→ بازگشت به نقشهٔ جلسات

جلسهٔ ۸۱ · نقشهٔ جلسات

خلاصهٔ تولید شده توسط هوش مصنوعی

چهارشنبه‌سوری (فرهادی)

این خلاصه را هوش مصنوعی از روی متنِ همین جلسه نوشته و هر بندِ آن را ماشین با بندهای متناظرِ متن سنجیده است؛ بازبینیِ انسانی نشده. برای اطمینان به متنِ کاملِ جلسه مراجعه کنید.

او جلسه را با تفاوت میان تفسیر روان‌کاوانه یک اثر هنری و نقد هنری آغاز می‌کند. سپس سراغ فیلم سوم فرهادی، چهارشنبه‌سوری، می‌رود و اول دربارهٔ لایهٔ خودآگاه و ضعف‌ها و قوت‌هایش حرف می‌زند. در پایان لایهٔ ناخودآگاه فیلم را با آنیما و دو فیلم پیشین فرهادی پیوند می‌دهد.

تفسیر و نقد

او کار این جلسات را درک عمیق‌تر محتوای ضمنی و ناخودآگاه یک اثر هنری می‌داند و می‌گوید در جلسهٔ اول گفته مدل عملی این است که هرچه تفسیری فکت‌ها و جزئیات موجود در اثر را بیشتر توجیه کند، بهتر است. به گفتهٔ او کاری که می‌کنند تفسیر یا تأویل است و کار منتقد نقد؛ این دو لزوماً یکی نیستند.

از منتقد انتظار می‌رود ارزش‌گذاری کند؛ به حس شخصی او منتقد خوب کسی است که چند هنرمند را پیش از شهرتشان کشف کرده و پلی میان مخاطب و هنرمند می‌زند. او می‌گوید منتقد اهل داوری است و باید جایگاه اثر در تاریخ هنر و ژانر را بداند، مثلاً اینکه فیلم نوآر کجا پدید آمد؛ ولی در کار تفسیر داوری نمی‌کنند و به این چیزها کاری ندارند.

او می‌گوید تفسیر روان‌کاوانه با اطلاعات محدود فقط روی متن متمرکز می‌شود و هرچه اطلاعات بیرون از متن کمتر باشد معتبرتر به نظر می‌رسد. می‌پذیرد که بینامتنیت را امروز همه قبول دارند و متن را ایزوله نمی‌شود بررسی کرد؛ پس اینکه فقط متن را بخواند ایده‌آلی است که ممکن نیست، ولی حرف او این است که هرچه اطلاعات کمتری از بیرون بیاورد، تفسیرش معتبرتر به نظر می‌رسد.

برای نشان دادن تفاوت، مثال می‌زند: کسی دزد دوچرخهٔ دسیکا را نما‌به‌نما بازسازی کند. او همان تفسیر را برای اثر دوم می‌نویسد و به مؤلف اول ارجاع می‌دهد؛ مؤلف‌شناس روان‌کاو باید بررسی کند این مؤلف چه مشکلی دارد که چنین کرده، و منتقد به اثر ارزش صفر می‌دهد. به گفتهٔ او تفسیر زیرمجموعهٔ کار منتقد است؛ منتقدی که نفهمد کجا خودآگاه و کجا ناخودآگاه است، ممکن است آنچه تصادفاً از ناخودآگاه آمده را خودآگاه بگیرد و مؤلف را بیش از حد ستایش کند.

ناخودآگاه، تأثیر اجتماعی و فایدهٔ تفسیر

او می‌گوید اگر این تفسیر نهایی را دربارهٔ پالپ فیکشن ارائه بدهد و فکر کند مؤلف همه‌چیز را می‌داند، خیلی کلاسِ کار بالا می‌رود، ولی واقعیت چنین نیست. در کار خودش مهم نیست لایه خودآگاه است یا ناخودآگاه، ولی منتقد باید دربارهٔ کار مؤلفی که تصاویر را از ناخودآگاه بیرون می‌کشد قضاوت کند؛ ممکن است پاسخ این باشد که برای سوررئالیست‌ها بله و برای غیرسوررئالیست‌ها نه. او این نکته را به نظر خودش جای بحث زیاد دارد.

به گفتهٔ او منتقد نمی‌تواند از تأثیر اثر بر مخاطب صرف‌نظر کند؛ مثلاً نمایش Natural Born Killers در جاهایی به قتل‌های مشابه انجامید، و در ایران هم موردی بود. منتقدان بر سر در نظر گرفتن این تأثیر اختلاف دارند: در جمعی که چند روز پیش بودند، یکی نقد بدون تأثیرات اجتماعی را نقد نمی‌دانست و دیگری آن را حرام می‌دانست؛ او می‌گوید این‌ها به ما ربطی ندارد.

یکی با ایمیل پرسیده بود وقتی مخاطب این لایه‌ها را نمی‌بیند، تفسیر چه فایده‌ای دارد؛ مثلاً مخاطب چهارشنبه‌سوری را فیلمی دربارهٔ وضعیت خانوادگی می‌داند. او پاسخ می‌دهد آنچه می‌گوید تأثیراتی است که روی ناخودآگاه هر مخاطبی می‌ماند، بدون خواست او و مؤلف. دربارهٔ Pulp Fiction می‌گوید Tarantino به هیچ‌وجه قصد ترویج خشونت نداشت و شاید بگوید فیلم موعظه است، ولی دوستداران فیلم شخصیت‌های Jules و Vincent را به‌خاطر همان بخش آدم‌کشی و تفریح دوست دارند؛ چون میان لایه‌های خودآگاه و ناخودآگاه تضاد هست، تأثیر واقعی ممکن است برعکس پیام خودآگاه باشد.

او می‌گوید به نظرش بهتر است واژهٔ نقد را برای جایی بگذارند که منتقدان ارزش‌گذاری می‌کنند، چون در فارسی نقد بار ارزش‌گذاری دارد؛ کاری که می‌کنند تفسیر یا تأویل است. بعد سراغ چهارشنبه‌سوری می‌رود و می‌گوید طبق معمول اول لایهٔ خودآگاه را می‌گوید.

صحنه‌ها و بازی‌ها

او با تأکید بر اینکه کاملاً شخصی است می‌گوید این فیلم را از همهٔ فیلم‌های فرهادی بیشتر دوست دارد، چون شخصیت خدمتکار، روحی، نوعی سرزندگی در آن می‌آورد و فیلم‌های دیگر سیاه‌تر و تلخ‌ترند. یکی از حاضران نقش مانی حقیقی در فیلم‌نامه را می‌پرسد؛ او فکر می‌کند حقیقی واقعاً در نوشتن دخیل بوده و شاید کمی نور امید از او باشد و شاید او اصرار کرده دو نفر سوار موتور بروند، ولی خودش بعداً می‌گوید بحثش مخالف این است که تأثیر حقیقی باشد، و فیلم طبیعتاً واسطهٔ میان دو کار اول و دو کار آخر است.

او به صحنه‌های قشنگ فیلم اشاره می‌کند، مثل صحنهٔ لباس عروسی و دیالوگ‌های بامزه، و می‌گوید چنین صحنه‌هایی در کارهای فرهادی کم است. فکر می‌کند بزرگ‌ترین جهش فنی میان شهر زیبا و چهارشنبه‌سوری است و بازی هدیه تهرانی را شاید بهترین بازی نقش زن در تاریخ سینمای ایران می‌داند.

او صحنه‌ای را که بعد از کتک‌کاری در خیابان می‌آید، شاید ۵ دقیقه و بدون کات، به دو دلیل نشان می‌دهد: شاید اوج بازی‌های فیلم باشد و از نظر فنی کار محیرالعقولی است؛ مثلاً بچه وارد کادر می‌شود و دلهره دارد که خراب شود. صحنه‌های طولانی بدون کات در سینمای جهان زیاد داریم، مثل طناب هیچکاک؛ ولی در این صحنه می‌گوید فرخ‌نژاد بیش از آنچه مجاز باشد خوب دروغ می‌گوید.

ضعف‌های فیلم از نگاه او

او می‌گوید اگر کارگردان برخلاف روند طبیعی فیلم اطلاعات را از بیننده پنهان کند، نقطه‌ضعف است؛ در طناب هیچکاک، چون هیچکاک بنا را بر این گذاشته که کات نکند، نشان ندادن آن اتاق موجه است، ولی در این فیلم رعایت نشده و فیلم بیننده را گمراه می‌کند که فکر کند این راست می‌گوید و آن دروغ. به نظر او این نقطه‌ضعف است و مهم‌ترینش همین است؛ فرخ‌نژاد بیش از اندازه خوب بازی می‌کند و اگر کمی تلطیف می‌شد، شاید فیلم قوی‌تر درمی‌آمد. جدای از این نکتهٔ منفی این صحنه به نظرش تاریخی است در سینمای ایران و باید از زحمت فرهادی و فیلم‌بردار تجلیل کرد.

او این را اجتماعی‌ترین فیلم فرهادی می‌داند، هرچند مخالف است فرهادی را کلاً فیلم‌ساز اجتماعی بشناسند. نقطه‌ضعف اصلی را همان ارائهٔ دل‌بخواهی اطلاعات می‌داند، و ضعف دوم این است که پس از افشاگری ۲۰ دقیقه از فیلم می‌ماند و افت می‌کند؛ می‌توانست ۱۰ دقیقه یا حتی ۵ دقیقه باشد. به نظر او این مشکل فیلم‌نامه است، نه کارگردانی.

لایهٔ خودآگاه و موضوع اجتماعی

او می‌گوید در این فیلم همه دروغ می‌گویند یا چیزی پشت حرف‌هایشان هست؛ مثلاً مژده از خدمتکار استفادهٔ ابزاری می‌کند و ظاهراً مهربان می‌شود. به گفتهٔ او فرهادی از این فیلم جرأت کرده روی هوش تماشاگر بیش از نُرم سینمای ایران حساب کند.

دربارهٔ محتوای خودآگاه می‌گوید به نظر می‌رسد فیلم رابطهٔ زناشویی در جامعهٔ مدرن و طبقهٔ متوسط را آشفته نشان می‌دهد، نه اینکه کلاً ازدواج را زیر سؤال ببرد. دلیلش مثلاً پیرمرد و پیرزن سنتی‌اند که اصرار دارند با هم کار کنند؛ فیلم حس خوش‌بینی نسبت به روابط زناشویی سنتی و بدبینی نسبت به روابط مدرن دارد.

او می‌گوید فیلم می‌کوشد خشونت جامعهٔ بعد از جنگ را هم نشان دهد: چهارشنبه‌سوری شبیه جنگ است و فضای بیرون برای زن ناامن است. او از متلک‌های سیاسی فیلم، مثل فیلمی برای تلویزیون که صدا و سیما به‌خاطر بی‌حجابی دختری هفت‌ساله قبولش نکرده، خوشش می‌آید و می‌گوید بخشی از به‌هم‌ریختگی روابط زناشویی نتیجهٔ قانون‌گذاری‌های اشتباه بعد از انقلاب است. او فکر می‌کند اگر دنبال آثار حضور مانی حقیقی بگردند، این‌ها بیشتر به او برمی‌گردد.

او چهار زوج در فیلم می‌بیند: روحی و نامزدش، مرتضی و مژده، خواهر مژده و شوهرش، و سیمین و شوهرش؛ به ترتیب اوضاعشان خراب، خراب و خراب‌تر می‌شود. به نظر او خودآگاهانه معنای حضور شوهر سیمین همراه با بچه‌اش این است که آیندهٔ زوجی است که داریم مشاهده می‌کنیم. از زوج‌های بی‌نهایت فرعی، پیرزن‌وپیرمردی هیچ وزنی از نظر زمان ندارند ولی بود و نبودشان به نظر او خیلی فرق می‌کند.

لایهٔ ناخودآگاه و زندگی مؤلف

او می‌گوید در شهر زیبا پایان فیلم حسی شدیداً بدبینانه به ازدواج دارد، و در رقص در غبار انگشت حلقهٔ شخصیت نظر را مار می‌زند و از بین می‌رود. اولین بار آن را نمادی می‌دید که جایی برای حلقه نمانده، و اگر حلقه نماد تعهد اخلاقی به همسر باشد، انگار مؤلف امکان ازدواج طبیعی را از دست داده؛ بعداً به این حس رسید که منظور فیلم‌ساز این نیست و فکر می‌کند در نمادپردازی آگاهانهٔ فیلم‌ساز این تجلیلی از نظر است؛ ولی به نظر او نماد همچنان معنای اولیه‌اش را می‌دهد. چهارشنبه‌سوری را ادامهٔ همین مسیر می‌داند: انگار ازدواجی ناموفق انجام شده و احساسات واقعی آن را می‌بینیم.

او می‌پرسد آیا این تحلیل یعنی فرهادی ازدواج ناموفقی کرده، و پاسخ می‌دهد نه؛ از تحلیل آثار نمی‌شود فهمید در زندگی آدم‌ها چه می‌گذرد، فقط می‌شود فهمید وضعیت زندگی مؤلف با ایده‌آل ذهنش فاصله دارد، و ۹۹٫۹ درصد مردم چنین‌اند. در پاسخ به یکی از حاضران تأکید می‌کند نمی‌شود یقیناً گفت چنین است؛ نتیجه احساس عدم رضایت است، نه اینکه الان اوضاع خیلی بد است.

آنیما و عذاب زناشویی

او آنیما را ظرفی می‌داند که رابطه‌ای تعاملی با موجودی واقعی دارد و شکل او را می‌گیرد؛ برای آنیمایی که تحت تأثیر زنی خاص شکل گرفته «آنیمای مقید» را می‌گوید، و می‌گوید مفهومش وجود دارد ولی اینکه واژه‌ای در واژگان یونگی برای آن هست یا نه روشن نیست. این را مقدمه‌ای می‌داند برای اینکه در چهارشنبه‌سوری روحی خیلی کلی نمایندهٔ آنیماست.

به گفتهٔ او روحی ویژگی‌های آنیمایی دارد: جوان، سرزنده، آمادهٔ ازدواج و فقیر؛ فقر و آسیب‌پذیری برای خیلی از مردها جذاب است و زنان مستقل مدرن کمتر این ویژگی را دارند. او می‌گوید فیلم را می‌شود چنین دید: کسی که به آنچه می‌خواسته نرسیده، آنیمایش مزاحم او می‌شود.

به گفتهٔ او عذاب زناشویی این فیلم در حضور آنیما شکل می‌گیرد: ما این زندگی زناشویی را از دید روحی می‌بینیم و آن دو در حضور او انگار شرم می‌کنند، مثلاً وقتی او جاروبرقی را خاموش می‌کند. او می‌گوید راه خلاص انکار عشق است، یا راه دیگرش طلاق یا رفتن دنبال عشق خودشان؛ و راه‌حل فیلم بعدی، الی، این است که آنیما را در دریا غرق می‌کنند و از دستش راحت می‌شوند.

→ متنِ کاملِ این جلسه