→ بازگشت به نقشهٔ جلسات

جلسهٔ ۷۶ · نقشهٔ جلسات

تحلیلِ داستانِ نامهٔ گمشده

۱۱,۱۵۴ واژه

متن ویرایش‌شده بر پایهٔ پیادهٔ خودکار گفتار؛ با صوت تطبیق داده نشده. بازبینی مستقل برای این متن انجام نشده است.

مقدمه

این جلسه دربارهٔ داستان «نامهٔ دزدیده‌شده» اثر ادگار آلن پو است. دربارهٔ اینکه چرا این داستان را انتخاب کردم، آخر جلسهٔ قبل توضیحی داده‌ام؛ دوباره آن را تکرار می‌کنم. داستان نکتهٔ خاصی ندارد که برای تحلیل، مثلاً فرویدی و یونگی، انگیزهٔ من برای انتخابش باشد؛ اصلاً سعی کردم هیچ انگیزه‌ای نداشته باشم، یعنی تصادفی و همین‌طور هرچه شد دربارهٔ آن صحبت کنیم، تا این احساس ایجاد شود که همه‌چیز را می‌شود با تحلیل‌های روان‌کاوانه آنالیز کرد. ولی دربارهٔ این داستان خاص، انگیزهٔ اصلی این است که تصور من این است که در زمینهٔ نقد روان‌کاوانه به اندازهٔ این داستان دربارهٔ آن بحث نشده — منتها با دیدگاه لکانی، نه با دیدگاه فرویدی و یونگی. بنابراین به‌هرحال چالش خوبی است که ببینیم با دیدگاه‌های فرویدی و یونگی دربارهٔ داستان چه می‌شود گفت. و جدای از این انگیزه — که مثلاً بخواهیم مکتب فروید و یونگ را با لکان رقابت بدهیم و مسابقه بگذاریم — اگر تحلیل‌های فرویدی و یونگی را شنیده باشید و تحلیل‌های لکانی را هم ببینید، ایدهٔ خوبی به دستتان می‌آید که تفاوت‌ها اصلاً کجاست. چون تقریباً فکر می‌کنم حرف‌هایی که من در این جلسه می‌زنم ارتباطی با ایده‌هایی که لکان دربارهٔ این داستان داشته و استفاده‌ای که از آن کرده ندارد؛ بنابراین جالب است که ببینید تفاوت دیدگاه‌ها را، وقتی به یک موضوع واحد نگاه می‌کنند، بتوانید تشخیص بدهید.

داستان حجم پایینی دارد؛ طولش سی صفحه بیشتر نبود و اگر اهل خواندن داستان و مخصوصاً داستان کوتاه باشید، احتمالاً حداکثر نیم‌ساعت وقت می‌گرفت. از لحاظ ادبی داستان جذابی نیست؛ احتمالاً برای آدمی که در اوایل قرن بیست‌ویکم هم دارد داستان می‌خواند، داستانی قدیمی است و با سبک داستان کوتاه امروزی خیلی جور درنمی‌آید؛ ممکن است خسته‌کننده باشد. دلیل انتخابش هم این است که از نظر تحلیل نقطهٔ خاصی در آن هست، نه از این نظر که داستان خیلی زیبا و جالب باشد.

ادگار آلن پو آدمی قدیمی است، یکی از اولین کسانی که اصولاً سبک داستان کوتاه‌نویسی را شروع کرده‌اند. این داستان، همراه با دو داستان دیگری که ادگار آلن پو نوشته و شخصیت دوپن در آن‌ها هست، در تاریخ داستان‌های پلیسی‌کارآگاهی شروع‌کننده‌اند، یعنی اولین داستان‌های کارآگاهی دنیا حساب می‌شوند. این داستان‌ها اهمیت تاریخی دارند، چون جریانی را شروع کردند؛ طبعاً نباید انتظار داشته باشید که اولین داستان‌های کارآگاهی پختگی یا پیچیدگی داستان‌های آگاتا کریستی را داشته باشند. اینجا اصلاً کار کارآگاهی‌ای که انجام می‌شود تقریباً در حد هیچ است؛ آن حس و فضای داستان کارآگاهی و پیچیدگی‌هایش اینجا اصلاً دیده نمی‌شود.

بعدها این ژانر برای خودش سبک و سیاقی پیدا کرد، مجموعه‌ای از آثار که شباهت‌هایی با هم دارند؛ و به‌هرحال می‌شود گفت ژانر خیلی مشخصی از داستان‌نویسی به وجود آمد. ادگار آلن پو هم از نظر نوشتن داستان کوتاه و هم از نظر شروع‌کردن این ژانر آدمی است که کارهای اولیه را انجام داده؛ بنابراین نباید خیلی انتظار داشته باشید که کارها در سطح خیلی بالایی باشند، هرچند همین الان هم اشعارش و داستان‌های کوتاهش داستان‌ها و شعرهای باارزشی حساب می‌شوند؛ یعنی فقط ارزش تاریخی ندارد. چون می‌خواهم در یک جلسه فقط دربارهٔ همین داستان صحبت کنم، به هیچ‌وجه قصد ندارم دربارهٔ کلِ سبک ادگار آلن پو یا دربارهٔ اطلاعاتی جدای از تحلیل روان‌کاوانه توضیح بدهم؛ اصلاً فرض کنید نویسنده را نشناسید و ندانید در چه قرنی نوشته شده، شما این داستان را می‌توانید بخوانید و تحلیل کنید.

فقط یک نکتهٔ خیلی خاص دربارهٔ ادگار آلن پو این است که یکی از مهم‌ترین نویسنده‌های تاریخ داستان‌نویسی ایران بدون شک صادق هدایت است و فکر می‌کنم هدایت بیشترین تأثیر را از ادگار آلن پو گرفته؛ برای ایرانی‌ها ادگار آلن پو باید مهم باشد. هدایت کلاً آدم بافرهنگی بود، از نظر وسعت مطالعات ادبی‌اش، و قطعاً از خیلی‌ها تأثیر گرفته، از ادبیات فرانسه. خیلی‌ها می‌گویند صادق هدایت سینمای اکسپرسیونیست آلمان را خیلی خوب می‌شناخت و اگر می‌شناخت، طبعاً خیلی از چیزهایی که در آثارش می‌بینید می‌تواند تأثیر مستقیم سینمای اکسپرسیونیستی آلمان باشد. ولی من شخصاً بین همهٔ نویسنده‌هایی که می‌شناسم فکر می‌کنم نزدیک‌ترین آدم به هدایت در ادبیات غرب ادگار آلن پو است. مخصوصاً فضای خود داستان «بوف کور» به نظر من خیلی تحت تأثیر بعضی از نوشته‌های ادگار آلن پو است؛ سبک نگارش، این نوع فضایی که در آثار ادگار آلن پو هست و در این داستان خیلی دیده نمی‌شود — این داستان خیلی سرراست و مثلاً پلیسی است — ولی ادگار آلن پو داستان‌های معروفی دارد، مثل «گربه» و «سقوط خاندان آشر»، که سبک خاص آلن پو را آن‌جا بیشتر می‌توانید ببینید تا در داستانی این‌شکلی؛ تأثیرش بر هدایت را آن‌جا شاید بهتر بتوانید ببینید. بگذارید توضیح خاصی ندهم دربارهٔ زمینهٔ ادبی‌اش و اینکه چگونه زندگی می‌کرده؛ فقط می‌خواهم مستقیماً وارد داستان شوم و دربارهٔ آن صحبت کنم.

یادآوری در مورد نقد روان‌کاوانه به شیوهٔ فروید و یونگ

فقط یک یادآوری کوتاه دربارهٔ اینکه وقتی حرف از نقد روان‌کاوانه به سبک فروید و یونگ می‌زنیم، منظور چیست. همهٔ این حرف‌ها را تقریباً در همهٔ جلساتی که قرار بوده چیزی را نقل کنیم گفته‌ام؛ گاهی چیزهایی اضافه کردم یا کم کردم و این دفعه هم همین کار را می‌کنم و سعی می‌کنم فشرده‌تر باشد. وقتی در این کلاس، دست‌کم، حرف از نقد روان‌کاوانه می‌زنیم، ایدهٔ ما چیست و چه کار می‌کنیم؟ این کاری نیست که بعداً می‌بینید مثلاً لکان با این داستان می‌کند. فعلاً وقتی حرف از نقد روان‌کاوانه می‌زنیم، یعنی اینکه داریم سعی می‌کنیم انگار نوعی توجیه علی برای یک اثر هنری پیدا کنیم: اینکه یک مؤلف چگونه این اثر را تولید کرده است.

هدف نقد روان‌کاوانه این نیست که به ویژگی‌های مؤلف پی ببریم؛ بلکه قرار است نظریه‌ای بسازیم که نشان بدهد اجزای مختلف روان مؤلف — از خودآگاهی و ناخودآگاهی‌اش، لایه‌های مختلف ناخودآگاهی‌اش — چگونه این اثر را به وجود آورده‌اند، اگر بتوانیم بعضی از بخش‌هایی را که به ناخودآگاه مربوط است از ناخودآگاه شخصی و از خودآگاهی جدا کنیم. این نوعی نظریه‌پردازی دربارهٔ یک اثر است، و بهترین نظریه دربارهٔ یک اثر آن است که، مثل هر نظریهٔ علمی، بیشترین فاکتورها را توجیه کند. بنابراین منظور از نقد روان‌کاوانه چنین بررسی‌ای از یک متن است: بررسی متن، نه بررسی مؤلف؛ فقط از مؤلف به‌عنوان علتِ به وجود آمدن اثر استفاده می‌کنیم.

اساس این نظریه این است که هر اثر هنری مثل هر رویایی است. هر دو نظریه، هم فرویدی هم یونگی، اثر هنری را بیشتر مثل رویا تحلیل می‌کنند، چون هدف اصلی‌شان نشان‌دادن جنبه‌های بروز ناخودآگاه در اثر هنری است؛ روی جنبه‌های خودآگاه آن کم کار می‌کنند و طبعاً با نقد روان‌کاوانه روی خودآگاهی کمتر کار می‌شود. و چون رویا — اثر هنری همگانی‌ای که همهٔ ما در زندگی‌مان تولید می‌کنیم — را مستقیماً ناخودآگاه به وجود می‌آورد، مکانیسم‌های تحلیل رویا به‌طور طبیعی در روش‌های تحلیل اثر هنری هم قابل پیاده‌کردن است.

ایدهٔ کلی فروید دربارهٔ رویاها و آثار هنری این است که در یک اثر هنری تحقق یک آرزو را می‌بینید و باید دنبال چنین چیزی بگردید؛ آرزویی که طبعاً ناخودآگاه است، برمی‌گردد به احتمالاً سنین اولیه و احتمالاً محتوای جنسی دارد؛ این‌ها چیزهایی است که در نظریهٔ فروید غلبه دارد. با توجه به فضای تحلیل فرویدی، متدی که بیشتر باید به‌کار ببرید این است که — همان‌طور که در تحلیل رویا موضوع سمبولیسم است — فروید برای خودش نظریه‌ای داده: در رویا سمبولیسم وجود دارد، انواع سانسورها وجود دارد، آرزو صریح بیان نمی‌شود؛ باید از این لایه‌ها بگذریم و محتوای اصلی متن را پیدا کنیم. فروید برای این کار تکنیک‌هایی به وجود آورده بود که اصلی‌ترین آن‌ها تداعی معانی است: هر کسی رویایی ببرد پیش فروید و فرویدی‌ها، از او می‌خواهند که با تداعی آزاد چیزهایی را که به ذهنش می‌رسد بگوید و از این طریق می‌رسند به نوعی خاطرات و کمپلکس‌هایی که محتوای اصلی آن آرزوی برآورده‌شده در رویا را بیان می‌کند. در آثار هنری هم فرویدی‌ها چنین تحلیل‌هایی ارائه کرده‌اند و هنوز هم ارائه می‌شود.

تفاوت یونگ این است که این آرزو کمی عمیق‌تر است؛ یعنی با توجه به اعتقاد به ناخودآگاه جمعی، در یک اثر هنری یا در رویا لایهٔ عمیق‌تری از ناخودآگاه شخصی را ممکن است بتوانید پیدا کنید: در واقع آرزو می‌تواند آرزوی سلف باشد، از اعماق وجود انسان، نه آرزویی که مثلاً برگردد به مسئله‌ای در دوران کودکی؛ چیزی خیلی عمیق‌تر و مشترک بین انسان‌ها. تکنیکی هم که از یونگ یاد گرفتیم، تفاوتش با فروید این بود که با توجه به اعتقاد به ناخودآگاه جمعی، یونگ بیشتر از فروید به نوعی سمبولیسم مشترک بین انسان‌ها اعتقاد دارد؛ بنابراین از تداعی آزاد خیلی استفاده نمی‌کند. یعنی من همین الان وقتی یک اثر هنری را می‌بینم، بعضی از اشیا، شخصیت‌ها و عناصری که در اثر هنری وجود دارد برای همهٔ آدم‌ها از لحاظ سمبولیک می‌تواند معنای مشخص و واحدی داشته باشد؛ بنابراین در کانتکست یونگی بیشتر می‌بینید که آدم‌ها نوعی لغت‌نامهٔ سمبلیک درست کرده‌اند. معنایش این نیست که فروید چنین اعتقادی نداشت یا در کارهای خودش استفاده نکرده، ولی کمی در کانتکست یونگی معنادارتر است و بیشتر هم روی آن کار شد. پس یک متد این است که شما اصولاً با سمبولیسم روان ناخودآگاه جمعی آشنا باشید.

نکتهٔ دیگر این است که یونگ به ما یک متد دیگر هم داد که من یک بار دست‌کم برای تحلیل فیلم «انجمن شاعران مرده» به آن اشاره کردم و از آن استفاده کردم. چون ناخودآگاه جمعی تا حدود زیادی در اسطوره‌ها خودش را نشان می‌دهد، وقتی یک داستان را تحلیل می‌کنید می‌توانید از این تکنیک استفاده کنید که اسطوره‌هایی با تم مشابه را پیدا کنید و به هر داستانی نوعی مثل یک واریاسیون روی یک تم مشترک انسانی نگاه کنید و از اینجا نقد و تحلیل خودتان را شروع کنید. مثلاً اگر من در داستان «انجمن شاعران مرده» از راه خیلی دور و کلی به داستان نگاه کنم، یک برخورد بین مرید و مراد می‌بینم؛ آدمی که می‌آید و حالتی مثل گروه هست، یعنی شخصیتی که می‌تواند جمعی را که دور و برش جمع شده‌اند راهنمایی کند. این تم، همراه‌شدن یک عده با شخصی که آن‌ها را به کمالی، به رشدی می‌رساند، در ادبیات و اسطوره‌ها طبیعی است و خیلی زیاد دارد. شما می‌توانید آن تم را به‌عنوان تم اصلی بگیرید و ببینید این داستان کجاها از آن جنبه‌های مشترکِ این تم باستانی تخطی می‌کند و آن‌ها را تحلیل کنید؛ ولی ایدهٔ اصلی اینکه چرا این داستان به وجود آمده، برمی‌گردد به اینکه تحلیل شما این می‌تواند باشد: که درک عمیقی پیدا کنید از اینکه، فرض کنید، تمی مثل پیروی از گروه — یا هر چیزی که بخواهیم اسمش را بگذاریم — چرا در ادبیات باستانی وجود دارد، چه نیازی از انسان را برآورده می‌کند یا چه چیزی را سمبولیک می‌کند. اگر من به‌جای اینکه دیکشنری برای سمبل‌ها پیدا کنم، تم‌های اصلی را خوب بررسی کرده باشم و بدانم هر کدام از این‌ها از کجای روان انسان آمده، کدام آرکی‌تایپ‌ها در آن دخالت دارند و چه مکانیسم‌های روانی‌ای را به‌طور سمبلیک بیان می‌کند، اگر چنین ایده‌های کلی‌ای داشته باشم، آن‌وقت راهنمای خیلی خوبی دارم و برای اینکه داستانی را که واریاسیونی روی یک تم است عمیقاً بفهمم، نقطهٔ شروع خیلی خوبی در اختیارم هست.

بگذارید دربارهٔ همین داستان با همین قصد صحبت را شروع کنم، که مشخص باشد چه کار می‌خواهیم بکنیم. من برای خودم آزادی عمل کامل قائل شده‌ام و هستم که از هر چیزی که دلم می‌خواهد استفاده کنم؛ یعنی قرار نیست مثلاً بگویم تحلیل یونگی می‌دهم یا تحلیل فرویدی می‌دهم. همهٔ سعی‌ام در این جلسات این بوده که بگویم این دو نوع تحلیل را با هم، اتفاقاً خوب است که از همهٔ این تکنیک‌ها تا جایی که می‌خواهیم استفاده کنیم؛ و دربارهٔ این داستان هم نمی‌دانم به تحلیلی که می‌رسیم حالا اسمش را بخواهیم یونگی بگذاریم یا فرویدی؛ من از همین تکنیک یونگی می‌خواهم استفاده کنم و در عین حال، مثلاً اینکه تحقق یک آرزو در مؤلف هست را هم آخرش می‌گویم و فکر نمی‌کنم دارم کار غیرمجازی می‌کنم.

نگاهی به محتوای داستان

اولین نکته برای هر داستانی که بخواهید تحلیلش کنید — قبلاً هم این کار را کرده‌ایم — این است که بهترین کار، برای اینکه جزئیات داستان گم نشود، آن است که تا جایی ممکن سعی کنیم داستان را به‌طور خلاصه بیان کنیم؛ یعنی اگر یک نفر از شما الان بپرسد محتوای داستان «نامهٔ دزدیده‌شده» ادگار آلن پو چیست، بیش از یک دقیقه هم وقت نمی‌دهید که بگویید محتوایش چیست. واقعاً چه می‌گویید؟ مثلاً مطمئناً آن قسمتی را که پلیس‌ها دارند خانهٔ وزیر را وارسی می‌کنند نمی‌گویید؛ حتی ممکن است یک جمله هم به اینکه چنین اتفاقی افتاده اختصاص ندهید، در حالی که ممکن است در داستان این بخش پنج‌شش صفحه جا گرفته باشد. من نمی‌فهمم چرا کسی داستان را نخوانده؛ اگر نخوانده، چرا در جلسه شرکت کرده است؟ اصلاً شنیدن تحلیل یک اثر هنری که با آن آشنا نیستید، نمی‌دانم چه لطفی دارد.

اگر داستان را خیلی بخواهم خلاصه کنم، داستان دربارهٔ این است که یک شخصیت سلطنتی — احتمالاً ملکه یا یک شاهزاده‌خانم؛ معمولاً فکر می‌کنم در تحلیل‌ها به این شخصیت می‌گویند ملکه؛ ما هم توافق کنیم که منظور از کسی که نامه از او سرقت شده ملکه است — نامه‌ای را وزیری از او دزدیده که محتوای این نامه به‌نوعی می‌تواند باعث رسوایی ملکه شود. وزیر از این نامهٔ دزدیده‌شده حداکثر سوءاستفاده را برای کنترل‌کردن ملکه و رسیدن به خواسته‌هایش می‌برد. و ما حالا یک داستان کارآگاهی داریم: پلیس نتوانسته نامه را در خانهٔ وزیر، با وجود اینکه بارها بازرسی کرده، پیدا کند؛ می‌آیند سراغ آدمی به اسم دوپن، که شخصیت کارآگاهی ادگار آلن پو است، و دوپن موفق می‌شود این نامه را با روشی هوشمندانه پیدا کند. حالا لازم هم نیست بگویم روش هوشمندانه چیست؛ نکتهٔ اصلی این است که نامه اصلاً پنهان نشده. پلیس به این دلیل نمی‌تواند پیدا کند که نامه در واضح‌ترین جای ممکن است — جای نامه — و پلیس طبعاً جای نامه را خیلی نگاه نمی‌کند، در حالی که با سوزن تمام کاناپه‌ها را وارسی می‌کند. فکر می‌کنم کلیت داستان همین است.

حالا اگر این داستان را با همین کمی توضیح کلی بخواهیم بررسی کنیم، کار خوبی که معمولاً می‌شود کرد این است که سعی کنید داستان را به فصل‌ها و سکانس‌هایی تقسیم کنید. مثلاً این داستان یک ابتدا دارد که دوپن و راوی داستان با هم تنها هستند؛ یک قسمت دارد که کاملاً مجزاست و داستان در واقع شروع می‌شود: رئیس پلیس می‌آید و کل ماجرا را تعریف می‌کند — این دو بخش دارد — ماجرا را تعریف می‌کند که نامه چیست، با حداکثر احتیاط که معلوم نشود آن شخصیت‌ها چه کسانی‌اند و محتوای نامه چیست و این حرف‌ها؛ و یک قسمت هم توضیح مفصلی است از اینکه پلیس تا حالا چه کارهایی کرده برای اینکه این نامه را در آن خانهٔ وزیر پیدا کند: چرا فکر می‌کنند نامه در خانهٔ وزیر است، چرا فکر می‌کنند مثلاً همراهش نیست؛ همهٔ این‌ها را توضیح می‌دهد. این یک قسمت، در واقع یک سکانس، است که طرح مسئله است و تلاش‌هایی که انجام شده. فکر می‌کنم این سکانس کات می‌شود به سکانس بعدی که دوباره رئیس پلیس می‌آید؛ دوپن نامه را در اختیار دارد و به او می‌دهد؛ رئیس پلیس حتی توضیح هم نمی‌پرسد که ماجرا چیست، می‌رود؛ و بعد دوپن برای راوی توضیح می‌دهد که چگونه نامه را پیدا کرد. این قسمتِ توضیحات دوپن هم فکر می‌کنم دو قسمتِ کاملاً مجزا دارد. یک قسمت تئوری می‌گوید، که شامل بحث این است که — مثلاً — ساده‌کردن خودش نوعی هوشمندی است وقتی طرف مقابل فکر می‌کند تو داری پیچیده عمل می‌کنی؛ و یک تئوری هم اینجا هست — فکر می‌کنم این داستان از این نظر، باز، اولین بار — اینکه کارآگاه، کسی که می‌خواهد جرمی را دستگیر کند، سعی کند خودش را جای آن مجرم بگذارد. این را بعداً در ژانر پلیسی خیلی زیاد می‌بینید؛ مثلاً کارآگاه سعی می‌کند ببیند، انگار، اگر این جرم را بخواهد تکرار کند از کدام مسیر بیاید و چه چیزهایی ببیند؛ این خیلی متداول است؛ فکر می‌کنم برای اولین بار است که در این داستان ادگار آلن پو چنین ایده‌ای را بیان می‌کند. دوپن سعی می‌کند خودش را جای وزیر بگذارد و توضیحاتی می‌دهد که چرا احساسش این بوده که، پیش از اینکه حتی به خانهٔ وزیر برود، به این احساس رسیده که این نامه باید یک جایی خیلی آشکار باشد؛ برای همین است که پلیس پیدا نمی‌کند؛ توضیحات خودش را می‌دهد و بعد شرح ماجرای رفتنش پیش وزیر را می‌گوید که چگونه رفته و در دو مرحله نامه را جایگزین کرده و به دستش آورده. کل داستان همین است.

در واقع یک فصل خیلی مقدماتی در خانهٔ دوپن هست که رئیس پلیس بیشتر شرح ماجرا و فعالیت‌های خودشان را می‌دهد؛ و بعد آنچه دوپن می‌گوید. هیچ کنشی در این داستان اتفاق نمی‌افتد؛ فقط شما داستان‌ها را می‌شنوید، و جالب است که راوی هم چیزی برای شما روایت نمی‌کند؛ راوی روایت‌هایی را که برای شما می‌کند، خودش چیزی ندیده. راوی خیلی منفعل است؛ یعنی این خودش جالب است که مثلاً بحث شود دربارهٔ اینکه راوی چه کار می‌کند و به چه دردی می‌خورد: راوی فقط یک بار نشسته و حرف‌های رئیس پلیس را گوش می‌دهد؛ او روایت می‌کند که چه اتفاق‌هایی افتاده و چگونه دنبال نامه گشته‌اند؛ و یک بار هم دوپن ایده‌های خودش را برایش می‌گوید و تعریف می‌کند که نامه را چگونه از وزیر به دست آورد. کل داستان در نهایت سادگی است، مثل همین ماجرای خود نامه که به‌عنوان داستان پلیسی، کمی، شاید، با معیارهای قرن بیست‌ویکم بیش از اندازه ساده است؛ دیگر چیزی به‌اسم طرح در این داستان پلیسی وجود ندارد.

بعدها نویسنده‌ها این مهارت را پیدا کردند که خواننده را با داستان همراه کنند: جزئیاتی به وجود بیاورند، حدس و گمان‌هایی به وجود بیاورند، خواننده درگیر کشف مطلب شود، و بعد مثلاً در آخرین فصل رازگشایی کنند. اگر داستان پلیسی خوانده باشید این‌گونه است: تکنیک این است که شما به چند نفر شک دارید، شکتان به سمت یکی می‌رود، بعد می‌فهمید او نیست؛ مثلاً یک داستان معروف از آگاتا کریستی هست — اگر اشتباه نکنم — که در جزیره‌ای ده نفر دعوت شده‌اند؛ معلوم نیست چه کسی این‌ها را دعوت کرده؛ نامه‌هایی دریافت کرده‌اند که به دلیلی بیایند در جزیره جمع شوند؛ در جزیره همین ده نفر ظاهراً تنها هستند؛ هیچ‌وقت نمی‌فهمند چه کسی این‌ها را اینجا دعوت کرده و یکی‌یکی کشته می‌شوند؛ سه نفر اولی کشته می‌شوند، شکتان به سمت یک نفر می‌رود ولی بعد او هم کشته می‌شود و می‌فهمید که او نبوده؛ همین‌طور ادامه پیدا می‌کند تا اینکه در آخر می‌فهمید که چه کسی دارد این کار را می‌کند. این داستان اصلاً این‌شکلی نیست؛ یعنی شما را وارد داستان نمی‌کند که حدس و گمانی بزنید که نامه کجاست؛ معمایی وجود ندارد که خیلی درگیرش بشوید؛ فقط این داستان ساده است که شما یک صورت مسئله را خواندید، زیرش هم حلش را خواندید، و هیچ راهی هم برای اینکه این حل را پیدا کنید نداشتید. یعنی من وقتی می‌رسم و می‌بینم دوپن چگونه این را پیدا کرد، خیلی احساس نمی‌کنم سرنخی بود که اگر توجه می‌کردم می‌فهمیدم ممکن است این‌گونه باشد. الان داستان از نظر معمایی خیلی ابتدایی است؛ و این برای نقد روان‌کاوانه خوب است: ما به پیچیدگی‌های خودآگاهانهٔ زیاد نیازی نداریم و حتی ممکن است مزاحم کارمان هم باشند.

یافتن اسطورۀ مشابه

سؤال مشخص من این است که چه داستان یا اسطورهٔ باستانی‌ای شباهت دارد به این داستان؛ یعنی شما مثلاً در داستان‌های باستانی چه تم مشترکی می‌بینید که اینجا هم وجود دارد، که از آنجا شروع کنیم؛ مثلاً این‌گونه تحلیل کرده‌اند. یکی از حاضران به پاشنهٔ آشیل اشاره می‌کند. بله، پاشنهٔ آشیل — داستانی که قهرمان یک نقطهٔ ضعف دارد. رویین‌تن‌شدن خودش یک تم باستانی است و اینکه هر رویین‌تنی یک نقطهٔ ضعف دارد؛ یعنی یک چیزی، انگار، این خیلی تم مهمی است؛ در پاشنهٔ آشیل واقعاً تمش این است. رویین‌تن‌بودن خودش یک آرزوی اساطیری است که در خیلی جاها در داستان‌ها ظاهر می‌شود؛ بعدش هم اینکه رویین‌تن‌بودن هیچ‌وقت کامل نیست؛ پاشنهٔ آشیل مشخصاً به این اشاره می‌کند. شاید مسئلهٔ سادگی: شما این نکته را می‌گیرید که معما ممکن است حلِ خیلی ساده‌ای داشته باشد و به همین دلیل دیده نمی‌شود.

به نحوهٔ رازگشایی خیلی کار ندارم. تم کلی این داستان نجات ملکه است از دست، مثلاً، اژدها. شما صدها داستان اسطوره‌ای دارید که یک شاهزاده‌خانم یا یک ملکه توسط یک دیو یا اژدها، یا حالا آدم بدجنسی اسیر می‌شود: در داستان آشیل، هلن دزدیده شده، جنگ تروا راه می‌افتد و آشیل آنجا در واقع قهرمان آن جنگ است برای اینکه هلن را از دست دشمنان نجات بدهد. کلاً اینجا تم گیرافتادن ملکه در دست یک موجود خبیث است — یا حالا به اسم وزیر — و اینکه کنشی که قهرمان انجام می‌دهد آزادسازی ملکه است؛ حتی در داستان، آخرش، به‌نوعی اشاره می‌شود که او فقط برای حل معما این کار را نکرده؛ نسبت به ملکه همدلی دارد و از وزیر بدش می‌آید، یعنی وزیر آدم بد است و ملکه نوعی آدم خوب است؛ بنابراین به‌وضوح یک تم وجود دارد، یک تم خیلی با فراوانی زیاد در اسطوره‌ها؛ یعنی در داستان‌های عامیانه و اسطوره‌ها گیرافتادن در دست دیو و اژدها و این‌گونه چیزها را داریم، یا مثلاً جادوگر.

در داستان‌های اساطیری خیلی وقت‌ها قدرت بدنی قهرمان است — و شاید خیلی بیشتر، همین نکته‌ای که اینجا هست: هوشمندی قهرمان همراه با قدرت بدنی‌اش — که می‌تواند شاهزاده‌خانم را نجات بدهد یا ملکه را نجات بدهد؛ معمولاً شاهزاده‌خانم‌ها را می‌دزدیدند. اینجا ملکه — حالا من نمی‌دانم این شخصیت در انگلیسی، وقتی می‌خوانی؛ من نمی‌دانم فارسی‌اش اصلاً معلوم است که مرد است یا زن — در انگلیسی چون با ضمایر مؤنث به او اشاره می‌شود، واضح است که کسی که مافوق وزیر است — می‌توانید استنتاج کنید که مثلاً ملکه است یا شاهزاده‌خانم — خلاصه یک زن بلندپایهٔ دربار است. این تم کلی است. داستانی که دارد اتفاق می‌افتد این است: می‌شنویم که وزیر بدجنس ملکه را با به‌دست‌آوردن یک نامه به دام انداخته، و بعداً می‌فهمیم که چگونه قهرمان در یک عمل قهرمانانه — که فقط هوشمندی در آن هست و هیچ قدرت جسمانی در آن نیست — ملکه را از این دام رها می‌کند و حسابی حال وزیر بدجنس را می‌گیرد. این نوعی بیان عامیانهٔ این داستان است. اگر از جزئیاتش صرف‌نظر کنیم، فکر می‌کنم توافق وجود دارد که اگر بخواهیم یک چیز اساسی بگوییم، این است. اگر کسی پیشنهادی دارد که خیلی داستان عامیانه یا اسطورهٔ دیگری وجود داشته باشد که اینجا خیلی انطباق داشته باشد بگوید؛ و مثلاً آن را دقت کنید: این قهرمان دوپن است و عملی که در داستان انجام می‌گیرد، در واقع نجات ملکه است از آن حق‌السکوتی که وزیر دارد می‌گیرد؛ وزیر کاملاً شخصیت بد داستان است؛ ملکه حالا اگر شخصیت خوب نیست، به‌نوعی به‌هرحال شخصیتی است که ما هم با مؤلف همراه می‌شویم و میل داریم که نامه پیدا شود و نجات پیدا کند. نمی‌دانم، من تم خیلی مهم دیگری در آن نمی‌بینم. به‌وضوح یک داستان کارآگاهی است؛ نباید این تم را داشته باشد، یعنی نمی‌توانید خیلی داستان کارآگاهی پیدا کنید که این فرم را داشته باشد؛ یک چیز مشخص است. چیزهایی در این داستان نتیجهٔ این فرم به‌اصطلاح کارآگاهی داستان است؛ آن هم خودش می‌تواند در واقع نوعی تم جستجو برای کشف حقیقت باشد، که یک تم باستانی هم هست؛ به‌نوعی این تم هم اینجا وجود دارد، اینکه شما هوشمندانه بخواهید دنبال یک حقیقتی بگردید. ولی به نظرم نزدیک‌ترین اسطوره‌ای که می‌توانیم از آن شروع کنیم همین است.

اولین کاری که باید بکنید — حالا من خیلی نمی‌خواهم وارد این چیزها بشوم — آدمی که می‌خواهد مثلاً یک تحلیل یونگی ارائه بدهد، وقتی حسش این است که این داستان یک تم باستانی است، یکی از کارهایی که خود یونگ می‌کرد و پیروانش می‌کنند این است که الگوی باستانی را سعی کنید خوب بشناسید؛ یعنی عناصری که وجود دارد چه‌ها هستند، و سعی کنید خیلی عمیق درک کنید که داستان اسطوره‌ای چه چیزی از انسان را دارد متجلی می‌کند، چه خواست روانی‌ای را دارد متجلی می‌کند. اولاً باید عناصر را بشناسید؛ مثلاً این داستان خیلی — در داستان‌های متفاوت — زندانی‌شدن یک ملکه، جادوشدنش، همهٔ این چیزها می‌تواند در داستان‌ها اتفاق افتاده باشد؛ اتفاقاً فکر می‌کنم متداول و با فرکانس زیاد در این داستان‌ها ظاهر می‌شود که پیش از قهرمان خیلی‌ها رفته‌اند و شکست خورده‌اند؛ کاملاً این تم اینجا وجود دارد: دوپن اولین آدمی نیست که اقدام می‌کند برای نجات ملکه؛ تمام پلیس در واقع پاریس بسیج شده‌اند و شکست خورده‌اند، و حالا قهرمان داستان است که می‌رود و با یک ترفندی موفق می‌شود؛ این وجود دارد و اینجا هم هست. بیشتر می‌خواهم عناصر مشترک این داستان را خیلی مختصر کمی مرور کنیم، بعد ببینیم حالا داستان تبدیل به چه شده و چه تفاوت‌هایی دارد؛ این تفاوت‌ها خودشان به‌نوعی معنا دارند. فکر می‌کنم نکتهٔ مهم در تحلیل یونگی این است که شما آن داستان قدیمی را خوب بشناسید. خیلی از آن داستان‌ها نوعی داستان عاشقانه هستند: قهرمان یا از قبل عاشق شاهزاده‌خانم است یا بعداً یک عشق به وجود می‌آید؛ و مثلاً شکست‌دادن اژدها، شرط ازدواج‌کردن با شاهزاده‌خانم؛ از این چیزها در اسطوره‌ها زیاد هست. و حتی گاهی این عمل قهرمانانه خیلی باعث می‌شود که شخص پادشاه بشود؛ در واقع به‌نوعی می‌رود شاهزاده‌خانم را نجات می‌دهد، اژدها را می‌برد، دیوها را از بین می‌برد و به یک جای بلندی می‌رسد. کلاً ژانر قهرمانی است؛ شخصیت‌هایی که در این داستان هستند، این‌ها داستان‌های قهرمانی‌اند؛ آدمی از هوشمندی و قدرت بدنی و ویژگی‌های خودش استفاده می‌کند و اصلاً یک غولی را شکست می‌دهد.

این یک تم خیلی کلی است: شکست‌دادن دیو یا اژدها به قصد نجات‌دادن کسی که اسیر شده باشد، که آن شخص ما باشیم یا نباشیم؛ این‌ها باز ورژن‌های مختلف همان تم خیلی کلی‌اند، یعنی تم قهرمانی، جنگیدن با اژدها و پیروزشدن. اگر خیلی کلی نگاه کنید، واضح است که چیزی در درون انسان دارد ارضا می‌شود؛ ما اصلاً آرکی‌تایپ قهرمان داریم؛ ما، انگار، به‌نوعی آرزوی قهرمان‌بودن داریم، بنابراین با چنین شخصیت‌هایی بسیار خوب همذات‌پنداری می‌کنیم؛ هیچ آدمی نیست که، انگار، به‌نوعی هوس عمل قهرمانانه‌کردن و انجام‌دادنش را در زندگی خودش نداشته باشد؛ بنابراین از دیدن قهرمانی دیگران و همذات‌پنداری با قهرمان خیلی می‌تواند احساس خوبی به او دست بدهد. و در آن داستان‌ها به‌وضوح اژدها یا دیو در واقع نشان‌دهندهٔ آن جنبهٔ تاریک هستی است، چیزی که همهٔ ما، انگار، با آن درگیریم و می‌خواهیم بر آن غلبه کنیم؛ یعنی نمادِ شر است و قهرمان این‌گونه نمادِ خیر؛ باستانی‌اش این‌گونه است. و در آن داستان‌هایی که تم اسیرشدن شاهزاده‌خانم یا ملکه وجود دارد، به‌شدت این جنبه، یک جنبهٔ مردانه، وارد قصه می‌شود؛ در واقع قهرمان یک مرد است. مردها به‌طور طبیعی یک حس قهرمان‌بازی — یا حالا بگویم قهرمانی — در حفاظت از همسر و خانوادهٔ خودشان دارند؛ مثلاً جزو غرایز طبیعی یک مرد است که می‌خواهد مثلاً خانوادهٔ خودش را در مقابل جورِ شهری حفاظت کند؛ بنابراین برای یک مرد، مخصوصاً وقتی المان مؤنث وارد داستان بشود، خیلی این حس هست: نیروهای شر مثلاً یک زنی را در دام خودشان اسیر کرده‌اند؛ معمولاً شاهزاده‌خانم خیلی زیباست — معمولاً برای اینکه صفات زنانهٔ مشخصی هم دارد که بیشتر در واقع برای مرد، دست‌یافتن به آن و پیروزشدن در مقابل اژدها ارزشمند شود. اینکه اینجا ما در واقع با آرکی‌تایپ قهرمان سروکار داریم، با یک عنصر مردانه سروکار داریم، با عواقبی مثل پادشاه‌شدن، حتی بعد از داستان؛ یا عنصر هوش حتی در داستان‌های خیلی خیلی قدیمی هم وجود دارد، علاوه بر عنصر قدرت بدنی. این‌ها همه در واقع ویژگی‌های آن داستان‌های قدیمی است.

تفاوت‌های داستان حاضر با تم اساطیری

حالا بگذارید سعی کنم این واریاسیون را تطبیق بدهیم و ببینیم تفاوت‌ها چیست و اینکه این تفاوت‌ها معنادارند. تفاوت‌هایی که فکر می‌کنم اینجا وجود دارد — اگر کل آن داستان‌ها را بگیرید و میانگینی از مشترک‌شان در نظر بگیرید — این است که اینجا یک عالمه جوّ مدرن وجود دارد: اصلاً ملکه دزدیده نشده، یک نامه دزدیده شده؛ کمی، کلاً، چه می‌گویند، به‌اصطلاح امروز جنگ نرم، نه جنگ سخت‌افزاری؛ خود ملکه را ندزدیده‌اند، یک نامه دزدیده شده — عنصر به‌هرحال به‌نوعی مدرن است — و به‌نوعی غیرمستقیم ملکه در اسارت وزیر است. اژدهایی وجود ندارد، دیوی وجود ندارد؛ یک وزیری وجود دارد که وزیر هوشمند و بدجنسی است، کلاً یک انسان، که اینجا در واقع عامل شر است.

فکر می‌کنم یک ویژگی این داستان این است که تأکید روی این ملکه خیلی کم است؛ حس خاصی نسبت به آن شخص اصلاً تا حدود زیادی پنهان می‌شود؛ خیلی دربارهٔ هویتش چیزی گفته نمی‌شود، چون در داستان در واقع نکته این است که نباید دربارهٔ این شخصیت چیزی گفته شود. خودِ راز این است که ما ندیده‌ایم محتوای نامه چیست، ندیده‌ایم متعلق به کیست، چرا خیلی مهم است و نباید فاش شود. نمی‌دانم؛ واضح است، احتیاج به استدلال روی این متن دارد؛ به نظر می‌آید نامه به‌نوعی از یک رابطهٔ پنهانی ملکه با مردی، مثلاً، حکایت دارد. اگر داستان را این‌گونه استنباط کنید، آن‌وقت ملکه نه‌تنها حس مثبتی نسبت به او در داستان به وجود نمی‌آید، بلکه حتی عامل خنثی‌کننده هم هست. درست است که ما به‌هرحال با ملکه هستیم، ولی این آن نوع داستان اساطیری نیست که ملکه یا شاهزاده‌خانم زیباست و به‌شدت همدلی‌برانگیز؛ کسی که داستان را گوش می‌دهد نسبت به او جلب می‌شود و اصلاً شاید عنصر محرک این است که اژدها یا دیو یا هر دشمنی که وجود دارد خیلی بدجنس است و ملکه خیلی بی‌گناه. اینجا به نظرم ملکه خیلی هم بی‌گناه نیست؛ این‌ها در واقع تم‌های مدرن‌اند: شما در دنیای مدرن کمی سیاه و سفید را کنار می‌گذارید و مثلاً خاکستری نگاه می‌کنید. به‌هرحال ملکه تا حد ممکن از داستان حذف شده؛ یعنی فقط آخرش دوپن اشاره‌ای می‌کند که نسبت به این شخص همدلی داشته و نسبت به وزیر احساس بدی داشته. یعنی مثلاً فرض کنید من، به‌عنوان یک خوانندهٔ مدرن، خیلی نسبت به دربار و سلطنت و این‌ها احساس خوبی ندارم؛ بخواهم از اول، مثلاً دیفالتم هم این باشد که هر کسی خاندان سلطنتی را اذیت می‌کند آدم بدی است، کم‌کم این احساس به آدم دست می‌دهد که ممکن است وزیر آدم اصلاح‌طلبی باشد و مثلاً آن آدم‌هایی که در دربار هستند آدم‌های بدی باشند و او کار خوبی کرده که این نامه را برداشته و دارد از آن استفاده‌های خوبی می‌کند. اینکه پلیس فرانسه دنبال نامه است، برای ما دلیل نمی‌شود؛ در یک فضای مدرن هیچ‌کدام از این‌ها علائمی نیستند که برای ما همدلی ایجاد کنند؛ خیلی در این داستان چنین همدلی‌ای اصولاً پیش نمی‌آید. این تفاوت عمدهٔ این داستان با داستان اسطوره‌ای است: خیر و شر به آن معنا پررنگ نیست و رویش تأکید نمی‌شود، و آن عنصر مؤنث هم تقریباً می‌شود گفت به‌طور کامل کمرنگ است؛ شما چنین احساسی را در آن خیلی تجربه نمی‌کنید که مثلاً همدلی پیدا کنید نسبت به زنی که گرفتار ماجرایی است.

نکتهٔ اساسی هم این است که ملکه اصلاً دزدیده نشده، بلکه به‌نوعی دچار حق‌السکوت‌گرفتن با دزدیده‌شدن یک نامه شده؛ در واقع قربانی چنین ماجرایی است. و نکته‌ای که به آن اشاره کردم: قهرمان اصولاً دیگر هیچ عنصر قهرمانیِ جسمانی در او نیست؛ اصلاً فقط در اتاقش نشسته؛ او را در اتاقش می‌بینید و فقط تعریف می‌کند که یک روز بلند شده، رفته خانهٔ وزیر و این کار را انجام داده؛ کلاً فعالیت جسمانی و قهرمانی به آن معنای باستانی را شما از این آدم خیلی نمی‌بینید. معمولاً در آن داستان‌های باستانی، به‌هرحال، یک اسبی هست و سواری هست و این آدم خیلی جنگجوی خوبی است و در عین حال خیلی باهوش است و اگر از هوشش استفاده می‌کند — مثلاً شما در شاهنامه، در جنگ رستم با دیو، خیلی تأکید روی هوشمندی نیست؛ رستم بیشتر زورمند است تا هوشمند — ولی خیلی داستان‌ها هستند که هوشمندی در آن‌ها اهمیت دارد، مخصوصاً در داستان‌های شرقی؛ و اینجا هرچه هست فقط همین هوشمندی است. نمی‌دانم؛ من یک شمای کلی دادم که این داستان چه‌جور خط داستانی اسطوره‌ای در واقع حساب می‌شود، تم اصلی‌اش چه داستانی است و اینکه آن داستان‌ها چه نیازی را در انسان به‌نوعی برآورده می‌کنند: ما اصولاً از دیدگاه یونگ یک آرکی‌تایپ قهرمان داریم، نوعی حس قهرمانی داریم؛ و در آن واریاسیون‌های خاصی که مثلاً شاهزاده‌خانم یا ملکه ربوده می‌شود، حس قهرمانی به معنای مردانه‌اش هم وجود دارد.

دربارهٔ رقبای دوپن در این ماجرا — یعنی کسانی که پیش از دوپن برای نجات ملکه اقدام کرده‌اند — اینجا مشخصاً پلیس فرانسه است: یک رئیس پلیس که با یک کادر خیلی بزرگ آمده و سعی کرده نامه را پیدا کند. در داستان‌های باستانی معمولاً یک عده آدم‌هایی که خیلی هویت ندارند این کار را قبلاً انجام داده‌اند، یعنی سردارانی هستند که قبلاً رفته‌اند به جنگ اژدها و مثلاً شکست خورده‌اند؛ حالا با وجود اینکه می‌داند صدها نفر مثلاً این کار را کرده‌اند، دارد اقدام به این کار می‌کند؛ و معمولاً در این‌گونه داستان‌هاست که هوشمندیِ این شخصیت کمک می‌کند، یعنی در جاهایی که آن‌ها شکست خورده‌اند، او با هوش خودش راهی پیدا می‌کند، به‌علاوهٔ اینکه زورمندی‌اش هم قطعاً به او کمک می‌کند. اینجا — من کمی برای اینکه نزدیک بشویم به تم داستان — چیزی که می‌بینید همان نکتهٔ اصلی داستان است: نامه در جای آشکار است و پلیس پیدا نمی‌کند، به این دلیل که هوشمندی‌شان با هوشمندی وزیر یکی نیست. در واقع مثل این است که وزیر حرکات احتمالی پلیس را خوب پیش‌بینی می‌کند؛ می‌داند که این‌ها چه کار خواهند کرد، می‌داند که به خانه‌اش می‌آیند و چگونه بازرسی می‌کنند، و برای همین است که در واقع مسلط به این‌هاست و می‌تواند راه‌حلی پیدا کند: این‌ها همه‌جا را بازرسی می‌کنند ولی می‌داند که ساده‌ترین کار ممکن را در واقع انجام نمی‌دهند. کاری که وزیر کرده این است که نامه را کمی تغییر شکل داده، از فرم انداخته، به‌نوعی که چیزی بی‌اهمیت در حال دورریخته‌شدن به نظر بیاید، و این را گذاشته در جایی که در معرض دید همه هست؛ فقط مثلاً اگر رویش یک مهر قرمز داشت، برایش مهر سیاه زده؛ پاکت نامه هم مشابه است ولی خود نامهٔ داخل این پاکت عین همان نامه‌ای است که دنبالش می‌گردند، و این را هر بار که جست‌وجو کرده‌اند دیده‌اند ولی سراغش نرفته‌اند. و به‌خاطر اینکه مثلاً رئیس پلیس ادعا می‌کند که تک‌تک کتاب‌های کتابخانه را ورق‌به‌ورق — نه با تکان‌دادن — گشته‌اند تا نامه را پیدا کنند؛ و کلاً نکتهٔ جالب داستان آن بخشی است که پلیس ریز عملیاتی را که انجام داده توضیح می‌دهد که همه قانع شوند که نامه اینجا مخفی نشده؛ یعنی هر جا از او سؤال می‌کنند، از پشت — نمی‌دانم — کاغذدیواری‌ها گرفته تا دستهٔ مبل‌ها، ممکن است یک نفر یک سوراخی ایجاد کند و نامه را لوله کند و در آن بگذارد؛ همهٔ این‌ها را توضیح می‌دهد که ما چگونه ردّ کردیم؛ و به‌طور کامل مثلاً می‌گوید حیاط خانه را به بخش‌های مشخصی تقسیم کردیم، شماره‌گذاری کردیم که مطمئن باشیم همه‌جا را دقیق وارسی کرده‌ایم؛ یک عملیات بزرگی را توصیف می‌کند که احساس‌شان این است که اگر آنجا بود حتماً پیدا می‌کردیم؛ در عین حال یک استدلال‌هایی دارد که حتماً همان‌جاست، همراه خودش هم این‌ور آن‌ور نمی‌برد؛ و بعد، در یک اظهارنظر که کمی عجیب است، می‌گوید دو خانهٔ این‌ور آن‌ورش را هم نگاه کردیم؛ همهٔ این عملیات خیلی وسیع که در خانهٔ وزیر توصیف می‌کند در همسایگی هم انجام شده، چون فکر می‌کند حتماً وزیر آن را در نزدیکی خودش نگه می‌دارد. این‌ها در واقع عملیاتی است که آن رقبا انجام داده‌اند و نکتهٔ اساسی‌اش این است که به اندازهٔ کافی هوشمندانه نبود: وزیر همهٔ این‌ها را پیش‌بینی کرده و بر اساس این پیش‌بینی عملیات مخفی‌کردن نامه را انجام داده. این‌ها رقبای — در واقع رقبای هم‌سطح — دوپن‌اند؛ و رقیب اصلی که شخصیت بد داستان است خود وزیر است، که او هم در واقع با ویژگی‌های خاصی توصیف می‌شود.

جنبه‌های روان‌کاوانه در داستان

بگذارید دربارهٔ پلیس، از همین‌جا، کمی به آن تم‌های اصلی داستان اشاره کنم. پلیس در واقع با هوش متوسط و با روش‌های سنتی کار می‌کند. اگر پلیس را، به‌هرحال، به‌نوعی نشان‌دهندهٔ جنبه‌هایی بگیریم که نظم اجتماعی را به وجود می‌آورند — مثلاً معمولاً در رویاها به‌طور سمبلیک، مثلاً نشان‌دهندهٔ اخلاق یا سوپرایگو — آن‌وقت اینجا ما به‌نوعی اشاره به یک نوع نظم سنتی داریم که موفق نیست. پلیس دارد همهٔ روش‌های سنتی خودش را به‌کار می‌برد ولی چیزی به دست نمی‌آورد، انگار به این دلیل که با نوعی جرم مواجه شده که جرمش جرم سنتی نیست؛ در یک سطح بالاتر است: وزیر. بگذارید از همین‌جا توضیحات پلیس را دربارهٔ نحوهٔ گشتن این خانه ببینید؛ به‌وضوح جنبه‌های ساینتیفیک دارد. یعنی توضیحات خیلی دقیقی هستند که از ساینس دارند استفاده می‌کنند؛ توضیح می‌دهد که هیچ کشوی مخفی برای پلیس مخفی نیست، به دلایل ریاضی؛ یعنی چون دقیقاً می‌دانیم که حجم و سطح و این‌ها قابل اندازه‌گیری است و ما می‌توانیم در یک خانه، در اتاق، همه‌چیز را اندازه بگیریم، هر چیز مخفی باشد پیدا می‌کنید؛ شما اگر یک دیوار کاذب بخواهید بگذارید، خلاصه این می‌شود که بدون اینکه وارسی کنید، از بیرون هم بفهمید؛ یعنی کافی است که مثلاً به‌نوعی ابعاد دستتان باشد، یک دیوار کاذب را می‌توانید با یک مترکردن خیلی ساده تشخیص بدهید. توضیحات صددرصد ریاضیِ ساده‌ای دارد برای اینکه ردّ کند که اینجا ممکن است یک کشو یا یک بخش مخفی در خانه وجود داشته باشد؛ یا مثلاً وقتی می‌خواهد ردّ کند این را که چرا ممکن نیست که یکی از میزها و مبل‌ها را مثلاً باز کرده باشند، در پایه‌اش یک سوراخی کرده باشند و مثلاً نامه را آنجا گذاشته باشند، توضیحش این است که ما یک ذره‌بین‌هایی داریم که با این ذره‌بین‌ها می‌توانیم به‌جای اینکه یکی‌یکی این پایه‌ها را باز کنیم، نگاه کنیم؛ و کوچک‌ترین اثری که حاکی از این باشد که این پایه‌ها درآمده‌اند و دوباره جاسازی شده‌اند، مثلاً در ماه‌های اخیر، را به‌راحتی با ذره‌بین‌های خیلی خوبی که داریم تشخیص می‌دهیم. این‌ها همه در واقع نوعی تکیهٔ پلیس به ساینس و ابزارهای ساینتیفیک مدرنی است که در اختیارش هست. بنابراین وقتی در قرن هجدهم از سنت حرف می‌زنیم، یکی از مهم‌ترین سنت‌های جاافتادهٔ جامعه نگاه ساینتیفیک‌کردن به همه‌چیز است؛ شاید بشود گفت نگاه غالب قرن نوزدهم است. قرن نوزدهم هنوز نیوتن شکسته نشده، دنیای مدرن در اوج قرار دارد.

بگذارید همین الان که به ذهنم رسید یک اشاره بکنم به یک فیلم خیلی جالب که به‌نوعی باید پست‌مدرن حسابش کرد: فیلمی هست از تیم برتون — تیم برتون هم جزو کارگردان‌های شاخص جریان‌های سینمای پست‌مدرن است — به اسم «اسلیپی هالو»، که نوعی فیلم کمیک است، نوعی کمدیِ مدرن؛ خیلی انتظار نداشته باشید، چون کمیک به معنای متداولش نیست. قهرمانش دقیقاً کارآگاه است و کمیک به این دلیل که این چیزها هم در این فیلم مسخره می‌شود؛ یعنی روش‌های این آدم به‌نوعی دقیقاً در فضای پست‌مدرن است. آن چیزی که در زمان، مثلاً در قرن نوزدهم، خیلی جدی است — شما داستان‌های پلیسی ساینتیفیک می‌بینید که قهرمان داستان یک کارآگاه است که دقیقاً به دلیل اینکه به ابزار علمی مجهز است موفق می‌شود — در دوران پست‌مدرن به شوخی گرفته‌ایم: می‌شود اینکه یک آدم خیلی عجیب‌وغریب ساینتیست همراه خودش داشته باشد ولی به هیچ دردش نخورد؛ چون داستان «اسلیپی هالو» این است که این آدم را می‌فرستند یک جایی که ادعا این است که یک سوارکار شب‌ها می‌آید و سر آدم را قطع می‌کند؛ این از اول با این دیفالت می‌رود که این چرند است، کشف کند این کیست که با این شیوه این کار را می‌کند؛ ولی خلاصه در داستان به اینجا می‌رسید که این سوارکارِ بی‌سر است که می‌آید این کار را می‌کند؛ یعنی کلاً ابزارهای علمی و تئوری‌های علمی به درد حل معما نمی‌خورد؛ مسئلهٔ جادوی قدیمی است که آنجا وجود دارد و فراتر از درک ساینتیفیک این آدم است. اینجا شما در پلیس و شیوه‌های دقیقی که در واقع توضیح می‌دهد نوعی فضای ساینتیفیک می‌بینید، در واقع سنت ساینتیفیک قرن نوزدهم. من عیناً می‌خواهم بگویم که در وزیر هم همین مسئله هست: وزیر به‌نوعی ریاضی‌دان است — تأکید می‌شود که این آدم شاعر و ریاضی‌دان است؛ نکتهٔ خاص دربارهٔ وزیر این است که وزیر تلفیقی از ساینس و هنر را انگار در اختیار دارد — ولی به‌هرحال در وزیر هم این مسئلهٔ ساینتیفیک‌بودن در واقع دیدگاه‌هایی در آن هست، منتها نکتهٔ اساسیِ برتری‌اش نسبت به پلیس شاعربودنش است.

در داستان به‌شدت — باورنکردنی — روی این نکته تأکید می‌شود. دقیقاً نکته این است که این آدم شاعر است و اگر ریاضی‌دان بود به‌راحتی گیر پلیس می‌افتاد؛ یعنی آن وجه ساینتیفیک‌بودنِ دیدگاه وزیر نیست که باعث می‌شود بتواند چنین ضربه‌ای به پلیس بزند، بلکه این جنبهٔ تفاوتش از پلیس است که باعث پیروزی می‌شود؛ و به این دلیل گرفتار دوپن می‌شود که دوپن هم این‌گونه اشاره می‌کند که «من هم راه شعر را گفتم» — و اصلاً دوپن به‌نوعی، انگار، اعتقاد به برتری شاعر نسبت به ریاضی‌دان و ساینتیست دارد — و به همین دلیل است که به‌نوعی، در واقع، در نظر هوشمندی هم‌تراز وزیر قرار می‌گیرد و می‌تواند شکستش بدهد. این عنصر ساینس کاملاً در داستان شاخص است، عنصر کاملاً مدرن؛ که در این داستان، شاید داستان از این جهت خیلی پیشرو است که ساینس و ساینتیست در قطب شر قرار گرفته‌اند — یا اگر شر نیستند، آن شکست‌خورده‌ها هستند. شما مثلاً در داستان قرن نوزدهمی انتظار دارید که آنی که به سلاح‌های ساینس مجهز است آنی باشد که پیروز می‌شود؛ مثلاً یک معمایی باشد که نتوانسته‌اند حل کنند، حالا یک آدمی که فیزیک بلد است، ریاضی بلد است، بیاید و معما را حل کند به این دلیل که دانش بیشتری دارد؛ اینجا درست خلاف آن اتفاق می‌افتد. نکتهٔ مشترک وزیر با پلیس این است که هر دو در واقع ابزار ساینس را دارند و مسلط‌اند؛ و نکتهٔ اصلی دربارهٔ وزیر این است که او، می‌گویند، انگار ابزار اضافه دارد: شاعر هم هست، حس هنری دارد، برتر نسبت به پلیس است.

تحلیل یونگی داستان

اینکه دانش در قطب شر قرار بگیرد، این دیگر سابقه ندارد. بعد، من دنبال این هستم که یک رابطهٔ معنادار بین این داستان و تم اسطوره‌ای پیدا کنم. ببینید، اساس فرض این است که آن تم مشترک اسطوره‌ای به‌نوعی به ناخودآگاه جمعی بشر برمی‌گردد و سلف آن داستان‌ها را در واقع ایجاد می‌کند، برای اینکه این حس قهرمانی، پیروزشدن، رشدکردن، مثلاً غلبه بر شر، این‌ها همه در واقع روانی همهٔ انسان‌هاست؛ اسطوره‌ها خیلی کار می‌گیرند به‌خاطر اینکه به جنبه‌های مشترک بشر تعلق دارد. حالا شما وقتی یک داستان مدرن را می‌بینید که یک واریاسیون روی این تم است، اینجا وقتی اختلاف را بررسی می‌کنید، در واقع دارید به این نگاه می‌کنید که این نویسندهٔ خاص در ناخودآگاه شخصی‌اش چه می‌گذرد، چه چیز غیرمشترکی را دارد بیان می‌کند؛ یا در فضایی که دارد زندگی می‌کند — شما می‌توانید بگویید که این ناخودآگاه شخصی، به معنای فرویدی‌اش، نیست؛ این در جامعه‌ای دارد زندگی می‌کند که آنجا در واقع فضا فضای جدیدی است؛ نوعی ناخودآگاه جمعی، به‌اصطلاح ناخودآگاه فرهنگی، خودش را دارد، به‌اصطلاح به‌نوعی منعکس می‌کند. من خیلی نمی‌خواهم روی این بگویم.

این کمی سابقهٔ بیشتری دارد که دانش با شر دست‌به‌دست هم بدهند؛ مثلاً حالا اگر به‌طور مشخص داستان فاست را بگیریم — کسی که از شیطان دانش می‌گیرد و خودش را به شیطان می‌فروشد — این داستان قدیمی‌تر از ادگار آلن پو است. فاست از گوته است؛ گوته متولد ۱۷۷۰ است و فاست را در اوایل قرن نوزدهم نوشته. بنابراین تم تعلق دانش به قطب شر در داستان خیلی تم ابتکاریِ ادگار آلن پو نیست. ولی به‌هرحال نوشتن یک تم قهرمانی که دانش یک طرف قرار دارد و هنر آن طرف — چیزی که سمت خیر است، مثلاً شعر و شاعری و هنر — به نظر می‌آید که فکر نمی‌کنم خیلی سابقه داشته باشد؛ برای هر چیزی معمولاً می‌شود سوابقی پیدا کرد، ولی من الان در ذهنم قهرمانِ هنرمند در مقابل ساینتیست خیلی نمی‌بینم؛ چیزی پیدا نمی‌کنم. ادگار آلن پو شاعر است.

تحلیل فرویدی داستان

بنابراین شما حالا می‌توانید کمی فرویدی نگاه کنید؛ رسیدیم به حیطهٔ ناخودآگاه شخصی. بگویید که چه آرزویی در ادگار آلن پو این‌گونه دارد با این داستان برآورده می‌شود: مثل اینکه ما در قرن نوزدهم هستیم؛ ساینس، ساینس همه‌جا را گرفته؛ هنر، هنرمند انگار درجهٔ دو حساب می‌شود؛ و حالا من دارم به‌عنوان یک هنرمند، به‌عنوان یک شاعر، داستانی می‌نویسم که در آن ساینس را شکست بدهم. این توجیه می‌کند که چرا چند صفحه در این داستان دربارهٔ ریاضیات اصلاً حرف زده شد؛ هر کسی این داستان را بخواند احتمالاً وقتی به آنجا می‌رسد، کمی اصلاً ربطی به داستان ندارد؛ اظهار عقیده‌های ادگار آلن پو است دربارهٔ اینکه بیخودی فکر می‌کنند احکام ریاضی احکام کلی هستند؛ که مثلاً در اخلاقیات صادق نیست — نمی‌دانم — در اخلاقیات جزءِ کل برابر با اجزای خودش نیست؛ و از این حرف‌ها. یک خطابه‌ای شما وسط این داستان می‌بینید علیه ریاضیات، که در واقع آبرومندترین بخش ساینس است، و اگر ساینس را به معنای ساینسی که داریم به‌کار می‌بریم در نظر بگیریم.

یعنی از این اتفاقی که در دوران مدرن افتاد، یک نوع دانش جدید به وجود آمد که پایهٔ این دانش ریاضیات است. تفاوت این علم با علم ارسطویی این است که اینجا مبنا ارائهٔ مدل ریاضی است؛ بنابراین توهین به ریاضی‌دان و ریاضیات توهین به کل ساینس است. پس شما یک داستانی را ادگار آلن پو در واقع ترتیب داده که در آن یک شاعر ساینتیست‌ها را شکست می‌دهد. نکته این است که توفیق وزیر در مقابل پلیس به این دلیل است که از ریاضیات استفاده نمی‌کند؛ از آن جنبهٔ شاعرانهٔ خودش دارد استفاده می‌کند؛ و اینجا در واقع نوعی حس برتریِ هنر در مقابل علم هست.

من تا حالا بیشتر درونی حرف زدم؛ گفتم مثل اینکه در درون دوست دارد که یک شاعر، به این دلیل که خودش شاعر است، بر ساینس غلبه کند — کسی که همه‌جا احترام دارد و درجه‌یک است. من تا حالا این را گفتم؛ حالا اتفاقاً می‌خواستم بگویم که جنبه‌های اجتماعی هم می‌توانید به آن بدهید؛ یعنی اگر این دوران را بشناسید — اروپا را — این دوران را مشخصاً می‌گویند مثلاً دوران ویکتوریایی، اواخر قرن نوزدهم. ویژگی اجتماعی بارزش شکسته‌شدن کلیسا بود به‌عنوان مرجع علمی، در رقابت با دانشگاه‌ها به‌عنوان مراکز علمی جدید؛ کلیسا یک موقعی، پنج قرن قبل، مرجع علم هم بوده، مثل حوزه‌های علمی ما، در مقابل اصلاً دانشگاه‌ها. شما پنج قرن قبل چیزی در مقابل این حوزهٔ علمیه قرار نیست؛ دانش آنجاست؛ فلسفه می‌خواهید بخوانید باید بروید در حوزهٔ علمیه اصلاً تحصیل کنید؛ دوگانگی وجود ندارد. مثلاً فرض کنید از قرن هفدهم به بعد دوگانگی به وجود می‌آید؛ یعنی کم‌کم مراکز علمی و نوعی مرجعیت علمی هم به وجود می‌آید؛ در اواخر قرن نوزدهم اوج شکسته‌شدن کامل کلیساست، مرجعیت علمی کلیساست، هرچقدر قبلش دیگر تقریباً وجود ندارد؛ ولی نوعی بارزی مثلاً این تکامل داروین کار را تمام کرد. الان اگر کسی دربارهٔ این نظریهٔ علمی از یک کشیشِ کلیسا چیزی سؤال بکند، یعنی چیز منقرض‌شده است، مربوط به قرن‌های خیلی قبل. اینکه شما اصولاً فضای خالی مرجعیت دینی را در قرن نوزدهم احساس می‌کنید: چه کسی قرار است جایگزین کلیسا بشود؟

واقعیت این است که ساینس مرجعیت را به دست آورد؛ یعنی شما الان درست و غلط بودن کارها را از ساینتیست‌ها می‌پرسید. مثلاً اخبار همین جمهوری اسلامی را گوش بدهید: دانشمندان می‌گویند که این سیر را نخورید، مثلاً چون — یا بخورید که سرطان را از بین می‌برد؛ پزشک‌ها به شما می‌گویند چه بخورید و چه نخورید؛ قبلاً علمای دین به شما می‌گفتند نخورید؛ ساینتیست‌ها تعیین می‌کنند که این کار را انجام بدهیم یا ندهیم. الان یک آزمایشی مثلاً در سرن دارد انجام می‌شود؛ می‌گویند این ممکن است کرهٔ زمین را از بین ببرد؛ از کلیسا و نمی‌دانم این‌ها که نمی‌پرسند که آیا بروند؛ از دانشمندان می‌پرسند، از ادوارد ویتن می‌پرسند؛ می‌گوید نه، از بین نمی‌برد، انجام بدهید؛ انجام می‌دهند. و از بین نمی‌برد؛ یک سیاه‌چاله‌ای ممکن است ایجاد بشود یا نشود، و یک تئوریسین‌هایی، باز خود ساینتیست‌ها، می‌گفتند که ممکن است خطرناک باشد. به‌هرحال مرجعِ اینکه چه بکنیم و چه نکنیم تا حدود زیادی کسانی هستند که فارغ‌التحصیل دانشگاه‌ها هستند؛ شما اگر مدرک دانشگاهی نداشته باشید، خیلی حرفتان را گوش نمی‌کنند، با شک و تردید به شما نگاه می‌کنند. دیگر علم، کلاً جانشین کلیسا شده؛ و حتی حالا مثلاً به اعتقاد آدمی کمی رادیکال‌تر مثل فایرابن، ساینس را جانشین افسانه‌های پریان، جانشین اسطوره‌ها می‌دانید؛ این‌ها این داستان‌های جدیدی است که ما داریم، و از نظر فایرابن اتفاق خاصی نیفتاده؛ حتی اینکه شیوه و روش جدید علمی به وجود آمده — فایرابن کلاً منکر وجود چیزی به اسم روش علمی است. آدم خیلی خیلی خیلی معتبری است؛ فکر نکنید می‌گویم رادیکال؛ اصلاً چهار فیلسوف علمِ معروف داشته باشیم که خیلی افکار و ایده‌هایشان تأثیرگذار بوده، فکر می‌کنم فایرابن قطعاً جزو این چهار نفر هست؛ و این کتاب «ضد روش»ش به زبان فارسی هم ترجمه شده. معمولاً وقتی شما می‌گویید علم چیست، ساینس چیست، می‌گویند ساینس گزاره‌های مشخصی نیست، روش مشخصی است؛ هر گزاره‌ای که با این روش به دست بیاید، اصلاً گزارهٔ علمی است؛ و فایرابن یک کتاب نوشته که توضیح می‌دهد هیچ چیزی تحت عنوان متد علمی وجود ندارد. همین موردی که ما داریم می‌کنیم، بیشتر در واقع آن جامعهٔ علمی است که نظر می‌دهد که یک چیزی علمی هست یا نیست، تصویب می‌کند؛ و این فرقی با یک کلیسا یا مثلاً با یک دوران باستان که یک جمعیتی این تصمیم را می‌گرفتند، مثلاً یک داستانی برای آفرینش پذیرفته می‌شد، فرق اساسی و ماهوی ندارد.

حالا برای ایدهٔ خیلی رادیکال: اینکه در قرن نوزدهم کلاً فضای خالی در این جامعه وجود دارد، فضای خالی مرجعیت کلیسا و دین وجود دارد و علم دارد به‌عنوان رقیب جایش را می‌گیرد؛ و اینجا هنرمند، به‌عنوان یک موجود که در واقع می‌تواند با علم رقابت کند، نادیده گرفته می‌شود؛ و هنوز هم همین‌طوری است. تصور من این است که هنر از زمان ادگار آلن پو تا الان مرجعیت بیشتری به دست آورده، به دلیل شیوع هنر عامه‌پسند، یعنی تماس مردم، یعنی تعداد آدم‌هایی که در دنیا بیشتر از اینکه به حرف ساینتیست‌ها اهمیت بدهند و سبک زندگی‌شان را از ساینس بگیرند، از هنرمند دارند الگو می‌گیرند؛ مخصوصاً بعد از اینکه چیزی به اسم سینما در قرن بیستم به وجود آمد، بیشتر است؛ یعنی هالیوود الان نقش خیلی مهم‌تری در زندگی خیلی از آدم‌ها دارد برای اینکه سبک زندگی‌شان را مثلاً تغییر بدهند یا نگه دارند، تا اظهارنظر دانشمند. به‌هرحال هنر می‌توانست بالقوه رقیب باشد، رقیب هست؛ و این داستان بیان در واقع رقابت هنر و ساینس است، و پیروزی دلخواه ادگار آلن پو دارد به دست می‌آید. حالا می‌خواهید شخصی در نظرش بگیرید، به‌عنوان یک شاعر که ناخودآگاه حسش این است که از ساینس خوشش نمی‌آید، از ریاضیات خوشش نمی‌آید، این‌ها را یک چیز درجهٔ دوم می‌بیند و دارد همین را بیان می‌کند؛ و این را به صراحت هم بیان می‌کند، نه فقط با داستان؛ یعنی یک خطابه هم در داستان گذاشته — که در ادبیات قرن نوزدهم خیلی چیز عجیبی نیست که شما وسط داستان خطابه هم ببینید — دوپن یک متن طولانی دارد برای اینکه ایده‌های کشف خودش را توضیح بدهد، که علیه ریاضیات و دربارهٔ درجهٔ دوم‌بودن ریاضیات است.

این الان یک تم کلی را روشن می‌کند: قهرمان هنرمند است؛ نیروهای شر، در واقع رقبایی که قبلاً رفته‌اند و شکست خورده‌اند، این‌ها به‌نوعی نمایندهٔ سنت‌اند — سنت به معنای قرن نوزدهم، که ممکن است شامل اخلاقیات بشود؛ سنت در آن زمان همچنان اخلاقیات مشخصی وجود دارد — ولی آن چیزی که خیلی رویش تأکید می‌شود نوعی هوشمندیِ درجهٔ دوِ ساینتیفیک است، که دوپن به این دلیل فراتر است که هوشمندی‌اش ساینتیفیک نیست. اگر کمی بخواهیم بگوییم، به نظر من واضح است که اینجا بحث هنر در مقابل علم است؛ نوعی حس برتریِ نخبه در مقابل آدم‌های به‌اصطلاح میان‌مایه هم وجود دارد؛ یعنی با آن خطابه علیه ریاضیات می‌شد گفت که این در واقع بیان نوعی نخبه‌پرستی است، مثل اینکه آدم‌هایی باهوش‌تر از دیگران هستند؛ ولی واقعاً اینجا به نظر من در این داستان مسئله به این کلیت نیست؛ آن نخبه کسی است که روح شاعرانه دارد، شعر می‌فهمد، فضای ذهنی شاعرانه دارد.

من همیشه در جلسات روی این تأکید کرده‌ام که جاهایی که شما یک‌دفعه چیزی می‌بینید که خیلی هماهنگی با بقیه ندارد، اینجا باید دنبال ناخودآگاه شخصی بگردید؛ یعنی در یک داستان مثلاً اسطوره‌ای، یک داستان روانی؛ و معمولاً این‌گونه است که به‌هرحال شما جاهایی که منطق داستان رعایت نمی‌شود، جاهایی که چیزی گفته می‌شود که جا برای گفتن ندارد — این‌ها مثل همان ایدهٔ اولیهٔ فروید است که لغزش‌های زبانی نشان‌دهندهٔ در واقع ناخودآگاه شخصی هستند؛ این نوعی لغزش زبانی در کار هنرمند است: نوعی عدم انسجام به وجود می‌آید؛ واقعاً آن قطعه نباید در این داستان باشد؛ یعنی هر کسی که کمی ذوق داستان‌نویسی دارد احتمالاً با ناراحتی این تکه را می‌خواند. حتی معادله نوشته برای بیان احساسش نسبت به ریاضیات؛ یعنی اصلاً چیزی از ریاضیات نمی‌داند؛ در واقع یعنی به‌شدت نسبت به ریاضیات دیدگاه‌های خامی دارد، مثل این آدم عامی؛ و احتمالاً آن معادله بزرگ‌ترین معادله‌ای بوده که بلد بوده؛ و اصلاً حرفی که می‌زند: اگر به ریاضی‌دان بگویید که ایکس دو به‌اضافهٔ ایکس مساوی «کیو» نیست، اصلاً معنی ندارد؛ یک معادله است؛ ریاضی‌دان چیزی که حل می‌کند این است که اگر مساوی باشد، آن‌وقت ایکس مساوی با چیست؛ ریاضی‌دان که نمی‌گوید ایکس دو به‌اضافهٔ ایکس مساوی با «کیو» است و از این معادله خودش دفاع کند؛ به‌نوعی نمی‌داند ریاضیات چیست؛ یک فضای خامی دارد، ولی سعی می‌کند به‌هرحال حرف خودش را دربارهٔ ریاضیات هم بزند.

وقتی شما نیروی شر را می‌بینید، وقتی وزیر را می‌بینید که او هم مجهز به ابزار و هنر است، بنابراین از این جهت با نویسنده اشتراک دارد، ولی او در نیروی شر، در رتبهٔ شر، قرار دارد؛ این مثل نیمهٔ شرِ خود نویسنده است؛ یعنی هنرمندی که می‌تواند حالا فاجعه به وجود بیاورد. اصلاً ببینید، عیناً در داستان — تقریباً در داستان این جمله با این محتوا وجود دارد — که اگر او از ساینس خودش استفاده کرده بود پلیس پیدا می‌کرد؛ یعنی همهٔ قدرت وزیر این است که با روح شاعرانهٔ خودش دارد پیدا می‌کند که چه کار باید بکند؛ این‌ها همه نمایش‌اند، نوعی ترکیب‌دادن یک نمایشی که شما این حس برتری نسبت به ساینس را پیدا کنید؛ و چون به‌نوعی در فضای سلطنتی دارد می‌گذرد، ابعاد اشتباهی دارد؛ یعنی مثل آرزوی برتریِ هنرمند نسبت به ساینتیست در جامعه است. شما اگر این در یک فضای گوشه‌کنج خانه اتفاق می‌افتاد یا در یک جای پرت، این احساس لزوماً در آن وجود نداشت؛ ولی وقتی مسئله یک چیز اجتماعی بزرگ می‌شود، مسئلهٔ سیاسی می‌شود — یعنی مثلاً ملکه‌ای هست، مسئلهٔ وزیری هست — و این برتری دارد؛ در واقع مثل این است که این داستان را بخوانید و آرزو کنید که دوپن وزیر باشد، نه آن کسی که الان هست؛ کسی که از هنر دارد استفاده می‌کند ولی با یک دیدگاه مثبت. به‌هرحال این داستان نوعی ابعاد اجتماعی دارد، به نظر من؛ یعنی هم ناخودآگاه شخصی — ناخودآگاه شخصی خود ادگار آلن پو — ولی تحت تأثیر آن فضای اجتماعی خاص قرن نوزدهم هم این داستان نوشته شد: داستانی که آرزوی اینکه ساینتیست‌ها انگار برتری‌شان را از دست بدهند در آن وجود دارد؛ ساینتیست‌ها را به‌طور تخیلی شکست می‌دهد.

این‌طور هم نیست؛ کلاً شما برای اینکه قهرمانی را بیشتر جلوه بدهید، مهم است که آدم‌هایی وجود داشته باشند و شکست خورده باشند؛ و مثلاً در داستان‌های باستانی با کمیت زیاد گاهی این کار انجام می‌شود؛ یعنی به‌هرحال آنجا هم تلاش بر این است که این حس به وجود بیاید که خیلی‌ها رفتند این کار را کردند و نتوانستند؛ قهرمان‌های، مثلاً، کشورهای دیگر آمدند و این کار را نتوانستند بکنند. این‌گونه نیست که آن‌ها آدم‌های عادی بودند؛ نه، معمولاً این‌گونه نیست. در این داستان — فوق‌العاده — یکی از موفقیت‌های این داستان از نظر دراماتیک این است که آن بخش شرحی که دربارهٔ فعالیت پلیس در آن هست جذاب است؛ یعنی دقیقاً رقیب دوپن آدم‌های هالویی نیستند؛ آدم‌هایی هستند که حداکثر استفاده از ساینس و همهٔ هوشمندی خودشان را دارند می‌کنند، و شگفت‌انگیز است، مثلاً توضیحی که می‌دهد که این‌ها با چه دقتی گشته‌اند؛ و دوپن به‌عنوان توصیه یک حرف تحقیرآمیز به او می‌زند: به نظر من یک بار دیگر بگردید؛ و دفعهٔ دومی که می‌آیند سراغش؛ یعنی اصلاً کلاً این حس تحقیرکردن خیلی در این داستان زیاد است؛ این‌ها همه مربوط به ناخودآگاه شخصی است؛ در واقع این نوعی کمپلکس است؛ شما در واقع نوعی عقده‌گشایی را در این داستان دارید می‌بینید: مثل اینکه تو تحقیر شده‌ای، حالا داریم ما در این داستان رقیبت را تحقیر می‌کنیم؛ هنرمندِ تحقیرشده، برای اینکه آن مقداری که باید ارزش اجتماعی مثل یک ساینتیست ندارد؛ درآمدش مثل درآمد یک ساینتیستِ دانشگاهی نیست؛ اصلاً ممکن است دانشگاه راهش ندهد.

آن توضیحاتی که می‌خوانید، به‌هرحال، حداکثر، یعنی رقیب را در اوج نشان می‌دهید که این‌گونه بیشتر در واقع تحقیر شود؛ اشتباهی نکرده‌اند؛ همهٔ بضاعت‌شان همین بوده که انجام داده‌اند؛ به آن‌ها می‌گوید بروید دوباره بگردید و دوباره می‌روند می‌گردند؛ دفعهٔ دوم که آمدند، بعد از اینکه یک بار دیگر همهٔ آن عملیات را با دقت انجام دادند و دست‌خالی آمدند پیش دوپن، دوپن مدتی است که نامه دستش است ولی انگار با لذت نشسته که آن‌ها همهٔ کارهای خودشان را بکنند؛ اطلاع نداده که من نامه را به دست آورده‌ام؛ نشسته تا دوباره رئیس پلیس بیاید و، در یک عمل قهرمانانه و شگفت‌انگیز، نامه را از کشو در بیاورد و جلوی طرف بگذارد. این حس عقده‌گشایی خیلی در این صحنهٔ پایانی هست. کلاً حرف‌هایی که دوپن می‌زند خیلی حالت عاقل‌اندرسفیه در آن زیاد است نسبت به پلیس؛ و وزیر را هم به نوعی — مثلاً عبارتی که دربارهٔ او به‌کار می‌برد، یادداشتی که برایش می‌گذارد — این حالت تحقیر هست، ولی تحقیر نسبت به وزیر آن‌قدرها نیست؛ یعنی شما احساس می‌کنید بعد از اینکه داستان را می‌خوانید که وزیر آدم خیلی هوشمندی بود؛ فقط این است که حالا توانسته، انگار، با ابزار خودش شکستش بدهد؛ ولی پلیس ابله به نظر می‌رسد.

حتی ترجمه، متأسفانه ترجمهٔ خوبی نیست؛ اگر متن انگلیسی را بخوانید، کلاً خیلی ترجمهٔ قابل اعتمادی نیست؛ حالا من مترجم نمی‌دانم، ترجمهٔ دیگری دارد یا نه. متن ادگار آلن پو هم ترجمه‌اش راحت نیست؛ متن سرراستی نیست که یک نفر همین‌طور بردارد و فکر کند داستان ساده است؛ عبارت‌های کلاً پیچیده و ادبی در داستان‌های آلن پو هست؛ و اتفاقاً نکتهٔ مهم این است که آلن پو نثر ویژهٔ خودش را دارد؛ بنابراین مترجم خیلی باید مترجم خوبی باشد که بتواند این داستان‌ها را، آن نثر را در واقع، به فارسی برگرداند؛ منظورم را می‌فهمید، مثل نیچه — این آقای آشوری شاهکار ترجمه انجام داده که یک نوع سبک نوشتار جدید فارسی به وجود آورده که فضای نوشتار نیچه را در خودش داشته باشد؛ مثلاً این کار یک مترجمی نیست که بخواهد مثلاً یک ماهه یک کتاب ترجمه کند؛ آلن پو به‌شدت این‌گونه است، یعنی نثر ویژهٔ خودش را دارد، به این دلیل که شاعر است؛ کمی نثرش پیچیده است.

در ابتدای این داستان، وقتی رئیس پلیس می‌آید — در ترجمه این‌گونه است: «من و دوستم صمیمانه خوش‌آمد گفتیم، چون این مرد با وجود داشتن خصایص تحقیرآمیز دارای خصایص دوست‌داشتنی نیز بود» — اصلاً از اولین چیزی که شما دربارهٔ رئیس پلیس می‌شنوید این است که کلاً موجود حقیری است و نسبت به او یک حس تحقیر وجود دارد. این حس تحقیر نسبت به پلیس، که نوعی نمایندهٔ جامعهٔ سنتی است، مثلاً متکی به علم، در سراسر داستان وجود دارد و نسبت به وزیر به این شدت وجود ندارد؛ وزیر رقیب سطح بالا حساب می‌شود که به‌سختی، در واقع، انگار، شکست می‌خورد؛ برای همین است که شأنش در این حد هست که برایش یادداشت گذاشته باشد؛ این عبارتی که دوپن می‌گوید — به نظرم مؤدبانه نیامد کاغذ سفید برایش آن نامه بگذارند — یک چیزی برایش نوشته، برای اینکه این آدم قابل احترام است به‌خاطر آن نیمهٔ هنری که دارد و هنری که به خرج داده در پنهان‌کردن.

عجیب‌ترین چیز این داستان این است که دوپن در مقابل پیدا کردن نامه پول می‌گیرد: ۵۰ هزار فرانک پول می‌گیرد و نامه را می‌دهد؛ این خیلی عجیب است. یعنی در دو داستان قبلی — ادگار آلن پو سه داستان نوشته که دوپن کارآگاه در آن‌هاست؛ دوپن، فکر می‌کنم قطعاً درست است که دوپن اولین کارآگاه تاریخ ادبیات است؛ بعدها مثلاً شما پوآرو دارید، شرلوک هولمز دارید؛ دوپن اولین آدمی است که کار کارآگاهی می‌کند و پلیس نیست، مثل پوآرو یا شرلوک هولمز؛ فقط خیلی باهوش است و در حدی باهوش است که پلیس به او قائل است — در اولین داستان اشاره می‌شود که قبلاً دو معما را حل کرده؛ راوی داستان از دو ماجرای قبلی، از جمله راز مربوط به قتل ماری روژه، یاد می‌کند؛ این‌ها دو داستان قبلی ادگار آلن پو هستند که دوپن این دو را حل کرده؛ این سومین داستانی است که دوپن در آن حضور دارد؛ تا آنجا که من می‌دانم در آن دو داستان دوپن در برابر پول این کار را نمی‌کند، برای لذت معما می‌کند. این کمی دور از انتظار است؛ ببینید، این نکته‌ای که در حرف‌هایی که شما زدید هست، حس تحقیر اینکه یک هنرمند درآمد ندارد: می‌توانم بگویم هنرمند استحقاق چیزی فراتر از ۵۰ هزار فرانک را دارد؛ در ۱۸۰۰ و خورده‌ای مثل این است که الان شما مثلاً ۵ میلیارد تومان بگیرید برای کاری که کرده‌اید؛ یعنی این هنگفت‌بودن؛ و اینکه رئیس پلیس آن‌قدر خودش دارد از ملکه پول می‌گیرد که به‌راحتی همان‌جا حواله در وجه او صادر می‌کند. این حالت معامله‌ای که آخرش پیدا می‌کند، کمی مثل اینکه آن ابتذال، آن لحظهٔ خاص درونی آلن پو را بیشتر نشان می‌دهد؛ مثل اینکه شاید در آن دو داستانی که می‌نوشت، این خط تمایل به کسب درآمد نداشت، ولی اینجا عمل قهرمانانه تبدیل می‌شود به ۵۰ هزار تومان پول نقد.

اصلاً ببینید، این داستان خاص محتوایش هیچ ارتباطی با آن ژانر پلیسی ندارد؛ این خیلی داستان شخصی است و دقیقاً مسئلهٔ رقابت بین هنر و علم و این‌هاست. ببینید — من این را قبلاً گفتم — وقتی یک چیز تبدیل به ژانر می‌شود به ناخودآگاه جمعی نزدیک می‌شود؛ یعنی کم‌کم شما می‌توانید بگویید که شرلوک هولمز نمایندهٔ آرکی‌تایپ می‌شود و تبعاً هر اثری در ژانر که به وجود می‌آید یک واریاسیون است و بنابراین دخالت‌هایی در آن هست، یک انحراف‌هایی به وجود می‌آورد، چیز نویی را در واقع اضافه می‌کند یک مؤلف به یک ژانر؛ ولی بالاخره یک چیز جاافتاده است. این‌گونه نیست که کارآگاه مثلاً نمایندهٔ هنرمند باشد؛ کارآگاه برای خودش کارآگاه است و پلیس پلیس است؛ حالا ممکن است شما در این ژانر — می‌گویم واریاسیون ببینید — ولی اصولاً دیگر افتاده است؛ قرار نیست چیز خیلی عجیب‌وغریبی مثل این چیزی که اینجا دارید می‌بینید باشد. ببینید، اصلاً این را نمی‌شود واقعاً در ژانر پلیسی و کارآگاهی حساب کرد؛ یک دلیلش محتوای همان عقده‌گشایی است که نظر شخصی در آن وجود دارد، و کمی بیش از اندازه دور از آن دو داستان اول؛ شاید بیشتر بشود به‌عنوان ماشه‌ای برای اینکه ژانر شروع بشود رویش حساب کرد. اینکه آدم‌ها در لحظهٔ خلق یک اثر چه در وجودشان هست، کاملاً بستگی به نوسان‌هایی دارد؛ یعنی در یک لحظه ممکن است واقعاً یک هنرمند یک شعر بگوید، یک داستان بنویسد که عمیقاً به ناخودآگاه جمعی وابسته باشد، و در لحظه‌ای هم یک داستان یا شعر بگوید که به‌شدت به جنبه‌های شخصی روانی‌اش مربوط باشد. همین داستان‌های آلن پو قطعاً نوسان زیادی دارد؛ کلاً در آثار آلن پو جنبه‌های روان‌شناسی شخصی خودش خیلی زیاد هست و خیلی هم آلن پو مورد نقد روان‌کاوی قرار گرفته؛ یعنی از اول — قبلاً یک بار دربارهٔ تاریخچهٔ نقد روان‌کاوانه در کانتکست فرویدی یک صحبتی کردم — مثلاً یک نقد خیلی خیلی معروف قدیمی وجود دارد دربارهٔ «گربه» یا اکثر آثار معروفش؛ آثارش نقد روان‌کاوانه شده‌اند، برای اینکه مثلاً نقد فرویدی خوب جواب می‌دهد، چون ناخودآگاه شخصی در آن‌ها پررنگ است.

تفاوت یک داستان با یک فیلم

بگذارید من کمی دربارهٔ خودِ داستان — فکر نمی‌کنم خیلی نکات خاصی بخواهم بگویم؛ من می‌خواهم فقط کمی، چون این اولین بار است که دربارهٔ داستان صحبت می‌کنیم، دربارهٔ ویژگی‌های این داستان در مقابل، مثلاً، ویژگی‌های یک کار سینمایی، یک مختصری فقط بگویم؛ در واقع می‌خواهم یک نکته‌ای بگویم که مربوط به حضور راوی در این داستان است. سینما معمولاً راوی ندارد و شما در واقع انگار چیزهایی را دارید جلوی چشم خودتان می‌بینید. ایرادی که سینما دارد — گاهی ممکن است از آن مثل نقطهٔ قوت هم استفاده کرد — این است که همه‌چیز را به شما نشان می‌دهد؛ بنابراین فضای کمتری برای خیال‌پردازی شما می‌گذارد. چهرهٔ دوپن را اگر این الان یک فیلم باشد، شما دوپن را می‌بینید، رئیس پلیس را می‌بینید، و خیلی چیزهایی که نویسنده نمی‌خواهد را به‌هرحال سینماگر مجبور است به شما نشان بدهد. داستان فضای خانهٔ دوپن را خیلی به شما نشان نمی‌دهد؛ فقط می‌بینید که در کتابخانه‌ای مثلاً نشسته، یا می‌دانید فضا تاریک است؛ چهرهٔ رئیس پلیس را نمی‌بینید؛ بنابراین همین که تحقیر نسبت به او وجود دارد، بنا به توصیف نویسندهٔ داستان، در ذهن شما یک شخصیت و چهره‌ای که قابل تحقیرکردن باشد به وجود می‌آید. یعنی اگر شما در سینما بخواهید رئیس پلیس را نمایش بدهید، معلوم نیست که این شخصیتی که از در می‌آید تو، ممکن است برای آدم خیلی جذاب باشد؛ بنابراین به‌راحتی بعداً کنار نمی‌آید با اینکه قرار است این آدم و دارودسته‌اش تحقیر بشوند. به‌هرحال داستان یک امکاناتی دارد که واقعاً سینما ندارد؛ به همین دلیل نوعی رسانهٔ مدرن‌تر است. اگر یکی از ویژگی‌های هنر مدرن مشارکت بیشتر خواننده و استفاده‌کنندهٔ از هنر در تعبیرکردن اثر هنری است، به‌هرحال یکی از ویژگی‌های جهان مدرن ادبیات و هنر مدرن است؛ سینما کمتر جا می‌گذارد برای مانور بیننده، بیشتر به او چیزی را تحمیل می‌کند تا ادبیات. و یکی از ویژگی‌های ادبیات این است که تنوع خوبی از نظر نحوهٔ روایت دارد؛ شما می‌توانید یک راوی ببینید. الان من این‌همه دربارهٔ این داستان صحبت کردم؛ اصلاً معلوم نیست که راوی اینجا کجاست؛ یعنی نه دوپن نه رئیس پلیس راوی است و نه داستان دانای کل است؛ یعنی یک کسی واقعاً شخصیتی در این داستان هست که راوی است و هیچ کاری نمی‌کند به غیر از اینکه گوش می‌دهد و دارد به شما انتقال می‌دهد.

من فقط به‌عنوان نقطهٔ آخر می‌خواهم دربارهٔ این ساختارِ کمی عجیب بگویم: چرا دانای کل نیست، چرا راوی هست و چرا راوی هیچ کاری از او برنمی‌آید؟ به‌هرحال این داستان از نظر روایتی ساختار خاصی دارد. ببینید، وجود یک راوی اول‌شخص به‌طور طبیعی — شما با آن راوی و آن نقطهٔ دید همذات‌پنداری می‌کنید؛ یعنی داستان را از طرف یک نفر دیگر دارید می‌بینید که آنجا حضور دارد؛ این یک تفاوت عمده‌ای دارد. فرض کنید اگر یک داستان دانای کل — سوم‌شخص، حالا دانای کل نگویم — روایتش کنم، یعنی مثل یک فیلم‌نامه صحنه‌ها را توصیف کنم، آدم‌ها می‌آیند و هیچ آدم خاصی آنجا نباشد که راوی داستان باشد، شما قطعاً با دوپن همذات‌پنداری می‌کنید، به‌طور مطلق؛ در حالی که حضور راوی کمی فشار همذات‌پنداری روی دوپن را کم می‌کند. در این داستان راوی هم، در واقع، متعجب از دوپن است؛ من می‌خواهم بگویم این یک تکنیکی است که جای بیشتری می‌دهد که دوپن موجود ایده‌آل و آرمانی بشود، تا اینکه این داستان سوم‌شخص روایت می‌شد و شما با دوپن یکی می‌دیدید؛ نمی‌دانم منظورم را می‌فهمید. من دارم می‌گویم که فضا برای بزرگ‌تر شدن دوپن این‌گونه بیشتر فضا هست؛ هیچ‌کس نمی‌داند دوپن چه کار کرده؛ می‌بینید دوپن در یک موضع — چون حتی راوی، که شما در واقع به‌نوعی خود او هستید، در موضع ضعف، در موضع پایین است؛ یعنی شما به‌نوعی تمایلی به راوی دارید و نگاه او را دارید؛ و شاهد شاهکار دوپن هستید. دوپن به‌نوعی نمایندهٔ ادگار آلن پو است؛ توضیح من همین است: در واقع اینجا ادگار آلن پو فضای قهرمان‌شدن و بالاتررفتن را به دوپن بیشتر داده؛ و حالا این به‌نوعی، مثلاً، نتیجهٔ همان جبران آن تحقیر، حالا اجتماعی یا هر چیز دیگر، است؛ نوعی قهرمانِ مطلقِ دور از دسترس در واقع به وجود می‌آورد. نوع روایت داستان هم تبعاً یک‌طوری است که شما حتی فکر مشارکت در حل معما هم ندارید؛ یعنی مثل راوی منفعل هستید و از آن دیدگاه دارید نگاه می‌کنید؛ و اگر مثلاً فرض کنید روایت سوم‌شخص بود، خیلی شاید این خوب جا نمی‌افتاد. شما چون داستان راوی دارد، راوی چیزهایی را نمی‌داند؛ ببینید، شما کلاً در ژانر پلیسی خیلی حق ندارید که بعضی اطلاعات را از خواننده مخفی کنید؛ خواننده ناراحت می‌شود از اینکه یک چیزی را شما می‌دانید و نگفتید؛ روایتِ اول‌شخص مخفی‌کردن اطلاعات را راحت می‌کند؛ شما در حد راوی می‌دانید؛ راوی همین‌قدر می‌دانست؛ راوی همهٔ حرف‌هایی را که دوپن در جلسهٔ اول به رئیس پلیس زد شنید، حرف‌های رئیس پلیس را هم شنید و به نتیجه‌ای نرسید، ولی دوپن رسید؛ چیزی از شما مخفی نشده؛ ذهنیت دوپن را هم که نمی‌توانستید بدانید؛ حتی دوپن به‌نوعی اشاره‌هایی به چیزی که دارد می‌فهمد در آن جلسه به رئیس پلیس کرده، چیزهایی گفته ولی همان‌قدر او نفهمیده؛ شما هم، مثلاً، نمی‌دانید؛ و نهایتاً دوپن خیلی قهرمان می‌شود، دقیقاً همان حالتی که شما می‌خواهید بگویید را دارد، یعنی نوعی نارسیسیسم و در واقع نوعی عکس‌العمل در مقابل آن عقدهٔ رقابت؛ حالا دست‌کم در این داستان چنین حسی را داشته؛ همیشه این‌گونه نیست.