→ بازگشت به نقشهٔ جلسات

جلسهٔ ۷۶ · نقشهٔ جلسات

خلاصهٔ تولید شده توسط هوش مصنوعی

تحلیلِ داستانِ نامهٔ گمشده

این خلاصه با استفاده از هوش مصنوعی تولید شده است.

این جلسه از یک انتخابِ عمدی آغاز می‌شود: داستانِ «نامهٔ دزدیده‌شده»ی ادگار آلن پو، که به گمانی در نقدِ روان‌کاوانه بیش از هر داستانِ دیگری بحث شده اما تقریباً همیشه از منظرِ لکان، این بار با ابزارهای فروید و یونگ خوانده می‌شود تا تفاوتِ مکتب‌ها در برابرِ یک متنِ واحد دیده شود. پس از یادآوریِ اینکه نقدِ روان‌کاوانه نظریه‌ای علّی دربارهٔ متن است و اثرِ هنری را مانندِ رویا می‌خواند، داستان تا حدِ یک تمِ باستانی فشرده می‌شود — نجاتِ ملکه از چنگِ نیروی شر — و سپس تفاوت‌های این واریاسیونِ مدرن با الگوی اسطوره‌ای برجسته می‌شود، چون معنا در همین تفاوت‌هاست. بزرگ‌ترینِ آن‌ها جابه‌جاییِ کم‌سابقهٔ علم به قطبِ شکست‌خورده و شاعر به قطبِ قهرمان است، و همین جابه‌جایی راه را به خوانشِ فرویدی باز می‌کند: آرزوی شاعری که در قرنِ سیطرهٔ ساینس، رقیبش را تحقیر می‌کند و شکستِ خیالی‌اش را تماشا می‌کند. مسیر با پرسش از ساختارِ روایت بسته می‌شود — چرا راوی‌ای منفعل میانِ خواننده و دوپن نشسته است — که پاسخش به همان عقدهٔ رقابت برمی‌گردد.

اثر هنری، مثل رویا، تحلیل می‌شود

انتخابِ این داستان نه به‌خاطرِ زیبایی‌اش است و نه به‌خاطرِ نکته‌ای که آن را برای تحلیلِ فرویدی یا یونگی مستعد کند؛ کوشش بر این بوده که انگیزه‌ای در کار نباشد تا معلوم شود هر متنی را می‌توان با این ابزارها کاوید. تمایزش جای دیگری است و به گمانی «در زمینهٔ نقد روان‌کاوانه به اندازهٔ این داستان دربارهٔ آن بحث نشده»، اما تقریباً همهٔ آن بحث‌ها لکانی‌اند و آنچه اینجا گفته می‌شود تقریباً هیچ نسبتی با استفاده‌ای که لکان از این داستان کرده ندارد؛ پس خواندنِ همان متن با فروید و یونگ فرصتی است برای لمسِ تفاوتِ دیدگاه‌ها در برابرِ یک موضوعِ واحد. داستان کوتاه است، سی صفحه، از نظرِ ادبی جذاب نیست و برای خوانندهٔ امروز شاید خسته‌کننده باشد. اهمیتش تاریخی است: پو از آغازگرانِ داستانِ کوتاه است و سه داستانِ او با شخصیتِ دوپن اولین داستان‌های کارآگاهیِ دنیا شمرده می‌شوند. برای خوانندهٔ ایرانی نکته‌ای افزوده هم هست: صادق هدایت، که از ادبیاتِ فرانسه و چه‌بسا سینمای اکسپرسیونیستِ آلمان هم تأثیر گرفته، احتمالاً بیش از همه از پو متأثر است و «نزدیک‌ترین آدم به هدایت در ادبیات غرب ادگار آلن پو است»؛ فضای «بوف کور» را شاید بهتر بتوان در نوشته‌هایی چون «سقوط خاندان آشر» بازشناخت، نه در این داستانِ سرراستِ پلیسی.

نقدِ روان‌کاوانه، به معنایی که اینجا به کار می‌رود، جست‌وجوی توجیهی علّی برای اثر است: اینکه مؤلف چگونه آن را تولید کرده. هدف شناختنِ ویژگی‌های مؤلف نیست؛ هدف نظریه‌ای است که نشان دهد اجزای روانِ او — خودآگاهی، ناخودآگاهِ شخصی و لایه‌های عمیق‌ترِ ناخودآگاه — چگونه این متن را پدید آورده‌اند، و بهترین نظریه، مانندِ هر نظریهٔ علمی، آن است که بیشترین عوامل را توضیح دهد. موضوع «بررسی متن، نه بررسی مؤلف» است و مؤلف فقط علتِ پیدایشِ اثر است. پایهٔ این نگاه آن است که هر اثرِ هنری مانندِ رویاست: هر دو نظریه اثر را چون رویا تحلیل می‌کنند، چون هدفشان نشان‌دادنِ بروزِ ناخودآگاه در اثر است، و مکانیسم‌های تحلیلِ رویا به تحلیلِ اثر منتقل می‌شوند.

در روایتِ فرویدی، در اثر باید دنبالِ تحققِ یک آرزو گشت — ناخودآگاه، احتمالاً از سنینِ اولیه و با محتوای جنسی — که از پشتِ سمبولیسم و سانسورها با تداعیِ آزاد بیرون کشیده می‌شود. تفاوتِ یونگ در عمقِ آرزوست: با فرضِ ناخودآگاهِ جمعی، آرزو می‌تواند آرزوی سلف باشد، چیزی از اعماقِ وجود و مشترک میانِ انسان‌ها، نه مسئله‌ای از کودکیِ یک نفر؛ از همین‌رو یونگ به سمبولیسمِ مشترک بیشتر باور دارد. روشِ دیگرِ یونگ، که پیش‌تر در تحلیلِ فیلمِ «انجمن شاعران مرده» به کار رفته بود، این است که چون ناخودآگاهِ جمعی در اسطوره‌ها ظاهر می‌شود، اسطوره‌هایی با تمِ مشابه یافته شود و داستان چون واریاسیونی بر یک تمِ مشترکِ انسانی خوانده شود؛ پرسشِ اصلی آن‌وقت این است که چنین تمی چه نیازی از انسان را برآورده می‌کند. در این خوانش الزامی به انتخابِ یکی از دو مکتب نیست: از تکنیکِ یونگی آغاز می‌شود و در پایان، تحققِ آرزویی در مؤلف هم گفته می‌شود.

داستانی بی‌طرح که به کارِ نقد می‌آید

نخستین گام برای هر داستان، تا جزئیات گم نشود، فشرده‌کردنِ آن در یک دقیقه است؛ در یک دقیقه صفحاتِ طولانیِ بازرسیِ خانهٔ وزیر به‌کلی حذف می‌شوند و این می‌ماند: شخصیتی بلندپایه در دربار، که معمولاً ملکه خوانده می‌شود، نامه‌ای دارد که وزیری آن را دزدیده و محتوایش می‌تواند مایهٔ رسوایی‌اش شود؛ وزیر با همین نامه ملکه را کنترل می‌کند؛ پلیس با وجودِ بازرسی‌های مکرر نامه را در خانهٔ وزیر نمی‌یابد؛ سراغِ دوپن می‌روند و او نامه را با روشی هوشمندانه پیدا می‌کند. خودِ روش مهم نیست؛ نکته این است که «نامه اصلاً پنهان نشده» و در واضح‌ترین جای ممکن، یعنی جای نامه، گذاشته شده، و پلیسی که کاناپه‌ها را با سوزن می‌کاود جای نامه را نگاه نمی‌کند.

تقسیم به سکانس‌ها همین سادگی را نشان می‌دهد: آغازی که دوپن و راوی تنهایند؛ آمدنِ رئیسِ پلیس و تعریفِ ماجرا در دو بخش — نامه چیست، با نهایتِ احتیاط دربارهٔ شخصیت‌ها و محتوا، و پلیس تا کنون چه کرده و چرا گمان می‌کند نامه در خانهٔ وزیر است؛ کات به سکانسِ بعد، که رئیسِ پلیس دوباره می‌آید، دوپن نامه را می‌دهد و او حتی نمی‌پرسد چگونه؛ و سپس توضیحِ دوپن برای راوی، باز در دو بخش: یکی نظری — ساده‌کردن خود نوعی هوشمندی است وقتی طرفِ مقابل گمان می‌کند با پیچیدگی روبه‌روست، و کارآگاه باید خود را جای مجرم بگذارد — و دیگری شرحِ رفتن نزدِ وزیر و جایگزین‌کردنِ نامه در دو مرحله.

«هیچ کنشی در این داستان اتفاق نمی‌افتد»؛ فقط روایت‌ها شنیده می‌شوند، و حتی راوی آنچه را روایت می‌کند خود ندیده است. با معیارهای قرنِ بیست‌ویکم چیزی به نامِ طرح در آن نیست. نویسندگانِ بعدی آموختند خواننده را درگیر کنند — چند مظنون، شکی که به سمتِ یکی می‌رود و باطل می‌شود، رازگشایی در فصلِ آخر — اما اینجا صورتِ مسئله خوانده می‌شود و زیرش حلِ مسئله، بی‌هیچ سرنخی که با دقت فهمیده می‌شد. این ابتدایی‌بودنِ معمایی برای نقدِ روان‌کاوانه مغتنم است: پیچیدگی‌های خودآگاهانهٔ زیاد لازم نیست و چه‌بسا مزاحم هم باشد.

تمِ باستانی: نجاتِ ملکه از چنگِ اژدها

پرسشِ مشخص این است که کدام اسطوره یا داستانِ باستانی به این داستان شبیه است. پاشنهٔ آشیل — رویین‌تنی‌ای که هیچ‌گاه کامل نیست — خود تمِ مهمی است، اما پیوندش با این داستان شاید فقط در سادگیِ حلِ معما باشد، و نحوهٔ رازگشایی چندان محلِ توجه نیست. «تم کلی این داستان نجات ملکه است» از چنگِ چیزی مانندِ اژدها. صدها اسطوره هست که در آن‌ها شاهزاده‌خانم یا ملکه‌ای به دستِ دیو، اژدها، جادوگر یا آدمی بدجنس اسیر می‌شود؛ در داستانِ آشیل هم هلن ربوده شده و آشیل قهرمانِ جنگِ تروا است. اینجا نیز ملکه در دستِ موجودی خبیث به نامِ وزیر گرفتار است و کنشِ قهرمان آزادسازیِ اوست؛ در پایانِ داستان اشاره می‌شود که دوپن این کار را فقط برای حلِ معما نکرده، به ملکه همدلی دارد و از وزیر بدش می‌آید. بیانِ عامیانهٔ داستان چنین می‌شود: وزیرِ بدجنس با به‌دست‌آوردنِ یک نامه ملکه را به دام انداخته، و قهرمان در عملی قهرمانانه که فقط هوشمندی در آن هست و هیچ قدرتِ جسمانی، ملکه را رها می‌کند و حسابی حالِ وزیر را می‌گیرد.

کاری که یونگ و پیروانش در چنین موقعیتی می‌کنند شناختنِ دقیقِ الگوی باستانی است: عناصرش کدام‌اند و چه خواستِ روانی‌ای را متجلی می‌کند. یکی از پرتکرارترین عناصر این است که پیش از قهرمان بسیاری رفته‌اند و شکست خورده‌اند، و این عنصر اینجا کاملاً حاضر است: دوپن اولین کسی نیست که برای نجاتِ ملکه اقدام می‌کند؛ تمامِ پلیسِ پاریس بسیج شده و شکست خورده است. بسیاری از آن داستان‌ها عاشقانه‌اند و گاه عملِ قهرمانانه قهرمان را به پادشاهی می‌رساند. کلِ ژانر قهرمانی است و روشن است که چیزی در درونِ انسان ارضا می‌شود: «ما اصلاً آرکی‌تایپ قهرمان داریم»، آرزوی قهرمان‌بودن در همه هست و همذات‌پنداری با چنین شخصیت‌هایی احساسِ خوبی می‌دهد. اژدها یا دیو نمادِ جنبهٔ تاریکِ هستی است که همهٔ انسان‌ها با آن درگیرند، و قهرمان نمادِ خیر. در واریاسیونی که ملکه اسیر می‌شود، جنبه‌ای به‌شدت مردانه وارد قصه می‌شود: حسِ قهرمانیِ مرد در حفاظت از همسر و خانواده، که از غرایزِ طبیعیِ اوست، و شاهزاده‌خانمی که معمولاً بسیار زیباست تا رسیدن به او و پیروزی بر اژدها برای مرد ارزشمند شود.

واریاسیونِ مدرن: نامه به‌جای ملکه

حالا باید این واریاسیون را بر الگو تطبیق داد و دید تفاوت‌ها کجاست، چون تفاوت‌ها معنادارند. نخستین تفاوت جوِّ مدرنِ داستان است: «اصلاً ملکه دزدیده نشده، یک نامه دزدیده شده»؛ به تعبیرِ امروز جنگِ نرم است، و ملکه به‌طورِ غیرمستقیم در اسارتِ وزیر است. اژدها و دیوی در کار نیست؛ عاملِ شر یک انسان است، وزیری هوشمند و بدجنس. تفاوتِ دوم کم‌رنگیِ ملکه است: دربارهٔ هویتش تقریباً چیزی گفته نمی‌شود، چون رازِ داستان همین است که محتوای نامه و صاحبش معلوم نشود. با این حال به نظر می‌رسد — هرچند استدلال روی متن می‌خواهد — که نامه از رابطه‌ای پنهانی میانِ ملکه و مردی حکایت دارد، و اگر داستان چنین خوانده شود، نه‌تنها حسِ مثبتی نسبت به ملکه شکل نمی‌گیرد، بلکه عاملی خنثی‌کننده هم در کار است. این آن اسطوره‌ای نیست که شاهزاده‌خانمِ زیبا و بی‌گناه در برابرِ دشمنی بدجنس همدلی برانگیزد؛ اینجا ملکه چندان هم بی‌گناه نیست. این‌ها تم‌های مدرن‌اند: دنیای مدرن سیاه و سفید را کنار می‌گذارد و خاکستری نگاه می‌کند. خوانندهٔ مدرنی که به دربار احساسِ خوبی ندارد چه‌بسا وزیر را اصلاح‌طلب ببیند، و اینکه پلیسِ فرانسه دنبالِ نامه است برایش دلیلی بر همدلی نیست. خیر و شر پررنگ نیست و عنصرِ مؤنث تقریباً به‌کلی کم‌رنگ شده است. تفاوتِ سوم در قهرمان است: هیچ عنصرِ قهرمانیِ جسمانی در او نیست؛ در اتاقش نشسته و فقط تعریف می‌کند که روزی به خانهٔ وزیر رفته است. در اسطوره‌ها اسب و سواری هست و قهرمان جنگجویی است که در عینِ حال باهوش است، ولی اینجا هرچه هست فقط هوشمندی است.

رقیبانِ دوپن اینجا پلیسِ فرانسه است با رئیسی که با کادری بزرگ آمده. نکتهٔ اصلیِ داستان همین‌جاست: نامه در جای آشکار است و پلیس نمی‌یابدش، چون «هوشمندی‌شان با هوشمندی وزیر یکی نیست». وزیر حرکاتِ احتمالیِ پلیس را پیش‌بینی می‌کند و می‌داند ساده‌ترین کار را نمی‌کنند: نامه را کمی از شکل انداخته تا چیزی بی‌اهمیت و دورریختنی به نظر برسد، مثلاً مهرِ قرمز را با مهرِ سیاه عوض کرده، و آن را در معرضِ دیدِ همه گذاشته؛ هر بار که گشته‌اند آن را دیده‌اند و سراغش نرفته‌اند. جالب‌ترین بخشِ داستان شرحِ ریزِ همین عملیات است: کتاب‌های کتابخانه ورق‌به‌ورق، پشتِ کاغذدیواری‌ها، دستهٔ مبل‌ها، حیاطِ تقسیم‌شده به بخش‌های شماره‌گذاری‌شده، و حتی دو خانهٔ مجاور. این‌ها رقیبانِ هم‌سطحِ دوپن‌اند؛ رقیبِ اصلی، که شخصیتِ بدِ داستان است، خودِ وزیر است.

علم در قطبِ شر، شاعر در قطبِ قهرمان

پلیس با هوشِ متوسط و روش‌های سنتی کار می‌کند. اگر پلیس، چنان‌که در رویاها، نمادِ نظمِ اجتماعی و سوپرایگو گرفته شود، داستان به نظمی سنتی اشاره دارد که در برابرِ جرمی از سطحی بالاتر موفق نیست. اما سنت در اینجا معنایی دقیق دارد: توضیحاتِ پلیس دربارهٔ شیوهٔ گشتنِ خانه آشکارا ساینتیفیک است. هیچ کشوی پنهانی از پلیس پنهان نمی‌ماند، به دلایلِ ریاضی، چون حجم و سطح اندازه‌پذیر است و دیوارِ کاذب با یک مترکردنِ ساده لو می‌رود. این تکیه بر ابزارهای علمیِ مدرن است، و ساینتیفیک‌کردنِ نگاه به همه‌چیز یکی از جاافتاده‌ترین سنت‌های قرنِ نوزدهم، و شاید نگاهِ غالبِ آن، است: «قرن نوزدهم هنوز نیوتن شکسته نشده» و دنیای مدرن در اوج است. نمونهٔ معکوسش در فضای پست‌مدرن دیده می‌شود: در «اسلیپی هالو»ی تیم برتون، کارآگاهی مجهز به ابزار و نظریه‌های علمی با این پیش‌فرض که سوارِ بی‌سر چرند است به مأموریت می‌رود و در پایان معلوم می‌شود واقعاً سوارِ بی‌سر سرها را می‌برد؛ ابزارِ علمی به هیچ دردِ حلِ معما نمی‌خورد. آنچه در قرنِ نوزدهم جدی است — کارآگاهی که دقیقاً به‌خاطرِ تجهیزِ علمی پیروز می‌شود — در دورانِ پست‌مدرن به شوخی گرفته می‌شود.

عینِ همین مسئله در وزیر هست: تأکید می‌شود که او شاعر و ریاضی‌دان است و تلفیقی از ساینس و هنر را در اختیار دارد. اما آنچه او را بر پلیس برتری می‌دهد شاعربودنش است، و داستان به‌طرزی باورنکردنی بر این نکته پافشاری می‌کند: اگر فقط ریاضی‌دان بود به‌راحتی گیرِ پلیس می‌افتاد؛ وجهِ تفاوتش با پلیس است که چنین ضربه‌ای می‌زند. و به همین دلیل گرفتارِ دوپن می‌شود، چون دوپن هم خود را در صفِ شاعران می‌شمارد و به برتریِ شاعر بر ریاضی‌دان و ساینتیست باور دارد؛ از همین راه هم‌ترازِ وزیر می‌شود و شکستش می‌دهد. داستان شاید از این جهت پیشرو است که ساینس و ساینتیست در قطبِ شر، یا دست‌کم در قطبِ شکست‌خوردگان، قرار گرفته‌اند، در حالی که از داستانی قرنِ نوزدهمی انتظار می‌رود آن‌که به سلاحِ ساینس مجهز است پیروز شود.

صورت‌بندیِ نخست این است که «اینکه دانش در قطب شر قرار بگیرد، این دیگر سابقه ندارد» — اما همین حکم یک گام بعد پس گرفته می‌شود، چون پیوندِ دانش با شر سابقه دارد: فاستِ گوته، که از شیطان دانش می‌گیرد و خود را به او می‌فروشد، از اوایلِ قرنِ نوزدهم و قدیمی‌تر از پو است؛ پس تعلقِ دانش به قطبِ شر ابتکارِ پو نیست. آنچه کم‌سابقه است تمِ قهرمانی‌ای است که دانش در یک سو و هنر — شعر و شاعری — در سوی خیر ایستاده باشد؛ قهرمانِ هنرمند در برابرِ ساینتیست به‌آسانی سابقه‌ای ندارد. و پو شاعر است. معنای این تطبیق در چارچوبِ یونگی باید روشن باشد: تمِ مشترکِ اسطوره‌ای به ناخودآگاهِ جمعی برمی‌گردد و سلف آن داستان‌ها را می‌سازد. وقتی داستانی مدرن واریاسیونی بر آن تم است، بررسیِ اختلاف‌ها یعنی نگاه به آنچه در ناخودآگاهِ شخصیِ این نویسندهٔ خاص می‌گذرد — یا به فضای جامعه‌ای که در آن زندگی می‌کند، نوعی ناخودآگاهِ فرهنگی که در اثر منعکس می‌شود.

آرزوی شاعر: شکستِ خیالیِ ساینس

اکنون می‌توان فرویدی نگاه کرد و به حیطهٔ ناخودآگاهِ شخصی رسید: چه آرزویی از پو با این داستان برآورده می‌شود؟ قرنِ نوزدهم است، ساینس همه‌جا را گرفته و هنرمند درجهٔ دو شمرده می‌شود؛ و شاعری داستانی می‌نویسد که در آن ساینس شکست می‌خورد. همین توجیه می‌کند که چرا چند صفحه از داستان به ریاضیات اختصاص یافته: اظهارِ عقیده‌های پو دربارهٔ اینکه بیهوده گمان می‌کنند احکامِ ریاضی کلی‌اند. خطابه‌ای وسطِ داستان علیه ریاضیات، یعنی علیه آبرومندترین بخشِ ساینس؛ و چون دانشِ مدرن، برخلافِ علمِ ارسطویی، بر مدلِ ریاضی بنا شده، «توهین به ریاضی‌دان و ریاضیات توهین به کل ساینس است». پو داستانی ترتیب داده که در آن شاعری ساینتیست‌ها را شکست می‌دهد.

تا اینجا سخن درونی بود؛ اما می‌توان به آن ابعادِ اجتماعی هم داد. ویژگیِ بارزِ اروپای قرنِ نوزدهم، دورانی که ویکتوریایی خوانده می‌شود، شکسته‌شدنِ کلیسا به‌عنوانِ مرجعِ علمی در رقابت با دانشگاه‌هاست. پنج قرن پیش از آن کلیسا مرجعِ علم هم بود، مانندِ حوزه‌های علمیه؛ در قرنِ نوزدهم شکستِ این مرجعیت کامل می‌شود و تکاملِ داروین کار را تمام می‌کند. از همین‌جا جای خالیِ مرجعیتِ دینی حس می‌شود: «چه کسی قرار است جایگزین کلیسا بشود؟» واقعیت این است که ساینس این مرجعیت را به دست آورد: وقتی آزمایشی در سرن ممکن است زمین را نابود کند، از کلیسا نمی‌پرسند، از ادوارد ویتن می‌پرسند. علم جانشینِ کلیسا شده؛ در نگاهِ رادیکال‌ترِ فایرابند — که با کتابِ «ضد روش» از معتبرترین فیلسوفانِ علم است — ساینس جانشینِ افسانه‌های پریان و اسطوره‌هاست. فایرابند اصلاً وجودِ چیزی به نامِ روشِ علمی را منکر است: علمی‌بودنِ یک چیز را جامعهٔ علمی تصویب می‌کند و این با کلیسا تفاوتِ ماهوی ندارد. ایدهٔ رادیکال‌تر این است که در این جای خالی، هنرمند به‌عنوانِ موجودی که می‌تواند با علم رقابت کند نادیده گرفته می‌شود — و هنوز هم چنین است، هرچند هنر با شیوعِ هنرِ عامه‌پسند و پیدایشِ سینما مرجعیتِ بیشتری یافته. هنر بالقوه رقیب بود و هست، و «این داستان بیان در واقع رقابت هنر و ساینس است» که در آن پیروزیِ دلخواهِ پو به دست می‌آید. قهرمان هنرمند است و رقیبانِ شکست‌خورده نمایندهٔ هوشمندیِ درجهٔ دوِ ساینتیفیک‌اند. حسِ برتریِ نخبه بر میان‌مایگان هم هست، اما نخبه در اینجا کسی است که روحِ شاعرانه دارد و شعر می‌فهمد.

قاعده‌ای که همیشه در این تحلیل‌ها بر آن تأکید شده این است که هرجا چیزی با بقیهٔ اثر ناهماهنگ است باید دنبالِ ناخودآگاهِ شخصی گشت؛ همان ایدهٔ اولیهٔ فروید که لغزش‌های زبانی ناخودآگاه را لو می‌دهند. خطابهٔ ضدِ ریاضی چنین لغزشی در کارِ هنرمند است. حتی معادله‌ای نوشته شده تا احساسِ نویسنده به ریاضیات بیان شود، و همان معادله نشان می‌دهد که دیدگاهش به ریاضیات خام و عامیانه است: ریاضی‌دان از معادله‌ای چون حکمی که باید از آن دفاع کند حرف نمی‌زند؛ معادله را حل می‌کند. و وزیر، که او هم به ابزارِ علم و هنر مجهز است و از این جهت با نویسنده اشتراک دارد، «این مثل نیمهٔ شرِ خود نویسنده است»: هنرمندی که می‌تواند فاجعه بیافریند. این‌ها همه نمایش‌اند، صحنه‌ای که حسِ برتری بر ساینس را بسازد؛ و چون در فضای سلطنتی می‌گذرد، ابعادی اجتماعی می‌یابد، مانندِ آرزوی برتریِ هنرمند بر ساینتیست در جامعه؛ گویی خواننده آرزو کند دوپن وزیر باشد. پس داستان هم از ناخودآگاهِ شخصیِ پو برمی‌آید و هم زیرِ تأثیرِ فضای اجتماعیِ قرنِ نوزدهم: آرزوی اینکه ساینتیست‌ها برتری‌شان را از دست بدهند، و شکستِ تخیلیِ آن‌ها.

عقده‌گشاییِ هنرمندِ تحقیرشده

برای آنکه قهرمانی بزرگ‌تر جلوه کند، باید کسانی پیش از او رفته و شکست خورده باشند. یکی از موفقیت‌های دراماتیکِ این داستان همین است که شرحِ فعالیتِ پلیس جذاب است: رقیبانِ دوپن آدم‌های هالو نیستند و بیشترین استفاده را از ساینس و هوشِ خود می‌کنند. و دوپن، به‌عنوانِ توصیه، حرفی تحقیرآمیز به رئیسِ پلیس می‌زند: یک بار دیگر بگردید. حسِ تحقیرکردن در سراسرِ داستان فراوان است و به ناخودآگاهِ شخصی مربوط است؛ نوعی کمپلکس: «شما در واقع نوعی عقده‌گشایی را در این داستان دارید می‌بینید» — تو تحقیر شده‌ای، حالا رقیبت در داستان تحقیر می‌شود. هنرمندِ تحقیرشده، که ارزشِ اجتماعی و درآمدِ یک ساینتیستِ دانشگاهی را ندارد و شاید دانشگاه راهش ندهد. رقیب در اوجِ توانش نشان داده می‌شود تا تحقیرش کامل‌تر باشد: دوباره می‌گردند و دست‌خالی برمی‌گردند، در حالی که دوپن مدتی است نامه را دارد و انگار با لذت نشسته تا بعد، در عملی قهرمانانه، نامه را از کشو درآورد و پیشِ رویشان بگذارد. با وزیر هم تحقیری هست — در یادداشتی که برایش می‌گذارد — اما نه به این شدت: وزیر آدمی بسیار هوشمند به نظر می‌رسد که با ابزارِ خودش شکست خورده، ولی پلیس ابله به نظر می‌رسد. ترجمهٔ فارسی هم قابلِ اعتماد نیست، و بی‌دلیل نیست: پو نثرِ ویژهٔ خودش را دارد، چون شاعر است، و برگرداندنش کاری است از جنسِ ترجمهٔ نیچه به دستِ آشوری. در ترجمهٔ فارسی، نخستین توصیفِ رئیسِ پلیس چنین است: «من و دوستم صمیمانه خوش‌آمد گفتیم، چون این مرد با وجود داشتن خصایص تحقیرآمیز دارای خصایص دوست‌داشتنی نیز بود». از نخستین جمله، رئیسِ پلیس موجودی حقیر است؛ تحقیر از آنِ پلیس است، نمایندهٔ جامعهٔ سنتیِ متکی به علم، نه از آنِ وزیر که نیمهٔ هنری‌اش قابلِ احترام است.

عجیب‌ترین چیزِ داستان این است که «دوپن در مقابل پیدا کردن نامه پول می‌گیرد»: ۵۰ هزار فرانک. دوپن در خودِ داستان با یادی از دو ماجرای پیشین، از جمله قتلِ ماری روژه، معرفی می‌شود؛ در آن دو داستان، ظاهراً، معما را برای لذتِ معما حل می‌کند، نه در برابرِ پول. مبلغ هنگفت است و رئیسِ پلیس آن‌قدر از ملکه پول می‌گیرد که همان‌جا حواله صادر می‌کند. این معاملهٔ پایانی شاید همان حسِ تحقیرِ بی‌درآمدیِ هنرمند و نوعی ابتذال را آشکار کند: عملِ قهرمانانه به پولِ نقد بدل می‌شود. از این‌رو محتوای این داستان ربطی به ژانرِ پلیسی ندارد؛ داستانی به‌شدت شخصی است و دقیقاً مسئلهٔ رقابتِ هنر و علم. «وقتی یک چیز تبدیل به ژانر می‌شود به ناخودآگاه جمعی نزدیک می‌شود»: در ژانرِ جاافتاده کارآگاه کارآگاه است و پلیس پلیس، نه کارآگاه نمایندهٔ هنرمند. این داستان شاید بیشتر ماشه‌ای باشد که ژانر با آن آغاز می‌شود. آنچه در لحظهٔ خلق در هنرمند می‌گذرد میانِ ناخودآگاهِ جمعی و شخصی نوسان دارد. آثارِ پو چنین نوسانی دارند و جنبه‌های روانیِ شخصی در آن‌ها فراوان است؛ به همین دلیل از همان آغازِ نقدِ روان‌کاوانه بسیار تحلیل شده‌اند، چون نقدِ فرویدی روی آن‌ها خوب جواب می‌دهد.

راویِ منفعل، قهرمانِ دور از دسترس

نکتهٔ پایانی به ویژگی‌های داستان در برابرِ کارِ سینمایی، و مشخصاً به حضورِ راوی، برمی‌گردد. سینما معمولاً راوی ندارد، همه‌چیز جلوی چشم دیده می‌شود و فضای کمتری برای خیال‌پردازی می‌ماند. داستان فضای خانهٔ دوپن را چندان نشان نمی‌دهد و چهرهٔ رئیسِ پلیس را نه؛ پس همین که تحقیری نسبت به او هست، در ذهنِ خواننده چهره‌ای تحقیرشدنی ساخته می‌شود. داستان از این جهت رسانهٔ مدرن‌تری است: اگر مشارکتِ بیشترِ خواننده در تعبیرِ اثر از ویژگی‌های هنرِ مدرن باشد، «سینما کمتر جا می‌گذارد برای مانور بیننده» و بیشتر تحمیل می‌کند. ادبیات تنوعِ روایت هم دارد، و اینجا اصلاً معلوم نیست راوی کیست: نه دوپن، نه رئیسِ پلیس، نه دانای کل؛ شخصیتی واقعی که هیچ کاری نمی‌کند جز گوش‌دادن و انتقال‌دادن.

چرا دانای کل نیست، چرا راوی هست و چرا هیچ کاری از او برنمی‌آید؟ راویِ اول‌شخص به‌طورِ طبیعی محلِ همذات‌پنداری است. اگر داستان سوم‌شخص بود و مانندِ فیلم‌نامه صحنه‌ها توصیف می‌شد، خواننده به‌طورِ مطلق با دوپن همذات‌پنداری می‌کرد؛ «حضور راوی کمی فشار همذات‌پنداری روی دوپن را کم می‌کند». راوی هم از دوپن در شگفت است، و این تکنیکی است که جای بیشتری می‌دهد تا دوپن موجودی ایده‌آل شود: هیچ‌کس نمی‌داند دوپن چه کرده، و خواننده، که به‌نوعی خودِ راوی است، در موضعِ پایین می‌ایستد و شاهدِ شاهکارِ اوست. دوپن به‌نوعی نمایندهٔ پو است، و پو با این ساختار فضای قهرمان‌شدن و بالاتررفتن را به او بیشتر داده — جبرانِ همان تحقیر — و قهرمانی مطلق و دور از دسترس ساخته است. همین ساختار مشکلِ ژانر را هم حل می‌کند: در داستانِ پلیسی حق نیست اطلاعاتی از خواننده پنهان بماند، اما روایتِ اول‌شخص پنهان‌کردنِ اطلاعات را آسان می‌کند — خواننده به اندازهٔ راوی می‌داند؛ چیزی پنهان نشده، فقط ذهنِ دوپن در دسترس نبوده. در پایان دوپن بسیار قهرمان می‌شود: نوعی نارسیسیسم و واکنشی در برابرِ عقدهٔ رقابت، که دست‌کم در این داستان چنین بوده است، نه همیشه.

→ متنِ کاملِ این جلسه