→ بازگشت به نقشهٔ جلسات

جلسهٔ ۸۱ · نقشهٔ جلسات

چهارشنبه‌سوری (فرهادی)

۱۵,۶۴۰ واژه · ۳۹ موضوع
خلاصهٔ تولید شده توسط هوش مصنوعینقشهٔ موضوعیِ این جلسهورود ←

او جلسه را با تفاوت میان تفسیر روان‌کاوانه یک اثر هنری و نقد هنری آغاز می‌کند. سپس سراغ فیلم سوم فرهادی، چهارشنبه‌سوری، می‌رود و اول دربارهٔ لایهٔ خودآگاه و ضعف‌ها و قوت‌هایش حرف می‌زند. در پایان لایهٔ ناخودآگاه فیلم را با آنیما و دو فیلم پیشین فرهادی پیوند می‌دهد.

متن ویرایش‌شده بر پایهٔ پیادهٔ خودکار گفتار؛ با صوت تطبیق داده نشده.

تفسیر روان‌کاوانه در برابر نقد هنری

کاری که ما انجام می‌دهیم این است که یک اثر هنری — داستان یا فیلم — را برمی‌داریم و می‌کوشیم محتواهای ضمنی و ناخودآگاهش را بفهمیم؛ به‌نوعی می‌کوشیم محتوای فیلم یا داستان را عمیق‌تر از آنچه در لایه‌های خودآگاه هست درک کنیم و درک منسجم‌تری از یک اثر هنری به دست آوریم. واضح است که این فعالیتی کاملاً مشروع و خوب است و کسی با اصل این تلاش — که یک کار هنری را عمیق‌تر بفهمیم — مشکلی ندارد؛ ممکن است بعضی‌ها دربارهٔ اینکه فهمیدن و نفهمیدن لایه‌های ناخودآگاه چقدر مهم است بحث داشته باشند. من در همان جلسهٔ اول گفتم که می‌توانیم یک مدل کلی و عملی داشته باشیم که چه تفسیری بهتر است: هرچه فکت‌ها و جزئیات موجود در اثر هنری را بیشتر توجیه کند، کار بهتر است.

تفسیر و تأویل؛ نقد مقوله بزرگ‌تر

اگر کسی بتواند بهتر از روش‌های روان‌کاوی تفسیر ارائه دهد، می‌تواند این کار را انجام دهد. دو نکته می‌خواهم بگویم؛ یکی رابطهٔ این کاری که ما می‌کنیم با مقولهٔ نقد هنری است. یک منتقد وقتی با یک اثر هنری سروکار دارد، لزوماً کاری را که ما انجام می‌دهیم انجام نمی‌دهد و خیلی کارها را انجام می‌دهد که ما اصلاً تمایلی به انجام‌شان نداریم. اگر اصطلاح مشخصی به کار ببریم، کاری که ما انجام می‌دهیم interpretation، تفسیر یا تأویل است و کاری که منتقد انجام می‌دهد نقد است، در مقولهٔ critics؛ لزوماً این دو یکی نیستند. می‌خواهم دربارهٔ رابطهٔ این دو با همدیگر صحبت کنم و مقداری تلاش کنم بگویم که داشتن تفسیر درست حتماً برای منتقد لازم است.

ارزش‌گذاری منتقد و کشف هنرمند

ولی منتقد خیلی کارهای دیگر هم ممکن است بکند که صرفاً با تفسیر انجام نمی‌شود؛ نقد مقولهٔ بزرگ‌تری است. نکتهٔ اصلی به نظر من این است که از منتقد هنری بالاخره انتظار می‌رود نوعی ارزش‌گذاری انجام دهد. حس شخصی من این است که منتقد خوب منتقدی است که در دوران کاری خود چند هنرمند را کشف کرده باشد؛ هنرمندی که هنوز معروف نشده و همه او را کشف نکرده‌اند. هنر منتقد این است که با همان اولین اثر هنریِ یک آدم بفهمد که این کسی است که آینده دارد یا نه و معرفی‌اش کند. منتقد خوب منتقدی است که پلی بزند بین تماشاگر و خواننده و هنرمند. اثر هنری ممکن است پیچیدگی‌هایی داشته باشد که معمولاً آدمی که دو ساعت فیلمی را می‌بیند یا خیلی سریع کتابی را می‌خواند جزئیات و پیچیدگی‌هایش را نمی‌فهمد؛ منتقد ممکن است با مقاله‌ای یکی‌دو صفحه‌ای رابطهٔ بهتری برقرار کند بین مخاطب و هنرمند و اثر هنری.

ستاره دادن و داوری در نقد فیلم

به‌هرحال یکی از کارکردهای منتقد برقرار کردن این رابطه است و به نظر من کارکرد اضافه‌ای هم دارد: منتقد اصولاً اهل داوری است. مثلاً در مجلاتی که نقد هنری — به‌ویژه نقد فیلم — انجام می‌شود، سنت رایجی در همهٔ دنیا هست که به فیلم‌ها ستاره می‌دهند؛ بین یک تا پنج ستاره، و بعداً متداول شده که نیم‌ستاره هم بدهند؛ ارزش‌گذاری دو و نیم، سه و نیم هم داریم. ما این‌جا این کار را نمی‌کنیم. ما وقتی اثر هنری را تفسیر می‌کنیم داوری نمی‌کنیم که این اثر هنری خوب است یا بد؛ به خیلی چیزها کار نداریم. در داوری کردن خیلی چیزهای دیگرِ خارج از متن دخالت می‌کنند. می‌خواهم چند دقیقه این را روشن کنم که منتقد در فضای پیچیده‌تری کار خودش را انجام می‌دهد. به‌طور مشخص برای منتقد خیلی مهم است که این اثری که اکنون با آن سروکار داریم در تاریخ آن هنر چه جایگاهی دارد. اگر من بخواهم کاری هنری را تفسیر کنم و محتوای ناخودآگاهش را دربیاورم، هیچ اهمیتی برای من ندارد که این اثر شروع‌کنندهٔ جریان جدیدی در آن هنر هست یا نیست و چقدر نوآوری فنی در آن وجود دارد؛ دانستن این چیزها ممکن است کمک کند، ولی لزوماً کاری به این ندارم که آیا مثلاً فلان تکنیک سینمایی برای اولین بار در این‌جا استفاده شده یا نه. ولی منتقد به این کار دارد؛ چون می‌خواهد ارزش‌گذاری کند، در واقع می‌خواهد مقایسه کند. منتقد باید دانش سینمایی خیلی وسیعی داشته باشد؛ تاریخ سینما را بشناسد، سبک‌های مختلف را بشناسد، ژانرها را بشناسد تا بتواند دربارهٔ یک اثر هنری قضاوت کند. آیا این اثر هنری اصلاً ژانر جدیدی ایجاد می‌کند؟ مثلاً الان ژانری داریم که می‌گویند فیلم نوآر. لحظه‌ای که اولین فیلم‌های نوآر ساخته شد کسی نفهمید که این‌ها چه‌اند؛ اگر منتقدی با اولین جرقه‌های چنین مجموعه‌ای از کارها نظرش جلب شود و بیان کند که این‌جا ژانر جدیدی در حال به‌وجودآمدن است، سبک جدیدی از فیلم‌سازی در حال پیدایش است، منتقدی است که کار خودش را خوب انجام داده است. این ربطی به کار ما ندارد؛ ما کاری به این نداریم که آیا این‌جا جریان جدیدی در حال شروع شدن است یا نه. ممکن است من فیلم اول و آخر ژانر نوآر را عیناً با یک مقیاس بنشینم تفسیر کنم.

جایگاه اثر در تاریخ و ژانر

می‌خواهم ببینم محتوای ناخودآگاهش چیست؛ خیلی کار ندارم که جایگاهش در تاریخ سینما چیست و کار جدیدی را شروع کرده یا نه. منتقد اصولاً نه‌فقط حق دارد، شاید از نظر بعضی‌ها وظیفه‌اش این باشد که دربارهٔ تبعات اجتماعی و آثار اجتماعی یک اثر هنری هم قضاوت کند. مثلاً ممکن است منتقدی به‌دلیل ترویج خشونت، ارزش‌گذاری منفی از یک اثر بکند: نوعی خشونت که مثلاً در سینما برای اولین بار با فلان فیلمِ فلان آدم شروع شده و برای منتقد ممکن است بار منفی داشته باشد؛ این را بیان کند و درباره‌اش بحث کند؛ این‌ها لزوماً در کار تفسیر مهم نیست. من لازم نیست فیلمی را در مجموعهٔ فیلم‌هایی که قبل و بعدش ساخته شده بنشانم و درباره‌اش قضاوت کنم. کاری که ما می‌کنیم با اطلاعات محدود است: تا حد ممکن فقط متن را نگاه می‌کنیم و درباره‌اش صحبت می‌کنیم. اتفاقاً فکر می‌کنم هنرِ تفسیر روان‌کاوانه این است که به اطلاعاتی که به بیرون ربط دارند کاری نداشته باشد و مستقیماً روی متن متمرکز باشد. کلاً تفسیر هرچه از اطلاعات بیرون متن کمتر استفاده کند، معتبرتر به نظر می‌رسد؛ حال آنکه منتقد چنین نیست: غالباً در نقدها می‌بینید که پر از ارجاع به بیرون از متن‌اند.

بینامتنیت و اطلاعات بیرون از متن

هرچند در نظریهٔ ادبی و نقد ادبی مفهومی هست که احتمالاً شاید کلمه‌اش را شنیده باشید؛ به فارسی می‌گویند بینامتنیت. این مفهوم را چنین بیان می‌کنند که اصلاً نمی‌توانید یک اثر هنری را بدون در نظر گرفتن آثار هنری پیرامونش درک کنید. بنابراین نوعی خیال است اگر فکر کنم دارم یک اثر هنری را بررسی می‌کنم و هیچ اطلاعاتی از بیرون به تفسیرم نمی‌آورم و فقط دارم این متن را می‌خوانم. این بحث خیلی مفصل و خیلی هم جاافتاده است؛ چنین نیست که کسی امروز مسئلهٔ بینامتنیت را قبول نداشته باشد. ببینید، مفهومی که فکر می‌کنم با نام ژولیا کریستوا بیشتر شناخته می‌شود — و آن هم به‌نوعی الهام‌گرفته از آدمِ خیلی معروفی به نام باختین است — چنین چیزی را مطرح کرده؛ و فکر می‌کنم همهٔ منتقدان امروز این را می‌پذیرند که مسئلهٔ خیلی مهمی است: متن را ایزوله اصلاً نمی‌توان بررسی کرد. بنابراین اینکه بگویم فقط به متن کار دارم و به رابطهٔ این متن با متن‌های دیگر کاری ندارم، چیزی ایده‌آلی است که ممکن نیست. ولی حرف من این است که هرچه اطلاعات کمتری از بیرون بیاورم، تفسیرم معتبرتر به نظر می‌رسد؛ از زندگی نویسنده فکت کمتر بیاورم، از — نمی‌دانم — ژانری که این فیلم به آن متعلق است فکت کمتر بیاورم، سعی کنم خود اثر را مستقل بررسی کنم و کار حالت ارزش‌گذارانه هم نداشته باشد.

مثال بازسازی نمابه‌نما

آن مثالی که به ذهنم رسید، به‌دلیل اینکه این بحث را به بحث دو جلسهٔ پیش مربوط می‌کند این است: فرض کنید اتفاق عجیبی بیفتد و آدمی به دلایل نامشخص عیناً فیلمی را بازسازی کند. کسی بیاید مثلاً فیلم دزد دوچرخهٔ دسیکا را نما‌به‌نما بازسازی کند؛ یعنی سعی کند — اگر در زمان نزدیک به دسیکا زندگی می‌کرد — اصلاً دزد دوچرخه را دوباره بسازد، همان آدم‌ها را استخدام کند و در همان خیابان‌ها فیلم‌برداری کند؛ کپی تقریبی از دزد دوچرخه ساخته شود. کسی تا حالا چنین کار احمقانه‌ای نکرده؛ فرض کنید کسی کرده باشد. می‌خواهم تفاوت میان این مقوله‌ها را نشان بدهم. من به‌عنوان کسی که تفسیر روان‌کاوانه می‌کند هیچ فرقی برایم ندارد؛ همان تفسیری را برای این اثر هنری دوم می‌نویسم که برای اثر هنری اول می‌نوشتم اگر به من می‌دادند. چه کاری دارم که این بازسازی چیز دیگری است یا نه؛ می‌گویم که این‌جا مثلاً لایهٔ خودآگاهش این است، لایهٔ ناخودآگاهش این است — همان حرف‌ها را می‌زنم — حتی فرض کنید اصلاً خبر ندارم که این فیلم بازسازی چیز دیگری است. واضح است که کاری که من می‌کنم — و ربطش به آن بحث دو جلسهٔ پیش این است — تفسیری که می‌کنم هیچ ربطی به روان نویسنده و مؤلف اثر دوم ندارد؛ اینکه اصلاً کاری نکرده، شیطنتی کرده و آمده اثری را عیناً نمابه‌نما بازسازی کرده است. وقتی می‌گویم چنین حسی این‌جا وجود دارد، در واقع به آن مؤلف اول ارجاع می‌دهم؛ به آن فیلم‌نامه‌نویس و کارگردان اول و کلاً آن مؤلفی که برای اثر اول وجود دارد.

مؤلف، حس واسطه و مؤلف‌شناسی

و این به آن بحث دو جلسهٔ پیش ربط دارد که حرف از این زدم که واقعیت این است که ما دربارهٔ مؤلف بحث نمی‌کنیم. وقتی تفسیر روان‌کاوانه داریم می‌کنیم، میان اثر هنری و مؤلف یک چیز واسطه وجود دارد؛ آن حس‌هایی که واسطه‌اند؛ ما می‌خواهیم آن حس‌ها را درک کنیم. زندگی مؤلف چیست، برای من مهم نیست. این مثال اصلاً حالت اکستریم دارد: این حس‌ها اصلاً حس‌های مؤلف واقعی این اثر نیست؛ حس‌های مؤلف دیگری است. چون کپی شده، به نظر می‌رسد باز هم می‌توانم از کلمهٔ مؤلف در تفسیرم استفاده کنم: مؤلف واقعی اثر همان اولی است و دومی کاری جز کپی کردن انجام نداده است. حالا فکر کنید آدمی با دیدگاه نقد روان‌کاوانه — که اسمی هم برایش گذاشته‌ایم، نقد مؤلف‌شناسی — بخواهد کار کند؛ یعنی اثر هنری را بردارد. خیلی مهم است که بداند این مؤلف کپی کرده. اصلاً اگر کسی بخواهد با استفاده از تئوری‌های روان‌کاوی مؤلف‌شناسی کند، این‌جا اصلاً فیلم مهم نیست و هیچ صحنه‌ای از این فیلم مهم نیست؛ باید بررسی کند که این مؤلف چه مشکلی دارد که رفته چنین کاری کرده است. موضوع کلاً فرق دارد با کاری که ما این‌جا انجام می‌دهیم. او باید ببیند این آدم چه عقده‌های مثلاً روانی دارد، چه منظوری دارد، برای چه آمده کاری دیوانه‌وار انجام داده و اثری هنری را — فرض کنید — عیناً نمابه‌نما بازسازی کرده است. می‌خواهم بگویم موضوعی که او به آن فکر می‌کند کاملاً خارج از موضوعی است که ما به آن فکر می‌کنیم. و منتقد هم همین‌طور: نکتهٔ اصلی برای منتقد این است که این اثر نمابه‌نما بازسازی شده؛ بنابراین ارزش صفر می‌دهد به این اثر.

تفسیر زیرمجموعه لازم نقد

یعنی چه که یک نفر رفته یک شاهکار سینمایی را برداشته و عیناً ساخته است؟ همهٔ کردیت به مؤلف اول می‌رسد و مؤلف دوم آدمی مقلد و کمی مشکوک است که باید به‌دلیل دزدی‌ای که کرده محکوم شود؛ ممکن است در اثر نقدهایی که نوشته می‌شود از او به دادگاه شکایت کنند. نکتهٔ اصلی این مثال به نظرم این است که تمایز کامل این کارهایی را که انجام می‌دهیم از هم نشان می‌دهد: در تفسیر روان‌کاوانه اصولاً اطلاعات خارج از متن جور در نظر گرفته نمی‌شوند؛ من متن را نگاه می‌کنم و برایم مهم نیست که این بازسازی مثلاً اثر هنری دیگری هست یا نیست. بنابراین بخشی از کاری که ما می‌کنیم بخشی از کار نقد هنری است. نکته‌ای که گفتم و می‌خواهم رویش تأکید کنم این است که این بخش هرچه بهتر انجام شود، نقد هنری معتبرتری است؛ یعنی یک منتقد نمی‌تواند بگوید که آن — این در واقع یک زیرمجموعه از فعالیتی است که منتقد باید انجام دهد. اولین کاری که یک منتقد باید خوب انجام دهد این است که این مرحله را طی کند و تفسیر معقولی از اثر به دست آورد. اگر به دست نیاورد، اتفاقی که می‌افتد این است: فکر کنید منتقدی دربارهٔ اثری قضاوت می‌کند و اصلاً نمی‌فهمد کجاهایش خودآگاه است و کجاهایش ناخودآگاه؛ ممکن است چیزهای زیادی که تصادفاً با دخالت ناخودآگاه در اثر هنری ظاهر شده را منتقد به‌عنوان بخش خودآگاه بگیرد و مؤلف را خیلی ستایش کند، در حالی که مؤلف آدمی کاملاً ناآگاه است که بدون هیچ دانشی آمده چیزهایی ساخته است.

ناخودآگاه مؤلف و پالپ فیکشن

مثلاً اگر من این تفسیر نهایی را که دربارهٔ پالپ فیکشن دارم ارائه بدهم و فکر کنم مؤلف همهٔ این چیزها را می‌داند و درون خودش را آگاهانه به چنین اثر سینمایی‌ای تبدیل کرده، خیلی کلاسِ کار بالا می‌رود؛ اینکه آدمی در این حد دانش داشته باشد و بتواند چنین نمادپردازی منسجم و زیبایی از حس‌های درونی خودش انجام دهد. ولی واقعیت این است که چنین نیست. اینکه مؤلف چقدر خودآگاهانه کار می‌کند یا ناخودآگاهانه بر قضاوت و ارزش‌گذاری من تأثیر دارد. بنابراین — بارها این را گفته‌ام — در کار ما شناختن اینکه حتماً این در لایهٔ خودآگاه است یا در لایهٔ ناخودآگاه آن‌قدر مهم نیست؛ من حس‌ها را به دست می‌آورم، تفسیرم را ارائه می‌دهم و نهایتاً می‌کوشم چیزی منسجم از اثر هنری بفهمم. ولی برای منتقد تشخیص اینکه لایه‌ها کدام است اهمیت دارد، چون ممکن است بیش از اندازه به اثر هنری ارزش‌گذاری کند. یا از طرف دیگر — من این نکته‌ای که دارم می‌گویم به نظر خودم خیلی جای بحث دارد — فکر کنید مؤلفی اصولاً آدم ناآگاهی است؛ خودش هم نمی‌داند چیزی که می‌سازد چیست؛ ولی این ویژگی را دارد که به‌طور ناخودآگاه حس‌های خیلی عمیقی را از اعماق ناخودآگاه جمعی خودش می‌آورد و مثلاً به یک فیلم یا داستان تبدیل می‌کند. حالا اگر من آدمی پیدا کنم که این خاصیت را دارد که کار هنری‌اش جور شفافیتی دارد — درون‌شفافی — و جور حس‌هایی از اعماق وجودش به بیرون منتقل می‌شود، این ارزش دارد یا ندارد؟ فکر می‌کنم منتقد باید دربارهٔ این مسئله قضاوت کلی داشته باشد: آیا فقط به دخالت‌های خودآگاه مؤلف در اثر خودش نمره می‌دهد، یا اینکه آدمی بتواند مثل سوررئالیست‌ها — سوررئالیست‌ها این را هنر خودشان تشخیص داده‌اند که بروند از ناخودآگاهی خودشان تصویرهایی بیرون بکشند — باید قضاوت داشته باشد دربارهٔ اینکه آیا اگر از ناخودآگاه کسی تصویرهایی بیرون آمد و به‌خوبی عرضه شد و حس عمیقی را منتقل کرد، این را جزو ارزش‌های کار هنری حساب می‌کنی یا نه. ممکن است جواب منتقد این باشد: برای سوررئالیست‌ها بله، برای غیرسوررئالیست‌ها نه؛ برای اینکه سوررئالیست‌ها می‌خواهند این کار را بکنند، ولی آدمی ممکن است نخواهد این کار را بکند و فقط چون آدم خیلی ناآگاهی است، همین‌طور یک‌سری تصویرها از درونش ظاهر می‌شود؛ خودش هم نمی‌داند این‌ها یعنی چه، میلش هم نیست که ظاهر شوند، ولی بالاخره بیرون آمده‌اند. منتقد در وضعیت خیلی پیچیده‌تری قرار دارد: به دانشی نیاز دارد نسبت به کل تاریخ هنر و مکتب‌ها و ژانرها؛ باید بداند در دورانی که حول‌وحوش این کار هنری است چه کارهایی در حال اتفاق‌افتادن است؛ باید اگر تفسیر خیلی عمیقی با چند لایه پیدا کرده، لایه‌ها را از هم تفکیک کند و دربارهٔ این چیزها قضاوت کند تا بتواند ارزش‌گذاری منطقی نسبت به کار هنری داشته باشد. مثلاً به نظر من جزو فعالیت‌های یک منتقد است که دربارهٔ تأثیر یک اثر هنری بر مخاطب قضاوت کند.

تأثیر اجتماعی و Natural Born Killers

مخصوصاً در سینما، به‌دلیل اینکه با تودهٔ مردم سروکار دارد. من نمی‌توانم به‌عنوان منتقد از این نکته صرف‌نظر کنم که مثلاً فیلم Natural Born Killers الیور استون نمایشش در خیلی جاها باعث شد قتل‌های مشابهی اتفاق بیفتد. ممکن است فیلم بدعت سینمایی زیادی داشته باشد و مفاهیم عمیقی را هم به‌طور ناخودآگاه و خودآگاه بیان می‌کند، ولی خشونتی را عرضه کرده که جذابیتی دارد و مثلاً به ارتکاب قتل در نوجوان‌ها انجامیده است. شاید بدانید، شاید ندانید که در ایران هم یک مورد قتل تحت تأثیر فیلم Natural Born Killers اتفاق افتاد که در آن موقع خیلی سروصدا کرد: دختر و پسری به سبک همان فیلم کوشیدند خانوادهٔ دختر را بکشند؛ بچه‌ها را کشتند و مادر را زخمی کردند — در آن فیلم همه را با موفقیت می‌کشند، ولی این‌جا نتوانستند موفق شوند. به‌هرحال این بر قضاوت من تأثیر می‌گذارد؛ یعنی بدعتی در خشونت‌پردازی و ترویج خشونت می‌تواند جزو ارزش‌گذاری‌های منتقد باشد. منتقدان ممکن است بر سر اینکه این چیزها را حساب کنند یا نکنند اختلاف‌نظر داشته باشند؛ یعنی تئوری‌های مختلفی برای نقد داشته باشند: یکی تبعات اجتماعی را در نقد هنری‌اش دخالت ندهد، یکی صددرصد بدهد. همین چند روز پیش با چند همکارمان در مناسبتی دربارهٔ همین مسائل بحثی شد و دقیقاً دو نفر در آن جمع بودند که یکی می‌گفت نقد بدون بحث اجتماعی — یعنی تأثیرات اجتماعی — از نظر من نقد حساب نمی‌شود و دیگری می‌گفت اصلاً حرام است و نباید این چیزها را وارد نقد کرد. این‌ها بحث‌هایی است که منتقدان را از نظر اعتقادی از هم جدا می‌کند و هیچ‌کدام به ما ربطی ندارد. البته نمی‌شود گفت همهٔ چیز در تفسیر روان‌کاوانه یا تأویل یک اثر هنری دخالت ندارد؛ می‌تواند کمک کند، ولی لزومی ندارد من به این چیزها کار داشته باشم. تا حالا تقریباً چنین بوده: سعی من این بوده که اطلاعات را در حد همان متنی که بررسی می‌کنیم نگه دارم. گاه‌گاهی هم از اطلاعات خارج — اگر یادتان باشد، در همان جلسه‌ای که دربارهٔ نامهٔ ربوده‌شدهٔ ادگار آلن پو بحث می‌کردم — از اینکه در چه فضای تاریخی نوشته شده کمک گرفتم.

ضرورت تفسیر لایه‌های عمیق

یا لااقل برای تأیید چیزی که می‌گفتم استفاده کردم. می‌توانم از هر جور اطلاعاتی برای تأیید کار خودم یا ساختن مدل خودم استفاده کنم. در همان جلسهٔ اول که مقداری بحث را تئوری کردم گفتم که مجازیم از هر نوع اطلاعاتی از زندگی مؤلف و وضعیت اجتماعی استفاده کنیم و مدل خودمان را بسازیم؛ طبعاً در این ساخت هم همین‌طور. ولی بحث من این است که برای نقد چیزهای زیادِ دیگری هم ضروری است — نه اینکه مجاز باشد؛ ضرورت دارد به این چیزها بپردازم — ولی برای ما خیلی ضروری نیست. نکتهٔ دوم که جنبهٔ تئوریک دارد این است: ما این‌جا می‌آییم، می‌نشینیم، زیاد بحث می‌کنیم، دقت می‌کنیم و آخرش تحلیل‌های روان‌کاوانه‌ای به دست می‌آوریم که چیزهای خیلی عمیقی دربارهٔ مثلاً شخصیت‌ها می‌گویند — اینکه نمایندهٔ چه‌اند — و مدل‌هایی می‌سازیم. چه ضرورتی دارد این کار را بکنیم، در حالی که تقریباً مطمئنیم هیچ مخاطبی این چیزها را نمی‌بیند؟ اگر قرار است برای مخاطب پلی بزنم — بین مخاطب و اثر هنری — و وقتی تفسیر ارائه می‌دهم بخواهم چیزی به دانش مخاطب اضافه کنم، به نظر می‌رسد مخاطب‌ها هیچ‌کدام آثار هنری را در این لایه‌ها بررسی نمی‌کنند. مثلاً از هر مخاطب خیلی فرهیخته‌ای دربارهٔ چهارشنبه‌سوری بپرسید؛ غالباً نظرش این است که دربارهٔ وضعیت خانوادگی به‌طور کلی، یا مثلاً وضعیت روابط زناشویی در طبقهٔ متوسط ایران، چیزی را نمایش می‌دهد. بنابراین تأثیری که آدم‌ها می‌گیرند به نظر می‌رسد این است که فکر می‌کنند یک فیلم خانوادگی یا یک فیلم اجتماعی دیده‌اند؛ و اینکه ما به آن‌ها اطلاع بدهیم که نه، پشت این ماجراها چیزهای دیگری هست، چه فایده‌ای دارد؟ این سؤالی است که یکی با ایمیل تقریباً از من پرسید. جوابم روشن است: آن چیزی که ما الان به‌عنوان تأثیر اثر هنری بر مخاطب بیان می‌کنیم، تأثیرات روی ناخودآگاه اوست. و دقیقاً نکته این است که این چیزهایی که می‌گوییم همان نقش تأثیراتی است که روی ناخودآگاه هر مخاطبی باقی می‌ماند، بدون اینکه خودش بخواهد و بدون اینکه مؤلف هم بخواهد.

پیام خودآگاه در برابر تأثیر واقعی

یعنی دربارهٔ نوعی تأثیر حرف می‌زنیم که اثر هنری به مخاطب منتقل می‌کند و ممکن است مطلوب یا نامطلوب باشد و کسی هم به آن توجه نمی‌کند؛ و انجام‌دادن این بحث‌ها ضرورت دارد. مثلاً ممکن است از خود Tarantino بپرسید: Tarantino به هیچ‌وجه قصد ترویج خشونت با ساختن Pulp Fiction نداشت؛ بلکه شاید در ناخودآگاهش به‌طور اخلاقی می‌گوید با اسلحه نشوید، کار خلاف نکنید. شاید اگر از او بپرسید بگوید با این فیلم موعظه می‌کنم؛ مثلاً تحول شخصیت Jules جنبهٔ اخلاقی و دینی دارد و ممکن است Tarantino در ناخودآگاهش این را گذاشته باشد. ولی الان که بیش از ۱۵ سال از ساخته‌شدن فیلم Pulp Fiction می‌گذرد، تأثیر Pulp Fiction در دنیا چه بوده؟ این بوده که کسانی که این فیلم را دوست دارند — و غالباً چنین است — شخصیت‌های Jules و Vincent را دوست دارند؛ خیلی از نوجوان‌ها و جوان‌ها پوسترهای این دو نفر در اتاق‌هایشان است و شخصیت این‌ها بر آن‌ها تأثیر گذاشته است. کدام بخش شخصیتشان؟ همان بخشی که مشغول آدم‌کشتن و تفریح‌اند. نکته این است که اگر فیلم را عمیق‌تر بفهمید — مثلاً من دربارهٔ رقص در غبار می‌گویم که این می‌خواسته این را بگوید، ولی واقعاً چه می‌گوید؟ — لایه‌های زیرین یک فیلم چیز دیگری می‌گویند و تأثیر دیگری می‌گذارند؛ آن‌هاست که مهم است و ما باید درکشان کنیم، مخصوصاً اگر بخواهیم نقدی انجام دهیم و بر تأثیر اجتماعی — یا تأثیرهایی که اثر هنری کلاً بر مخاطب می‌گذارد — قضاوت کنیم. بنابراین این کاری که ما این‌جا انجام می‌دهیم، یعنی عمیق‌تر کردن تفسیر، هم برای منتقد و هم به‌عنوان کاری که حول‌وحوش آثار هنری انجام می‌شود کاملاً ضروری است؛ چون ما نوعی تأثیرهای عمیق را درک می‌کنیم که ممکن است قضاوت سریع در ظاهر دقیقاً برعکسش باشد. چون معمولاً تضادهای واقعی بین لایه‌های خودآگاه و ناخودآگاه آدم وجود دارد، ممکن است آن تأثیر واقعی که یک کار هنری می‌گذارد برعکسِ همان پیام خودآگاهی باشد که فیلم یا داستان یا هر اثر هنری منتقل می‌کند.

واژه نقد یا تفسیر؛ شروع چهارشنبه‌سوری

این دو نکته را گفتم؛ یکی برای اینکه این کاری که ما می‌کنیم را در دنیا کلاً نقد روان‌شناختی می‌نامند — اسم‌ها و شاخه‌های مختلفی دارد — به نظرم خوب است واژهٔ نقد را به کار نبریم و نقد را برای جایی بگذاریم که منتقدان ارزش‌گذاری می‌کنند. در زبان فارسی ما نقد کمی بار ارزش‌گذاری دارد، نه فقط تفسیر. کاری که ما می‌کنیم اگر بخواهیم با زبان خودمان صحبت کنیم، تفسیر یا تأویل است، نه نقد به آن معنایی که به کار می‌رود. برویم سراغ فیلم سوم آقای فرهادی. طبق معمول، کاری که می‌کنم این است که پیش از ورود به کار خودمان ممکن است دوست داشته باشم مقداری دربارهٔ فیلم حرف‌هایی خارج از بحث‌های تفسیری بزنم؛ و معمولاً چنین است که اول لایهٔ خودآگاهش را می‌گویم و بعد می‌رویم سراغ لایه‌های عمیق‌تر. دربارهٔ چهارشنبه‌سوری هم می‌خواهم همین روند را ادامه بدهم.

علاقه شخصی به چهارشنبه‌سوری

نکتهٔ اولی که دوست دارم بگویم کاملاً شخصی است؛ این چیزهایی که می‌گویم هیچ ربطی به تفسیرهایی که می‌کنم و نقد و این حرف‌ها ندارد. این نکتهٔ خیلی شخصی این است که من شخصاً این فیلم را از همهٔ فیلم‌های آقای فرهادی بیشتر دوست دارم. هیچ ربطی به موضوع و بحث ندارد ولی دوست دارم این ابراز علاقه را به فیلم بکنم. اگر بخواهم بگویم چرا، فکر می‌کنم به‌دلیل حضور آن شخصیت خدمتکار، روحی، نوعی سرزندگی و نشانه‌هایی از زندگی در آن هست که در بقیهٔ فیلم‌های آقای فرهادی — که سیاه‌تر، تلخ‌تر و با پایان‌های همیشه نامطلوب‌اند — آدم چنین حسی ندارد. ممکن است کسی بگوید من اتفاقاً به همین دلیل از این فیلم خوشم نمی‌آید؛ من فیلم تلخ و سیاه دوست دارم. من هم می‌گویم دارم نظر شخصی‌ام را می‌گویم. به نظر من این فیلم در اینکه بالاخره روزنه‌هایی از امید و شیرینی‌هایی در آن هست — صحنه‌هایی که در آن زندگی، به معنای واقعی کلمه، طعم زندگی دارد — از بقیهٔ فیلم‌های آقای فرهادی بیشتر می‌پسندم؛ در حالی که این فیلم پر از دعوا و جنگ اعصاب است، بالاخره شخصیتی در آن هست که ناظر است؛ اصلاً کارش در این فیلم ناظربودن است. فیلم دقیقاً طوری است که ما از دید او این چیزها را می‌بینیم و این فیلم کمی زندگی در آن تزریق می‌کند؛ چیزی که به نظر من سینمای فرهادی کلاً کم دارد؛ بیشتر سینمای مرگ است تا سینمای زندگی. خشونت هست، تلخی هست، ناکامی در آن هست. چون از اول صحبتم تا آخر، همهٔ فیلم‌ها حالت بیان ناکامی در روابط عاشقانه را دارند؛ این‌جا هم همین‌طور است و تم اصلی همین است؛ ولی بالاخره دو نفر هم در این فیلم هستند که کورسویی از امید در روابطشان همچنان وجود دارد.

مانی حقیقی و فیلم‌نامه مشترک

پرسشی که یکی از حاضران می‌کند — شاید هم آغازهٔ خوبی برای من باشد — این است که ممکن است کسی حسش این باشد که فیلم‌نامهٔ این فیلم را آقای فرهادی و مانی حقیقی با همدیگر نداشته‌اند؛ در تیتراژ فقط کارگردانیِ آقای فرهادی می‌آید. برنامهٔ کلاً من این است که دربارهٔ هر پنج فیلمی که آقای فرهادی کارگردانی کرده حرف بزنم؛ فیلم‌نامهٔ چهار فیلم دیگر — به‌غیر از این فیلم — مال آقای فرهادی به‌تنهایی است. در رقص در غبار نام دو نفر دیگر به‌عنوان نویسندهٔ فیلم‌نامه می‌آید که من تقریباً مطمئنم نقشی در فیلم‌نامه نداشته‌اند، به‌غیر از اینکه ظاهراً در مسائل فنی مربوط به سم و مار و این‌ها از آن‌ها استفاده شده است؛ یعنی نوعی اطلاعات به او داده‌اند، طرحی کلی. ظاهراً آقای فرهادی در مصاحبه‌ای گفته بود که ماجرای آن دو نفر — یا یک نفر؛ یادم نیست تعدادشان؛ بگویم دو نفر — یکی‌شان مستندی ساخته دربارهٔ همین مسئلهٔ مارگیرها و تزریق مار و تزریق سم برای تهیهٔ پادزهر و این حرف‌ها، اگر اشتباه نکنم؛ و نامش به این دلیل این‌جاست که هستهٔ مرکزی این فیلم — همان ماجراها — از آن‌جا آمده است. حس من این است — حالا با کارهای آقای فرهادی را نگاه کنید — که رقص در غبار از نظر من همه‌چیزش مال آقای فرهادی است، ولی این فیلم تنها فیلمی است که با توجه به شخصیت آقای مانی حقیقی تقریباً محال است دخالت نداشته باشد و نامش آن‌جا آمده باشد؛ یعنی شاید دخالت پنجاه‌پنجاه نباشد، ولی با همدیگر نشسته‌اند و واقعاً فیلم‌نامه را نوشته‌اند. مانی حقیقی کسی نیست که مثلاً دخالتی دو درصدی در کاری داشته باشد. حس من این است که شاید نشود خیلی تفکیک کرد که چه چیزی مال کیست؛ بعضی جاهایش به‌وضوح تم‌های مشترک کارهای آقای فرهادی است و می‌شود گفت کار آقای فرهادی است. به‌هرحال نکته‌ای که حالا پرسش او به من اجازه می‌دهد بگویم این است که شاید کمی نور امید از آقای مانی حقیقی باشد؛ خلافِ عادتِ این فیلم، بالاخره پایانش چیزی برای امیدواربودن باقی می‌گذارد؛ شاید آقای مانی حقیقی اصرار کرده که بگذارند این دو نفر سوار موتور بشوند و بروند. شاید قصد آقای فرهادی این بود که همان‌جا تصادف بشود و بمیرند و خیالش راحت شود؛ اگر چنین بود، کارهای آقای فرهادی یکدست‌تر می‌شد. البته واقعاً وقتی آن دو نفر سوار موتور می‌شوند و می‌روند، خیلی هم به آینده‌شان امیدوار نیستید با آن چیزهایی که در این فیلم دیده‌اید؛ یعنی آن سرخوشی و ساده‌اندیشی‌شان — حداقل در این دختر — از بین رفته است؛ خیلی فکر می‌کرد دارد خوشبخت می‌شود، ولی لااقل خودش شک کرده که آینده‌اش چه ممکن است باشد. به‌هرحال می‌خواستم این ابراز علاقه را به فیلم بکنم: بین همهٔ این فیلم‌های آقای فرهادی جاذبه‌هایی دارد؛ مثلاً دیالوگ‌های فوق‌العاده‌ای دارد، بازی‌ها عالی است، کارگردانی خیلی خوبی دارد؛ این‌ها بالاخره آدم را می‌کشد به سمت اینکه فیلم را دوباره ببیند. ولی واقعاً مثلاً جدایی نادر از سیمین برایم سخت است دیدنش، به‌دلیل محتوایش؛ و کلاً چنین است: رقص در غبار را نمی‌توانم الان راحت بنشینم و بگذارم روی دستگاه و یک بار دیگر ببینم؛ باید دلیلی وجود داشته باشد که این کار را بکنم. این تنها فیلم آقای فرهادی است که ممکن است روی دستگاه روشن کنم، ده دقیقه‌اش را ببینم یا یک بار دیگر فکر کنم از اول تا آخرش را ببینم و اذیت نشوم؛ به‌هرحال چیزهایی از نشانه‌های زندگی در آن هست. بگذارید به چند صحنهٔ قشنگ فیلم که به نظر خودم جالب‌اند اشاره کنم؛ همه‌شان — به نظرم — متمرکز بر آن شخصیت فیلم است. مثلاً صحنهٔ جالبی که در آن محل کارش کسی به او لباس عروسی می‌دهد و می‌رود می‌پوشد؛ آن حالت سادگی و شور و شوق نوجوانانه‌اش — که مثل خیلی از دخترها فکر می‌کنند با ازدواج خوشبخت می‌شوند — خیلی در آن صحنه وجود دارد.

صحنه‌های سرزنده و طعم زندگی

هرچند این تضاد از اولش هست: لباس عروسی را در توالت می‌پوشد؛ انگار زمینهٔ ذهنی آدم آماده می‌شود که اوضاع خیلی هم خوب نیست. ولی بالاخره قشنگ است؛ خودش را نگاه می‌کند و از دست خودش که دارد ذوق می‌کند خنده‌اش می‌گیرد. کمتر در کارهای آقای فرهادی چنین صحنه‌ای می‌بینید؛ غنیمت است؛ هر وقت به آن رسیدید دو سه بار نگاه کنید و بعد جلوتر بروید. صحنهٔ خیلی جالب و بامزه‌ای هم هست. ببینید این فیلم با اینکه کمیک نیست و حرف‌های خنده‌دار در آن زده نمی‌شود، جاهایی دیالوگ‌های مفرحی دارد. به نظر من در رقص در غبار آقای فرهادی خیلی دوست داشت در جاهایی ما بخندیم ولی موفق نمی‌شد؛ ولی این‌جا جاهایی هست که آدم نه به‌دلیل کمیک‌بودن بلکه به‌دلیل مفرح‌بودن و بامزه‌بودن حرف‌هایی که رد و بدل می‌شود می‌خندد. مثلاً دیالوگ میان این خدمتکار و آن زن سرایدار: در اولین صحنه‌ای که دارند پردهٔ اتاق بچه را نصب می‌کنند، او از این می‌گوید که این‌ها دیشب دعوایشان شده، پنجره را شکسته و این‌ها؛ عکس‌العمل آن دختر خیلی جالب است؛ بعد به او می‌گوید مواظب باش شوهرت چنین نشود؛ می‌گوید نه، شوهر من آوِشِ من است؛ یعنی با لذت این حرف را می‌زند؛ و او هم چنان حرفی می‌زند که می‌زند توی ذوقش: شوهر من هم اولش دقیقاً چنین بود. قرار نیست خنده‌دار باشد ولی جاذبه‌ای دارد؛ به‌دلیل همان شور و شوقی که در آن هست و این سادگی که این دختر دارد، بالاخره بامزه است. بامزه‌تر از این جایی است که آرایشش می‌کنند و خوشگل‌تر می‌شود، بعد در آینه خودش را نگاه می‌کند و با تعجب می‌گوید آها؛ خیلی بامزه است؛ کلاً از چیز خودش شگفت‌زده است، از دیدن قیافهٔ خودش شگفت‌زده. همین صحنه‌ها زندگی در آن دارد: این کنجکاوی‌ای که می‌کند، جایی رفته که مثلاً ابروهایش را کار کرده باشد؛ دقیقاً ببینید؛ نکته این است که در پایان فیلم هم چیزی از همین سنخ هست: در حالی که مسئله از دست‌دادن چادرش است، اول نامزدش از او می‌پرسد چادر چه شد؟ ولی مکسی پیش می‌آید که ممکن است آدم در آن جای خودش دلخور باشد. کلاً این دلخوری در آخر فیلم وجود دارد که او بدون چادر دارد به خانه‌اش برمی‌گردد؛ مکسی پیش می‌آید، او لبخندی می‌زند، او می‌گوید چقدر خوشگل شدی و این هم کیف می‌کند. این‌ها استثناست در کارهای آقای فرهادی؛ اتفاقاً بحثی که می‌کنم مخالف این است که بگویم این تأثیر وجود آقای مانی حقیقی است؛ فکر می‌کنم این فیلم به‌طور طبیعی واسطه‌ای میان دو کار اول و دو کار آخر است و نوعی طبیعی است که مقداری از این حالت در فیلم باشد.

جهش فنی و بازی هدیه تهرانی

یک نکتهٔ دیگر، باز خارج از تفسیر: کلاً کارهای آقای فرهادی هر کدام از نظر فنی از قبلی بهتر است و حسم این است که بزرگ‌ترین جهش میان شهر زیبا و چهارشنبه‌سوری است؛ واقعاً این فیلم چیزهایی در خود دارد که فکر می‌کنم در تاریخ سینمای ایران انگشت‌نماست؛ مثلاً بازی‌ها: به نظر من شاید بشود گفت بازی هدیه تهرانی در این فیلم شاید بهترین بازی نقش زن در تاریخ سینمای ایران است؛ اگر کسی این حرف را بزند حرف گزافی نگفته است. این‌قدر بازی قوی هدیه تهرانی دارد. خانم علیدوستی هم که خوب است. فرخ‌نژاد خوب است. بازی‌ها — کلاً از این به بعد در فیلم‌های آقای فرهادی بازی ضعیف نمی‌بینید — ولی به نظر من بازی هدیه تهرانی این‌جا شاید در مجموع کارهای فرهادی از همه بهتر است. بعد از این فیلم نمی‌توانم بگویم دربارهٔ الی جهشی در بازیگری نسبت به فیلم قبل دارد؛ اگر نگویم افت دارد، جهش مطمئناً به آخرش رسیده است. به نظرم در استانداردهای سینمای ایران این فیلم شاید، اگر بهترین نباشد، جزو چندتای اول است و بقیهٔ آن چندتای اول هم احتمالاً مال همین آقای فرهادی و مهرجویی‌اند؛ بقیهٔ سینمای ایران از نظر بازیگری — تک‌بازی‌های فوق‌العاده داریم، ولی اینکه گروه بازیگران خوب بازی کنند — ضعف زیادی دارد. بگذارید همین‌جا بگویم: آن صحنه‌ای را که نگه داشته بودم از بین رفت، و تذکری به من دادند که وقتی دربارهٔ صحنه‌های فیلم صحبت می‌کنم آن‌قدر روشن نیست که اگر کسی بخواهد گوش بدهد بفهمد.

صحنه طولانی بدون کات

قبول دارم که چنین است؛ حالا هر جا توضیح می‌دهم اگر کوتاهی کردم تذکر بدهید. الان می‌خواهم آن صحنه‌ای را نشان بدهم که بعد از کتک‌کاری در خیابان می‌آید: بچه‌ها دارند گریه می‌کنند، شوهر خواهر مژده به خانهٔ آن‌ها آمده، مرتضی برگشته و می‌خواهد دو کلمه‌ای با مژده صحبت کند. جدی به حداقل دو دلیل دوست دارم کل این صحنه را همین‌جا ببینید. از جایی که می‌آید — اگر فیلم را دیده باشید — سعی می‌کند با زنش صحبت کند و فحش‌کاری می‌شود؛ دوست دارم همه‌اش را ببینید. از آن‌جا که فیلم را نگه داشته‌ام تایم نگرفته‌ام؛ شاید ۵ دقیقه است. فیلم کات ندارد و از نظر تسلط فنی واقعاً وحشتناک است؛ به نظرم — از آن پنج فیلمی که فرهادی کارگردانی کرده — من اصلاً نمی‌دانم چطور جرأت کرده این را بسازد. یک بار این را بنشینید و ببینید.

اوج بازی و حرکت دوربین

اولاً جایی است که شاید از نظر بازیگری اوج بازی‌های فیلم است؛ چند بار باید تکرار شده باشد — این ۵ دقیقه، حالا ۳ دقیقه، ۴ دقیقه، نمی‌دانم — و شما حرکت دوربین را با بازیگر ببینید. ببینید در این فیلم صحنهٔ فوق‌العاده خوبی وجود دارد که طولانی است و کات ندارد: جایی که مژده و خواهرش می‌نشینند در حمام و مژده مشکلش را می‌گوید و گریه می‌کند؛ نمی‌دانم چند دقیقه طول می‌کشد، ۲ دقیقه، ۳ دقیقه؛ بازی‌ها آن‌جا فوق‌العاده است و باز آن نقطهٔ اوج بازیگری در این فیلم است. و بالاخره کارگردانی‌اش ساده است: دوربین جلوی دو شخصیت است، به اصطلاح یک تو-شات گرفته، آن‌ها دارند با هم حرف می‌زنند؛ نهایتاً می‌شود ده بار تکرارش کرد. این‌جا پیچیدگی این صحنه را از نظر فیلم‌برداری نگاه کنید: نماها متحرک‌اند، آدم‌ها جابه‌جا می‌شوند، دوربین دنبالشان می‌رود و همین‌طور تداوم پیدا می‌کند. و از همه دهشتناک‌تر این است که بچه وارد کادر می‌شود؛ کارگردان اصلاً از بچه می‌ترسد؛ هرچقدر هم به بچه بگویید، چند بار بچه وارد کادر می‌شود و می‌رود بیرون، و من دلهره دارم که الان حرکتی بکند و ناچار شوند دوباره کات بزنند؛ یعنی چقدر باید تمرین کرده باشند. واقعاً یادم نمی‌آید در سینمای ایران چنین چیزی دیده باشم؛ در بقیهٔ فیلم‌های آقای فرهادی هم نیست که این‌قدر روی یک صحنه کار شده باشد و بازی‌ها این‌گونه دربیاید. بعد، صحنه اوج فیلم از نظر عاطفی است؛ یعنی یک ذره اگر خراب شود، اثرش را از دست می‌دهد؛ تا آن‌جایی که خدمتکار می‌آید و می‌گوید که من دروغ می‌گویم. گفتم به دو دلیل می‌خواهم این را نشان بدهم: یکی همین‌هاست؛ جای دل‌هراسی دارد که پسر بچه وارد کادر می‌شود و خراب نمی‌کند؛ نمی‌دانم باید از عوامل فنی فیلم پرسید که چند بار این صحنه‌ها را تکرار کرده‌اند. دلیل من برای نشان‌دادن این صحنه، به‌غیر از اینکه از نظر فنی کار محیرالعقولی است — چنین صحنه‌ای گرفته‌اند — واقعاً نمی‌دانم؛ باید بنشینم فکر کنم.

طناب هیچکاک و پنهان‌کردن اطلاعات

در سینمای جهان کلاً صحنه‌های طولانی بدون کات زیاد داریم؛ مثلاً طناب هیچکاک کلاً دو کات دارد، از اول تا آخر فیلم؛ یا مثلاً سینمای میکلوش یانچو شهرتش به همین است که خیلی کات کم می‌زند؛ اصلاً سبک کارش چنین است. ولی باز آدم باید بنشیند این‌ها را فکر کند؛ پیچیدگیِ کاری که این‌جا در حال انجام‌شدن است. طناب هیچکاک خیلی این حالت را دارد که به‌شدت حرکت‌های دوربین پیچیده دارد؛ دوربین دنبال بازیگرهای فیلم می‌رود؛ و مسئلهٔ کات‌نخوردن و آن حرکت‌های دوربین در این فیلم هم از نظر محتوا خیلی مهم است. دلیل دیگری که برای نشان‌دادن این صحنه‌ها دارم این است که همین الان روی این نکته روشن کنیم که فرخ‌نژاد بیش از اندازه — بیش از آن‌که به نظر من مجاز باشد — خوب دروغ می‌گوید. ببینید، یک نکتهٔ این فیلم همین است. الان که فیلم را تا این‌جا می‌بینم، مطمئنم که شخصیت هدیه تهرانی دیوانه است؛ آدمی بیمارِ روان است. در همین صحنه، قبل از اینکه تمام شود، فرخ‌نژاد این را صریحاً به او می‌گوید؛ می‌گوید تو مریضی. و انتظار من از یک شخصیت عادی در زندگی معمولی این نیست که به این خوبی بازی کند؛ انگار به فرخ‌نژاد گفته‌اند نقش آدمی را بازی کن که بی‌گناه است. اگر این صحنه‌ها را جلوتر برویم — کسی به او گفته می‌تواند دروغ بگوید — بازی فرخ‌نژاد در این‌جا ما را جوری قانع می‌کند که دروغ می‌گوید. می‌گوید کیه؟ بیاور با من روبه‌روش کن.

دروغ بیش از حدِ قانع‌کننده

خیلی حرفه‌ای دروغ می‌گوید؛ و من به‌عنوان یک آدم — نه به‌عنوان هنرپیشه — انتظار دارم فرخ‌نژاد نقشش را خوب بازی کند؛ ولی به‌عنوان آدم بالاخره این‌جا جایی است که فرخ‌نژاد باید مکثی بکند، تکان بخورد: این از کجا فهمیده؟ ولی خیلی روان به دروغ‌گفتن‌های خودش ادامه می‌دهد. این صحنه را نگاه کنید: دیگر زنش نگاهش نمی‌کند؛ ما داریم نگاهش می‌کنیم. یعنی این‌جا انگار در خلوت است. آن صحنه این است که این‌جا واقعاً دل آدم برای آن آدم می‌سوزد؛ یعنی جوری همراهش می‌شویم که این بیچاره عجب گیری افتاده است: همهٔ سؤال‌ها را خیلی خوب جواب داده؛ آن یک مورد هم که مشکوک بود گفت برو بیاور با هم روبه‌رو شویم. معمولاً کسی این حرف را می‌زند که مطمئن است کسی وجود ندارد یا اگر باشد نمی‌آید. و بعد هم وقتی زنش نگاهش نمی‌کند، برای ما هم دارد بازی می‌کند. مشکل خیلی از فیلم‌ها این است که مثل یک فیلم کارگاهی می‌ماند که کارگردان به شما که بیننده‌اید برگه‌های اشتباهی بدهد که فکر کنید فلانی قاتل است؛ بعد داخل فیلم یک‌سری برگه دارد که قایم کرده و بر اساس آن‌ها آخرش می‌آید بگوید نه، قاتل همان کسی نبود که شما فکر می‌کردید؛ معمولاً آدم جا می‌خورد. ما انتظار داریم کارگردان به ما دروغ نگوید. ببینید، پنهان‌شدن اطلاعات در یک داستان یا فیلم به این راحتی نیست که کارگردان هر کاری دلش می‌خواهد بکند و هر جا دلش می‌خواهد اطلاعات را پنهان کند و چیزی بدهد. اگر علاقه به سینما دارید — این جلساتِ ماست که علاقهٔ اصلی‌مان روان‌کاوی است؛ تصور من این است که آدم‌هایی هم که گوش می‌دهند دوست دارند بحث‌های روان‌کاوی‌اش غلیظ‌تر باشد؛ ولی ممکن است میان آدم‌هایی که گوش می‌دهند یا این‌جا هستند، آدم‌هایی باشند که علاقه‌شان به سینما بیشتر از روان‌کاوی باشد — کتابی هست، نمی‌دانم الان در بازار هست یا نه، به نام فیلم به عنوان فیلم؛ مال آدمی به نام هرکینز که انتشارات مجلهٔ فیلم چاپ کرده بود؛ می‌دانم حداقل دو سه بار چاپ شده و اینکه الان در بازار هست یا نه نمی‌دانم. کتاب خیلی خوبی است. آن‌جا جایی بحث می‌کند دربارهٔ اینکه مجاز نیست؛ یعنی اگر کارگردان اطلاعاتی را برخلاف روند فیلم، روند طبیعی فیلم، از بیننده پنهان کند، نقطه‌ضعف برای فیلم حساب می‌شود. مثالی می‌زند از یک فیلم آمریکایی که در آن دختری که در فیلم بازی می‌کند با معلمش — یادم نیست با چه کسی — در ماشین می‌نشیند تا چیزی خیلی مهم را به آن معلم بگوید؛ و وقتی در ماشین می‌نشینند پنجرهٔ اتومبیل را بالا می‌کشند و دیگر ما صدایشان را نمی‌شنویم. این تمهید که انگار من همان‌جا گوش ایستاده‌ام و می‌خواهم بدانم چه می‌گویند — پنجره‌ای را بالا بکشی یا بی‌خودی کات کنی، جایی که دو نفر حرفی می‌زنند و من باید بدانم چه می‌گویند، بدون اینکه موجه باشد کات کنید؛ یعنی عیناً یک برگه را در اختیار من نگذارید و عامدانه اطلاعاتی را به من ندهید — این نقطه‌ضعف فیلم است. نویسنده و کارگردان هیچ راهی ندارند جز اینکه اطلاعات را به‌تدریج بدهند؛ ولی موضوع این است که چه‌قدر تمهیداتی به کار می‌برند که طبیعی به نظر برسد. مثال مقابلش در همان فیلم، طناب هیچکاک است: ما در آن فیلم چیزهایی را نمی‌بینیم که به‌طور معمول باید در فیلم می‌دیدیم؛ مثلاً — اگر اشتباه نکنم — در طناب هیچکاک جسد آدمی که کشته شده را در صندوقی گذاشته‌اند و صندوق مثلاً در اتاقی است؛ هیچ‌وقت وقتی آدم‌ها به آن اتاق می‌روند و می‌آیند، ما نمی‌بینیمشان. چرا؟ چون از اول عادت کرده‌ایم؛ هیچکاک بنا را بر این گذاشته که کات نکند؛ تمام فیلم در آن کات وجود ندارد — انگار من از اول از قبل شنیده بودم قرار است فیلم بدون کات ببینم — پس حق می‌دهم به هیچکاک که دیگر دوربین آن اتاق را به من نشان ندهد؛ من این فضا را می‌بینم، چون دوربین همیشه در این فضا است؛ جوری به من برنمی‌خورد که بگویم چرا وقتی آن آدم به آن‌جا رفت کات نمی‌زند تا ببینم در آن اتاق چه می‌گذرد. بنای فیلم این است که کات نزند. بنابراین پنهان‌کردن اطلاعات باید به اندازهٔ کافی تمهیدات همراهش باشد که طبیعی جلوه کند؛ و اصلاً در این فیلم رعایت نشده است؛ یعنی صریحاً فیلم شما را گمراه می‌کند که فکر کنید این راست می‌گوید و آن دروغ، و بعد غافلگیری‌اش این است که بفهمید اشتباه کردید؛ و چنین نیست.

نقطه ضعف روایت و نشانه‌ها

این را بالاخره بعضی‌ها خیلی نقطه‌ضعف بزرگی برای این فیلم ممکن است بدونند؛ به نظر من نقطه‌ضعف است و مهم‌ترینش همین است. فرخ‌نژاد بیش از اندازه خوب بازی می‌کند، حتی جایی که به او نگاه نمی‌کنند؛ و این نوعی پنهان‌کردن چیزی است که شاید اگر کمی تلطیف می‌شد، فیلم قوی‌تر درمی‌آمد. ما انتظار داریم لااقل یکی‌دو نشانه در رفتار فرخ‌نژاد دیده باشیم؛ ولی چیزهای خیلی ظریفی هست که به اندازهٔ کافی نیست ما را در این حالت نگه دارد؛ و وقتی فهمیدیم که خیانت کرده — اگر دقت می‌کردیم آن نشانه‌ها ما را هدایت می‌کرد — چیزهای زیادی در کار بود؛ به‌هرحال کنار چند نشانهٔ کوچک، نشانه‌های بزرگ گمراه‌کننده بود. هنوز کات نخورده. قبول دارید که این‌جا بیرون‌رفتن هدیه تهرانی از کات آدم را اذیت نمی‌کند؟ مثل همان طناب است؛ یکی را باید تعقیب کند؛ انگار چاره‌ای نیست چون قرار است کات نخورد؛ جوری عادت کرده‌ام. الان هر کسی که عادت به دیدن فیلم و نحوهٔ کارگردانی داشته باشد همه‌اش منتظر است که کی کات می‌خورد؛ واقعاً این فیلم این‌جایش دقیقاً به همین دلیل حالت نفس‌گیری دارد؛ اصلاً به همین علت که چنین ساخته شده است. این تداوم شما را به‌شدت می‌کشد همراه صحنه؛ انگار چیزی در حال اتفاق‌افتادن است. من الان مثلاً به‌عنوان تماشاگری که کمی به این چیزها دقت می‌کند منتظرم که تا کی قرار است ادامه دهند. به‌شدت — آن صحنهٔ پایانی که دروغش گفته می‌شود و یک‌دفعه فضا می‌شکند — همین اثرِ کارگردانی است؛ اگر همین را با چهار نمای باکات می‌گرفت شاید این‌قدر تأثیر نمی‌گذاشت. انگار چیزی تمام می‌شود؛ کات که می‌خورد انگار حالت تمام‌شدنِ این دعوا را ایجاد می‌کند. از نظر فنی یکی از علت‌ها که دنبال هدیه تهرانی نرفتند این است که بچه آمد. من این‌گونه تعبیر می‌کنم که حداکثر سعی‌شان را می‌کنند و خیلی خوب بازی می‌کند؛ و اصلاً حق می‌دهم به عده‌ای که بربخورد و بگویند نشانه‌هایی که می‌گویم خیلی بزرگ‌تر از آن نشانه‌های کوچک‌اند؛ نشانه‌های کوچک مثلاً گاهی در حرف‌هایش هست، ولی در مجموع به نظر من این کات‌خوردن همین‌جاست.

ارزش فنی صحنه و تجلیل از عوامل

خلاصه که این صحنه فوق‌العاده است. جدای از این نکتهٔ منفی که در آن هست، به نظر من تاریخی است در تاریخ سینمای ایران؛ و نتیجه این است که واقعاً باید از این‌جا بفهمید فرهادی چه‌قدر زحمت می‌کشد برای بازی‌گرفتن از بازیگران؛ چه‌قدر تمرین می‌کنند تا به چنین جایی برسند که بشود چنین صحنه‌ای گرفت. به‌اضافه اینکه فیلم‌بردار این‌جا زحمت می‌کشد؛ دوربین حرکت دارد روی ریل؛ ریل‌ها را باید بگذارند و جمع کنند؛ چه‌قدر باید فیلم‌بردار این کار آکروباتیکی را که انجام می‌دهد تمرین کند تا درست انجامش دهد؛ جاهایی وقتی دوربین می‌آید عقب و حرکت می‌کند، رلی را که قبلاً آن‌جا گذاشته‌اند باید جمع کنند که وارد کادر نشود. نمی‌دانم؛ بامزه است اگر یک دوربین گذاشته باشند که کل این صحنه را گرفته باشد که اطراف چه خبر است: صدابردار میکروفونی در دست دارد، این‌ها دارند راه می‌روند و او دنبالشان در اتاق این‌ور و آن‌ور می‌رود؛ نباید به همدیگر بخورند؛ سیم آن‌جاست. بالاخره گرفتن این صحنه کار محیرالعقولی در کار سینمایی است؛ مثل بندبازی. به نظر من این‌ها ارزش‌های فنی‌اند؛ برای کسی که ما به این چیزها خیلی کار نداریم، ولی گناه دارد: واقعاً می‌بینم عده‌ای دربارهٔ سینمای فرهادی همه‌اش حرف منفی می‌زنند؛ چطور می‌شود از این چیزها صرف‌نظر کرد؟ بالاخره در سینمای ما رسم نیست چنین زحمت‌هایی کشیده شود؛ باید جوری به‌خاطر این کارهایش لااقل تجلیل کنند، ولو اینکه ممکن است محتوای فیلم‌ها را دوست نداشته باشند — که من هم دوست ندارم، حقیقتش — ولی ربطی به این ندارد؛ دیالوگ‌ها خوب‌اند، کارگردانی خوب است؛ بگذریم؛ خیلی زیاد دربارهٔ این صحنه صحبت کرده‌ام.

اجتماعی‌ترین فیلم فرهادی

این فیلم نوعی به نظر من اجتماعی‌ترین فیلم فرهادی است. من مخالف این هستم که فرهادی را کلاً به‌عنوان فیلم‌ساز اجتماعی بشناسند؛ این سوءتفاهمی است که خیلی در فضای نقد ایران اتفاق افتاده و می‌افتد؛ یک موقعی فکر می‌کردند آقای کیمیایی فیلم‌ساز سیاسی یا اجتماعی است؛ الان فکر کنم بعد از ۴۰ سال دیگر کسی چنین توهمی دربارهٔ سینمای آقای کیمیایی ندارد؛ سینمایش صددرصد شخصی است؛ بالاخره ممکن است حرف‌های اجتماعی‌سیاسی هم در آن زده شده باشد، ولی بیسش چنین نیست که سیاسی یا اجتماعی باشد. این‌جا هم همین‌طور است؛ ولی این فیلم به‌وضوح — و این قسمتش شاید به‌دلیل حضور مانی حقیقی — جنبه‌های اجتماعی پررنگ‌تری دارد و خودآگاهی این فیلم، یعنی لایهٔ خودآگاهش، لایهٔ پررنگ‌تری است؛ مثلاً در مقابل فیلمی مثل شهر زیبا صددرصد می‌شود گفت خودآگاهی‌اش عمیق‌تر و واضح‌تر و روشن‌تر است؛ انگار حرفِ فکرشده‌ای دارد بیان می‌شود؛ در عین حال که بالاخره لایه‌های ناخودآگاه هم دارد. یک نکتهٔ منفی هم دربارهٔ فیلم بگویم: نکتهٔ اصلی منفی فیلم همین است که گفتم، یعنی نحوهٔ ارائهٔ اطلاعات خیلی دل‌بخواهی است؛ کارگردان به خودش حق داده که ما را با نشان‌دادن یک‌سری نشانه‌ها و نشان‌ندادن یک‌سری نشانه‌ها به راهی بکشاند و بعداً غافلگیرمان کند، بدون اینکه برای این ارائهٔ اطلاعات تمهیدات کافی فراهم شده باشد. نکتهٔ منفی دوم اگر بخواهم دربارهٔ ساختار فیلم بگویم فکر می‌کنم این است که بعد از آن افشاگری — بعد از آن صحنه‌ای که افشاگری می‌شود، بعد از این صحنه‌ای که شما می‌بینید، ملاقات این دو نفر — الان ۲۰ دقیقه از فیلم باقی می‌ماند و احساسم این است که این ۲۰ دقیقهٔ پایانی فیلم افت می‌کند؛ یعنی گرهٔ اصلی فیلم باز شده و معلوم نیست برای چه باید ۲۰ دقیقهٔ دیگر فیلم نگاه کنیم؛ می‌توانست ۵ دقیقه باشد. از این به بعدش را که نگاه کنید، چه چیزی در فیلم هست؟ نمی‌دانم؛ هیچ چیزی نمانده؛ فیلم دیگر نمی‌تواند تمام شود؛ قطعاً از نظر دراماتیک خیلی مهم است که آن روحی، خدمتکار، بفهمد که این دو با همدیگر ارتباط دارند.

افت بیست دقیقه پایانی

یا باید او را اصلاً به خانه‌اش برگردانیم و رابطهٔ او را با نامزدش ببینیم؛ این‌ها ضروری است. ولی ۲۰ دقیقه زمان زیادی است برای اینکه این اتفاقات در آن بیفتد. در این فیلم — به نظر می‌رسد، شاید — مهم بوده که صحنه‌های آتش‌بازی را ببینیم؛ سعی می‌کنم بگویم چرا؛ ولی بالاخره اینکه این صحنه‌ها را کی باید ببینیم، قبل و بعد بودنش — جوری که الان در این فیلم است — ببینید: از یک جایی، بعد از اینکه آن ماجرا را فهمیدید و تمام شد، نگرانی‌ای که باید داشته باشید این است که این دختر در گیر افتاده و این وحشتناک بد است. نکتهٔ اصلی‌ای این‌جا بود و تمام شد؛ و خنده‌دار است اگر مثلاً کارگردان انتظار داشته باشد حس من نسبت به اینکه این دختر دارد زود می‌رسد به خانه‌اش یا دیر می‌رسد، پررنگ باشد. نمی‌دانم منظورم را می‌فهمید یا نه. به نظر نما‌های زیادی در این‌جا وجود دارد که قرار است انگار این نگرانی را به ما القا کنند: دیرش شده، مدام نشان می‌دهد که این‌پا و آن‌پا می‌کند، مرد به او بی‌توجه است، می‌رود و می‌آید؛ و بعد از آن طوفان، این یک‌دانه بادی که می‌وزد اثری بر آدم نمی‌گذارد؛ هیچ در این ۲۰ دقیقه انگار از نظر حالت تعلیق درنمی‌آید.

خلاصه داستان و دو تم

من می‌گویم زمانش زیاد است؛ می‌توانست ۱۰ دقیقه باشد، کمی سریع‌تر؛ و می‌شد این آتش‌بازی‌ها که نوعی ضرورت داشته در فیلم نشان داده شود — چیزهای پایانش، ۵ دقیقهٔ آخرش که می‌روند، رابطهٔ این روحی با نامزدش را می‌بینید و مرد برمی‌گردد خانه‌اش — نمای خیلی خوب و قشنگی است. من فقط حرفم این است که این ۲۰ دقیقه فیلم افت می‌کند. اینکه چطور می‌شد سرپا نگه‌اش داشت — این مشکل فیلم‌نامه است، نه کارگردانی. مشکل این است که ۲۰ دقیقه بعد از نقطهٔ اوج فیلم — از نظر دراماتیک، آن صحنه‌ای است که ما می‌فهمیم؛ حالا دیگر اینکه دختر بفهمد یا نفهمد خیلی مهم نیست و اتفاق خاصی هم نمی‌افتد؛ به زنش مثلاً در آن لحظه‌ها نوعی هنوز درام ادامه دارد که بگوید یا نگوید، ولی خیلی درنمی‌آید — به نظر من در این فیلم نقطه‌ضعفی حساب می‌شود. برویم سراغ کار همیشگی‌مان. خلاصهٔ کوتاه داستان را می‌گویم: خدمتکاری که در شرف ازدواج است می‌آید خانهٔ زوجی که زندگی زناشویی‌شان در حال فروپاشی است — چون بعداً می‌فهمیم مرد به زنش خیانت می‌کند و زن از این شک به شوهرش دارد دیوانه می‌شود — و نهایتاً این دختر حقیقت را کشف می‌کند که شوهر دارد خیانت می‌کند. طبعاً فیلم چنین است: تم‌ای در این فیلم هست — تم‌ای که در ادبیات جهان خیلی داریم — که نوجوانی اولین تجربه‌های جدی زندگی‌اش را به دست می‌آورد؛ و این تم فرعی فیلم است: این دختر مثلاً برای اولین بار واقعیت نوعی زندگی را می‌بیند که انگار تا حالا ندیده بود؛ این جنس روابط که در طبقات مرفه‌تر وجود دارد، نه در طبقات پایین؛ نه اینکه آن‌جا خیانت شوهر به زن یا برعکس وجود نداشته باشد، ولی چیزی که این‌جا می‌بیند انگار باید روابطی ویژه باشد؛ به‌دلیل اینکه از طبقهٔ اجتماعی دیگری‌اند. دو تم وجود دارد: تم اصلی، تم خیانت در زندگی زناشویی؛ و کمی همین تم به‌دست‌آوردن تجربهٔ زندگی به‌وسیلهٔ نوجوان — که هر دو تم‌های خیلی دست‌کاری‌شده‌ای‌اند که زیاد از آن‌ها استفاده شده. اشکالی ندارد؛ بالاخره این‌ها مایه‌های خیلی از کارهای هنری‌اند؛ مهم این است که خوب بیان شوند. این دو تم این‌جا خیلی خوب با همدیگر تلفیق شده‌اند و از این نظر مشکلی نیست. چیزی که در این فیلم وقت صرفش می‌شود این است که شما آن حالت‌های شکاکیت شدید زن نسبت به مرد را ببینید؛ همان دعوایی که می‌بینید موضوعش این است که آیا حق با زن است یا حق با مرد؛ و شاید ۶۰، ۷۰ درصد زمان این فیلم صرف این می‌شود که کشف شود کی می‌داند و روحی بفهمد که چنین بوده؛ و بعد مثلاً ادامهٔ داستان، برخوردی که میان روحی و دوباره با سیمین‌خانم پیش می‌آید — سیمین‌خانمی که اول خیلی خوب است و مژده آدم بدی است و در یک چرخش درست برعکس می‌شود.

دروغ، پنهان‌کاری و استفاده ابزاری

دوباره که روحی سیمین‌خانم را دم در می‌بیند نوع دیگری به او نگاه می‌کند، به‌دلیل اینکه می‌فهمد چنین خیانتی واقعاً اتفاق افتاده است. ماجرای دروغ‌گفتن در این فیلم باز جهش دارد؛ یعنی همه دارند دروغ می‌گویند؛ تمام حرف‌ها یا دروغ است یا چیزی خلاصه پشت حرف هست. بگذارید مثلاً — شاید — این نکتهٔ مشخص را از این فیلم بگویم: مژده در فیلم رفتارش نسبت به این خدمتکار خیلی بد است؛ بیرونش می‌کند و نوعی خیلی ابزاری از او استفاده می‌کند. جایی در فیلم وقتی آن زن سرایدار می‌گوید دختر چرا نرفته، منتظر است برود آرایشگاه، می‌گوید گناه دارد بیرون سرد بشود؛ بگو بیاید تو. ولی ما می‌فهمیم هیچ برایش مهم نیست که سرد بشود یا گرم؛ وقتی می‌فهمد می‌خواهد برود آرایشگاه، می‌خواهد از او استفاده کند؛ می‌خواهد از آن‌جا خبرهایی بگیرد؛ برایش جالب می‌شود این آدم را بیاورد که وقتی رفت آرایشگاه و برگشت ببیند آن‌جا چه حرف‌هایی زده شده است؛ این کار را می‌کند. قبل از اینکه دختر برگردد — فکر می‌کنم قبل از اینکه برگردد — آن زن سرایدار را هم می‌فرستد به این بهانه که بچه دارد گریه می‌کند؛ می‌گوید دیگر لازم نیست بیاید؛ برای اینکه می‌خواهد با دختر تنها باشد؛ و به محض اینکه می‌آید خیلی مهربان می‌شود؛ می‌گوید بیا یک آب‌پرتقال با هم بخوریم. همهٔ این‌ها در واقع دروغ است؛ می‌دانیم قصدش فقط این است؛ انگار مثل جاسوسی؛ جایی می‌گوید ول کن آن کار را؛ وقت آرایشگاهت را می‌گیرند. این‌ها را نمی‌شود گفت دروغ؛ ولی فیلم پر از پنهان‌کاری است: آدم‌ها چیزی می‌خواهند، آن را نمی‌گویند، چیز دیگری می‌گویند و شما باید بفهمید پشت این حرف‌ها و رفتارها چه خواسته‌های واقعی وجود دارد. مرده هم مهربان می‌شود، به دختر می‌گوید بیا من تو را برسانم؛ ولی ما بعداً می‌فهمیم این فقط چون قرار دارد با آن‌هاست و می‌خواهد یکی مراقب بچه‌اش باشد در پارک؛ یعنی او را برده آن‌جا و اصلاً برایش مهم نیست که گیرش بشود یا اذیت بشود؛ می‌بینید تا نصف شب نگه‌اش داشته — غروب شده، هوا تاریک شده، شب شده — هنوز دختر را نبرده خانه‌اش؛ بنابراین صرفاً به این فکر است که چطور به قرارش برسد و این را هم دارد دروغ می‌گوید. همهٔ محبت‌هایی که نوعی به این خدمتکار می‌شود همه از همین فرم است؛ یعنی کلاً دارد از او استفادهٔ ابزاری می‌کند و در عین حال ممکن است پوشش‌ها و چیزهای انسانی به او بدهد؛ و این کاری است که مردم در روزمره می‌کنند. بالاخره نوعی پیچیده‌شدن است؛ از این فیلم فکر می‌کنم فرهادی این جرأت را پیدا کرده که روی هوش تماشاگر بیش از اندازهٔ نرمال حساب کند؛ حداقل نُرم سینمای ایران؛ یعنی چنین حساب کند که تماشاگر این چیزها را بعداً می‌نشیند فکر می‌کند و می‌فهمد، یا اگر همان لحظه نگرفت بعداً می‌تواند بفهمد یا در تماشای دوبارهٔ فیلم این نکته‌ها را می‌گیرد؛ فکر کنم این مشخصهٔ سینمای فرهادی شده است: هوش متوسطی که رویش حساب می‌کند خیلی بیشتر از بقیهٔ آدم‌هاست در سینمای ایران. حالا سینمای آمریکا — خیلی فیلم‌ها داریم، یا در اروپا — که پیچیده‌اند و روی تماشاگر حساب زیادی باز می‌کنند که با چه دقتی فیلم را نگاه می‌کند.

اگر بخواهیم دربارهٔ محتوای خودآگاه فیلم صحبت کنیم — اگر بخواهیم بگوییم فیلم در لایهٔ خودآگاهش چه می‌خواهد بگوید، محتوای خودآگاهش چیست — به نظر می‌رسد — مثلاً یک تئوری می‌تواند این باشد که فیلم نوعی حسی دربارهٔ رابطهٔ زن و مرد دارد؛ مثل این است که فیلم دارد موفقیت رابطهٔ زناشویی را کلاً زیر سؤال می‌برد؛ این می‌تواند باشد؛ ولی چنین نیست؛ کمی باید محدودتر نگاه کنیم به چیزی که در فیلم هست. بیشتر به نظر می‌رسد که فیلم می‌خواهد رابطهٔ زناشویی در جامعهٔ مدرن، طبقهٔ متوسط را نشان بدهد که دچار به‌هم‌ریختگی است؛ انگار فیلم چیزی دربارهٔ جامعهٔ خودمان می‌گوید و دربارهٔ طبقهٔ متوسط می‌گوید. علت اینکه می‌گویم این فیلم اجتماعی‌ترین فیلم آقای فرهادی است این است که فکر می‌کنم بخش خودآگاهش کلاً دیدگاه اجتماعی در آن است؛ دربارهٔ یک طبقه صحبت می‌کند، نه حتی دربارهٔ کل جامعه؛ بنابراین نمی‌توانید بگویید دیدگاه فلسفی دارد؛ مثلاً دربارهٔ زن و مرد به‌طور کلی نمی‌گوید که روابطشان به نتیجه نمی‌رسد. رابطهٔ زن و مرد در بافت مدرن، در طبقهٔ متوسط، مشکلی در آن وجود دارد. چرا؟ فکر می‌کنم چنین است چون اولاً در پایان فیلم حس بدی نسبت به رابطهٔ روحی با نامزدش ندارید؛ و مخصوصاً چیز ریزتر و به نظر من مهم‌تر: در آن محل کار وقتی زن می‌آید و می‌گوید برایتان لباس عروسی آورده‌ام، این‌جا دو شخصیت وجود دارد: این پیرمرد و پیرزن که فکر می‌کنم نکتهٔ مهمی در این فیلم‌اند ولو اینکه کوچک‌اند. پیرمرد و پیرزنِ قدیمی از طبقهٔ آدم‌های سنتی که در این سن‌وسال رابطه‌شان در حدی با همدیگر خوب است که می‌خواهند با هم بروند یک‌جا کار کنند؛ به آن‌ها می‌گوید اگر دوتایی یک‌جا بروید پول یک نفر را می‌دهم، ولی اصرارشان این است که با هم باشند. این حسی ایجاد می‌کند که انگار حرف این فیلم نیست که همهٔ زن و شوهرها با همدیگر مشکل پیدا می‌کنند و خواهند کرد و حالا یک بحث فلسفی بکنیم؛ نه؛ در این جامعهٔ مدرن، در زمان حال است که مشکلاتی پیش آمده است؛ یعنی جامعهٔ سنتی ما آدم‌ها با همدیگر بودند؛ او حتی اخطار می‌کند که زیرِ یک کارگر به‌تان می‌دهم، ولی به نظر اصرار دارند؛ بنابراین فیلم نوعی مقایسهٔ وضعیت جدید ما با وضعیت قدیم است. به همین دلیل دربارهٔ این فیلم درست است اگر بگوییم دربارهٔ طبقهٔ متوسط صحبت می‌کند. من هم همین را می‌گویم؛ ولی انگار در بافت سنتی این رابطه وجود داشت و زناشویی‌ها موفق بودند؛ حالا ممکن است این حرف شما را قبول داشته باشید یا نه، ولی در فیلم حسی از خوش‌بینی نسبت به روابط زناشویی در بافت سنتی وجود دارد و حس بدبینی نسبت به روابط زناشویی در بافت مدرن.

پیرمرد و پیرزن سنتی

این چیزی است که از فیلم برمی‌آید؛ فیلم نمی‌خواهد کلاً همه‌چیز را انگار زیر سؤال ببرد. به همین دلیل به نظرم می‌آید این‌جا کلاً حرف اجتماعی زده می‌شود، دربارهٔ طبقات اجتماعی در فضای همین ایرانِ الان. این تقابل طبقات سنتی و مدرن — طبقهٔ ضعیف جامعه، مثلاً قشر سنتی، با طبقهٔ متوسط — موضوع خیلی پررنگی در فیلم دایره زنگی هم هست. من از این پنج‌تا می‌گویم اجتماعی‌ترین‌اش — قطعاً آن اجتماعی‌ترین فیلم آقای فرهادی است؛ یعنی بحث سیاسی‌اجتماعی خیلی چیز را آن‌جا پیش می‌برد — ولی در این پنج‌تایی که ما رویش کار می‌کنیم و قرار است این‌جا درباره‌اش صحبت کنیم که کارگردانی‌اش را آقای فرهادی کرده، این فیلم نسبت به بقیه بحث اجتماعی روشن‌تری دارد. بنابراین تم فیلم نوعی نمایشِ آشفتهٔ زندگی زناشویی در طبقهٔ متوسط است؛ به این نشانه که آن سیمین‌خانم و شوهرش هم از همدیگر طلاق می‌گیرند؛ یعنی چنین نیست که یک زوج خاص باشد؛ کل آن طبقه‌ای که می‌بینید — آدم‌هایی که در آن آپارتمان زندگی می‌کنند — یا مطلقه‌اند یا نزدیک به طلاق‌گرفتن. بنابراین حرفتان قابل تعمیم به طبقهٔ متوسط است. حالا من بعداً دربارهٔ الی بحث می‌کنم که آن‌جا چنین نیست؛ یعنی به نظر من سوءتفاهم است اگر بگوییم دربارهٔ الی دربارهٔ مثلاً طبقهٔ متوسط است؛ جنبه‌های اجتماعی دربارهٔ الی — اگر جنبهٔ اجتماعی وجود داشته باشد — خیلی کم‌رنگ است. این‌جا چنین نیست؛ فیلم حتی حول‌وحوش مسئله‌ای که می‌خواهد مطرح کند نوعی کنجکاوی‌های اجتماعی هم دارد؛ مثل اینکه دنبال این باشد که چرا چنین است؛ دنبال این باشد که مسئله را نوعی به مسائل سیاسی روز ربط بدهد، به تاریخ، مثلاً تاریخچهٔ جامعهٔ ایرانی؛ تلاش‌های این‌شکلی — نه خیلی پررنگ — در فیلم هست. مثلاً کلِ گذر این ماجرا در روز چهار — منتهی به چهارشنبه‌سوری — دقیقاً نقطه‌اش این است که چیزی انگار در جامعهٔ ایران وجود دارد و حالت ریشه‌یابی دارد: ما در جامعه‌ای بیش از اندازه خشن زندگی می‌کنیم که جامعهٔ بعد از جنگ است. چهارشنبه‌سوری پدیده‌ای غیرعادی شده در ایران از جنگ به بعد؛ قبلاً چنین نبود؛ مسائل سیاسی ممنوعیت‌هایی برای چهارشنبه‌سوری ایجاد کرده‌اند که قطعاً در وحشیانه‌شدن این چهارشنبه‌سوری — از یک سنت ملایم تبدیل‌شدن به نمایشی وحشیانه — مؤثر است، به معنای واقعی کلمه. من می‌گویم این صحنه‌های آخر ضروری است در فیلم باشد؛ چون می‌دانیم چیزی که این‌جا می‌بینیم چهارشنبه‌سوری است؛ احساس شما چیست — برای یک آدم خارجی این بیشتر شبیه جنگ داخلی است؟ پر از صدای انفجار و آتش است و همه‌چیز دارد می‌سوزد. آن صحنه‌ها هم به نظر می‌آید مستند است: واقعاً این فیلم حول‌وحوش چهارشنبه‌سوری سالی ساخته شده و دوربین را برده‌اند به خیابان؛ به نظر چنین می‌آید که فیلم‌برداری در شب چهارشنبه‌سوری در فضای واقعی انجام شده است. دیوانه‌بازی است؛ این — نمی‌دانم — جشن ملی و از این قبیل نیست؛ هر سال هم کشته می‌دهد و عده‌ای آتش می‌گیرند؛ تلویزیون مثلاً تبلیغ می‌کند این کار را نکنید.

چهارشنبه‌سوری و خشونت پس از جنگ

پدیده‌ای در جامعهٔ ایران وجود دارد؛ نوعی حس خشونت که می‌تواند نتیجهٔ جنگ باشد: این صحنه‌های چهارشنبه‌سوری — ما در جامعهٔ بعد از جنگ زندگی می‌کنیم و جنگ بالاخره تبعات خودش را دارد؛ تا یکی‌دو نسل، این خشونتی که در جنگ هست ادامه پیدا می‌کند در تک‌تک آدم‌ها و در جامعه. فیلم حسی ایجاد می‌کند که این جامعه مخصوصاً برای زن ناامن است؛ فضای بیرون ناامن است. این حس را در فیلم جوری می‌بینید که تمام مدت از اولی که فیلم شروع می‌شود صدای ترقه می‌آید که این هم چیز خودش است؛ یک آدم خارجی ممکن است نفهمد؛ ما می‌دانیم کاملاً رئالیستی است: چهارشنبه‌سوری چند ساعت نیست؛ از چند هفته قبل شروع می‌شود و از صبح روز چهارشنبه‌سوری هم مردم کارشان را شروع می‌کنند، جوان‌ها، و بعد خلاصه به اوج می‌رسد و تمام می‌شود. در این فیلم حس صدای شبیه تیراندازی هست؛ حالا ما می‌دانیم ترقه است ولی بالاخره آدمی که این فیلم را می‌بیند انگار در خیابان‌ها جنگ است. اتفاقاً اول فیلم در دست یک پسر همسایه تفنگ می‌بینید؛ مثلاً تفنگ بادی‌اند و دارند گنجشک شکار می‌کنند؛ ولی فضای بیرون چنین است: انگار در جایی زندگی می‌کنیم که بیرونش جنگ است. اوجش جایی است که سیمین از ماشین مرتضی پیاده می‌شود و به او حمله می‌کنند و رسماً دو موتورسوار می‌آیند پشتش و تیکه می‌زنند؛ و عکس‌العملش چیست؟ برمی‌گردد به سمت همان مردی که از او خداحافظی کرده است. مثل اینکه چه نیازی دارد سیمین — که طلاق گرفته — حتماً با مردی رابطه داشته باشد؟ چون احساس ناامنی می‌کند. در جامعه‌ای ناامن، زن نمی‌تواند از نظر روانی بدون تکیه‌کردن به مردی زندگی کند. اگر جامعه این‌قدر خشن نباشد و بیرون از محیط خانه برای زن ناامن نباشد، شاید لازم نشود پناه ببرد مثلاً به رابطه‌اش با مردی. ببینید این مهم است که در این فیلم فقط مسئلهٔ بیان‌کردن مطرح نیست؛ هیچ تلاشی — ولو ممکن است کسی بگوید مزخرفانه، کسی بگوید نه، ریشهٔ مثلاً مشکلات زناشویی در طبقهٔ متوسط این نیست — ولی مهم این است که در این فیلم توجه به این چیزها هست؛ تلاش برای اینکه نوعی به مسائل اجتماعی، به مسئلهٔ جنگ ربط بدهد ماجرایی را که ظاهراً خانوادگی در خانه دارد اتفاق می‌افتد. بالاخره خوب است هر مدتی یک بار، تا حدی که از ممیزی بگذرد، چیزی بگویند. در این چیزی که می‌بینید این اختشاش روابط زناشویی — جایی این‌ها دارند فیلمی برای تلویزیون تهیه می‌کنند که مشکلش این است که دختری هفت‌ساله حجاب ندارد و صدا و سیما قبولش نکرده است. شغلی که مرتضی دارد این‌جا گیر دارد: کسی سعی می‌کند با فتوشاپ درستش کند و درست نمی‌شود و جایی عصبانی می‌شود و می‌گوید بدهید بگذارید مادربزرگ من بیاید جای این دختر بازی کند که — نمی‌دانم — دیگر ایراد نگیرند. متلک خیلی خوبی است: نوع کاری که سیاست‌مدارها از بالا در جامعهٔ ما دارند می‌کنند همین‌قدر مسخره است؛ در حالی که ریشه‌های عمیقی برای چیزها وجود دارد — برای مشکلات مثلاً روابط زن و مرد — آن‌ها به فکر این‌اند که — نمی‌دانم — موی دختری هفت‌ساله دیده بشود یا نشود. یعنی نوعی متلک‌گفتن است؛ می‌گویم دستش درد نکند؛ بخشی از به‌هم‌ریختگی روابط زناشویی در جامعهٔ سنتی و مدرن ایران به‌طور کلی نتیجهٔ قانون‌گذاری‌های اشتباه و احمقانه‌ای است که بعد از انقلاب شده است.

متلک‌های سیاسی و مانی حقیقی

نمی‌دانم؛ مثلاً مُهری را بگذارید به اجرا؛ زن و مرد را به زندان می‌اندازند؛ اصلاً یک‌دفعه تغییرات اساسی در قوانین داده‌اند و اختشاش ایجاد شده است. ممکن است بگویید پنجاه سال دیگر درست می‌شود و این حالت از بین می‌رود؛ ولی الان بخش عمده‌ای از این اختشاش‌هایی که می‌بینیم و آمار طلاق وحشتناکی که در جامعهٔ ما وجود دارد نتیجهٔ سیاست‌های غلطی است که در جامعهٔ ما پیاده شده است. خیلی حرف خوبی است؛ من از آن خیلی خوشم می‌آید. یا مثلاً حرف از این می‌زند که به بچه‌ها سر صف در مورد جهنم حرف می‌زند؛ یعنی نوعی انتقاد از سیاست‌های فرهنگی سیاست‌مدارهای ایرانی — هم حاکمیت در ایران — وجود دارد که این‌ها را ربط می‌دهد به موضوع فیلم. این‌ها در فیلم‌های فرهادی بی‌سابقه است؛ فکر می‌کنم اگر بخواهیم دنبال آثار حضور مانی حقیقی بگردیم، این‌ها بیشتر به مانی حقیقی برمی‌گردد؛ آدمِ بیشتر سیاسی است؛ تفکر سیاسی دارد؛ اصولاً تفکر زیاد دارد. مانی حقیقی را من برای فیلم‌هایش نمی‌شناسم؛ برای کتاب سرگشتگی نشانه‌هایش می‌شناسم که وقتی درآمد فکر می‌کنم کتاب فوق‌العاده‌ای بود؛ الان ممکن است مشابهش زیاد داشته باشد؛ ولی آن موقع مانی حقیقی آن کتاب را با ویراستاری و ترجمه — همراه خودش — آورده است: مجموعه مقالهٔ خیلی مهمی از فضای فکری بیشترِ متفکرین فرانسوی — و حالا کلاً همه‌شان هم فرانسوی نیستند؛ مثلاً مقالهٔ خیلی مهم «زمان زنان» از ژولیا کریستوا در آن کتاب چاپ شده که من تا حالا به دلایل مختلف زیاد به آن ارجاع داده‌ام. کلاً مقاله‌های این کتاب مقاله‌های فوق‌العاده‌ای‌اند. مانی حقیقی آدمی است که فلسفه بلد است، سیاست بلد است؛ آدمی که اول بیشتر به‌عنوان متفکر شناختیمش و بعد به‌عنوان آدمی که حالا داستان می‌نویسد یا کارگردانی می‌کند. نوهٔ ابراهیم گلستانه است و طبعاً معلوم است چه جور آدمی باید باشد؛ در چه جور خانواده‌ای بزرگ شده و چه‌قدر فرهنگ دارد. حس من این است که آن بخش امیدوارکننده به فرهادی نمی‌خورد — که آخرش خیلی بد تمام نمی‌شود و این‌ها — ولی این قسمت، به اصطلاح ابعاد سیاسی‌اجتماعی دادن به موضوع، می‌تواند کار ایده‌های مانی حقیقی باشد؛ در بقیهٔ فیلم‌های مانی حقیقی — یا بگویم بقیه، کنعانش را من دیدم — در کنعان هم این چیزها هست؛ اصولاً تم سیاسی هست و این حالت که با ظرافت یک‌سری چیزهای اجتماعی‌سیاسی بیان شود آن‌جا هم وجود دارد. یا ناامنی در مورد زن‌ها — فقط با چهارشنبه‌سوری — یک چیز واقعی که هست و جایی به آن اشاره می‌شود این پدیده‌ای است که اختصاصاً مربوط به دوران معاصرِ زندگی‌کردن در تهران است: اگر زنی کنار خیابان وایستد شصت ماشین برایش بوق می‌زنند؛ زن نمی‌تواند کنار خیابان حتی وایستد؛ یعنی نسبت به زن در بیرون از خانه انگار حسی از تهاجم وجود دارد؛ این‌جا با اینکه زن چادر سرش کرده و رفته آن‌جا وایستاده، راننده‌ای که بعداً سوارش می‌کند می‌گوید — نمی‌دانم — من دو ساعت دیدم شصت نفر بوق زدند؛ یا خود مرتضی می‌گوید شصت نفر برایش بوق زدند. این بوق‌زدن واقعاً جوری بدتر از آن صدای ترقه‌ای است که در فیلم می‌آید؛ انگار یک زن تنها احتیاج به مراقبت دارد.

ناامنی زن در فضای عمومی

خلاصه بگویم: دارم سعی می‌کنم دربارهٔ آن لایه‌های خودآگاه حرف بزنم. یا حتی کتک‌خوردن زن از شوهرش هم باز چیزهایی مثل اشاره‌ای است — البته این مناسبت ندارد که دربارهٔ طبقهٔ متوسط بگوییم و من دفعهٔ قبل گفتم و بعداً هم درباره‌اش بحث می‌کنم — که این به‌وضوح تم فیلم‌های آقای فرهادی است؛ این خشونت نسبت به زن، خشونت فیزیکی، تقریباً همه‌جا در فیلم‌هایش وجود دارد؛ ولی این را هم می‌شود اضافه کرد به حس ناامنی زن در جامعه. کتک‌خوردن در خیابان؛ که این اجتماعی‌بودن — شاید وقتی می‌گویید فیلمی اجتماعی است یعنی باید چنین چیزی باشد، دربارهٔ چیزی که الان در جامعه در حال گذراندن است. آن سالی که این فیلم ساخته شده — یک بار دربارهٔ هامون این را گفتم — چون اصولاً آقای مهرجویی آدم متفکری است که دیدگاه‌های سیاسی‌اجتماعی دارد؛ هامون را که می‌بینید حداقل ده المان در این فیلم می‌توانید پیدا کنید که مال زمانِ ساخته‌شدنش است؛ هر جور شده قطعه‌ای از یک برنامهٔ رادیویی در آن پخش می‌شود، قسمتی از دادگستری؛ اصلاً چیزی در آن می‌بینید که قبلش نبوده و بعدش هم نبوده؛ مثل حسی از اینکه فیلم مال این زمان است؛ مقداری جامعه را نشان بدهد. این فیلم تنها فیلم آقای فرهادی است که به نظر من این جنبه‌ها را در خودش دارد؛ خیلی خوب نمی‌توانم بگویم ولی بالاخره فیلم کاملاً فیلم زمان خودش است: می‌توانید ۱۰۰ سال دیگر این فیلم را ببینید و بگویید چیزی دربارهٔ ایران — مثلاً اوایل دههٔ ۸۰، هجری شمسی — می‌گوید. ولی دخترها در تمام طول تاریخ در دریا غرق شده‌اند. دارم زمینه‌سازی می‌کنم دربارهٔ الی: دربارهٔ الی جامعه‌ای نمی‌بینید؛ پدیده‌ای می‌بینید که بیشتر جنبهٔ فلسفی دارد تا جنبهٔ اجتماعی؛ اینکه مدام می‌گویند آن فیلم هم دربارهٔ طبقهٔ متوسط است، سعی می‌کنم بگویم چنین نیست. می‌دانید حتی به نظرم صحنه‌هایی که در مدرسه می‌گذرد این جنبه‌های اجتماعی خوب را دارد؛ مثل مستند‌کردن چیزی؛ بچه‌ها را سر صف نشان می‌دهد که برایشان دعا می‌کنند. شبیه این صحنه — البته بهتر از این — در فیلم مشق شب کیارستمی هست که خیلی با موضوع فیلم آن‌جا مربوط است: بچه‌ها را سر صف نگه داشته‌اند و برایشان عزاداری می‌کنند؛ خیلی بامزه است؛ مستند هم هست؛ فکر می‌کنم کیارستمی رفته و هماهنگ کرده باشد. در مشق شب اول بچه‌ها سر صف‌اند و یکی نوحه می‌خواند و آن‌ها سینه می‌زنند؛ تصویر فوق‌العاده‌ای از سیاست‌های فرهنگی جامعهٔ معاصر ماست. این‌جا برایشان دعای عربی «حوّل حالنا الی احسن الحال» می‌خوانند به مناسبت اینکه احتمالاً مثلاً نزدیک عید است و دارند بچه‌ها را در روزهای آخرشان دعا را یاد می‌دهند؛ بعد در مورد جهنم برایشان سر صف صحبت می‌کنند. خیلی بامزه است. کل بحثم دربارهٔ این فیلم اگر در یک جمله بخواهیم خلاصه کنیم شاید بشود گفت که فیلم نوعی مقایسهٔ اخلاق جنسی در طبقهٔ متوسط با اخلاق جنسی سنتی است؛ این دو را کنار هم می‌گوید. اگر آن روحی و نامزدش نبودند نمی‌توانستید این حرف را بزنید؛ ولی این دو را کنار همدیگر می‌بینید. این تم در دربارهٔ الی هم وجود دارد؛ منتها این‌جا ابعاد اجتماعی دارد؛ یعنی تلاش می‌شود نوعی تحلیل شود، تلاش می‌شود با مؤلفه‌های دیگرِ اجتماع ربط داده شود. بگذارید باز قسمتی را بگویم که فکر می‌کنم کاملاً خودآگاهانه است — بگذارید این را هم بگویم، چون بعداً هم به دردتان می‌خورد: در این فیلم ما چهار زوج می‌بینیم؛ ممکن است بگویید پنج‌تا، نمی‌دانم؛ چهار زوج به‌وضوح در این فیلم وجود دارند: زوج روحی و نامزدش، زوج اصلی ما مرتضی و مژده، زوج فرعی — که سومین زوج حسابش کنیم — خواهر مژده و شوهرش که خیلی کوتاه در فیلم ظاهر می‌شوند، و زوج دیگر سیمین و شوهرش. به ترتیب می‌توانید بگویید این‌ها از نظر زمانی مراحل‌اند؛ زوج‌ها در ازدواج‌اند: روحی و نامزدش هنوز ازدواج نکرده‌اند، در دورهٔ خوشِ نامزدی‌اند، هنوز انگار وارد زندگی نشده‌اند؛ و دقیقاً به ترتیب اوضاعشان خراب، خراب و خراب‌تر می‌شود. انگار فضایی در این فیلم وجود دارد — نه لزوماً خودآگاهانه — که آن بدبینی نسبت به ازدواج را به معنای واقعی کلمه می‌بینید: زوج خوشبخت که هنوز خوشحال و خندان‌اند و روابطشان با هم خوب است، آن‌هایی که هنوز ازدواج نکرده‌اند؛ کمی جلوتر آن‌هایی‌اند که بچه ندارند؛ یعنی رابطهٔ خواهر مژده با شوهرش که می‌شود گفت زوجی اسپرت‌اند؛ از اسکی آمده‌اند؛ انگار هنوز وارد زندگی خانوادگی خیلی عمیق نشده‌اند؛ شاید تازه ازدواج کرده‌اند، بچه‌دار نیستند، برای خودشان می‌روند گردش؛ چیزی کمی بیشتر از نامزدی میان‌شان می‌بینید. بعد زوجی‌اند که عمر ازدواجشان کمی بیشتر است، یک بچهٔ کوچک دارند و در آستانهٔ طلاق‌گرفتن‌اند؛ چنین به نظر می‌رسد.

چهار زوج و مسیر فروپاشی

یعنی آدم حتی وقتی فیلم تمام می‌شود هنوز امیدش را ندارد که این خانواده به ثباتی برسد. و زوج دیگری هم دارید که دیگر طلاق گرفته‌اند و خیالشان راحت است؛ یعنی آخر فیلم چنین می‌فهمید که بچه‌شان هم بزرگ‌تر است؛ مقیاس این است که کی زودتر ازدواج کرده است. خلاصه آدم — خودآگاه یا ناخودآگاه — حسی از اینکه اوضاع به سمت فروپاشی می‌رود پیدا می‌کند؛ این فقط اولش است که خوشی‌هایی وجود دارد و شاید کوهی هم با همدیگر بروند؛ ولی خلاصه آخرش همین می‌شود که هست. این نوعی شاید همان چیز خیلی واضحی است که عامدانه در فیلم هست: زوجی می‌آیند — شوهر سیمین همراه با بچه‌اش — که دقیقاً خودآگاهانه به نظر من معنایش این است که این آیندهٔ زوجی است که داریم مشاهده می‌کنیم؛ یعنی دور نیست از اینکه چند ماه دیگر ببینید. به این صحنه نگاه کنید؛ صحنه‌ای که تصویر این به اصطلاح سوپرایمپوز می‌شود؛ یعنی می‌آید، عکسش می‌افتد روی شیشهٔ ماشین و این بلند می‌شود؛ از نظر سینمایی معنایش این است که انگار این دو با همدیگر یکی‌اند و جوری باید انتظار داشته باشید آیندهٔ این آدم مثل آن آدم بشود. اینکه این دو زوج — اصلاً آن زوج به این دلیل وارد فیلم می‌شوند که این حس در شما تقویت بشود که امیدی به ادامهٔ این زندگی خانوادگی نیست یا آینده‌شان را، یا حداقل یک آیندهٔ ممکن‌شان را، تماشا کنید — فکر می‌کنم چنین است. حالا زوج‌های بی‌نهایت فرعی: یکی همان پیرزن‌وپیرمردی است که هیچ وزنی از نظر زمان در فیلم ندارند ولی به نظر من بود و نبودشان خیلی فرق می‌کند. مشابه این فیلمی است به نام مرگ در ونیز — از نظر من فیلم فوق‌العاده‌ای است از ویسکونتی — که بحث وجود دارد که آیا کلاً از روی داستانی از توماس مان ساخته شده که ماجرایش علاقهٔ غیرعادی مردی، یک آهنگساز، به پسری نوجوان است؛ خیلی‌ها این فیلم را می‌بینند و احساسشان این است که این فیلم تمایلات همجنس‌خواهانه را نشان می‌دهد. شروع این فیلم، جایی که از کشتی پیاده می‌شود و وارد ونیز می‌شود، بچه‌ای از اطرافش می‌گذرد و این به‌شدت با انزجار عکس‌العمل نشان می‌دهد؛ ممکن است یک ثانیه باشد ولی به نظر من کافی است که بگوید این آدم اصلاً به بچه‌ها علاقه‌مند نیست؛ بنابراین دنبال چیز دیگری بگردید در حس عجیبی که نسبت به این پسر نوجوان پیدا کرده است؛ آدمی که اصلاً به پسر بچه‌ها علاقه‌مند است — ممکن است بگویید آدمی با انحراف روانی — این‌جا هم کمی همین است: آن زوج با وجود اینکه یک ثانیه بیشتر در فیلم ظاهر نمی‌شوند ولی چیزی به این فیلم اضافه می‌کنند که اگر نبودند اضافه نمی‌شد؛ لزوماً آدم نمی‌توانست بگوید فیلم به نوعی دربارهٔ زندگی مدرن طبقهٔ متوسط صحبت می‌کند، نه کل جامعه؛ و از زوج سوم پایدارترند؛ بالاخره با اینکه خیلی اوضاعشان خوب نیست ولی زوجی‌اند که حس نمی‌کنید در حال فروپاشی‌اند. برویم سراغ جنبه‌های ناخودآگاه. واقعاً فکر می‌کردم یک جلسه دربارهٔ این فیلم کافی است؛ بگذارید سعی خودم را بکنم. بحث‌هایی که دربارهٔ این فیلم کردم — بحث‌های خودآگاه — به‌طور طبیعی هیچ کمکی لازم نداشت و نگرفتم از تحلیل‌هایی که دربارهٔ فیلم‌های قبلی داشتم، چه جنبه‌های خودآگاهش چه جنبه‌های ناخودآگاهش؛ ولی الان به خودم اجازه می‌دهم برویم ببینیم ارتباطش با آن دو فیلم چیست؛ یعنی سعی کنم بگویم این فیلم چرا و چه جور ادامهٔ طبیعی فیلم شهر زیباست. و همین‌طور ادامه بدهم. فکر می‌کنم تحلیل خوب روان‌کاوانه — یا تحلیل خوب به هر معنایی — این است که سیر کاری هنرمند را خوب بفهمید: ببینید چه چیزی از کجا شروع کرده، کم‌کم ذهنی‌اش چطور عوض می‌شود و به کجا، جای جدیدی می‌رسد.

بدبینی به ازدواج در شهر زیبا

اگر بخواهم کوتاه بگویم و زیاد معطل نکنم: در فیلم شهر زیبا به‌وضوح پایانش حسی به‌شدت بدبینانه نسبت به ازدواج وجود دارد؛ انگار راه نجاتِ پیشِ پای شخصیت اصلی فیلم، درگیر شدن در ازدواجی بسیار نامطلوب است؛ این پایان آن فیلم است؛ انگار نجات‌یافتن از مشکل بزرگ این است که تن به ازدواجی نامطلوب بدهی. این حس درگیر شدن در زندگی خانوادگی نامطلوب آن‌جا اصلاً به‌شدت پررنگ است؛ نوعی نوید می‌دهد؛ از همان‌جا آدم می‌تواند انگار پیش‌گویی کند یا زمینهٔ زندگی زناشویی نامطلوب را در آن ببیند؛ گویی کسی که آن فیلم را ساخته — اگر هنوز ازدواج نکرده — چنین نویدی می‌دهد. من شخصاً — وقتی گفتم که رقص در غبار را بعد از فیلم‌های دیگر دیدم، قبل از جدایی نادر از سیمین، بعد از آن سه فیلم — اولین باری که رقص در غبار را دیدم ایده‌ام این بود: آن اتفاق شگفت‌انگیزی که در آن فیلم می‌افتد — اینکه مار دقیقاً انگشت حلقهٔ آن شخصیت، نظر، را نیش می‌زند و انگشتش کنده می‌شود — غیرموجه‌ترین اتفاق‌های آن فیلم است؛ جوری تحمیلی به نظر می‌رسند که چرا مار همان انگشت را بزند و بعداً آن انگشت را ببرند و انگشت کلاً از بین برود. اولین باری که فیلم را دیدم حسم این بود که این نماد چیست که انگشت حلقهٔ این آدم آخر کنده می‌شود؛ انگار دیگر جایی برای حلقه نمانده است. می‌توانم چنین بگویم که محتوای نمادینش این است که آن شکست اول به مؤلف در حدی لطمه زده که نمی‌تواند وارد زندگی زناشویی طبیعی بشود؛ اگر حلقه نماد تعهد اخلاقی نسبت به همسر است، انگار اصلاً این امکانش را از دست داده، انگشت حلقه‌اش را از دست داده؛ حلقه‌ای نمی‌تواند دستش کند. پس به‌شدت حسم این بود که چه اتفاق وحشتناکی، چه نماد ترسناکی از دست‌دادن انگشت حلقه است. بعداً که نشستم فیلم را تحلیل کردم حسم این شد که اصلاً منظور فیلم‌ساز این نیست؛ این تمهیدی است برای اینکه شما آن صحنه را ببینید که حلقه از این‌ور انگشتش کنده می‌شود؛ فکر می‌کنم در نمادپردازی آگاهانهٔ فیلم‌ساز این اتفاق عجیب به این دلیل این‌جا گذاشته شده که تجلیلی از نظر باشد: این حلقه از دستش نیفتاد چون به‌طور عادی تعهدش را فراموش کرد؛ تا جایی پیش رفت که انگشتش را از دست داد و حلقه از دستش درآمد. ولی کدام واقعاً معنای واقعی این نماد است؟ به نظر من دقیقاً نکته همین است که این نمادپردازی ولو اینکه با این منظور انجام شده باشد همان معنای اولیه را می‌دهد؛ معنای خودش را می‌دهد؛ لازم نیست من فکر کنم فیلم‌ساز چرا این را این‌جا گذاشته: اتفاق وحشتناک، از دست‌رفتن انگشت حلقه است و حسی بسیار بدبینانه نسبت به آیندهٔ زندگی زناشویی در این نماد وجود دارد. بعد آن پایان وحشتناک؛ یعنی هر دو فیلم به نظر من عجیب‌ترین جاهایشان همین‌جاست که این چیز بیان می‌شود: یکی نیش‌خوردن انگشت و جدا شدنش، یکی هم یک‌دفعه ظاهر شدن آن بچه به‌عنوان کاندید برای ازدواج که شگفت‌انگیز و غیرمنطقی است. همهٔ فیلم را می‌توانید بگویید جوری در روال طبیعی پیش می‌رود، به‌غیر از آن پیشنهاد عجیبِ پایان شهر زیبا که بیا با این دختره ازدواج کن که ما رضایت بدهیم او آزاد بشود. و احتمال اینکه مار درست همان انگشت را نیش بزند و انگشت توسط کسی قطع بشود — انگار حسی ایثاری از نظر فیلم‌ساز وجود دارد؛ ولی به نظر من آن نماد کار خودش را می‌کند: اینکه این انگشت کلاً از بین می‌رود؛ انگار امکان یک ازدواج دارد از بین می‌رود. اگر این دو فیلم را با همین تحلیل‌هایی که کردیم قبول داشته باشید، انتظار من این است که فیلم‌ساز از زندگی زناشویی در حال فروپاشی خبر بدهد. می‌توانم چنین فرض کنم که به ترتیب انگار رقص در غبار جوری مربوط به دوران نوجوانی و آن عشق اولیه است؛ قدمی بعدتر شهر زیبا است که عواقبش را داریم می‌بینیم که منجر می‌شود به درگیری که حالا با کی ازدواج کند؛ و انگار چیزی وجود دارد، یک فورسی، که ازدواج ناموفق ناجور انجام بشود؛ و مرحلهٔ بعدش این است که حالا انگار ازدواج را داریم می‌بینیم. می‌تواند کسی چنین تحلیل کند. من همین‌جا طبق روال این بحث‌هایی که تا حالا کردم دوست دارم تذکر بدهم: اگر این تحلیل را قبول کنید معنایش این می‌شود که الان آقای فرهادی ازدواج ناموفقی کرده و با زنش دعوا دارد یا نه؟ اگر معنایش این نمی‌شود، معنایش چیست؟

نماد انگشت حلقه در رقص در غبار

کمی کنجکاوم ببینم شما این تحلیل‌ها را چگونه نسبت می‌دهید به زندگی مؤلف. بی‌محابا نباید آدم کار بکند؛ و الان همهٔ این حرف‌هایی که زدم را قبول دارم و می‌گویم چهارشنبه‌سوری هم دقیقاً نشان‌دهندهٔ همان ادامهٔ شهر زیباست؛ انگار ازدواجی به‌طور ناخواسته و ناموفق انجام شده و حالا داریم احساسات واقعی‌ای را می‌بینیم که در ازدواجی ناموفق می‌گذرد؛ و نوعی حسرتی نسبت به ازدواجی که می‌توانست شاید اتفاق بیفتد؛ و هیچ‌کدام از این‌ها به معنای آن نیست که زندگی خانوادگی آقای فرهادی زندگی به‌هم‌ریخته‌ای است. از نظر من ولی معنی دارد: معنایش این است که وضعیت زندگی زناشویی مؤلف نسبت به آن ایده‌آلی که در ذهنش دارد خیلی اختلاف دارد. خیلی وقت‌ها چنین است: ممکن است من زندگی آدمی را ببینم و حسرت بخورم که چقدر زندگی خانوادگی موفقی دارد ولی در درونش چنین نباشد؛ چون خیلی بیشتر از این می‌خواسته است. عدم رضایت یک آدم در زندگی خانوادگی یا هر جای دیگر بستگی دارد به اینکه چیزی که الان به آن رسیده با چیزی که می‌خواسته چه‌قدر فرق دارد. می‌توانم نتیجه بگیرم که شاید اگر زندگی آقای فرهادی الان زندگی خوبی است به معنای نُرم جامعهٔ ما، از نظر خیلی چیزها ایده‌آل‌تر از این مد نظرش بوده است؛ در این زندگی راحت نیست. ممکن است بگویید اصلاً آدمی ممکن است چیزی ایده‌آل بخواهد که در دنیا پیدا نمی‌شود؛ مهم نیست؛ بالاخره چنین است: انگار آدمی در دوران نوجوانی و جوانی‌اش آن‌قدر دربارهٔ زندگی خانوادگی خیال‌پردازی کرده باشد که به هرچه می‌رسد — هرچه هم زندگی‌اش خوب پیش برود — باز احساس کمبود بکند؛ و این را می‌شود به نظر من از این تحلیل نتیجه گرفت؛ ولی نه وضعیت فعلی زندگی: ممکن است زندگی خیلی آرامی داشته باشد و چیزی — خانمش هم کارگردان است — با همدیگر شاید زندگی کاری مشترک خوبی هم داشته باشند. این را به این دلیل گفتم که آن نکته را دوباره تکرار کنم: نمی‌توانید از این تحلیل‌هایی که دربارهٔ آثار هنری می‌کنید بفهمید در زندگی آدم‌ها چه می‌گذرد؛ چیزهایی می‌فهمید: به نظر من می‌فهمم که زندگی خانوادگی مؤلف آن ایده‌آلی که می‌خواسته به آن برسد نیست؛ انگار هنوز حسرت چیزی ازدست‌رفته، یک عشق خیلی بزرگ که به آن نرسیده، را دارد؛ و کیست که چنین نباشد؟ ۹۹.۹ درصد مردم با کمی کم‌وزیاد بالاخره چنین‌اند؛ کمتر آدمی است که در زندگی خانوادگی‌اش — آن هم در دنیای مدرن — چنین نباشد. دنیای سنتی ممکن است مردی اصلاً زن دیگری را ندیده باشد، خیال‌پردازی هم نداشته، نه فیلم دیده، نه داستان دیده، بنابراین چیزی در ذهنش به‌وجود نیامده که با آن مقایسه کند و خیلی از زندگی خودش راضی باشد. میزان رضایت بالاخره همیشه برمی‌گردد به فاصلهٔ وضعیت موجود با ایده‌آل؛ ولی این لزوماً معنایش این نیست که وضعیت موجود خراب است؛ ولی فاصله با ایده‌آل زیاد است. و این همان چیزی بود که آن فیلم‌ها پیش‌بینی می‌کردند: وقتی عشق بزرگی چنین به‌وجود بیاید، دیگر یک نفر نمی‌تواند راحت تا آخر عمر زندگی کند؛ نمی‌تواند راحت وارد زندگی خانوادگی بشود و لذتش را ببرد؛ چیزی انگار خراب شده؛ چیزی در اثر — مثل یک تأثیر اشتباه — از بین رفته که سایه می‌اندازد بر زندگی آیندهٔ آدم؛ حالا این‌جا در مورد خاص، در مورد روابط خانوادگی. یکی از حاضران می‌گوید: ممکن است؛ یک ورژنِ ممکن این است که شما بگویید اصلاً دارد تا حدودی زیادی روابط —

بله؛ نه، همهٔ حرف من این بود که یقیناً چنین نیست؛ نمی‌توانیم بگوییم یقیناً چنین هست. من می‌گویم چیزی که به نظر من از تحلیل‌های این‌چنینی نتیجه می‌شود احساس عدم رضایت است؛ نتیجهٔ احساس عدم رضایت این نیست که الان اوضاع خیلی بد است؛ عدم رضایت چنین به‌وجود می‌آید که انگار من ایده‌آلی داشتم و به آن نرسیدم.

تحلیل و زندگی واقعی مؤلف

دوست دارم چنین تحلیل کنم، برای اینکه فیلم کلی‌تر می‌شود. اکثریت قریب به اتفاق آدم‌ها دچار این وضعیت‌اند که در رابطهٔ زناشویی به آن عشقی که می‌خواسته‌اند نرسیده‌اند — لااقل آدم مدرن، آدمی که ادبیات عاشقانه خوانده و فیلم عاشقانه دیده — بنابراین قبل از اینکه ازدواج کند کلی خیال‌پردازی دربارهٔ ایده‌آل‌هایی دارد؛ حالا می‌رود با واقعیت مواجه می‌شود و آن چیزی که می‌خواسته را نمی‌بیند.

فاصله موجود با ایده‌آل و آنیما

در واقع آنیمایی پیدا می‌کند، آنیما شاخ‌وبرگ پیدا می‌کند و جایی پیدا نمی‌کند که این را پروجکت کند. این نکتهٔ مهمی است که بذر این فیلم به‌وضوح در دو فیلم قبلی هست: آن‌جا چیزی که می‌بینید تأثیر عمیقی است که یک ناکامی عشقی در روحیهٔ مؤلف گذاشته، با این پیش‌گویی که انگار نمی‌تواند زندگی زناشویی خیلی رضایت‌بخشی داشته باشد. حالا اتفاقی که می‌خواهم بگویم این است که این فیلم چطور با فیلم‌های قبل ارتباط دارد؛ چه تغییراتی و چه شباهت‌هایی می‌بینید. ببینید، بیایید کمی برای خودتان فکر کنید؛ فیلم‌ها را فعلاً کنار بگذارید. آدمی عاشق موجودی واقعی شده. آنیما چطور شکل می‌گیرد؟ آنیما مثل ظرف خالی است: اول مثلاً برای مرد مادر می‌افتد در ظرف آنیما و احساساتی پیدا می‌شود نسبت به زن به‌طور کلی — حالا موجودی مادرگونه. بعد همین‌طور که پسر رشد می‌کند کم‌کم این آنیما تغییر شکل می‌دهد؛ در رشد طبیعی آماده می‌شود که پروجکت شود روی دختری که می‌تواند محمل عشق باشد. حالا آمده‌ایم و عشق اتفاق افتاده است. معمولاً وقتی عشق اتفاق می‌افتد چنین نیست که آنیما چیزی ثابت باشد که پروجکت می‌شود — من این را قبلاً بحث کرده‌ام؛ به نظر من نکتهٔ خیلی مهمی در بحث‌های یونگ است. چنین نیست که آنیما ظرفی باشد که چیزی در آن باشد و ویژگی‌هایی پیدا کرده باشد و شما بگردید چیزی پیدا کنید و آنیما را دقیقاً روی آن پروجکت کنید؛ تعاملی وجود دارد: موجودی پیدا می‌شود و آن اصلاً این آنیما را شکل می‌دهد؛ آنیمای شما شکل آن موجودی می‌شود که به او علاقه‌مند می‌شوید. مثلاً مردی که اصلاً تا حالا زنی ندیده، زنی پیدا می‌شود، با همدیگر ازدواج می‌کنند، عاشقش می‌شود و حالا آنیمایش می‌شود اصلاً همان؛ اگر هیچ زن دیگری در دنیا هم نبیند ممکن است آنیمایش همین بماند؛ البته شباهت‌هایی به هر ظرفی هم دارد ولی هر چیزی در آن جا نمی‌شود؛ بالاخره چیزی وجود دارد؛ رابطه‌ای تعاملی وجود دارد میان چیزی که من می‌خواهم و حسی که دارم و چیزی که در بیرون واقعاً وجود دارد؛ آن کمی این را تغییر می‌دهد و معمولاً مرد سعی می‌کند زن را جوری تغییر بدهد که آن چیزی بشود که می‌خواهد. در کتاب «خیار پنهان» بخشی هست که از یونگ نقل‌قول می‌کند و خودش هم بحث می‌کند: یکی از نکته‌ها این است که آنیما خیلی صلب بشود و انعطاف‌پذیر نباشد؛ مرد به‌طور طبیعی باید اجازه بدهد به زنی که به او علاقه‌مند است که آنیمایش را تغییر بدهد؛ اصلاً قرار است مرد چیزهای زیادی در زن کشف کند که اصلاً فکرش را نمی‌کرده؛ رابطهٔ طبیعی و مثبت این است که آنیمای مرد تحت تأثیر زن حالا شاخ‌وبرگ‌هایی پیدا کند که اصلاً بدون این پروجکشن نمی‌توانست این رشد اتفاق بیفتد، اگر رابطهٔ مثبت خوبی برقرار باشد. حالا مردی که عشق ناکام دارد انتظارتان این است که این آنیما شکل آن معشوق شده باشد؛ حالا چه اتفاقی می‌افتد؟ این عشق که ناکام شد، انتظارتان چیست؟ این که آدم به‌طور طبیعی دنبال موجودات مشابه می‌گردد برای عاشق شدن؛ حالا موجود مشابه پیدا می‌کند؛ مثلاً ازدواجی کرده که موجودی که قرار است آنیما رویش پروجکت بشود شباهتی به آن موجود قبلی ندارد. فکر می‌کنم روندي که می‌تواند اتفاق بیفتد این است — اگر بخواهم اسم آن آنیمایی را که شکل گرفته بگذارم، اگر اصطلاحی به کار ببرم: نمی‌دانم اصطلاحی در واژگان یونگی برای این موضوعی که می‌گویم وجود دارد یا نه؛ مفهومش وجود دارد ولی اینکه واژه وجود دارد یا نه نمی‌دانم — آنیمایی که تحت تأثیر زنی خاص در وجود مردی شکل گرفته را مثلاً به آن بگویید — حالا یک زن یا چند زن — آنیمای مقید؛ مقید یعنی از یک قید روی آنیما؛ اگر این قید برداشته بشود می‌توانید بروید به سمت آنیمای آزادتر. ببینید، مرد به‌طور طبیعی با توجه به ویژگی‌هایش — از ویژگی‌های فیزیولوژیک گرفته تا سابقهٔ تاریخی زندگی‌اش — کمی ایده‌آلی برایش وجود دارد؛ اگر فکر کنید هیچ زنی را ندیده و بخواهد زنی خیالی برای خودش بسازد چه می‌سازد؟ چه جور زنی را دوست دارد؟ نه، حالا شکل و قیافه‌اش: چه ویژگی‌های زنانه‌ای به‌شدت برایش جذاب است؟ وقتی زنی واقعی می‌آید این آنیما قید می‌خورد و تبدیل می‌شود به موجودی که شبیه آن زن است و ویژگی‌های آن زن را دارد. این را بگذارید کنار، دوباره این آنیما می‌تواند برگردد به شکل طبیعی خودش؛ یعنی حالت خیال‌پردازانه پیدا کند: من تا وقتی مقید دارم به آنیمام فکر می‌کنم آنیمام شبیه این است، شبیه چیزی از این گرفته و چیزی از آن؛ همهٔ این قیدها را بگذارم کنار و فقط خیال‌پردازی کنم، ممکن است آنیمای ایده‌آل مطابق با ویژگی‌های روانی خودم برای خودم بسازم. این مقدمه را گفتم؛ حسم نسبت به فیلم چهارشنبه‌سوری این است که دقیقاً این بن‌بست‌هایی که در زندگی مؤلف پیش آمده، این دختری که در این فیلم هست، روحی، خیلی نزدیک به ویژگی‌های آنیمای خیال‌پردازی‌شدهٔ مؤلف اصلاً نیست و او در جهان ایده‌آل می‌ماند.

آنیمای مقید و آزاد؛ روحی

مثلاً فرض کنید همین شخصیت فیروزه — به نظر من یک عالم غیب داشت که احتمالاً از غیب‌های واقعی در دنیای واقعی — شاید شباهت‌هایی به آن آنیمای مقیدی که یک‌موقعی شکل گرفته داشته باشد؛ چون بعضی از چیزها برای من قابل توجیه نیست؛ از همین جهت می‌گویم که چرا این ویژگی‌ها پیرامونش وجود دارد. ولی این‌جا موجودی می‌بینید که خیلی کلی نمایندهٔ آنیماست. همین حالت سرزندگی — اینکه من می‌گویم در این فیلم زندگی وجود دارد — به این خاطر است که این موجود خیلی ویژگی‌های آنیمایی دارد: دختری جوان و سرزنده؛ مردی که به‌طور طبیعی بنشیند خیال‌پردازی کند که چه ویژگی‌هایی در زن نظرش را جلب می‌کند، خیلی‌هایش را این دارد. آزاده؛ گرفتار؛ یعنی آمادهٔ ازدواج است — می‌بینید در سنی است که دارد ازدواج می‌کند؛ نوعی شادی و نشاط زندگی در او هست. به نظر من فقیر بودنش جزو ویژگی‌های آنیمای مؤلف است — قبلاً ارتفاع پست را یک بار به آن اشاره کردم: آن‌جا به‌شدت لیلا حاتمی نقشی را بازی می‌کند که آنیماست؛ آنیمای خیال‌پردازی‌شده است. فیلم‌نامه را برای خودش ننوشته؛ ببینید: برای من مهم است به‌عنوان کار آقای فرهادی که در آن چیزی وجود دارد؛ تصویری از آنیما وجود دارد که تا حد ممکن سعی شده جذاب باشد: مسئلهٔ فقر، مثلاً باردار بودنش، آسیب‌پذیر بودنش — این‌ها جزو ویژگی‌هایی است که خیلی از مردها برایشان مهم است؛ خیلی از مردها وقتی زنی حالت آسیب‌پذیر دارد بیشتر به او علاقه‌مند می‌شوند، بیشتر توجه می‌کنند. و یکی از مشکلات جامعهٔ مدرن این است که زن‌ها دیگر این ویژگی عمومی آنیما را ندارند؛ اصلاً آسیب‌پذیر نیستند به معنای واقعی کلمه؛ توسط جامعه پروتکت شده‌اند، مستقل‌اند، شغل دارند و دوست دارند نشان بدهند که قوی‌اند و آسیب‌پذیر نیستند؛ و این خیلی از مردها را خاموش می‌کند؛ اتفاقاً خیلی از مردها لازم دارند برای اینکه به زنی علاقه‌مند بشوند حس کنند که او ضعف‌هایی دارد، مثلاً من کمکش کنم؛ این حس عمومی خیلی در مردهاست. به نظر من در آنیماهایی که در فیلم‌های آقای فرهادی هست این حس خیلی وجود دارد؛ از ارتفاع پست بود؛ این‌جا هم به شکلی به‌وجود آمده است: شما اصولاً نگران این آدم هستید؛ فقیر است؛ فقیر بودن کلاً مؤلفه‌ای است که این‌جا به نظر من اهمیت دارد در حسی که وجود دارد. من فیلم را چنین می‌توانم نگاه کنم: دقیقاً همان گرفتاری‌ای که خیلی از آدم‌ها دارند — در یک زندگی خانوادگی بودن و اینکه آن عشق و آن معنای واقعی که باید تحقق پیدا می‌کرد، تحقق پیدا نکرده — در اغلب، غریب به اتفاق، موارد چنین است. و انگار چه چیزی این آدم‌ها را زجر می‌دهد؟ اگر بخواهم نمادین بیان کنم: انگار آنیمای این آدم مزاحمش است. چه چیزی مزاحم مردی است که در عشق به چیزی که می‌خواسته نرسیده؟ آنیمایش. اینکه — انگار اگر من هیچ تصویری از زن ایده‌آل نداشته باشم، با هر زنی زندگی کنم می‌تواند برایم رضایت‌بخش باشد — چه چیزی زندگی با زنی را برای مردی عدم رضایت می‌آورد؟ اینکه این آن چیزی نیست که من می‌خواستم؛ چیز دیگری می‌خواستم؛ این ویژگی‌هایی که می‌خواستم را ندارد. کل این فیلم را چنین نگاه کنید.

عذاب زناشویی در حضور آنیما

می‌بینید؟ این عذاب کشیدن در رابطهٔ زناشویی‌ای است که در حضور آنیما شکل می‌گیرد. اصلاً این دختره در این فیلم چه می‌کند؟ همه‌چیز را نگاه می‌کند؛ به‌غیر از دو کارکرد کوچکی که دارد، ما اصلاً این زندگی زناشویی را از دید این دختر می‌بینیم؛ فیلم با این دختر شروع می‌شود، ما با این دختر راه می‌افتیم، می‌آییم وارد این خانه می‌شویم و می‌بینیم این‌جا چه خبر است. می‌توانست چنین نباشد؛ این عذاب کشیدن در حضور آنیماست؛ انگار این آنیما آن‌جا حضور دارد؛ چیزی که می‌تواند ایده‌آل باشد و همین الان هم در آستانهٔ این است که شاید زندگی زناشویی خوبی تشکیل بدهد؛ و حالا مردی که در این فیلم هست دارد در رابطهٔ زناشویی‌اش جلوی چشم این آدم دست‌وپا می‌زند؛ تمام زجری که این فیلم به آدم منتقل می‌کند به‌خاطر حضور این دختر است: آن اختلافی که میان نگاه این آدم به دنیا و ایده‌آل‌هایی که در ذهنش است با چیزی که دارد می‌بیند. خیلی وقت‌ها آدم بیشتر نگران این دختر است تا اینکه این‌جا چه می‌گذرد — من که فیلم را می‌بینم برایم چنین است: بیشتر از اینکه ناراحت بشوم که آن‌ها دارند دعوا می‌کنند، این است که این دخترِ طفلکی آن‌جا اذیت می‌شود. یک صحنهٔ فوق‌العاده خوب وجود دارد که استفادهٔ فوق‌العاده‌ای از صدا دارد: صدایشان بالا می‌رود، او جاروبرقی را خاموش می‌کند و یک‌دفعه ساکت می‌شوند؛ انگار شرم می‌کنند؛ انگار در حضور او دارند با هم دعوا می‌کنند و این عاملی است که زشتی ماجرا را تشدید می‌کند. اگر او نبود — اگر آن دختر در خانه نبود — فیلمی می‌دیدید که زن و شوهری تنهایی دارند با هم دعوا می‌کنند و خیلی حس بدی ممکن است به شما منتقل نشود. چرا در این فیلم حتماً حس بد منتقل می‌شود؟ برای اینکه آن دختر آن‌جاست؛ نگرانید چه تأثیری بر او می‌گذارد؛ نگرانید که ترسیده، همان‌جا که جاروبرقی را خاموش می‌کند؛ حسی از اینکه دارند به جان همدیگر می‌افتند حس بدی دارد. من باز سعی می‌کنم در کانتکست خیلی کلی بگویم: این فیلم باز ارزش مطالعه دارد؛ مثل مثالی که برای هر آدمی ممکن است در زندگی‌اش بیفتد. اگر عشق‌های فراموش‌شده دارد و به عشقی که می‌خواهد نرسیده، زندگی خانوادگی‌اش چگونه است؟ تا وقتی این آنیما حضور دارد — آنیما حضور دارد یعنی من هنوز تصوری از زندگی ایده‌آل دارم — ببینید، مردی می‌تواند به این‌جا برسد که بگوید همهٔ آن تخیلاتی که در دوران نوجوانی و جوانی داشتم سراب بود و این را کنار بگذارد؛ بعد راحت می‌شود: زندگی خانوادگی همین است؛ اصلاً چیز ایده‌آلی وجود ندارد. راهی برای خلاصی از رنجی که آدم می‌کشد همین است: انکار؛ اصلاً عشق را انکار کند؛ خیلی‌ها چنین‌اند. فکر می‌کنم پروسه‌ای دفاعی و طبیعی در زندگی خیلی‌هاست: در دورهٔ نوجوانی شاید حس می‌کردند عشق بزرگی ممکن است وجود داشته باشد و دنبالش بودند؛ ولی وقتی نمی‌رسند منکر این می‌شوند که اصلاً عشقی وجود دارد و می‌شود به عشق رسید؛ چنین به آرامش می‌رسند؛ با انکار اینکه زندگی ایده‌آلی می‌تواند وجود داشته باشد: زندگی خانوادگی همین است؛ آن‌ها هم تخیلات بچگانه‌اند. فکر می‌کنم اگر آمار بگیرید اکثریت از همین موضع از خود و زندگی خودشان دفاع می‌کنند. راه دیگرش چیست؟ راه دیگرش این است که یا طلاق می‌گیرند یا در حالی که مزدوج‌اند می‌روند دنبال عشق خودشان؛ این هم راه‌حل مدرنی است که الان ممکن است این‌جا به نظر بیاید چنین اتفاقی افتاده است: سرخوردگی‌ای از زندگی واقعی وجود دارد؛ حالا همسایه‌ای آن‌جاست که ویژگی‌های آنیمایی دارد. اینکه اصلاً غذا بلد نیست درست کند؛ اینکه آرایشگر بودنش — اتفاقاً — جایی خواهرش به او می‌گوید این چه ریخت‌وقیافه‌ای است؟ زنی است که هیچ به سر و وضع خودش نمی‌رسد؛ هیچ ویژگی آنیمایی ندارد؛ نه به زیبایی‌اش اهمیت می‌دهد؛ جایی به همکارش می‌گوید بپرس چند ماه است از خانهٔ ما بوی غذا نیامده؛ این هیچ‌کدام از ویژگی‌های نرسینگ و زیبایی را انگار در خودش ندارد برای اینکه مردی را جذب کند؛ تمایلِ مرد به حداقلِ آن است: زن آرایشگری را ببینید که همیشه در اوجِ نظافت و زیبایی است — ممکن است زیبایی به معنای واقعی منظورم این نباشد؛ تلاشی که زنی به‌طور طبیعی می‌کند که خوب جلوه کند؛ مرتب باشد، منظم باشد، همیشه عطر زده باشد — در حدی که وقتی در ماشین می‌نشیند تا دو ساعت بعد بوی عطر در ماشین هست؛ و ما می‌دانیم هیچ‌کدام از این‌ها را مژده ندارد؛ خواهرش به او اعتراض می‌کند — حرف بدی به او می‌زند — می‌گوید آرایشگاه همان بغل‌گوشتی است؛ آن موقع هنوز نمی‌داند که این آرایشگاه در واقع دشمن است؛ دشمن مژده است و همهٔ حساسیت‌ها نسبت به اوست. از این جهت این فیلم می‌تواند ادامهٔ طبیعی فیلم‌های قبلی محسوب بشود؛ مثل اینکه قدمی جلو آمدیم: آن سوابق وجود داشته، شکست‌ها و ناکامی‌ها وجود داشته، آنیمایی از دست رفته؛ حالا زندگی زناشویی‌ای که طبعاً نباید انتظار داشته باشیم خیلی رضایت‌بخش باشد، در حضور آن آنیما؛ آن آنیما می‌آید و حضور آنیماست که همه‌چیز را انگار فشار می‌دهد و عذاب ایجاد می‌کند. راه‌حلش چیست؟ راه‌حلش این است که در فیلم بعدی آن آنیما را در دریا غرقش می‌کنیم و از دستش راحت می‌شویم. به نظر من نکتهٔ اصلی دربارهٔ الی همین است: آنیما را می‌کُشیم؛ از دستش خلاص می‌شویم؛ و در مراسمی خیلی خوب آنیما را با بهترین شرایط می‌بریم کنار دریا، از او قدردانی هم می‌کنیم ولی می‌اندازیمش در دریا غرق بشود؛ این هم مثل همان راه‌حل است: آنیما نباشد، راحت است.