شاید بروز یک سری ویژگیهای بیشتر زنانه در بستر واقعیت است که باعث میشود این فرهنگ به صورت جبرانی به وجود بیاید؛ یعنی چون مرد فانکشن مردانهٔ خودش را از دست میدهد، حالا با یک فرهنگ مثلاً مردسالار جای خالی چیزی را پر میکند. این یک واقعیتی است: حالتهای زنانه به این معنا در بستر واقعی دارد شیوع پیدا میکند و عوضش فرهنگ روزبهروز دارد به سمت ارزشگذاری چیزهای دیگری میرود. و اینکه این را چهگونه میشود بیان کرد — حالا در هنر یا جای دیگر — مسئلهاش — فکر میکنم — سخت است؛ من اصلاً کاری به این ندارم که ویژگیهای واقعی کداماند و کدام نیستند؛ اینکه فرهنگ ارزشگذاریهای خودش را چهگونه انجام میدهد بحثِ من و مردسالاری است.
فکر میکنم — و یکی از چیزهایی که نوشته بودم را فعلاً نمیگویم — همان حرفی که قبلاً زدم: سن ایدهآلی که در این نظام سرمایهسالار وجود دارد کودک و نوجوان است. یعنی بالاترین مصرف؛ مصرف واقعی که در نظام سرمایهداری میشود وقتی است که اوج نیازهای فیزیولوژیکی است — یعنی کودک و نوجوانی که پر از مصرف کالاهایی است که نظام سرمایهداری میتواند تولید کند. هرچه بیشتر به معنای واقعی کلمه سنتان بالا برود و رشد کنید، نظام سرمایهداری کمتر جوابگوی شماست. و وقتی یک نظام — یعنی نظام سرمایهداری — در پنهان این آرزو را باید بکند: «ای کاش همهٔ آدمها در سیزده چهارده سالگی متوقف میشدند؛ اگر اینگونه میشد خیلی خوب بود — میخوردند و ریختوپاش میکردند و مصرف میکردند و ما چیزهایی که میخواستند را برایشان فراهم میکردیم؛ میخواستند بازی کنند وسایل بازی فراهم میکردیم، میخواستند بخورند میدادیم بخورند؛ احتیاج به عشق به معنای خیلی بالایش نداشتند، احتیاج به یک سری احساسهایی مثل خودشکوفایی و نمیدانم این چیزها — که در نظام سرمایهداری نمیشود تأمینشان کرد — نداشتند؛ بنابراین خیلی موجودات خوبی بودند.» بنابراین کمی کوتاه بیایم سر اینکه از جنسیت نگاه کنیم به مصرف کردن، برای اینکه نوع مصرف مهم است: مصرفِ بیشتر — کارِ کودک؛ دوران مصرف کالاهای واقعی نظام سرمایهداری کار کودک و نوجوان است. ولی همچنان در گفتهٔ شما هم یک حقیقتی هست: آره، اصلاً بازی بیشتر با طبیعت مردها سروکار دارد، ولی مثلاً فرض کنید بعضی کالاها — مثل کالاهای تزیینی و اینها؛ چرا کیف و کفش را گفتیم؟ صنعت لوازم آرایشی — نمیدانم صنعت چندم دنیاست ولی واقعاً فکر میکنم از خیلی از کیف و کفش جلوتر است و اصولاً زنانه است؛ مردها خلاصه یک دونه کیف ممکن است بخرند ولی لوازم آرایشی صنعت بسیار بزرگ و سودآور و کاملاً زنانه است؛ حالا مردها هم کمکم دارند راه میافتند.
یکی از حاضران: صنعت عمل بینی در ایران — مصرفکننده — چیزی که دخترها شروع کردند ولی به نظر میرسد پسرها هم کمکم دارند؛ دخترها که تمام میشدند، همه عمل کرده بودند، حالا پسرها آمدند.