جلسه با پاسخ به یک ایمیل دربارهٔ فیلم شوکران آغاز میشود. سپس از نقد روانکاوانه میگوید که احساسهای منتقد را نباید ملاک قرار داد و دربارهٔ تارانتینو بحث میکند: آنچه او میخواهد بگوید، شباهت رزروار داگز به یک فیلم هنگکنگی و المانهای مشترک و تکراری در فیلمهایش. در پایان از فضای مرگ در رزروار داگز و از From Dusk Till Dawn سخن میگوید.
متن ویرایششده بر پایهٔ پیادهٔ خودکار گفتار؛ با صوت تطبیق داده نشده.
پاسخ به سؤال ایمیلی درباره شوکران
دو جلسه قبل، شاید هم سه جلسه قبل، یادم نیست، خیلی مختصر دربارهٔ فیلم شوکران آقای افخمی صحبت کردم. آن را به عنوان نمونهای خیلی ساده آوردم که این ایده را میشود دربارهٔ آن به کار برد: محتوای فیلم در واقع تماماً میتواند به نوعی خیالپردازیهایی پیرامون یک مضمون باشد. یعنی یک موقعیت واقعی در زندگی آدم ممکن است پیش بیاید و او به چیزی فکر کند، به انواع و اقسام مختلف؛ مثلاً حالتهایی که همانطور که مینشینیم فکر میکنیم اگر این کار را بکنم بعداً چه ممکن است بشود و چه مشکلی ممکن است پیش بیاید و الی آخر. به چنین چیزی بگوییم خیالپردازیهای عملی؛ من نمیدانم. فکر میکنم خیلی مختصر و مفید سعی کردم بگویم که فیلم شوکران آقای افخمی را میشود اینگونه توجیه کرد.
اولاً هزار بار من تا حالا این را گفتهام، هزار بار نه ولی خیلی زیاد گفتهام، که وقتی در نقد روانکاوانه از این حرف میزنیم که مؤلف، نمیدانم، چنین اتفاقی برایش افتاده، آنچه دربارهٔ مؤلف میگوییم هیچوقت خیلی جدی نیست. آنچه برای ما جدی است آن تئوریای است که میسازیم تا متن را با آن تئوری به طور هماهنگ درک کنیم. حالا ممکن است چیزهایی که به ناخودآگاه مؤلف نسبت میدهیم خودآگاه باشد یا نباشد. ممکن است ما از میزان درک مؤلف نسبت به حسهای ناخودآگاهش، حسهایی که میتوانند از ناخودآگاه آمده باشند، آگاهی نداشته باشیم. ممکن است کسی تئوریهای یونگ را خوانده باشد و دارد ادای سلف را درمیآورد. حالا این اصلاً نکتهٔ مهمی نیست. مهم این است که من تئوریای بسازم که لایههای مختلفی داشته باشد و کل اثر را با آن به این شکل بفهمم. بنابراین برای من خیلی مهم نیست که حرفهایی که دربارهٔ مثلاً فیلم شوکران میزنم چه مقدار دربارهٔ مؤلف واقعیت داشته باشد.
متن این ایمیل را هم، فکر میکنم چون کوتاه است، میتوانم برایتان بخوانم و سعی کنم به سؤال جواب بدهم. بگذارید خواندن این قسمتها را شروع کنم، آن قسمتهایی که به همهٔ ما مربوط میشود. گفته است: «دربارهٔ فیلم شوکران گفتید فیلم نوعی خیالپردازیِ کارگردان است که به سیگنالهای مثبتی که مثلاً از یک خانم همکار دریافت میکند جواب بدهم یا ندهم؟» مثلاً یک چنین خیالپردازیای. مثلاً فرض کنید کارگردانی، آدمی، در موقعیتهایی قرار میگیرد و وسوسههایی در وجودش هست نسبت به اینکه با زنی ارتباط برقرار کند. فرض کنید این آدم متأهل است، مثل همین کارگردان این فیلم. آدم عصبیای هم هست و حالا چنین موقعیتی برایش پیش آمده. ببینید، همین نکتهای که گفتم همینجا هم صادق است: واقعاً لازم نیست آقای افخمی همکاری داشته باشد یا در موقعیتی سیگنالی به او رسیده باشد. کافی است خیالپردازی کرده باشد. کافی است چنین وسوسهای در اعماق وجودش وجود داشته باشد. هیچکدام از اینها اصلاً مهم نیست.
خیالپردازی وسوسه در فیلم شوکران
مهم این است که فیلمش شاید حتی برای خود افخمی چنین وسوسهای هم وجود نداشته، ولی میداند که برای دیگران وجود دارد و حالا با این فیلم با آن آدمها حرف میزند؛ مثل اینکه خودش را جای کسی گذاشته که در چنین موقعیتی قرار گرفته و حالا دارد به جای او فکر میکند. اینها برای حرفی که ما میزنیم خیلی مهم نیست. به هر حال مفهومی که فیلم شوکران سعی میکند پیش ببرد این است: آدمی خانوادهدار در موقعیتی قرار گرفته که در او وسوسهٔ برقراری ارتباط با زنی دیگر پدید آمده. فیلم شوکران نشان میدهد که اگر این ارتباط برقرار شود چقدر میتواند خطرناک باشد. در واقع فکر میکنم در آن جلسه هم به صراحت گفتم که انگار افخمی دارد به خودش یا به دیگرانی که این وسوسه را دارند به نوعی هشدار میدهد که این روابط خطرناک است. هرچند میشود آن را در قالب شک آورد، هرچند میشود این کار را کرد و هرچند میشود آن کار را کرد، هرچند ممکن است این رابطه روی کسی که طرف مقابل است تأثیرهای مثبت مذهبی بگذارد، ولی نهایتاً فوقالعاده خطرناک است. نوعی طعم مرگ و آبروریزی میدهد. این فیلم به سمت نوعی فاجعه پیش میرود که آبروی این آدم به خطر میافتد و کانون خانوادهاش به خطر میافتد؛ و از آن طرف نهایتاً فیلم با مرگ آن شخصی که طرف مقابل این مرد است تمام میشود. این چیزی است که من در آن جلسه گفتم. حالا ببینید میگوید: وقتی فیلم تمام شد، دارد گزارش میدهد که خودش چه تصوری داشته؛ یعنی به نظرم این حرفی که من زدم خیلی با تحلیل ذهنیِ سؤالکننده تفاوت دارد و مشکل در واقع همینجاست.
ریاکاری مذهبی یا وسوسه خانوادگی
وقتی فیلم تمام شد تقریباً همهٔ آن جمعی که فیلم را دیده بودند داشتند به آدمهای مذهبیِ ریاکار فحش میدادند. تا موقعی هم که شما این دیدگاه را دربارهٔ فیلم مطرح نکرده بودید، اگر کسی میپرسید فیلم دربارهٔ چه بوده، تقریباً با اطمینان کامل جواب میدادم: دربارهٔ ریاکاری مذهبیِ طبقاتی که تازه به ریاست رسیدهاند. چون در اواخر فیلم واقعاً شخصیت مرد داستان نامردی را به اوج رساند، در حالی که شخصیت زن تمام تلاشش را کرد که کمترین آسیب به زندگی مرد نرسد. حتی شاید بشود گفت خودش را کشت که انتقام نگیرد، تا انتقامش گریبانگیر مرد نشود. آخر فیلم اینطور است که آن زن میآید و وارد خانهٔ این مرد میشود؛ قصد دارد بنزین بریزد و خانه را آتش بزند، یا، میگوید، خودش را آتش بزند. خیلی یادم نیست دقیقاً چه اتفاقی میافتد. فکر میکنم بنزین را روی تخت خالی میکند، ولی از آنجا میرود و در راه برگشتش به تهران تصادف میکند و میمیرد، که حالا میتواند نوعی خودکشی حساب شود. و به طور شگفتانگیزی فیلم اینطور تمام میشود که مرد در راه برگشت از تهران به خانهاش این صحنه را میبیند و متوجه میشود این زن مرده است. مشکل این است که فیلم دربارهٔ ریاکاری مذهبی است، یا، مثلاً فرض کنید، محتوای اصلیاش دربارهٔ نوعی وسوسههای ذهنی دربارهٔ ارتباطهای خارج از خانواده است. کدام یک از اینها محتوای اصلی فیلم را میسازند؟ اولین نکتهای که میخواهم بگویم این است که اینجا انگار استدلال این است که همه چیز دیگری فهمیدند. من نمیدانم این چقدر، ایشان میگوید من در اتوبوس دیدم و همه چیز دیگری میفهمیدند. دستکم برای من این استدلال حساب نمیشود که جمعیت آدمهایی که در اتوبوس نشستهاند مثلاً از Pulp Fiction چه میفهمند.
نقد و فهم عمومی از پالپ فیکشن
احتمالاً اگر Pulp Fiction را به آدمهایی در اتوبوس نشان بدهید، شاید بعد از اینکه فیلم تمام شود مثلاً به این گانگسترها فحش بدهند. ولی اینکه اینها جوانان مردم را مثلاً کشتند، مثلاً میگویم خیلی هم چنین اعتباری برای من ندارد. اتفاقاً فکر میکنم دستکم فیلم را باید چند بار دید اگر میخواهید حرف درستوحسابی دربارهٔ آن بزنید؛ چند بار مثلاً خوب به آن فکر کنید. فیلم دیدن بلد باشید، کمی این چیزها را بدانید، تا آنچه دربارهٔ فیلم میگویید اعتبار داشته باشد. حالا به هر حال من این را به عنوان استدلال نمیگیرم. سؤال در واقع این است که یک جنبه از این فیلم به شدت تأکید روی این است. آن قسمتهایی از فیلم را که من تعریف نکردم، اگر حالا دیده باشید، میدانید: یک ماجرای پررنگ فیلم مسئلهٔ آمدن عدهای از خارج ایران برای سرمایهگذاری است و نشان دادن اینکه این آدمها با رشوه دادن دارند اقتصاد کشور را به این شکل در دست خودشان میگیرند. و این مردی که این وسوسههای اینشکلی را که دربارهٔ آن صحبت کردم دارد، در عین حال در موقعیتی هم قرار گرفته که دوستش، رئیسش، مدیر کارخانه مثلاً بوده، تصادف کرده، اگر اشتباه نکنم. آن سرمایهدارهای برگشته از خارج به نحوی این آدم را وسوسه میکنند که این کارخانه را به دست بیاورد. پیشنهاد مالی سنگینی به او میدهند. بنابراین یک وسوسهٔ دیگر هم در این فیلم دربارهٔ آن حرف زده میشود، و آن وسوسههای مالی است.
رشوه و وسوسه در کنار هم
اینکه مدیرها مثلاً در موقعیتهایی قرار میگیرند و به آنها پیشنهاد رشوه میشود. این دو در واقع دو موضوع است که در این فیلم کنار همدیگر روایت میشود. من فکر میکنم حرفی که ایشان میزند این است که آن بخشی از فیلم که بیشتر روی ایشان تأثیر گذاشته، شاید همان قسمت دوم پررنگتر بوده. یا نمیدانم، مسئلهٔ ریاکاری مهمتر بوده؛ اینکه این آدمهای مذهبی مثلاً به نوعی آدمهای ریاکاری هستند. نمیدانم، واقعاً خیلی درک نمیکنم که مسئلهٔ ریاکاریاش کجاست. چون به نظرم قهرمان فیلم اصولاً آدم منفیای نیست؛ آدمی است که دستکم تا حالا در زندگیاش با صداقت زندگی کرده و الان در موقعیتی قرار گرفته که دارد منحرف میشود. در برابر آن پیشنهادها، در برابر آن وسوسههای مالی، فکر میکنم مقاومت میکند، اگر اشتباه نکنم. ولی این وسوسه در واقع شکستش میدهد، و کار نزدیک میشود به فروپاشی خانوادهاش و از بین رفتن واقعی آن زن؛ یعنی یک مرگی که ماجرا با آن تمام میشود. اینکه کدام یک از اینها پررنگتر است، کدام یک از آن دو تا، و اینکه وجه ریاکاری مثلاً اینجا مطرح است. من واقعاً نمیدانم. اگر ایشان خودش در این جلسه میآمد، شاید بهتر بود کمی توضیح بدهد که منظور از این ریاکاری مذهبیِ طبقاتی که تازه به ریاست رسیدهاند چیست. ظاهراً آن تم دوم ریاکارانهتر است. من فیلم را اینگونه میبینم که دارد دربارهٔ وسوسههایی بحث میکند که آدمهای مذهبی در جامعهٔ فعلی ایران در برابرشان قرار میگیرند. خیلی روشن است که همهٔ تم فیلم در واقع همین است و برای من واضح است که تم اصلی همان مسئلهٔ خارج از خانواده است. یعنی از هر آدمی، به غیر از آن آدمهایی که در اتوبوس خاص بودند، بپرسید، آن چیز مهمی که این فیلم را تأثیرگذار کرد و باعث شد اصلاً جامعهٔ پرستاران ایران از افخمی شکایت کنند و سعی کنند جلوی پخش فیلم را بگیرند، به خاطر این بود که آن زنی که با افخمی ارتباط برقرار کرده بود در فیلم پرستار بود و پرستارها ناراحت شدند از اینکه به آنها توهین شده.
پرستار و واکنش اجتماعی به شوکران
فکر میکنم همه فیلم را اینگونه دیدند. شوکران هم اشاره به همین موضوع است. من یادم نیست در آن جلسهای که دربارهٔ شوکران صحبت کردم یا قبلاً به این موضوع اشاره کردهام یا نه؛ صحنهٔ جالبی در این فیلم هست، جایی که این زن قهرمان فیلم را دعوت میکند که بیاید در آپارتمانش. تصویری هست از اینکه در آن لحظه در آپارتمان نیمهباز است و این پشت در ایستاده. ما، اگر اشتباه نکنم — دارم میگویم اگر اشتباه نکنم، واقعاً دارم از خاطرات ده، پانزده سال پیشم استفاده میکنم، از موقعی که فیلم اکران شد؛ بعداً دوباره فیلم را ندیدم — فکر میکنم نمایی هست که ما این در نیمهباز را میبینیم. من یک بار دربارهٔ این صحبت کردهام، شاید نه در همان جلسهای که دربارهٔ شوکران صحبت کردم. این تصویر محتوای فیلم شوکران است، این لحظه: «از این در بروم تو یا نروم تو؟» این همان چیزی است که تمام فیلم انگار همین است. یک مکثی پیش میآید و از آن در میرود تو. حالا بعد که میرود تو، میخواهیم ببینیم چه بلاهایی سرش میآید. انگار افخمی دارد خودش را یا دیگران را موعظه میکند که از این درهای نیمهباز نروید تو. حالا یک در نیمهباز هم ممکن است همان مسئلهٔ پیشنهادهای مالی باشد.
اوج هیجان: ورود زن به خانه
به هر حال مسئلهٔ وجود اینگونه وسوسههای مثلاً شیطانی در زندگی آدم است، و به نظر من به وضوح پررنگترینش همان مسئلهٔ ارتباطهای خارج از خانواده است. اصلاً فیلم چگونه تمام میشود؟ فیلم با مسئلهٔ مالی، نمیدانم، با آن پیشنهادها تمام نمیشود. اوج هیجان فیلم همهاش این است که آن زن وارد خانهٔ قهرمان داستان شده و شما هر لحظه احساس میکنید که ممکن است قهرمان داستان برسد؛ آمده است که آبروریزی راه بیندازد. آخرش بنزین میریزد روی چیزی؛ این چیزی است که از شوکران در ذهن آدم میماند. و نمیدانم حالا منظور از ریاکاری اینجا کجاست، کی کیست که دارد ریا میکند. ولی این به شدت مضحک بود؛ من متوجه نمیشوم منظورتان چیست. فیلم به هر حال فیلمی دربارهٔ وسوسه است از دیدگاه یک آدم مذهبی. آره، یعنی ممنوعیت ارتباط با یک زن دیگر در حالی که طرف خانواده دارد و میتواند حتی مسئله را به طور شرعی هم برای خودش حل کند؛ مسئله این است. این فیلم اینگونه است که صیغه میکند؛ یعنی همهچیز ظاهراً در محدودهٔ شرع، با معنای متعارفش، دارد پیش میرود. اگر شما مذهب را به معنای شرع بگیرید، آره. ولی فکر نمیکنم افخمی اینگونه به مذهب نگاه کند. یعنی اینجا مشکل شرعی ظاهراً مطرح نیست. جایی هست که حرف میزند از اینکه باید حتماً مهر تعیین بشود؛ مثلاً خیلی جزئیات قواعد شرعی را رعایت میکند که آن طرف مقابل ناراحت میشود از اینکه اینگونه دارد مثلاً برخورد میکند. ولی مسئله فراتر رفتن از اخلاق است، به قول شما اخلاق خانوادگی، یا مذهب به آن معنای اخلاقیترش، نه به معنای شرعی یا سیستم.
له شدن شخصیت در خیالپردازی
و حالا سؤالی که برای من مطرح شده این است که اگر واقعاً این در خیالبافیهای خود کارگردان است، پس چرا پایان فیلم با له شدن شخصیت مرد داستان تمام شده؟ واضح است چرا. نه اینکه شخصیت خیالپرداز است؛ مثل اینکه آدمی، شما مثلاً، مینشینید فکر میکنید کاری را بکنید یا نکنید و نهایتاً میگویید اگر اینگونه بشود آنطوری میشود، له میشوم. بعد آن کار را نمیکنید. نتیجهٔ این فیلم قرار است این باشد، هم برای افخمی هم برای کسی که میبیند، که آقا این کارها را نکنید. نمیخواست، خیالپردازی مثبت این نبوده. خیالپردازی اینگونه نیست که مثلاً من، فرض کنید، خیالپردازیهای عاشقانه بکنم و حتماً به خوبی ختم شود. ما نه در رؤیا نه در بیداری، رؤیابینی و خیالپردازیهایمان لزوماً به چیز مثبت و خوشایندی ختم نمیشود. کابوس میبینیم. در خیالپردازیهایمان به نتایج منفی میرسیم. یعنی مثلاً فرض کنید الان مینشینم پیش خودم فکر میکنم که این آدمی را که مثلاً از او بدم میآید بلند شوم بزنم توی سرش. بعد برای خودم فکر میکنم که الان من مثلاً زدم توی سرش، او بلند میشود و با دو متر قدش مرا له میکند. نتیجهاش این است که این کار را نمیکنم. این هم همینطور است. این فیلم در واقع نوعی خیالپردازی است به معنای ادامه دادن تصورات دربارهٔ اینکه اگر این کار را بکنم چه چیزهایی ممکن است پیش بیاید، چه چیزهای مثبتی، چه چیزهای منفیای؛ نهایتاً نتیجهاش این است که له میشوم، پس این کار را نکنم. یا بگویید برای خودش فکر نمیکند، دارد به جای شما فکر میکند، دارد به شما میگوید له میشوید، این کارها را نکنید؛ ممکن است خانوادهتان را از دست بدهید. ببینید اینجا درست است که خانوادهاش را از دست نداد، ولی امکان شدید اینکه خانوادهات از دستت برود در فیلم هست. به نحوی، همانطور که ایشان اشاره میکند، مثل اینکه آن زن به او رحم میکند که خانوادهاش از هم نپاشد.
بنزین و پایان فیلم
تازه ما نمیبینیم که بعداً چه اتفاقی میافتد. خلاصه آن بنزینی که روی تخت این آدم ریخته شده، زنش میآید و میفهمد که اینجا بنزین ریخته شده، میفهمد که آن زن غریبهای که آمد این کار را کرد. بنابراین وقتی فیلم تمام میشود شما نمیدانید که این افتضاحی که اینجا مثلاً به بار آمده تا چه اندازه خانوادهاش را اذیت میکند یا نمیکند. بنابراین همچنان خطر اینکه این خانواده مورد تهدید قرار بگیرد هست. من فکر کنم این خیلی بدیهی است که این از آن نوع تخیلات تراژیک است که شما را نهی میکند از اینکه وارد یک چنین درهای نیمهبازی بشویم. من نمیخواستم دربارهٔ شوکران صحبت کنم. ایراد اینکه آدم دربارهٔ چیزی دو جمله بگوید همین است. امروز هم من در این دوراهی بودم که خلاصه چه کار کنم. نمیخواهم دیگر به نوعی دربارهٔ پالپ فیکشن ادامه بدهم. شاید عدهای از شما بخواهید دربارهٔ یک فیلم صحبت کنید. حالا ایدهای به ذهنم رسیده که به نوعی قطعش کنم. به جای اینکه مقدار زیادی حرف بزنم و ادامه بدهیم، سعی میکنم سر و ته این جلسه را حتماً بیاورم و وارد بحث دیگری بشوم. نکته این است که در شوکران یک دوست مذهبی بزرگتر وجود دارد که برای این آدم نماد مثلاً حقخواه است؛ همان کسی که مدیر کارخانه است. اول فیلم تصادف کرده و تا آخر فیلم بستری است. بنابراین اینجا در واقع شخصیت مؤلف دوپاره شده: یک پارهٔ متعهدِ باتقوا که به نوعی تصادف کرده و حالا حالش خیلی خوب نیست، و قسمتی که این وسوسهها را دارد و در واقع موقعی که آن تصادف میکند و در بیمارستان است، این بخش انگار دارد فعال میشود.
مرگ و نتیجه منفی خیالپردازی
اصلاً نمیخواهم دیگر بیشتر ادامه بدهم. فقط فکر میکنم اگر سؤال این بود که چرا این خیالپردازیها به نتایج منفی و مرگ ختم میشود، این سؤال جواب واضحی دارد. برای اینکه تصور من این است که افخمی، اگر واقعاً این ماجراها درونی است و خودش در معرض چنین وسوسههایی قرار گرفته، حالا به طور ذهنی یا عملی، با این فیلم نشان میدهد که در مقابل این وسوسهها مقاومت کرده، یا به هر حال ایدهاش این است که باید مقاومت کرد. به دیگران هم دارد میگوید که مقاومت کنید. شوکران مثل یک موعظه است، یک موعظهٔ مذهبی برای آدمهای مذهبی که خارج از خانواده ارتباطهای اینشکلی برقرار نکنید. صیغه نکنید. خلاصه مشکلاتی مثلاً برایتان پیش میآید. در ضمن، با در نظر گرفتن موضع شما دربارهٔ افخمی، فیلم شوکران دقیقاً دنبالهٔ فیلم عروس است. در آن فیلم افخمی هنوز همان بچهٔ پایینشهری است که عاشق دختر بالاشهری است، و در شوکران به آرزوی اولش رسیده و با آرزوی جدیدی مواجه شده است. این نمونهای است از تحلیل دو فیلم با هم: فیلم اول هنوز خانواده تشکیل نداده، ماجرای تشکیل خانواده است؛ فیلم دوم مثلاً یک قدم بعد از تشکیل خانواده است. من واقعاً از عروس دیگر اصلاً هیچی یادم نیست؛ یادم نیست کی پایینشهری بود، کی بالاشهری بود. فکر کنم پسر به نوعی پولدار نبود، ولی یادم نیست، به هر حال فکر نمیکنم دختر بالاشهری بود. یادم نیست پسر یک چیزی بود. آدمی که خیلی زود در مسائل اقتصادی ترقی کرده بود.
فیلم عروس و انتخاب اخلاقی
خیلی هیجانزده بود و مثلاً حالا ازدواجی کرده بود، لابد. به هر حال من واقعاً این قسمتش را باید فیلم عروس را دوباره ببینم. لزوماً اینشکلی نیست که این تحلیل حتماً درست باشد؛ یعنی بگوییم که مثلاً فیلم عروس به نوعی واقعاً مربوط به تشکیل خانواده است. احساس من این است، بگذارید همین را خیلی کلی بگویم، که چیزی که در عروس بارز بود، و عروس هم مثل شوکران حالت موعظهمانند با تم مذهبی داشت، این مسئلهٔ انتخاب کردن بین مسائل اخلاقی و مثلاً رشد اجتماعی و پولدار شدن و این حرفهاست. آن حالت حرص این آدم که پولدار بشود و به همهچیزهایی که میخواهد در زندگیاش برسد. وسط فیلم، نقطهٔ عطف فیلم این است که در سفر ماهعسلی که دارد میرود با یک عابر تصادف میکند که آنطور که تصادف اتفاق میافتد تقریباً قطعی است که این آدم مرده، و فرار میکند. و همهٔ آن کشمکشی که در فیلم پیش میآید بین این مرد و تازهعروس است که برگردند، کمک کنند یا نکنند. این از یک طرف میترسد که اگر برگردد مثلاً گیر میافتد، و موقعیت اجتماعیاش مثلاً یک چیز اخلاقی دیگر است، و حالا من واقعاً از اینجا خیلی یادم هست. میخواهم دربارهٔ آن صحبت کنم. دربارهٔ شوکران این سؤال مطرح شده بود و من بعد نمیدانستم که مفهوم خیالپردازی این نیست که مثلاً به نوعی حتماً به چیزهای خوب فکر کنیم. من مینشینم دربارهٔ انواع و اقسام امکاناتی که ممکن است پیش بیاید اگر کاری را انجام بدهم فکر میکنم، حالا به نتایج خوب میرسم یا به نتایج بد. بگذارید برای اینکه آن را وصل کنم به این بحثهایی که داشتیم، کمی دربارهٔ این قسمت صحبت کنم: من بارها این حرف را زدهام که یک نقد کامل روانکاوانه، یا اصلاً اصولاً یک نقد کامل، حالا هرچه میخواهد باشد، همهٔ سؤالها را باید جواب بدهیم.
نقد کامل و پاسخ به پرسشهای متن
سؤالهایی که دربارهٔ متن هست باید جواب داده شود. من باید مثلاً جوابی داشته باشم که چرا بوچ، وینسنت، پدر بوچ کشته شد. این یک سؤال دربارهٔ آن متن است که این واقعه چرا آنجا اتفاق افتاد. از نظر نقد روانکاوانه معنادار است، و جواب سؤال این است که این برمیگردد به یک فعلوانفعالاتی در درون مؤلف. یک چیزی را به اصطلاح از درون مؤلف دارد پروجکت میکند. یکی از چیزهایی که من چند بار تا حالا گفتهام ولی خیلی هیچوقت دربارهٔ آن حرف نزدهام این است که یکی از وظایف نقد این است که دربارهٔ تأثیر این اثر روی آدمها هم بتواند توضیح بدهد. یعنی اگر من الان یک اثر هنری را که خیلی پرفروش شده نقد کنم، یک نقد خوب باید به من جواب بدهد که این فیلم چرا اینقدر مورد توجه مردم قرار گرفته. اگر آدمها فیلم را بد فهمیدند، باید بتوانم توضیح بدهم که چرا بد فهمیدند. اینها خودش جزو همین است؛ مثل اینکه دربارهٔ نقد دارم میگویم که چه چیزی در درون مؤلف پروجکت شده و عامل این بوده که این اثر به وجود بیاید، و چرا این اثر حالا در ذهن مردم، اصلاً عموم مردم، طور دیگری پروجکت شده. الان فکر کنید یک نفر فیلم شوکران را ببیند و تصورش این باشد که این فیلم سیاسی است؛ دارد دربارهٔ طبقهٔ جدید مذهبی که در ایران شکل گرفته حرف میزند، که اینها چه موجودات ریاکاری هستند. فرض کنید چنین تصوری برای یک نفر پیش بیاید.
درک روانکاوانه و توجیه
این به نحوی احتیاج به توجیه دارد. در واقع دربارهٔ آدمی که این درک را پیدا کرده باید چیزی بگویم؛ انگار باید دربارهٔ روانکاوی این آدم چیزی بگویم که چرا این فیلم را اینگونه فهمیده. میخواهم بگویم آدمی که خیلی آدم سیاسی است، هر شعر و اثر هنری را به او نشان بدهید ممکن است تعبیرهای سیاسی بکند. یعنی چون مفاهیم ذهنی خودش اینشکلی است، همهچیز را در قالب سیاست میبیند. شاید آدمهایی را دیده باشید که زیادی سیاسیاند: مثلاً فرض کنید هر شعری که نیما گفته، دربارهٔ قورباغه هم اگر شعر گفته باشد، میگویند این قورباغه نماد مثلاً، نمیدانم، سرمایهداری است. به نوعی سعی میکنند همهچیز را در قالب همان ناخودآگاه ذهنی خودشان ببینند. بدترین چیز در نقد کردن همین است که شما به جای اینکه سعی کنید قالبهای ذهنی مؤلف را درک کنید، احساسهایی را که به خودتان دست میدهد ملاک قرار بدهید برای اینکه معنی اثر چیست. یعنی اگر من مثلاً فرض کنید آدم خیلی ملایمی باشم، اصلاً اهل خشونت نباشم و بعد فیلمهای تارانتینو را ببینم و آن لحظههای خشنش برای من خیلی خیلی دردآور باشد، فکر کنم که تارانتینو این صحنهها را گذاشته که دردآور باشد، در حالی که تارانتینو دارد حال میکند. در دنیای ذهنی خودش بارها در مصاحبههایش گفته است: نه، از هیچ صحنهای به اندازهٔ آن صحنهای که مثلاً گوش این را بُرید حال نکردم. اصلاً ناراحت که نمیشود هیچ، به نوعی خوشش هم میآید، دارد با خشونت تفریح میکند.
احساس شخصی بهجای ملاک نقد
من باید درک کنم که در فضای فیلم آن صحنه اصلاً کارکردش این نیست که یک صحنهٔ خشنِ مثلاً تهوعآور باشد و این حرفها. یعنی اینکه من هرچه در ذهنم پروجکت شد را ملاک بگیرم، احساسهایی که به خودم دست میدهد را ملاک بگیرم برای اینکه تکلیف اثر را روشن کنم، این وحشتناک میتواند مشکل ایجاد کند، و فکر میکنم علت عمدهٔ این نقدهای افتضاحی که نوشته میشود همین است که منتقد حسهای خودش را ملاک میگیرد برای اینکه فیلم را درک کند. مثلاً اگر جایی از چیزی خندهاش گرفته، فکر میکند فیلم کمدی است در حالی که اصلاً کمدی نیست؛ آن صحنه مثلاً کاملاً جدی است. من باید سعی کنم از طریق اثر آن دنیای مؤلف را درک کنم، آن دنیایی که واقعاً اثر در آن شکل گرفته. اینگونه است که به هماهنگترین درک از اثر میرسم، وگرنه یک درک یکپارچه پیدا نمیکنم؛ درک قوی پیدا نمیکنم. من یک بار این مثال را زدم که میگویند اولین باری که یک فیلم مستند از غذا خوردن چینیها را در اروپا پخش کردند، مثلاً در اوایل قرن بیستم، تماشاگرانی که فیلم را میدیدند که عدهای آدم نشستهاند و با دو چوب دارند غذا میخورند، همه به عنوان یک صحنهٔ کمیک خیلی خندهدار قاهقاه خندیدند. فکر کردند که این یک شوخی است، در حالی که آنها واقعاً داشتند غذا میخوردند. یعنی چون نمیدانستند که چینیها اینگونه غذا میخورند، فکر کردند این نوعی مسخرهبازی و ادا درآوردن است، اینکه آدم ماکارونی یا مثلاً برنج را با دو چوب بخورد. میخورند. برنج را به نوعی درست میکنند که بشود با دو چوب خورد. چیزهایی را که نشود با دو چوب خورد نمیخورند. ملاکشان اول دست میگرفتند که با دو چوب غذا میخورند. آنها سر میکشند. آن چیزهایی را که با دو چوب میشود خورد میخورند، بعد بقیه را سر میکشند. دو عمل انجام میدهند: سر میکشند یا با چوب میخورند. من میخواهم بگویم خیلی مسخره است که اگر من در یک فیلمی چنین صحنهای را ببینم و این را به عنوان صحنهٔ کمیک بگیرم و فضای آن صحنه را کمیک ببینم و نتایجی برای خودم بگیرم، من نمیتوانم بگویم من به این دلیل نسبت به این مسئله حساسیت نشان میدهم که عدهای الان حرفشان این است که اصلاً اثر هنری معنا ندارد؛ فقط پروجکشنش در ذهن هر کسی معنایی است. یعنی اینگونه نیست که من الان بگویم پالپ فیکشن فیلمی با معنای مشخصی است که داریم سعی میکنیم به آن نزدیک بشویم. اگر آدمی این فیلم را دید و به نظرش ترسناک آمد، این یک ورژنِ ترسناکِ دیدن پالپ فیکشن است؛ اگر خندهدار به نظرشان آمد، آن هم حق دارد که خندهدار ببیند. یعنی الان مثلاً اگر من بگویم اروپاییها صحنهٔ غذا خوردن چینیها را خندیدند، حق دارند که بخندند. من فکر میکنم حق ندارند بخندند. یعنی به دلیل نادانیشان است که دارند میخندند. چون نمیدانند که این سبک غذا خوردنِ چینی است و در عین حال آدمهایی کمی نادان هستند که هر چیز غیرعادیای را میخندند. و خیلی هم اینگونه میبینند: چون فکر میکنند که این با دو چوب به قصد خنداندنشان ساخته شده، دارند میخندند.
سعه صدر در دیدن فرهنگ دیگری
اگر همانجا به آنها توضیح بدهید که نه، این واقعاً نحوهٔ غذا خوردن چینیهاست، دستکم یک اقلیتی ممکن است دیگر نخندند. بنابراین دربارهٔ اصلِ این ایده که هر کس هر چه فهمید درست است: مثلاً اگر ببینید، اختلافنظر وجود دارد دربارهٔ اینکه آن توبهٔ جولز در پایان پالپ فیکشن هم جزو چیزهای خندهدار فیلم هست یا نه. این یکی را من فکر نمیکنم مجاز باشیم بگوییم که جزو جاهای خندهدار فیلم است. یعنی اگر یک نفر چنین حرفی بزند با فیلم ارتباط برقرار نکرده؛ در ذهنیات خودش اسیر شده. یعنی نتوانسته آن احساسات خودش را، احساسات شخصی خودش را، کنار بگذارد و به اصطلاح سعهٔ صدر داشته باشد و بتواند آن چیزی را که دنیای فیلم را در واقع لمس کند. مثل بعضی از آدمها که اصلاً قدرت اینکه یک آدم دیگر را درک کنند را ندارند، اینکه از یک زاویهٔ دیگر به دنیا نگاه کنند. زاویهٔ دید تارانتینو طوری است که آن خندهها در کنار این توبه، در این قسمت پایانِ جدی، میتواند وجود داشته باشد. بعضیها ممکن است چنین دنیایی را اصلاً نتوانند تحمل کنند. نگاه تارانتینو میتواند طوری باشد که مثلاً صحنههای کشتار آنقدر هم که به نظر مردم زننده میرسد، زننده نباشد. باید با این حس بتوانید همراه بشوید تا اثر را درک کنید. به هر حال فهم یک اثر هنری مثل فهمیدن حرف یک آدم است، مثل فهمیدن مثلاً فرض کنید دیدگاه فلسفی یک فیلسوف؛ یعنی همراه شدن، نگاه کردن، رسیدن به جایی که واقعاً بتوانید از آن دیدگاه دنیا را ببینید، چشمانداز آن آدم را نسبت به وقایع پیدا کنید تا بفهمید که او وقایع را چگونه میبیند و با چه حسی نگاه میکند. فکر کنم فهمیدن یعنی این. حالا من اگر این را بفهمم، میتوانم حتی توضیح بدهم که چرا عموم مردم این فیلم را اینگونه نمیبینند. این هم جزو توضیحاتی است که یک منتقد میتواند پیدا کند: چرا این فیلم پرفروش شد؟ مثل اینکه من بگویم این واقعیت روانی که در درونم و علیالخصوص اینگونه پروجکت شد، حالا چرا اینگونه در روان آدمهایی که دارند نگاه میکنند پروجکت میشود. تارانتینو آدم خیلی عجیب و غریبی است نسبت به عموم مردم، خیلی با بقیهٔ مردم فرق دارد، به دلیل مثلاً موضعش و حال کردنش با خشونت. و طبعاً من میتوانم نه تنها احساس تارانتینو را نسبت به اثر خودش درک کنم، بلکه سعی کنم درک کنم که مردم احساسشان نسبت به این اثر چیست. یک نکته میخواهم دربارهٔ این کارهای تارانتینو بگویم و بعد آن کار کمی غیرعادی را که به نظرم رسیده برای ختم ماجرا هم انجام بدهم و از دست این فیلم پالپ فیکشن خلاص شوم. اول میخواهم این نکته را دقیقاً یادآوری کنم که من سعی کردم اینگونه استدلال کنم که رزروار داگز محتوای اصلیاش آن مواجههٔ مستر وایت و مستر اورنج است، و به نوعی نمایشی است برای اینکه شما پیروزی، مثلاً به قول آن دوستمان، عشق بر انجام وظیفه را حس کنید. مستر اورنج دارد به وظیفهٔ خودش عمل میکند و به نوعی پشیمان میشود از اینکه آدمی مثل مستر وایت را فریب داده و باعث شده که به نوعی باعث مرگش بشود. مثل اینکه آن لحظهٔ آخر دارد به گناه خودش اعتراف میکند. چنین حسی به هر حال در فیلم هست.
جولز، وینسنت و بوچ
و دربارهٔ پالپ فیکشن، مسئلهٔ مواجهه با مرگ و تحول انسان، تغییر فضای ذهنی آدمها وقتی با مرگ مواجه میشوند، به نوعی محتوای اصلی فیلم است؛ و مخصوصاً اصل فیلم در واقع شخصیت اصلی جولز است که کاملاً متحول میشود، و وینسنت که متحول نمیشود میمیرد، و بوچ که به ارزشهای مثلاً فرهنگی آمریکایی خودش برمیگردد و دستبهکار میشود. سعی کردم بگویم که چنین محتوایی به پالپ فیکشن نسبت داده میشود. حالا سؤال من این است: فکر میکنید چند درصد تماشاگران فیلمهای تارانتینو این محتوا را گرفتهاند؟ و مخصوصاً سؤالم این است که چند درصد از آنهایی که گرفتهاند به دلیل همین محتوا از فیلمهای تارانتینو خوششان آمده. یک عالمه طرفدار دارد. حالا چقدر واقعاً آدمها وقتی رزروار داگز را میبینند تحت تأثیر آن صحنهٔ پایانی قرار میگیرند و احساسی به آنها دست میدهد، یک احساس عمیق دربارهٔ اینکه مثلاً مستر اورنج کار بدی کرد، نمیدانم، مستر وایت آدم خوبی بود، چه میدانم. یک جواب این است که اصلاً تارانتینو نمیخواسته چنین تأثیری بگذارد؛ که فکر کنم خیلی از منتقدها دقیقاً به دلیل اینکه چنین تأثیری در آنها به وجود نیامده، موضعشان این است که تارانتینو دارد یک دنیای بیاخلاق و بیمعنا را پروجکت میکند. من میگویم اینگونه نیست. من میگویم که تارانتینو کاملاً دارد به نوعی یک نمایش اخلاقی درست میکند. فکر کنم خودش هم تأکید دارد که فیلم نوآر نیست، فیلم جنبههای اخلاقی دارد. هاروی کایتل یک مصاحبهای دارد که عیناً با تأکید این را میگوید که مستر وایت شخصیت مثبت فیلم است؛ نمیدانم، مستر اورنج مثلاً آخرش پشیمان میشود. یک چنین چیزی، من یادم است که کایتل یک جایی گفته. هاروی کایتل هنرپیشهٔ نقش مستر وایت در فیلم رزروار داگز است. ببینید دو توجیه وجود دارد. یکی اینکه واقعاً اصلاً تارانتینو نمیخواهد چنین تأثیرگذاریای داشته باشد. توجیه دیگر اینکه میخواهد داشته باشد؛ فیلمها تأثیرگذاری را ندارند.
اثر اخلاقی رزروار داگز و پالپ فیکشن
من این دومی را میپسندم. به نظر من نه پالپ فیکشن آن اثری را که تارانتینو میخواهد بگذارد میگذارد و نه مستر وایت، نه رزروار داگز. هیچکدامشان چنین آثار اخلاقی روی مخاطبین خودشان نمیگذارند.
خودشان نمیگذارند. دقت کن. من با این چیزی که شما میگویید، راحت نشان دادن کشتن، مشکل دارم. یعنی مثلاً فرض کنید فیلمهای راکی، آن تیپ فیلمها که در آن ممکن است راکی هزار نفر را بکشد؛ فیلمهایی بود که آن فیلمها را مسخره میکرد، به اسم هات شات، اگر اشتباه نکنم. نمیدانم، یک سری فیلم؛ یکی ساختند، خیلی کمدی ساختند، خیلی موفق بود، بعد شمارهٔ دو، سه و اینهایش هم آمد. من یادم نیست؛ فکر کنم در شمارهٔ ۱ آن یک صحنهٔ خیلی بامزه داشت که ادای رمبو را درآورده بود. بعد اینطور بود که صحنهای بود که شروع میکرد به تیراندازی کردن با این مسلسلهای معمولاً سنگین و اینها، یک دفعه مثلاً یک جمعیت بزرگی از آدمهای بد را هدف میگیرد، مثلاً سیلوستر استالونه در فیلمهای خودش. از آن لحظهای که شروع به تیراندازی کرد، یک کانتر گذاشته بود که تعداد آدمهایی را که دارد میکشد میشمرد، و به یک جایی که رسید نوشت ورد ریکورد. مثلاً اینجا دیگر حد هشتصد تا، مثلاً شخصیت سینمایی هفتصد و پنجاه نفر، مثلاً آخرش بود؛ بعد رکورد رد شد و مثلاً این خیلی صحنهٔ هیجانانگیزی بود. واقعاً در فیلمهایی که خیلی آدم کشته میشود، این حس را، من میخواهم بگویم اصلاً این فیلم خیلی مسائل راحت کشتن و اینها در آن نیست. سؤال این است که، من میخواهم بگویم واقعاً اینطور است، یعنی تارانتینو نمیخواهد با رزروار داگز چیزی بگوید.
آیا تارانتینو میخواهد چیزی بگوید
چرا، میخواهد بگوید، ولی نمیخواهد. آره، این دو تا تئوری را میتوانید ببینید. من قبول دارم که تأثیر فیلمهای تارانتینو را اکثر آدمها همین حالت ریلکس و بیمعنی است. آیا تارانتینو میخواهد این حالت را ایجاد کند یا میخواهد چیزهایی بگوید و به دلایلی موفق نمیشود؟ واقعاً به نظر من، سعی کردم بگویم که بابا این رزروار داگز مثلاً به نوعی دارد یک حرف اخلاقی میزند. پایانش اینگونه نشان میدهد؛ پایان پالپ فیکشن به شدت این حالت را دارد که جولز مثلاً به نوعی دارد به سمت رستگاری میرود، وینسنت به سمت مرگ میرود، این معجزه را مثلاً فهمید، و الی آخر. اینها شوخی نیست در پالپ فیکشن، اینها قرار است جدی باشد، ولی اثر را نمیگذارد. چرا اثر را نمیگذارد؟ به خاطر آن حجم شوخی و طنز و مطایبهای که در فیلم وجود دارد. نکتهای که میخواهم بگویم این است: شخصیت واقعی تارانتینو، وینسنت، آدمی اهل مثلاً هنر پاپولار است؛ عشقش این است که فیلم نگاه کند، دربارهٔ فیلمها حرف بزند، دربارهٔ هنرپیشهها حرف بزند، دربارهٔ موسیقی پاپ اظهار نظر کند، دربارهٔ الویس؛ همینطور چیزهایی که میبینید پر از مثلاً، فرض کنید، ارجاعات خاصی که در تمام فیلمهای اول، دو فیلم اول، هست. عشق به زندگیاش این است، شخصیت اصلیاش. یک چیز خیلی کوچکی، در پس ذهن تارانتینو هم یک سری قواعد اخلاقی شاید وجود دارد. این فیلمها اثر خودشان را نمیگذارند، چون واقعیتش این است که در آن فضای یک مقدار فانتزیخانهٔ زندگی تارانتینو و مثلاً شخصیتی مثل وینسنت، این دفعههای جدی آن مقداری که باید جدی باشند جدی نیستند.
شخصیت واقعی تارانتینو و هنر پاپ
یعنی مثل این است که مثلاً فرض کنید یک بچه بیاید در حالی که هزار جور مثلاً شیطنت و بازیگوشی دارد میکند، یک لحظه ساکت بشود و یک جملهٔ خیلی اخلاقی به شما بگوید و بعد بازیگوشیهای خودش را ادامه بدهد. شما شک میکنید که او ایستاد و آن جمله را مسخره کرد. و اینکه زندگی تارانتینو واقعاً اینگونه زندگی اخلاقی نیست. نود و دو درصد زندگی تارانتینو همان بازیگوشیها و سرگرمی با هنر مثلاً پاپولار است. حالا یک قواعد اخلاقی جدی هم دارد. برای خود تارانتینو جدی است. ممکن است از نظر تارانتینو آن موعظهٔ اخلاقی در کنار آنهمه حجم مثلاً شوخیها و بازیگوشیها اصلاً کنار همدیگر بنشیند و با همدیگر سازگار باشد. ولی برای مردم اینگونه نیست. شما وقتی فضای پر از شوخی و خنده درست میکنید، پر از بازیگوشی، حتی گوش مردم را با بازیگوشی میبرید، اینگونه نیست که بعداً فکر کنید که ۵ دقیقه بعد مردم آمادهاند که یک نکتهٔ اخلاقی خیلی عمیق را مثلاً به آن فکر کنند. بنابراین فیلمها به یک معنایی فیلمهای موفقی نیستند، برای اینکه به آن چیزی که تارانتینو میخواهد بگوید، آن اثر را ایجاد نمیکنند. اگر شما موفقیت کارگردان را، وقتی دارد یک فیلم میسازد، موفقیت یک هنرمند را، در این بدانید، اگر، ممکن است شما بگویید اینگونه نیست. ولی اگر موفقیت یک آدم را در این بدانید که آن چیزی را که میخواهد بگوید، آن حسی را که میخواهد منتقل کند، به بهترین وجه ممکن منتقل کند، آنوقت فیلمهای تارانتینو فیلمهای موفقی نیستند. مردم، دوستداران تارانتینو، فیلمهای تارانتینو را دوست دارند برای همان بازیگوشیهایش.
سینما بهمثابه فضای غیرواقعی
نسبت به خیلی چیزهای دیگر، برای همان ریلکس بودنش، برای خوشبودنش. تارانتینو ممکن است تعجب کند که آدمهایی با دیدن فیلم Natural Born Killers رفتند آدم کشتند. تارانتینو آدمی است که فیلم دیدن و سینما برایش غیرواقعی است، در فضای ذهنش. میگوید من خوشبودن در سینما را خیلی دوست دارم ولی در زندگی واقعی نه. اکثریت مردم وقتی میروند سینما، این مقدار مرز بین واقعیت و سینما قائل نیستند؛ یعنی فیلم را طوری نگاه میکنند که انگار دارند واقعیت را میبینند. یک آدم خیلی حرفهای که ۱۰ هزار فیلم در عمر خودش دیده، و فکر کنم تارانتینو احتمالاً یکی از رکورددارهای مثلاً این است. این اصلاً کارمند یک ویدیوکلوب شده که بتواند صبح تا شب هرچه دلش خواست فیلم ببیند. یکی از کارهایی که منتقدها و مردم میکنند این است که هر مدتی یک بار، شاید تا چند سال بعد از دو فیلم اولش، کسی کشف میکرد که فلان صحنه از فلان فیلم آمده. من یک جایی خواندهام که گفته بود این کتوشلوار این آدمها، کتوشلوار سیاه، پیراهن سفید با کراوات سیاه باریک، از چه فیلمی آمده، خدا میداند. آره، از فلان فیلم، از پوستر فلان فیلم آمده؛ شخصیتهایی که در آن فیلم دیدهاند که چنین چیزی میپوشیدند؛ دقیقاً عین همین کتوشلوار را داشتند؛ و کاملاً هم ممکن است همینطور باشد. من الان یادم نیست فیلمی که اسم برده بود چه بود؛ معروف نبود اصلاً. حالا به هر حال این یک چیز دیگر است؛ این یک فعالیت تارانتینو است که انگار هر قسمتی از داستان، هر صحنهای، از جایی در ذهنش مانده. خودش هم میگوید آره، من این فیلمها را کنار همدیگر میگذارم، مثلاً جایی را که خوشم آمده. این خودش یک هنری است که شما از صدها فیلمی که مثلاً دیدهاید و لحظههای جذابی داشته، المانهای جذابی داشته، اینها را بتوانید با همدیگر ترکیب کنید و در واقع فیلمی با المانهای خیلی جذاب بسازید که همهٔ اینها کنار همدیگر قرار گرفته باشد.
کلاژ المانهای سینمایی
من به هر حال تصورم این است که فیلمهای تارانتینو فیلمهای خیلی موفقی نیستند، از آن جهت که آن چیزی که تارانتینو میخواهد بیان کند، نه منتقدین حتی به آن رسیدهاند. اکثریت منتقدین جور دیگری فیلمها را نگاه کردهاند، به عنوان فیلمهای بیاخلاق، فیلم نوآر. این همان عدم موفقیت است: کارگردانی که خیلی از منتقدین توافق میکنند که فیلمش نئونوآر است، بعد خودش بیاید بگوید نئونوآر نیست؛ من نمیخواهم نئونوآر بسازم؛ من نئونوآر نساختهام. به هر حال چیزی ساختهای که در ذهن مردم نئونوآر پروجکت شده. مثل اینکه من حرفی بزنم و همه چیزی بفهمند، بعد من بگویم همهٔ شما دارید اشتباه میکنید، منظور من یک چیز دیگر بود. یک چیز بدی گفتهای که مردم اینطور فهمیدند. اگر تمام حضار از مثلاً صحبتهای من چیزی فهمیدند، من باید این را به خودم بگویم: اینکه بعد از این عبارتی که به کار بردم، واژهای را به کار بردم که ذهنشان اصلاً به سمت دیگری رفته. وقتی شروع کردم دربارهٔ Pulp Fiction صحبت کردن، گفتم که هدفم این است که این را در واقع به عنوان یک نمونه فیلم پستمدرن دربارهٔ آن صحبت کنم و بعد برویم سراغ نوعی نقد زبانکاوانه، نگاه کردن به سینمای پستمدرن و کل پستمدرنیسم. کاری که میخواهم شروع کنم، بعد از اینکه تکلیف Pulp Fiction را روشن کردم، یعنی کارم با آن تمام شد، این است که برویم سراغ مؤلفههای سینمای پستمدرن، چیزی که میگویند سینمای پستمدرن؛ دربارهٔ مؤلفههای پستمدرن صحبت کنم، و اینکه Pulp Fiction هم نوعی راهنما باشد، Tarantino راهنمای ما باشد دربارهٔ فضای پستمدرنیسم؛ و یکی از معروفترین آثار سینمای پستمدرن معمولاً به طور کلاسیک Pulp Fiction است.
پالپ فیکشن و سینمای پستمدرن
همه به نوعی توافق دارند؛ اختلافنظر خیلی زیاد است که چه چیزهایی پستمدرناند و چه چیزهایی نیستند. چه مؤلفههایی مؤلفهٔ سینمای پستمدرن باید باشد و چه چیزهایی نیست، ولی یک تعداد فیلم وجود دارند که همه توافق دارند که اینها پستمدرناند. اختلاف در این است که اولین فیلم پستمدرن سینما را کدام بگیریم؟ مثلاً چه سالی ساخته شده؟ دههٔ بیست یا دههٔ هفتاد مثلاً؟ یا مثلاً یک تاکسی پستمدرن است، اینها پستمدرن نیست. ولی فکر کنم دربارهٔ Pulp Fiction توافق هست. بنابراین Tarantino اصولاً به عنوان یک ستارهٔ سینمای پستمدرن به نوعی میتواند ما را شاید راهنمایی کند، هرچند من خیلی موافق نیستم با این چیزهایی که میگویند، چون این پستمدرن بودن آثار Tarantino با همان نقد اونفرمی در واقع درمیآید که آره، مثلاً Tarantino در واقع میخواهد یک جهان بدون اخلاق را مثلاً نمایش بدهد. حالا به هر حال من چیزی دربارهٔ این فیلمها گفتم که در کنارش شما آن نقد را هم میفهمید. حالا میتوانید، یعنی میدانید که این فیلم چگونه در ذهن مثلاً منتقدین و مردم پروجکت شده، و بنابراین میشود فهمید که به چه چیزی میگویند پستمدرن، و مهم نیست که آن چیزی که میگویند واقعاً آن مؤلفههایی را که میگویند داشته باشد. مشکلی که برای من پیش آمده این است، مشکلی که معمولاً پیش میآید وقتی دربارهٔ یک کار هنری شروع میکنم صحبت کردن: به نوعی تمام نمیشود. مثلاً طول میکشد تا یک جلسه بگویم در خودآگاهش چه گذشته؛ یک جلسه هم، جلسهٔ قبل، کلیاتی که مربوط به اینکه شخصیتها چه چیزی را نمایش میدهند و بزرگترین حوادثی که در فیلم اتفاق میافتد معنایش چیست، چیزهایی گفتم؛ و یک عالمه جزئیات جالب ممکن است مانده باشد که دربارهٔ آنها حرف نزدهام.
مرور تحلیلهای جلسه قبل
اگر بخواهم دربارهٔ این جزئیات صحبت کنم، یعنی دستکم یک چند جلسهٔ دیگر باید دربارهٔ Pulp Fiction صحبت کنم. من میخواهم ظرف یک مدت کوتاه کاری بکنم، آن هم این است که خیلی سریع، مثلاً الان داشتم میآمدم این به ذهنم رسید که فیلم Pulp Fiction را با سرعت زیاد، سکانس به سکانس، بله، صحنه به صحنه، نه اینگونه؛ من کمی سؤال مطرح کنم به جای اینکه جواب بدهم. برای اینکه جواب دادنش چند جلسه طول میکشد. گفتن اینکه چه چیزهای جالبی اینجا وجود دارد که میشود به آن فکر کرد، و با مثلاً نقد، یعنی زمینهاش به نوعی به نظر من فراهم است که دربارهٔ آن فکر کنید، این را میشود در نیمساعت، مثلاً سهربع، اینها انجام داد. من یک مشکلی که برایم پیش آمد، دو مشکل اساسی برایم پیش آمد. یکی اینکه یادم افتاد که قولی داده بودم که این دو فیلم را، کارشان را، به همدیگر بگویم، در حالی که این کار را نکردم. یک عالمه المان مشترک بین این دو فیلم وجود دارد که دربارهٔ آن بحث نکردم؛ و آن فیلم اولیهای که میگویند سوخته، آن ۳۰ دقیقهای که از آن مانده. مشکل دوم این است که به طور تصادفی من چند روز قبل این کتاب را در بازار دیدم که دو سال چاپ شده ولی من ندیده بودم، با عنوان سینمای کوئنتین تارانتینو، و این مثلاً یک کتاب سیصد صفحهای است، حداقل چهل مقاله دارد دربارهٔ کارهای تارانتینو.
کتاب و مقالات درباره تارانتینو
و مشکل این است که بد نبود این را میخواندم، شاید یک نکاتی. مثلاً مقالهای در آن خواندم که خیلی هم کنجکاو بودم؛ اینکه فیلم Reservoir Dogs بعد از یک مدتی، این خیلی جالب است. فیلم Reservoir Dogs ساخته شد، من فکر میکنم یک سال طول کشید که خلاصه یک نفر اعلام کرد که این بازسازی یک فیلم هنگکنگی است به اسم شهر در آتش یا یک چیزی شبیه آن. این حجم فیلم دیدنِ تارانتینو در حدی است که در جامعهٔ منتقدین و مثلاً سینماگران آن فیلم هنگکنگی را کسی ندیده. یک فیلم مهجور هنگکنگی است، نه چندان معتبر، که احتمالاً نه کسی اسمش را شنیده، نه کارگردانش را میشناسد. و این تبدیل به یک چیزی شد؛ در حدی میگویند شباهت زیاد است که بازسازی حساب میشود، و بنابراین آبروریزی است برای تارانتینو که این مقدار اقتباس کرده و نگفته، جایی اشاره نکرده به آن فیلم. مثل سرقت ادبی حساب میشود. بعد عکسالعملهای تارانتینو هم خیلی جالب بوده. مثلاً گفته که من اصلاً کارم دزدی است؛ چه میگویید شما؟ من همهچیز را میدزدم. این هم بله، من این فیلم را دیدهام، پوسترش هم در اتاقم نصب است و خیلی هم از آن خوشم میآید، اصلاً از آن دزدی کردهام. البته دقیقاً حرفش را یادم نیست، ولی همینجا در این مقاله هست. من این را خیلی وقت بود شنیده بودم که چنین تهمتی به تارانتینو زدهاند، ولی آن فیلم هنگکنگی را ندیده بودم. معمولاً هم اینگونه تهمتها معتبر نیست. یعنی همینطور میگویند این فیلم را، شما میدانید، آن فیلم را میبینید مثلاً یا کتابی را میخوانید، درست است که تمهایی از آن کتاب اینجا آمده، ولی خیلی کار شده روی آن. خیلی با اطمینان این حرفها را نمیگویم. دربارهٔ خانهٔ دوست کجاست یک ادعایی مطرح شد، که کیارستمی چنین ادعایی دربارهٔ آن مطرح شد، که این اقتباس از یک داستان کوتاه است که یک خانمی نوشته. حالا اینکه خود آن خانم مطرح کرد یا منتقدین فهمیدند و بعد از چند سال گفتند، بعد شما مثلاً آن داستان کوتاه را میخوانید، کلش این است که یک دفتر مشق یک بچهای در کیف همکلاسیاش جا مانده و او میخواهد این را به او برساند. این که نشد؛ تمام خانهٔ دوست کجاست اجرای این چیز است. مثلاً اینکه یک نفر بگوید این را از جایی اقتباس کرده؛ ممکن است من مثلاً فرض کنید یک داستان دیگر هم پیدا کنم که آنجا هم دفترچهٔ یک نفر در کیف یکی جا مانده و طبعاً میخواهند این را به او برسانند. اینکه آن جزئیات و نحوهٔ اجراست که آنجا ارزش ایجاد کرده؛ وگرنه من الان بیایم یک فیلم بسازم که دفترچهٔ یک نفر در کیف یکی بماند، فکر کنم فیلم خوبی درمیآید مثلاً؛ جایزهٔ جشنوارهٔ لوکارنو میگیرد. اصلاً کار کیارستمی، نمیدانم چگونه بگویم، گاهی این ادعاها اینگونه مسخره است. یعنی اینقدر تم کلی را میگویند؛ مثل اینکه من بگویم یک نفر یک فیلم مثلاً رومنس درست کرده، یک داستان عاشقانه ساخته، بعد بگویم این آره، این از مثلاً لیلی و مجنون اقتباس کرده. ببینید اینجا لیلی و مجنون هم عاشق همدیگرند، ببینید مثلاً چقدر شبیه است، ببینید چقدر آن دوست، همانقدر که او این را دوست دارد، اینجا هم میبینید چقدر است. بابا، عشق یک تم خیلی کلی است.
خانه دوست کجاست و فضاسازی
تمام خانهٔ دوست کجاست فضاسازی آن فیلم است، آن روستا، بازی گرفتن از آن بچهها، و آن اجرای خیلی خوبی است که کیارستمی انجام داده. حالا کیارستمی قبول دارد که آن داستان را خوانده و ایدهٔ اولیه هم شاید از آنجا شروع شده باشد. این را سرقت ادبی نمیگویم. نه، این داستان را بخوانم، جرقهای در ذهنم بزند، کاری با آن انجام بدهم. من دیشب این چیزها را خواندم. مقالهای که اینجا هست رزروار داگز را با آن فیلم هنگکنگی مقایسه میکند. خیلی بیشتر از یک شباهت جزئی است. یعنی من نمیخواهم بگویم رزروار داگز کاملاً یک فیلم تارانتینویی است، ولی میزان در واقع شباهتهای داستانی بیشتر از آن چیزی است که بشود مثلاً پنهانش کرد. یک مقاله اینجا هست به اسم سگهای شرقی، که پنج صفحه است و این دو فیلم را با همدیگر مقایسه کرده. من فکر میکنم بد نیست، اگر کتاب را توانستید به دست بیاورید، این مقاله را بخوانید برای اینکه ببینید چقدر شباهت وجود دارد. در عین حال با اطمینان میشود گفت که فضای آن فیلم، چون من از همین چیزی که اینجا خواندم میفهمم، در فضای فرهنگی چینی یک فیلم اخلاقی است و اصلاً آن ویژگیهای فیلم تارانتینو را ندارد. شما میدانید Reservoir Dogs یک تم کلیای دارد که شخصیتها و ماجراها و حتی، همانطور که اینجا توصیف کرده، بعضی از صحنهها عیناً کپی شده است. اینجا توصیفش این است که صحنهٔ تیراندازی هاروی کایتل با دو تا هفتتیر در دستش به ماشین پلیس عیناً در آن فیلم هست. حتی حرفش این است که نماها عیناً کپی شده است. یا مثلاً ماجرایی که شخصیت اصلی تیر میخورد، یک پلیسی است که در باند تبهکاران نفوذ کرده، تیر میخورد و آن آدم این را به محل ملاقات میآورد، و نهایتاً مثلاً فرض کنید حتی آن صحنهٔ آخر که اینها همدیگر را نشانه میگیرند در آن فیلم هست؛ نوعی تم کلیِ ماجرای سرقت و اتفاقهایی که بعدش میافتد، به هر حال در آن فیلم بوده.
شهر در آتش و شباهتها
فکر میکنم به طور طبیعی تارانتینو باید این را میگفت، که مثلاً در تیتراژش نگاهی به آن فیلم حداقل داشته. وقتی هیچ اسمی نبرده، به نوعی از نظر اخلاقی مشکل دارد؛ که تارانتینو چون اخلاقی نیست، مثلاً لابد اینگونه میشود توجیه کرد. چون آدم پستمدرنی است با همین تعریفی که منتقدها میگویند، این کار غیراخلاقی را انجام میدهد. حالا من میخواستم بگویم که این کتاب را معرفی کنم؛ کتابی است اینشکلی، پر از مقاله دربارهٔ فیلمهای تارانتینو؛ از فیلم اول تا Kill Bill اینجا هست. دربارهٔ Kill Bill تعداد مقالات خیلی کم است، یکی دو تا بیشتر نیست. در واقع حجم اصلی کتاب دربارهٔ Pulp Fiction و Jackie Brown است. در عین حال آنهایی که فیلمنامههایشان هم مال تارانتینو است اینجا منعکس شده؛ یعنی هم True Romance را دارد، هم آن فیلم Natural Born Killers. دربارهٔ این سه فیلم هم مختصر چیزهایی گفته، که کمتر از فیلمهایی است که خودش ساخته. و این نکتهای که گفتم دربارهٔ این صحنهٔ اول فیلم و این دو شخصیتی که اینجا در فیلم ظاهر میشوند. سعی کنم سوابق اینها را بگویم. بگذارید من خیلی مختصر بگویم؛ سعی کردم جلسهٔ قبل بگویم از Natural Born Killers، True Romance، Reservoir Dogs و Pulp Fiction. تارانتینو در واقع خودش از موضع یک آدم شورشی و یاغی شروع میکند، اول از یاغیهای جوانی که همه نظم و اخلاق و همهچیز را دارند به هم میریزند. همینجور که دارد در فضای در واقع شغلی و در جامعه جا میافتد، کمکم موضعش عوض میشود به سمت گانگسترهای بزرگتر؛ و نهایتاً در Pulp Fiction حتی این گانگسترها دارند به نوعی توطئه میکنند و آنهایی که نمیکنند میمیرند. بنابراین شما به نوعی باید انتظار داشته باشید که از این به بعد دنیای فیلمهای تارانتینو دیگر دنیای گانگستری نباشد؛ که اتفاقاً مثلاً فیلم بعدی Jackie Brown را ببینید. Jackie Brown فیلمی است که گانگستر فیلم، که دقیقاً Samuel L. Jackson نقشش را بازی میکند، آدم منفی فیلم است؛ و دیگر دنیای گانگسترها، هرچند دنیای پلیسها هنوز دنیای خوبی نیست، ولی دنیای گانگسترها هم دنیای خیلی بدی است. یعنی دو تا گانگستر فیلم آدمهای صددرصد منفیاند در فیلم. و صددرصد که میگویم، Robert De Niro شاید کمی جذابیتهایی دارد، ولی Samuel L. Jackson یک شخصیت وحشی است، واقعاً با رفتارهای وحشیانه، که به راحتی آدم میکشد و شما از کاری که میکند بدتان میآید. مثل کشتنِ Samuel L. Jackson در Pulp Fiction اینگونه نیست؛ دیگر نه طنزی در آن هست. چون Vincent در Pulp Fiction مرد، شما باید انتظار داشته باشید Jackie Brown دیگر آن سرزندگی و ارجاعات پاپ و اینها را نداشته باشد، که ندارد.
ریتم و فضای فیلمهای تارانتینو
یعنی شما معادل برای شخصیت Vincent آنجا ندارید. آدمها خیلی شوخ نیستند، آدمها خیلی اهل بذلهگویی نیستند. فیلم خیلی ریتم آرامتری دارد و ایشان به هر حال: همهٔ فیلمهای Tarantino را واقعاً ندیدم. Kill Bill که به نوعی ادامهٔ شخصیت بوچ است، یعنی شخصیت به اصطلاح حماسی که حالا تلفیق بین آمریکا و ژاپن و اینهاست، و دیگر اوجش این فیلم آخریاش است که رسماً قهرمانهای فیلم، قهرمانهای آمریکایی جنگ جهانی دوم هستند. ببینید یک آدم وقتی که در جامعه پذیرفته شده نیست، حالا کودکش یا بخش یاغیاش، وجودش فعال است. Tarantino همینطور که به شهرت میرسد و کمکم پذیرفته میشود، با جامعه خودش را در واقع همرنگ میکند. یعنی بخش والدش به نوعی در واقع خودش را دارد تحمیل میکند. رسیدن به یک شخصیتی مثل بوچ و یا ساختن یک فیلمی مثل Jackie Brown به نوعی نتیجهٔ همین چیز است، نتیجهٔ نزدیک شدن به این حس در واقع. من فکر کنم کلیات چیزی گفتم. سعی کردم بر اساس این شخصیت اصلی توضیح بدهم و به نوعی توجیه کنم که مثلاً این دو شخصیت در این فیلم چهاند. پایان کار این شخصیتهای یاغی در این فیلم، یعنی این موضوع در وجود Tarantino، انگار از اینجا به بعد را دیگر نمیبینید. این زوج عاشق، این گانگستر، فیلمهای Natural Born Killers، True Romance و فلان. یعنی از چهار فیلم اول، در سهتای آنها این ترکیب را میبینید؛ ترکیب دو جذاب. ولی چیزهایی که من میخواهم بگویم این است، دربارهٔ این قسمت اگر میخواهید فکر کنید. نکتهٔ اساسی به نظر من این است: اینها دربارهٔ چه چیزی دارند صحبت میکنند؟ از اولین جملهٔ فیلم این است که پسر میگوید من میخواهم کوئیت کنم.
کوئیت کردن و احساس خطر
چرا کوئیت دارند میکنند؟ چون کارشان خطرناک است. ببینید، آدمی که از نظر شغلی هیچی ندارد، ممکن است در جامعه جا نیفتاده باشد، یک آدم پذیرفتهشده نیست، در حاشیه دارد زندگی میکند، حس خطری ندارد؛ چیزی به دست نیاورده که از دست بدهد. ولی اگر همین آدم را بگذارید مثلاً رئیس یک مؤسسه بشود، کمکم کتوشلوار منظمی میپوشد، سعی میکند آدابی را، آداب اجتماعی را، رعایت کند؛ و برای آدمی که به جایی رسیده، حالا آن کودک و رفتارهای کودکانه، آن یاغیگریها، نپذیرفتن نظم، نپذیرفتن والد، واقعاً برایش خطرناک است. یعنی این حس خطری که اینجا دارد از آن صحبت میشود، ویژگی Natural Born Killers و True Romance این است که اینها آدمهاییاند که اصلاً احساس خطر نمیکنند. خیلی به نوعی آدمهای نترسی هستند در هر موقعیتی که خودشان را قرار میدهند. کل این دیالوگ، دیالوگ دربارهٔ خطرناک بودن کار است و یک تصمیم ناگهانی که الان اینجا مینشینند این کار را میکنند؛ از آن میبینید که این از همهچیز خطرناکتر بود. مثل اینکه به نوعی شما دارید با این قبول دارید که این بخش، این دو شخصیت با Vincent یک رابطهای دارند. یعنی تحلیلی که من دارم میگویم، اینها در واقع آن جنبههای کودکانه و ضدوالد درون Tarantino را دارند نمایش میدهند. Vincent هم به نوعی اینگونه است، ولی کمی آدم جاافتادهتری است. مثل اینکه ادامهٔ حضور این دو موجود است در زندگی Tarantino، که همین الان هم در زمان مثلاً الهام Pulp Fiction هنوز این شخصیت وجود دارد ولی بزرگ شده.
رابطه و یاغیگری در دیالوگ
حداقل موارد گانگستری و مثلاً خیلی کلان را رعایت میکند. با رئیسش رابطهٔ خوبی دارد و اینها. ولی سؤال، سؤال من دربارهٔ این قسمت که احتیاج به توضیح دارد این است که چرا این رابطه اینگونه است؟ چرا دختر یاغیتر است؟ نمیخواهم بگویم پسر میگوید من میخواهم کوئیت کنم؛ دختر است که به او میگوید که تو باز شروع کردی از این حرفها. کسی که، بین این دو جزء، این زوج، آن که اصلاً حس خطر هنوز ندارد و دوست دارد این کارها را انجام بدهد، دختر است. نکتهای که جا دارد دربارهٔ آن حرف بزنیم این است، و اینکه برویم در آثار قبلی و بعدی نگاه کنیم ببینیم این رابطه درست درمیآید یا نه. یک زوج محسن در جکی براون مثلاً هست. من فکر میکنم این قسمت اول، نکتهٔ اصلی که در ذهنم بود که اگر قرار بود حرف بزنم دربارهٔ آن صحبت میکردم، این بود؛ و مقایسه کردن این زوج با زوجهای True Romance و Natural Born Killers از نظر نوع رابطهای که دارند؛ هرچند این صحنهها کوتاه است ولی به هر حال اینها در واقع ادامهٔ آن شخصیتها هستند. فیلم با وراجیهای Vincent و Jules در ماشین ادامه پیدا میکند تا جایی که میروند پشت آن در میایستند و آن سکانس کشتار پیش میآید. چیزی که اینجا مهم است: من دربارهٔ اینکه چه لینکی هست بین اینکه چرا Vincent از هلند آمده و Jules ساکن آمریکاست، دفعهٔ قبل اشاره کردم. Jules، Vincent اصولاً با اروپا، با مواد مخدر، با هلند به عنوان مرکز مواد مخدر در اروپا، یک ارتباطی دارد.
اطلاعات درباره میا و حساسیت مارسلوس
فکر میکنم نکتهٔ جالب این قسمت از مکالماتی که اینها دارند از نظر دراماتیک واضح است. نه چیز خاصی؛ از نظر دراماتیک یک کاربرد این صحنه این است که شما اطلاعات دربارهٔ Mia بگیرید و بفهمید که حساسیت Marsellus دربارهٔ Mia در چه حد است. که بعداً آن صحنه در خانهٔ Mia هیجانانگیز بشود. اصلاً آن سکانس کلاً هیجانانگیز بشود برای اینکه ما میدانیم که طرف اگر دستش به پای Mia بخورد احتمالاً، مثلاً، این حداقلش این است که ساختمان پرتش میکنند بیرون. حالا شما مثلاً به نوعی التهاب برایتان به وجود میآید که چه چیزی وجود دارد، چه اتفاقی اینجا میافتد و چه خطری ممکن است برای Vincent پیش بیاید. نکتهٔ اساسی این است که یک لینکی وجود دارد بین خطری که Vincent احساس میکند و خطری که آن پسر احساس میکند. اول میخواهم تأکید کنم که Vincent بزرگشدهٔ آن آدمی است که اولی در فیلم وجود دارد. حسی که مثل این احساس بچهبازی درآوردن در مثلاً یک شوخی گانگستری است، ولی Vincent میتواند خطر ایجاد کند. Vincent خیلی اهل رعایت قواعد نیست؛ و کُنش بودن آن صحنه همان جایی است که این آدم واقعاً اهل لویالیتی و این حرفها نیست ولی دارد به دلیل آن خطری که برایش وجود دارد سعی میکند اخلاقی باشد. خودش در آینه خودش را نگاه میکند و خودش را دارد موازنه میکند. آدمی که اخلاقی نیست ولی به زور دارد سعی میکند خودش را به یک قواعد اخلاقی معتقد، مثلاً، نشان بدهد. دربارهٔ این صحنهها یک نکتهٔ خیلی مهم در فیلمهای Tarantino که خوب است به آن نگاه کنید، مسئلهٔ پای زنهاست. نه فقط همین حرف.
فوت ماساژ و معرفی میا
کلاً فقط اینجا نیست که حرف از فوت ماساژ است؛ بعداً هم، اگر یادتان باشد، در صحنهای که Mia معرفی میشود، وقتی که میآید، پایش را فقط میبینید که میآید. در واقع آن که واضح است که نوعی شوخی است با همین ماجرایی که اینجا پیش آمده. مثل اینکه شما از Mia از اول چه شنیدید؟ دربارهٔ پایش یک چیزهایی شنیدید که چقدر خطرناک است که پایش را دست بزنید. بعداً هم بدون اینکه جوراب پایش باشد با پایش مثلاً وارد میشود و بنابراین آن حس خطرناک بودنش را دارد. ولی کلاً پا در پای زنها، یعنی Tarantino متهم است، نه توسط من، توسط دیگران، به نوعی فتیشیسم نسبت به مثلاً پای زن. میگویند؛ من یک جایی در همین، فکر کنم، کتاب دیدم نوشته بود که Tarantino دومین کارگردان متهم به فتیشیسم نسبت به پای زنهاست بعد از لوئیس بونوئل. Quentin یک آدم، شخصیتی در فیلمهایش دارد که کفش زنانه را مثلاً جمع میکنند. این یکی از بیماریهای روانیِ ثبتشده، فتیشیسم است؛ یعنی نوعی حس جنسی نسبت به اشیاء یا اعضای بدن، که حالا مثلاً کفش، پا، اینها میتواند باشد. من میخواهم بگویم که پالپ فیکشن همینطور نیست. این به چیزهایی قبل و بعد در فیلمهای تارانتینو هم یک رابطهای دارد، مثل نوعی حساسیت خاص نسبت به پا. من یک چیزی دربارهٔ آن دیالوگهای قبل از این دیالوگهای پالپ فیکشن در ذهنم بود که الان فراموش کردم؛ توضیحاتی دربارهٔ خندهدار بودن بعضی از واژهها، اینها؛ اگر یادم آمد بعداً بهتان میگویم. من اینجا یک نکتهای هست که فکر میکنم بد نیست که دربارهٔ آن صحبت کنیم.
صبحانه در رزروار داگز و پالپ فیکشن
رزروار داگز با صبحانه خوردن شروع میشود. پالپ فیکشن هم با صبحانه خوردن شروع میشود. فکر میکنم در رومنس هم اینطور است، در یک بار شروع میشود. چه چیزی در این شروعهاست؟ یعنی حداقل رزروار داگز را کنار پالپ فیکشن بگذارید، این که در کافیشاپ شروع میشوند، خیلی لینک واضحی است. و هر دو دفعه هم اینطور است. آدمها قبل از اینکه کار دزدیشان را انجام بدهند، دارند ریلکس نشستهاند و صبحانه میخورند. اینجا دارند دربارهٔ، نمیدانم، تفسیرهای احمقانه دربارهٔ مثلاً ترانهٔ لایک ای ویرجین صحبت میکنند. آنجا هم دارند دربارهٔ دزدی صحبت میکنند. با آرامش، همهشان دارند میخورند، میخورند. فضای صبح و کافیشاپ در هر دوتاشان هست. گارسون؛ اینجا یادتان باشد دارند دربارهٔ چیزی بحث میکنند، تیپینگ. و اینکه یک چیزهایی که ممکن است ندیده باشید این است که آنجایی که اینها میروند در آن رستوران عجیب و غریب، که اسمش چیست؟ چیچی؟ راک چیچی راک اند رول؟ رستورانی که همهٔ شخصیتهای سینمایی، مثلاً پاپ، پاپولار، در آن هستند، خوانندهها و اینها؛ گارسون اینها که یک شخصیت خیلی فرعی است، همان است که نقش مستر پینک را بازی میکند. همان است که تیپینگ را رد میکند، دربارهٔ آن بحث میکند. خودش اینجا گارسون شده. کلاً حرف زدن دربارهٔ این گارسونها، خوب سرو میکنند یا نمیکنند، دستکم در این دو فیلم کاملاً هست. مثل اینکه به هر حال یک جایی نشستهاند و این گارسونها چهکار میکنند؛ من نمیدانم ۶ تا قهوه میخواستند، فقط سه تا داد.
رستوران جک ربیت و لینکها
این یک چیزی است، و در پالپ فیکشن هم یارو، یارو خوب شد، باید میرفتیم در قسمت مریلین مونرو مینشستیم، این اصلاً بلد نیست گارسون باشد. گارسون بودن انگار اینجا یک مفهوم است که من میخواهم فقط این لینک را یادآوری کنم. یک چیز خیلی مهم، به نظر من این خیلی نکتهٔ جالبی است برای فکر کردن. چند صحنه در این فیلمها هست که آن آدم، آدمی که قرار است دزدی کند یا شکنجه بشود، نشسته روی یک صندلی و یکی هم روبهرویش ایستاده؛ کسی که قرار است بکشد، کسی که قرار است شکنجه کند. یکی از تکراریترین صحنههای فیلمهای اول تارانتینو. الان این نمونهاش است. آن برت نشسته، حالا دارد غذا میخورد، این بالای سرش ایستاده، به هر حال تهدیدآمیز، و نهایتاً همانطور که آنجا نشسته، کشته میشود. یک جا هم که میخواهد بلند شود، اصرار میکند که نه، بنشین. آن یارو را در رزروار داگز روی یک صندلی میبندند و طرف مقابلش میایستد شکنجهاش میکند. در همین پالپ فیکشن بوچ و وایس و بالای سرش، مینشانند روی صندلی، میبندند، باز دوباره آن دو آدمی که نقش شکنجهگر را دارند جلوشان ایستادهاند. در فیلم ترو رومنس، پدر شخصیت اصلی روی صندلی نشسته، گانگسترهای ایتالیایی شکنجهاش میدهند و میکشندش. اینکه شکنجهها و قتلها در چنین فضایی پا میگیرد، بیش از اندازه تکرار شده که آدم بخواهد همینطوری راحت از کنارش بگذرد. این دربارهٔ این صحنه است که نوع خاصی است. حالا یک چیز دیگر هم این است که همیشه این صحنهها نوعی مطایبه و شوخی و خنده هم درونشان میآید. این ویژگیِ در واقع کار تارانتینو به معنای واقعی کلمه است؛ یعنی همهٔ اینها به نوعی خندهدار هم هست. فضاها در عین باورپذیر بودن، یک فضای کمی کمیک هم دارد.
رومنس و مونولوگ پدر
یک مونولوگی دارد پدر شخصیت اصلی در ترو رومنس که نقشش را دنیس هاپر بازی میکند. دربارهٔ اینکه سیسیلیها، اینها که مافیایی هستند، اصلشان سیاهپوستاند. خیلی دیالوگ جالبی است، خیلی هم طول میکشد و به نوعی بامزه و خندهدار است و همه هم میدانیم وقتی داریم گوش میدهیم که این به دلیل همین حرفی که دارد زده میشود کشته میشوند. برای اینکه اینها همه سیسیلیاند، و سیسیلیها آدمهای نژادپرستی هم هستند و این دارد به آنها میگوید شما اصلاً از اصل و تبار مثلاً مورها هستید، که مورها هم مثلاً چیزند، سیاهپوست حساب میشوند. این چمدان را من دربارهٔ آن صحبت کردهام. هم در رزروار داگز یک کیف الماس وجود دارد، هم اینجا، در آن چیز دیگر هم. در فیلم ترو رومنس، که من مختصر گفتم، یک کیف پر از کوکائین وجود دارد که افتاده دست این آدمها. من دارم سعی میکنم، اگر یادتان باشد، حالا به شوخی گفتم که میخواهم سعی کنم بین رزروار داگز و پالپ فیکشن، مثل این بازی که بچهها میکنند، دو تا تصویر را میگذارند، میگویند شباهتها و اختلافها را بگیر؛ من دستکم به جای بحث کردن میخواهم کمی این المانهای مشترک و متفاوت را در این فیلمها بگویم. همهٔ این فیلمها تقریباً یک صحنهای دارند که مشابه آن صحنهای است که الان قبل از این دیدید، که کاپوت صندوق عقب یک ماشین باز میشود و شما از داخل بیرون را میبینید. و غالباً یک آدم در صندوق عقب هست. ببینید در رزروار داگز یک پلیس هست. در فیلم فرام داست تیل دان یک گروگانی هست که گذاشتهاندش در صندوق عقب.
صندوق عقب در فیلمهای تارانتینو
در جکی براون، آدمی را که میخواهند بکشند، این شخصیت گانگستر او را در صندوق عقب میگذارد، در صندوق عقب میکشدش، با تیر میزند. در پالپ فیکشن، آدمی که تیر خورده را میاندازندش در صندوق عقب و میبرند. این المان، یک جسد یا یک آدم در صندوق عقب، باز بیش از اندازه تکراری است که آدم بخواهد همینطور بدون اینکه حرفی دربارهٔ آن بزند از آن بگذرد. خیلی غیرعادی است. ببینید من فرام داست تیل دان، من نمیدانم فیلمنامه در آن این نوشته شده بود یا نه. این صحنه خیلی عجیبی در آن هست. از این نوع بازیگوشیهایی که تارانتینو دارد و آن دوستش رودریگز هم که آن فیلم را ساخته، ممکن است این ایده عیناً در فیلمها باشد یا حالا به هر حال اقتباس کرده از کار تارانتینو. وقتی که ماشین راه میافتد برود، آن صندوق عقب به نوعی مثل انیمیشن کاریکاتوری، پارک میشود که ببینید آن تو یک نفر هست. این خیلی خیلی عجیب و غریب است. یعنی از این کارهایی که گاهی اوقات در فیلمهای تارانتینو احتمالاً دیدهاید که فضای رئال را میشکنند، مثلاً در کیل بیل، یک جایی اصلاً یک انیمیشن ژاپنی میآید. یک قسمتی از داستان اینگونه روایت میشود؛ کاملاً انیمیشن. بگذارید باز من یک نکتهای بزنم؛ ببینید که باید میگفتم و نگفتم؛ برای اینکه من دوست داشتم که بحث اینطور ادامه پیدا کند که دربارهٔ رزروار داگز چیزهایی بگویم که واضح است، بعد بیاییم پالپ فیکشن را ببینیم؛ چیزهایی که اینجا واضحتر است و آنجا ندیدیم را برگردانیم در آن فیلم و برعکس؛ یعنی به نوعی این دو فیلم را کنار همدیگر بهتر بفهمند. من وقتی دربارهٔ رزروار داگز داشتم صحبت میکردم، کلاً مسئلهٔ مواجهه با مرگ آنجا خیلی در ظاهر فیلم جدی نیست.
مواجهه با مرگ
ولی نه، شما در رزروار داگز این احساس به شما دست نمیدهد که متحرک شدنِ مستر پینک به دلیل مواجهه با مرگ است. یعنی به این دلیل لحظهٔ آخر چیزی را که نباید بگوید میگوید، برای اینکه حس میکند دارد میمیرد. یعنی من میخواهم بگویم آن چیزی که در پالپ فیکشن خیلی واضح است، موضوع مواجهه با مرگ و تأثیری که روی آدمها میگذارد، در رزروار داگز هست. عمل اخلاقی مستر وایت نیست که آن آدم را به اینجا میرساند که اعتراف کند، بلکه حس اینکه دارم میمیرم این را به این حالت تخلیهٔ روانی، در واقع انگار، میکشاند. من فکر میکنم اگر پالپ فیکشن را اینگونه بفهمیم، آنوقت در رزروار داگز مسئلهٔ مرگ پررنگتر میشود. من به این اشاره کردم که رزروار داگز با این جمله اصلاً شروع میشود، در واقع که مستر اورنج، نه مستر پینک، مستر اورنج، میگوید که من دارم میمیرم و شما میبینیدش که پشت صندلی عقب ماشین افتاده و دارد دست و پا میزند. بعد، چون میترسم یادم برود، خونآلود شدن ماشین باز المان مشترک رزروار داگز است. اینکه یک آدمی آن پشت خون و مالین افتاده و تمام در و دیوار مثلاً پر از خون شده، پیراهنهای سفیدی که کاملاً خونی شدهاند، اینها المانهای مشترک این دو فیلماند. و این خیلی واضح است که یعنی چه. یعنی چرا اینگونه است؟ چرا با محتوای این فیلمها میخورد؟ من نمیخواهم دربارهٔ آنها صحبت کنم. دارم سعی میکنم المانهای مشترک را بگویم و چیزهایی که جالب است که دربارهٔ آن کمی کنجکاوی به خرج بدهم.
انبار تابوت در رزروار داگز
به هر حال من فکر میکنم پالپ فیکشن اگر یک نفر ببیند، متوجه میشود که رزروار داگز مسئلهٔ مرگ در آن مهمتر از آن است که شاید خود رزروار داگز را آدم وقتی میبیند احساس میکند. شما احتمالاً متوجه نشدید ولی آن انبار پر از تابوت است. آن انباری که اینها در آن تمام فیلم در واقع در آن میگذرد، چیزهای عجیب و غریبی در آن هست که اگر فیلم را با کیفیت ببینید یا مثلاً یک بار بروید در سینمایی جایی، خداینکرده، ببینید، متوجه میشوید که این چیزها تابوتاند و آن ماشینی که آن عقب است نعشکش است. این اشیاء تابوتاند. متوجه هستید؟ آن چیزهایی که عمودی روی زمین هستند، مثلاً این چیزی که این پشت هست، یک تعدادشان آنجا چیده شده که تابوتهایی هستند که عمودی روی زمین قرار داده شدهاند؛ و آن اتومبیلی که یک جایی مستر بلوند رویش مینشیند، همینجا این صحنه مستر بلوند روی یک ماشین نشسته آنجا که رویش کاور کشیده شده. ماشین نعشکش است. فضای این انبار اصلاً فضای مردن است. این آدمها آمدهاند اینجا که نمیرند، همهشان هم میمیرند، به نوعی، یا یک نفرشان فقط زنده میماند. یعنی حس مرگ و مردن در رزروار داگز باید خیلی وجود داشته باشد. اگر ما نمیگیریم، باز حالا یک اختلالی هست. همهچیز آگاهانه طراحی شده برای اینکه فضای مرگ به وجود بیاید. یعنی همانطوری که حالا من، به نظر من، که آن خیلی بد در نیامده ولی مسئلهٔ زخمی بودن مستر اورنج و اینکه همینجور خون از او میرود و هی یک قوسی خون درست میشود، این حس مرگ را به هر حال با خودش دارد. ولی حالا شاید آن مقداری که باید باز در نیامده؛ شاید قرار بوده پررنگتر از این باشد. حالا فقط خیلی چیزهای دیگر هم هست. بیشتر از این واقعاً نمیخواهم حرف بزنم.
در این سکانسی که دربارهٔ رابطهٔ بین سنت و میا هست، شما یک چیز جالب به نظر من آن خانه است؛ خانهای که این فصل در آن شروع میشود و قطع میشود. چیزی که خیلی در آن خانه رویش دارد تأکید میشود به نوعی پیرسینگ است. میگویم در فیلم، آنجا که شروع میشود، یک نفر دارد دربارهٔ فلسفهٔ پیرسینگ صحبت میکند که آدمها مثلاً گوش و لب و همهجایشان را سوراخ کنند، و آن خانم دارد توضیح میدهد که باید با یک سوزن حتماً این کار انجام بشود. آن خانه جایی است که در آن هروئین تزریق میشود. از آنها میپرسد که میتوانم اینجا تزریق کنم؟ شما میبینید که آنجا هم نوعی پیرسینگ است، خلاصه با آمپول؛ و نهایتاً این را میبرند آنجا که به قلبش مستقیماً یک آمپول خیلی بزرگ؛ همهچیز آنجا از نوع سوزن زدن و سوراخ کردن است. فضای آن خانه یک چنین فضایی است. یعنی چه؟ به هر حال چه ارتباطی دارد با مسئلهٔ مواد مخدری که آنجا رد و بدل میشود. من فاکس فور فایو، آره؟ اسمش این است؟ فاکس فور فورس، فاکس فور فایو فورس. که آن سریالی که پایلوتش را بازی کرده، میا توضیح میدهد، که نمیدانم پنج نفر بودند.
چاقو و شمشیر در شخصیتها
در کارهای تارانتینو این میا در واقع آدمی است که در آن پایلوت دختری است که متخصص کار کردن با نایف است. و این هم با کیلب لینک دارد. زنی که شمشیر به دست میگیرد و حالا به هر حال با چاقو سروکار دارد. دو تا زمینه از کیلب را شما در پالپ فیکشن میبینید. یکی مسئلهٔ شمشیر سامورایی که حس بوچ و آن شمشیر سامورایی، و یکی هم اینکه میا اینجا به نوعی یک سابقهای را از خودش میگوید که اینگونه است. البته در فیلمهای دیگر هم هست. من کیلب را یک بار دیدم و بیشتر هم ندیدم. تا اینجا به نظرم فیلمهای تارانتینو، پالپ فیکشن جالب است ولی بعدش دیگر خیلی جذاب نیست. من دوباره تأکید میکنم که فضای این صحنه به نظر من یکی از بهترین صحنههایی است که درآمده. این آدمها چقدر عوض شدهاند؛ این موقعی که اتفاق افتاده، ذهنیتشان، قیافهشان هم حتی عوض شده بعد از تجربهٔ مرگ. مخصوصاً میا همهٔ آرایشهایش پاک شده، دیگر آن حسی که قبلاً داشت دربارهٔ آن وجود ندارد، و این سکوت و چیزی که در این صحنه است جالب است. نوع دیالوگی که با همدیگر دارند، فضا. دربارهٔ این صحنه که به گمانم به اندازهٔ کافی دربارهٔ آن توضیح دادم که معنایش در فیلم چیست، در فیلمهای تارانتینو این صدها لینک وجود دارد.
فرهنگ فرانسوی در تارانتینو
فرانسوی بودن این دختر خیلی مهم است، برای اینکه اصولاً تارانتینو با فرهنگ فرانسوی و به اصطلاح فیلمهای فرانسوی، به قول خودش، خیلی حال میکند. یعنی این حس یک معشوقهٔ فرانسوی داشتن؛ اولاً در آمریکا که کلاً یک وسواس اینطوری نسبت به مسائل جنسی وجود دارد. همانطوری که اروپاییها دربارهٔ مسلمانها و شرق خیالپردازیهای جنسی داشتند، مخصوصاً تحت تأثیر هزار و یک شب، آمریکاییها نسبت به فرانسه تقریباً یک چنین تصوراتی دارند. اینجا اخلاق جنسی این دختر کاملاً فرانسوی است یا آنطور است که آمریکاییها فکر میکنند فرانسویها هستند. دربارهٔ مکزیک، رفتن به مکزیک، اسپانیایی حرف زدن؛ تارانتینو خودش اسم اسپانیایی دارد، نوعی ریشهٔ مکزیکی دارد از یک طرفی، و در فیلمهایش هم این مکزیک کلاً خیلی چیز است.
بگذارید یک نکتهٔ خیلی اساسی بگویم که این را از دست ندهید. ببینید، من فکر میکنم From Dusk Till Dawn را برایتان در یک جمله تعریف کردم که موضوع چیست. آنجا واضح است. ببین، مقایسه کردن فیلمها همیشه پولیشین است. یک چیزی یک جایی کاملاً واضح است که حسی است. در بقیه هم هست ولی مثلاً در حالت ابتداییاش است یا دارد تمام میشود. بنابراین شما چند فیلم را کنار هم که میبینید این مقایسهها خیلی میتواند به شما کمک کند که چیزهایی که در یکی نفهمیدید را در واقع بهتر برایتان روشن کند. ممکن است تکرار، وقتی میشود، مثل المانهای تکراری در رویاهای یک آدم یا داستانهای تکراری رویاها باشد.
وسواس صندوق عقب
ممکن است من یک بار یک فیلم ببینم، مثلاً در پالپ فیکشن، به نظرم بیاید که یارو تیر خورد، پرتش کردند در صندوق عقب. ولی وقتی در همهٔ فیلمها یک آدم در صندوق عقب هست، آدم میگوید به نظرم میآید که این تصادفی نیست. انگار یک وسواسی دارد که یک آدم را بیندازد در صندوق عقب، آن هم احتمالاً مرده. دوتایشان در کلهشان تیر خورده. یکیشان هم، نمیدانم حالا، بعداً میکشند، میآورند بیرون، دوتایشان را میکشند. خلاصه هر کس میرود در صندوق عقب کارش تمام است؛ به نوعی زنده در نمیآید. آن چیزی که در From Dusk Till Dawn هست، میشود گفت که اصل فیلم این است: فیلم طوری ساخته شده که شما با یک ماجرای دزدی طرف هستید. کاملاً ماجرای دزدی است، ماجرای گروگانگیری است. یک بانکی را زدهاند، پلیس دنبالشان است، اینها گروگان میگیرند، با ماشین یک نفر میخواهند از مرز رد بشوند. اینجایش فیلم خیلی روتین به نظر میرسد. بعد در یک لحظه، در وسطهای فیلم، همهچیز عوض میشود. آن محلی که اینها در آن قرار گذاشتهاند که جنسها را رد و بدل کنند و چیزی که دزدیدهاند را تبدیل به پول کنند، که حالا من خیلی یادم نیست دقیقاً ماجرا چیست، آن محل راندوو یک جایی است که در آن میرقصند. یک زنی یک دفعه تبدیل به دراکولا میشود. فیلم از یک ساعت که گذشته یک دفعه میشود فیلم دراکولایی. اصلاً میدانید این خیلی نکتهٔ خاصی است. شما بیننده را پای یک فیلم دزد و پلیسی میکشانید که از وسطش اصلاً دیگر نه دزدی میماند، نه پلیسی میماند، نه این آدمهای گروگانها همراه با آن آدمهایی که اینها را گروگان گرفتهاند؛ اینها مشکل جدیدی پیدا کردهاند که آن هم وجود دراکولاهاست. باید همه با هم، بیننده یک طرف، در مقابل دراکولاها بجنگند.
دراکولا و عنصر مذهبی
و فیلم کمکم تم مذهبی پیدا میکند؛ این کشیش، صلیب؛ چون دراکولاها اصولاً در سینما یک چیز مذهبیاند. چون نیروی شری است که دین در واقع باید با دین با آن مواجه شود. راه کشتنشان مثلاً به نوعی استفاده کردن از صلیب است؛ و البته دراکولاشناسها میگویند که برای از بین بردن دراکولا باید یک میله، نمیدانم تلویزیونی، در بدنش، در قلبش فرو کنند. در همهٔ کالچر دراکولایی این کار باید انجام شود، نه هر جور دیگر از بین بردنش؛ باز ممکن است زنده شود. چه چیزی در پالپ فیکشن اینطور است؟ کجای پالپ فیکشن این ماجرا تکرار میشود؟ آن قسمتی که اینها میروند، بوچ و مارسلوس، وسط دعوای خودشان یک دفعه، واقعاً به فرم نوعی دراکولای رئال دیگر، گیر دو آدم میافتند. اصلاً فضایشان یک دفعه عوض میشود، دو تا با همدیگر دوست میشوند. بنابراین ببینید این خیلی مهم است که شما در تارانتینو این، مثل آن مستر بلوند در رزروار داگز. ببین همهچیز، دزد و پلیس و انواع و اقسام اینها، در یک لِوِل پروفشنالاند. یک نیروهای شر و شیطانی در دنیا وجود دارند که آنها واقعاً ناداناند. آدمهای سایکو که نمونهٔ بارزش در پالپ فیکشن، دو آدم به اصطلاح رینپیسی. اصلاً شما میمانید که دربارهٔ چه چیزی دارند صحبت میکنند. بعد یک دفعه یک موجودی که تمام بدنش را با یک لباس عجیب پوشاندهاند، یک صحنهٔ سورئال است. این فضای واقعی یک دفعه شکسته شدنش و سورئال شدنش، همهٔ فیلم چیز است، From Dusk Till Dawn است. ولی در پالپ فیکشن هم وجود دارد، کمی کمرنگتر.
لایه روانی سوم: سایکو
این لایهٔ سوم است، حداقل، لایهٔ روانیها، دراکولاها؛ این چیزی است که در فیلمهای چیز وجود دارد. دزد و پلیس خیلی با هم فرق ندارند ولی سایکو با دزد فرق دارد. ریپیست هم، برای تارانتینو یک چیز پررنگ اخلاقی، یک چیز دراکولامانند، وجود دارد. همهٔ آدمهایی که فکر میکنند که تارانتینو ایدهٔ مذهبی ندارد، و حرفهایی که جولز دارد میزند و یک سری عجیب و غریب مندرآوردی که از بایبل میخواند، شوخی است، باید بروند ببینند که اصلاً در این کاملاً فضایش مذهبی میشود. یعنی یک کشیشی است، مشکل ایمانی دارد، مثل شخصیتهای فیلمهای برگمان بیشتر تا مثلاً فیلمهای آمریکایی. در این قسمت فکر کنم نکتهٔ مهمی که میخواستم بگویم این است که به این دقت کنید که در دنیای تارانتینو یک چنین المانهایی اینشکلی وجود دارند. و بگذارید یک چیزی هم دربارهٔ آن قسمت آخر بانی سیتویشن مثلاً بگویم. چرا تارانتینو آن نقش را برای خودش بازی کرده؟ نقش جیمی را. و نمیدانم دربارهٔ آن بانی سیتویشن چه نکاتی، مستر ولف؛ حالا من ایدهٔ خاصی دربارهٔ آن ندارم که صحبت کنم، ولی آن المان کشته شدن در صندلی عقب، آن آلوده شدن ماشین و مسئلهٔ انداختنش در صندوق عقب را قبلاً در آن قسمت گفتم. من حسم این بود که برای اینکه خیلی ناراحت نشوم از اینکه خیلی چیزها را نگفتم، گفتم که دستکم یک تعدادی سؤال ایجاد کنم. حالا شما خودتان هم این چند برابرش میتوانید سؤال جنریت کنید از مقایسهٔ این فیلمها، و نهایتاً فکر میکنم که کمی فکر کنید باید بتوانید به خیلی از آن چیزها جوابهایی بدهید که برایتان روشن شود که به معنای واقعی کلمه اینجا چه چیزی دارد میگذرد.
روبان سفید واقعاً فیلم خوبی است. در چند سال اخیر زیاد فیلم ندیدهام و کمتر پیش آمده فیلمی ببینم و به هر کسی برسم توصیهاش کنم. نمیدانم؛ روبان سفید مال یک کارگردان معروف آلمانی به اسم هانکه، یک همچین اسمی دارد. فیلمی است که پارسال جایزهٔ کن را برده و اگر اشتباه نکنم امسال هم در کاندیداهای اسکار فیلم خارجی بوده؛ یکی از مهمترین فیلمهای سال ۲۰۰۹ حساب میشود. و من اصلاً طرفدار بودن این فیلم کنجکاو شدم چون از نظر من آلمان اصلاً سینما نداشت تا قبل از اینکه این فیلم را ببینم؛ یعنی چیزی که به عنوان سینمای آلمان از ۱۹۲۰ مثلاً تا اینور تقریباً وجود ندارد و فیلمها خیلی ضعیفاند؛ کم فیلم آلمانی دیدهام. این فیلم را که دیدم به یکی گفتم تعجب کردم که فیلم آلمانی به این خوبی؛ گفت مگر فیلمهای تارانتینو و اینها را ندیدی؟ گفتم نه. گفت تو خبر نداری؛ ده فیلم در ده سال اخیر خیلی فیلمهای خوب ساخته. یکی دو ماه اخیر رفتم فیلمهای آلمانی خوب و معروف سالهای اخیر را پیدا کردم و نگاه کردم که از جمله کارگردانهای مهمش همین آدمی است که روبان سفید را ساخته؛ یک فیلم دیگر هم ازش دیدم، فیلم خیلی خوبی بود؛ و با اینها نظرم تغییر کرد.