او با دو تذکر دربارهٔ مضرات احتمالی یاد گرفتن روانکاوی شروع میکند و میگوید بهتر است در محدودهٔ پدیدههای اجتماعی و فرهنگی بمانیم. بعد دربارهٔ وضعیت خانواده در جامعهٔ مدرن حرف میزند تا بعداً با فیلم هامون تطبیق داده شود: نخست نظام سرمایهداری و کودکماندن آدمها، بعد مردسالاری و موقعیت زن، و در پایان رابطهٔ این دو.
دو تذکر و ریشهٔ مشکلات خانوادگی
او میگوید بد است کسی روانکاوی یاد بگیرد و با آن دربارهٔ ویژگیهای اطرافیانش کنجکاوی کند؛ به نظرش این عادت بد است، چه به نتایج درست برسد چه غلط. چون تئوریها هنوز آنقدر رشد نکردهاند که بشود به طور قطعی به آنها اعتماد کرد، تلاشش این است که روانکاوی را به سمت فرهنگ و هنر نشانه برود؛ ممکن است مبانی یک تئوری مثل تئوریهای غلط فیزیکی مطلقاً غلط باشد ولی در مواردی نتیجهٔ خوب بدهد، پس قشنگ بودن تحلیلها دلیل درستی تئوری نیست. شکست این تئوریها در رواندرمانی او را محتاط میکند که پدیدههای روانی انسان شاید هنوز خیلی پیچیدهتر از آن باشد که با چنین تئوریهای ابتدایی به آن نزدیک شد.
تذکر دوم این است که در دوران مدرن یکی از آسیبها تأکید بیش از اندازه بر خودآگاهی است؛ خیلی از مکانیسمهای احساسی و عاطفی خودکار بهتر کار میکنند تا اینکه مدام مانیتور شوند. مثالش غذا خوردن است: کسی که خوردن خود را با تئوریهای پیچیده مانیتور کند همان استرس را موقع غذا خوردن دارد، و معمولاً اگر کاری نکنید بدن خودش همهچیز را خوب هندل میکند. او احساس بدی دارد که کسی روانکاوی بخواند و دربارهٔ احساساتش نسبت به جنس مخالف وسواس پیدا کند که آیا دارد پروجکت میشود.
هر دو تذکر یعنی خیلی با عجله به روانکاوی خود و دیگران نپردازید و در محدودههای بیخطرتری بمانید، مثل پدیدههای اجتماعی و فرهنگی. موضوع این جلسه این است که اختلافات خانوادگی چقدر تحت تأثیر پدیدههای فرهنگی و اجتماعی سراسری است، چون کسانی که تحلیلها و اعتراضهایی نسبت به وضعیت خانوادگی خودشان دارند به شدت غافلاند که بخش عمدهٔ این مشکلات فراتر از رفتارهای شخصی است. به نظر او بالا رفتن آمار طلاق اینطور نیست که مردم قبلاً خودخواه نبودند و حالا شدهاند، بلکه نتیجهٔ پدیدههای فرهنگی گلوبال است.
سرمایهداری: ابرارضا و نیاز مجازی
او میگوید وقتی دربارهٔ اختلافات خانوادگی حرف میزنیم، قطعاً تأثیر فرهنگ مردسالار عمدهتر به نظر میرسد از تأثیر نظام کاپیتالیستی؛ ولی از آن شروع میکند. نظام کاپیتالیستی بر اساس تولید و مبادلهٔ کالا کار میکند و بدون برنامهریزی، نیازهایی را که با کالا ارضا میشوند نه تنها ارضا میکند بلکه به سمت ابرارضا و اشباع فوقالعاده میرود. قدرتش در کف هرم نیازهای مازلو است، پس وقتی به ارضا رسید ادامه میدهد و با تبلیغات چیزی را که بدن نیاز ندارد هم به خورد آدم میدهد؛ هدفش برطرف کردن نیاز نیست، بلکه تولید و انباشت سرمایه است.
ضرر دوم این است که نیازهایی را که با کالا برطرف نمیشوند به طور مجازی روی چیزهای غیرواقعی پروجکت میکند؛ نمونهاش بیمهٔ عمر برای نیاز به امنیت است که فقط مسکن است. این دو کار ضد رشد طبیعی و فردی انساناند و بدون قصد انجام میشوند: یکی فیکساسیون در نیازهای فیزیولوژیک سطح پایین ایجاد میکند، و دیگری مثلاً با تبلیغ شکلاتی که میگوید «طعم خوشبختی را بچشید» نیازی واقعی را به کالایی نسبت میدهد که محال است آن را برآورده کند.
او میپرسد آیا همهٔ اینها این احساس را نمیدهد که نظام سرمایهداری ناخواسته به نفعش است کودک را در آدمها تقویت کند. تأکید میکند دشمنی در کار نیست که آگاهانه توطئه کرده باشد. به گمان او اهمیت انسان به عنوان مصرفکننده زیاد و به عنوان تولیدکننده کم میشود، و اگر از مردم فقط انتظار باشد زیاد بخورند، به قوهٔ قهریه احتیاج نیست و تشویق کافی است؛ پس والدی که به کودک فشار میآورد کمرنگ میشود.
رفتار کودکانه در هامون و در جامعه
او میگوید در هامون زندگی خانوادگی دچار بحران است و هر دو آدم، با وجود سن نسبتاً بالا، به شدت کودکانه رفتار میکنند. نمونهاش صحنهٔ لباس عروسی است: لباسی را که مهشید طراحی کرده طرف نمیپسندد و او قهر میکند میرود؛ این را از بچهٔ هفت هشت ساله انتظار دارید. به گفتهٔ او وقتی فیلمساز روال طبیعی ماجرا را میشکند باید بفهمید گفتنِ آن برایش مهم بوده.
او فیلم آتشبس را میآورد که میخواهد بگوید اختلافات زناشویی نتیجهٔ دخالت کودکِ طرفین است؛ ولی اینکه منشأ اختلافات خانوادگی صرفاً کودک باشد «خیلی جای سؤال دارد». نتیجهٔ تحلیلهای کلی او این است که نظام سرمایهداری عامل اصلی خیلی از رفتارهای کودکانه است، چون سیستم آموزشی و اجتماعیاش به عدم رشد آدمها و یک جور کودکماندن کمک میکند: از شش سالگی آموزش شغلی میبینید و تقریباً هیچ مسئولیت خانوادگی و اجتماعی به گردنتان گذاشته نمیشود.
او فکر میکند بازی هم رفتاری کودکانه است و تا صد سال پیش آدمهای بزرگ، شاید به جز اشراف، خیلی بازی نمیکردند، ولی الان مردم بخش عمدهٔ زندگیشان را به بازی و تفریح میگذرانند. شخصیت هامون به نظر او پدیدهای مدرن را نشان میدهد: بزرگسالی که در قالب کودکانه گیر افتاده. دو کودک خردسال دعوا میکنند و زود فراموش میکنند، ولی دو کودک بزرگسال دعوا میکنند و فراموش نمیکنند.
مردسالاری و زن پس از ازدواج
مردسالاری برای او سیطرهٔ مرد بر زن در محیط کار یا حقوق نیست؛ چیز عمیقتر ارزشگذاریهای فرهنگی به نفع مرد است. اساس حرفش این است که ویژگیهای مردانه و زنانه واقعیاند و اختلافهای عمیق روانشناختی وجود دارد، ولی فرهنگی که مردها به وجود آوردند ویژگیهای مردانه را ارزشمند و ویژگیهای زنانه را بیارزش میداند. در نتیجه زنها به سمت رفتارهای مردانه رانده میشوند و اگر هم سعی کنند خود را با آنها بگیرند، تحقیر میشوند، چون به اندازهٔ مرد وزن مردانه ندارند.
تئوری پیشگویی میکند که دختر نوجوان میتواند رفتار پسرها را شبیهسازی کند، ولی وقتی وارد زندگی زناشویی میشود و باردار میشود، دیگر نمیتواند منکر شود که با مرد فرق دارد و قالب پیشین میشکند. او میگوید از کسی شنیده که دوستی با عقاید فمینیستی هنگام بارداری گفته بود خجالت میکشد، چون همهاش احساس میکند شوهرش باید کنارش باشد وگرنه احساس ناامنی میکند. اگر فرهنگ قوی باشد و در ذهن زن هک شده باشد که این احساسات احمقانه است، خودش را از درون میخورد.
دانشجوی دختری در حد شاگرد اولیِ یکی از دانشکدههای شریف بود و یکی از استادهای دانشکده دربارهٔ او گفت «متأسفانه ازدواج کرد و خیلی افت کرد». او میگوید اگر غرایز زن قوی باشد، یعنی زن نرمالی باشد، راحت نمیتواند بچهاش را بگذارد مهدکودک و برود؛ فعالیتهای اجتماعی با فعالیتهای مادرانه تعارض دارند.
به گفتهٔ او تئوری پیشگویی میکند که زنِ تازه مادر ممکن است از درون احساس بیارزش شدن و سردرگمی کند؛ خیلی کم پیش میآید که ارزشهای زنانه را واقعاً درک کند، چون ایستادن علیه فرهنگی که از کودکی آموزش داده سخت است. فکر میکند اتفاق رایج همان است که در فیلم آماتور کیشلوفسکی افتاده: مرد برای بچهدار شدن زن ارزشی قائل نیست، چون فرهنگ مردسالار برای تولید بچه ارزش خاصی قائل نیست.
سلسلهمراتب در محیط کار
او میگوید یک بار با محیط کاریای مواجه شد که همه جز یک نفر زن بودند و سلسلهمراتب رعایت نمیشد؛ غالبترین شخصیت کسی بود که پایینترین تحصیلات و حقوق را داشت. به گفتهٔ او در محیطهای زنانه سلسلهمراتب خیلی کمرنگتر از مردهاست که به سلسلهمراتبی مثل نظامی گرایش دارند. یکی از حاضران میگوید این نکته منفی است؛ او میگوید بستگی دارد، در خیلی از محیطهای کاری منفی است، ولی برایش مثبت است که برخورد انسانی وجه غالب زندگی زنهاست. ایدهٔ کلیاش این است که ویژگیهای مثبت مرد و زن جمع شود: جایی که لازم است سلسلهمراتب رعایت شود و زیرش رابطهٔ انسانی حقیقی بماند.
سختافزار، نرمافزار و ارزش مادری
او تولیدات انسان را به سختافزاری و نرمافزاری تقسیم میکند: مردها به طور طبیعی سهم بیشتری در نرمافزار، یعنی فرهنگ، دارند و در سختافزار، یعنی به وجود آمدن انسانهای جدید، به نظر میآید ظاهراً دستکم زنها نقش عمده را دارند. فرهنگ مردسالار برای این کار زن ارزشی قائل نیست؛ در دوران قدیم حتی نطفه را از مرد میدانستند و زن را مثل محفظه یا زمین کشاورزی میدیدند، ولی دربارهٔ شعر هیچکس نمیگوید زنی بذر آن را در ذهن مرد کاشته.
به گفتهٔ او نه فرهنگ را فقط مردها میسازند و نه کودکان را فقط زنها؛ هر دو نقش دارند، و اگر زنی وجود نداشت تمدن به وجود نمیآمد. فیلم آماتور را جالب میداند چون تقابل تولید هنری و تولید کودک را مقابل همدیگر قرار داده، و به نظرش زن هنر بزرگتری به خرج داده و حق دارد عصبی باشد از اینکه مرد به او توجه نمیکند، در حالی که مرد فیلمهای آماتوری بچگانه میسازد و همهجا جایزه میگیرد. او میگوید کسی ندیده جشنوارهای به «بهترین کودک سال» جایزه بدهد و این را مسخره میداند؛ بعد میگوید منظورش از جایزه دادن جشنواره نیست، مهم این است که دستکم شوهر احساس کند زن کار تحسینبرانگیزی کرده.
محتوا و فرم؛ پالپفیکشن
او میگوید سهم زن در تولید هنری الهامها و احساسات عمیق ازلی است و کار مرد هنری فرم دادن به آنهاست؛ معنایش این نیست که زنها نمیتوانند فرم تولید کنند یا مردها احساس ندارند. او انتظار دارد در فرهنگ مردسالار شکل دادن مهم شود، و در هنر امروز رسماً فرم مهم است: جشنواره به محتوا جایزه نمیدهد بلکه به فرمهای جدید و ابداعات تکنیکی، و در نقد هنری خط قرمز این است که وارد بحثهای محتوایی نشود. دربارهٔ پالپفیکشن هیچکس نمیپرسد محتوایش چیست؛ ولی به نظر او فیلم تبلیغ هروئین است، و خودش هم زمانی فکر میکرد به منتقد ربطی ندارد فیلم چه میگوید.
یکی از حاضران میگوید فیلم صحنههایی دارد که مصرف را مسخره میکند. او میگوید فیلم مایهٔ کمیک دارد و خودش هم از خنده رودهبر میشود، ولی فیلمهای تارانتینو با اینکه همهچیز مسخره است آخرش چیز جدیای پیش میآید و فیلم همهاش شوخی نیست.
او دربارهٔ Natural Born Killers میگوید عدهای تحت تأثیر محتوای فیلم آدم کشتهاند، و شخصاً فکر میکند مهم است تأثیر محتوای اثر هنری را ببینیم. دربارهٔ پدرخوانده میگوید الیا کازان، با اندکی شک که جمله از او باشد، گفته بود کتاب مافیا را باشکوه نشان میدهد؛ او هم فکر میکند فیلم مافیا را باشکوه نشان میدهد.
مردسالاری و سرمایهسالاری
او میگوید بارها تشویق کرده به مناسبات بین مردسالاری و سرمایهسالاری فکر کنند: این دو بدهبستان شدیدی دارند و از جاهای مختلف به هم فیدبک مثبت میدهند. فکر میکند اینجا جای کار تئوریک زیادی هست. یکی از حاضران میپرسد آیا این جنبه ویژگیهای درونی جامعهٔ سرمایهسالار را تقویت میکند؛ او در پاسخ میگوید دو چیز را با هم مخلوط کرده: حاکم شدن فضای زنانه در دنیا و حاکم بودن فرهنگ مردسالار. از نظر تئوریک انتظار دارد شدت گرفتن فرهنگهای مردسالار جبرانی باشد، نتیجهٔ از بین رفتن ویژگیهای واقعی مردانه.
او میگوید سن ایدهآل در نظام سرمایهسالار کودک و نوجوان است، چون مصرف واقعی کالاهایی که این نظام میتواند تولید کند در اوج نیازهای فیزیولوژیک است؛ هرچه سن بالا برود و رشد کنید، این نظام کمتر جوابگوی شماست. به زبان این نظام میگوید در پنهان باید آرزو کند «ای کاش همهٔ آدمها در سیزده چهارده سالگی متوقف میشدند».
→ متنِ کاملِ این جلسه