او از دیالوگنویسی و کارگردانی فیلم دربارهٔ الی میگوید، ولی نیمهٔ دوم آن را آشفته میداند و وعده میدهد که آن را روانکاوانه توضیح دهد. سه فیلم پیشین فرهادی را یادآوری میکند و فیلم را ادامهٔ چهارشنبهسوری میداند. سپس به نظر او فیلم شرح مرگ آنیما است و آشفتگی نیمهٔ دوم، از جمله مسئلهٔ دروغ، را با فقدان آنیما و افراط در پرسونا توضیح میدهد.
متن ویرایششده بر پایهٔ پیادهٔ خودکار گفتار؛ با صوت تطبیق داده نشده.
طبیعی بودن دیالوگ و بازی
دوباره دیدن فیلم نشانم داد که از خیلی چیزهای فنی آن تحت تأثیر قرار میگیرم؛ مخصوصاً بینهایت دیالوگنویسیاش. حافظ جایی بیتی دارد که همین حس را به آدم میدهد: «طبع چون آب و غزلهای روان ما را بست»؛ حافظ این احساس را به آدم میدهد که آنهمه پیچیدگی و زیبایی که در غزلهایش هست، انگار خیلی روان گفته میشود. شاید شاعری در طول عمرش با زور و زحمت یک غزل جالب گفته باشد؛ ولی برای حافظ غزل با این پیچیدگیها و زیباییها انگار مثل همین حرفزدن آسان بود. همین احساس را دربارهٔ آقای فرهادی دارم: او با همین روانی دیالوگ مینویسد؛ هیچ نشانهای از اینکه انگار زحمت خیلی کشیده شده باشد در آن نیست و اینقدر خوب درمیآید. اینکه بهجای هشت نفر، نه نفر دیالوگ مینویسد و همهٔ آنها لحنهایی مخصوص خود پیدا میکنند، خودش نشان میدهد — من نمیخواهم بگویم میان دیالوگنویسی یک نویسنده و حرفزدن شخصیتها معمولاً شباهتهایی ایجاد میشود، ولی بالاخره به نظر من در کارهای آقای فرهادی این ویژگی هست که آدمها تکیهکلام و لحن مخصوص خود را دارند. بازیها هم هر بار که آدم نگاه میکند، بهنوعی از بازیهای خوب تأثیر میگیرد. دو نکتهای که جلسهٔ پیش نگفتم — و ویژگیهای فنیِ خیلی مهمِ خوبِ فیلم دربارهٔ الیاند بهغیر از بازیها — مسئلهٔ کنترل جمعیت است؛ یعنی صحنههای شلوغ، مثلاً هشتنفره، که دوربین در آنها بهشدت متحرک است؛ دوربین هم مثل نفر نهم در اتاق راه میرود و فوقالعاده است؛ یعنی اینهمه طراحی برای حرکت دوربین و جابهجایی بازیگرها، و بعد خوب درآمدنِ آن. و «خوب درآمدن» دقیقاً به این معناست که به چشم نیاید. ممکن است کسی فیلم دربارهٔ الی را ببیند و خیلی هم متوجه این نکته نشود که بهشدت غیرعادی است اینکه وقتی آنها مثلاً در ویلا هستند، دوربین و آدمها همه در حرکتاند؛ وارد کادر میشوند، خارج میشوند، دیالوگهای خودشان را میگویند یا گاهی ممکن است کار خاصی هم انجام ندهند؛ و این کار آنقدر روان انجام شده که به چشم نمیآید. این خودش نوعی موفقیت است که آن حس ایجاد میشود، ولی خیلی خودآگاهانه به تماشاگر منتقل نمیشود. و طبق معمول، چیزی که آقای فرهادی در آن تبحر زیاد دارد در فیلمنامهنویسی، استفاده از اطلاعات ناقص و بهموقع اطلاعدادن است. بعضیها ممکن است اینطور به نظرشان برسد که در کارهای آقای فرهادی کمی زیادی با این روش بازی میشود؛ یعنی بیش از اندازهٔ نرمال — شاید او به خودش این حق را میدهد — بعضی از اطلاعات را مخفی کند یا خلافش را به تماشاگر بدهد. ولی بالاخره شما در کار او نوعی تبحر میبینید که با همین کارهای ساده — یعنی فقط مخفیشدن بعضی از اطلاعات — درام ایجاد میکند. جلسهٔ پیش را شاید در یکربع آخرش شروع کردم به بدگویی دربارهٔ نیمهٔ دوم فیلم، و امروز سعی میکنم از همین حرفهای بد استفاده کنم. ولی الان میخواهم روی این نکته تأکید کنم که نکتهای که سعی میکردم بگویم این بود که نیمهٔ دوم فیلم واقعاً چیزی ندارد؛ درامی وجود ندارد، همهاش مصنوعی است.
رفتار غیرطبیعی و تصادفهای دراماتیک
یعنی یکسری التهاب کاملاً پوچ ایجاد میشود. خیلی چیزها هست که عکسالعملها طبیعی نیست؛ آدمها در موقعیتهای واقعی چنین رفتار نمیکنند. نامزد یک نفر وقتی میشنود که نامزدش غرق شده، احتمالاً تا جسدش پیدا نشود نباید به هیچ چیز دیگری فکر کند؛ در حالی که صابر ابر وقتی وارد میشود به همه چیز فکر میکند، بهغیر از اینکه اصلاً این طرف مرده یا نمرده؛ همهٔ سؤالش این است که به شما گفت نامزد دارد یا نگفت نامزد دارد. میخواهم بگویم با اینکه بد است — و من نمیخواهم بگویم «نه، بد نیست» — اینجایش واقعاً از نظر دراماتیک ضعیف است. ولی به این هم دقت کنید که همین یک آدم چنان تبحری دارد که از هیچ، چیزی میسازد؛ یعنی نیمساعت، سهربعی مردم را در التهاب نگه میدارد در حالی که هیچ خبری نیست. خیلی از کارگردانها و فیلمنامهنویسها حتی با وجود اینکه خیلی خبر هست نمیتوانند التهاب ایجاد کنند. اینها همه نتیجهٔ تبحر او در کار با اطلاعات است؛ ایجاد درام با بهموقعدادن اطلاعات و مثلاً پنهانکردن اطلاعات؛ همه را نگاه کنید، به قسمتها نگاه کنید، بهشدت چنین است؛ بهاضافهٔ کارگردانی خوب. میخواهم در جبران حرفهایی که آخر جلسهٔ پیش زدم یادآوری کنم؛ اگر یادتان باشد دربارهٔ Pulp Fiction هم چنین حرفی در آغاز زدم: کل طرح داستان به معنای واقعی کلمه مزخرفات است؛ آنقدر تصادفهای عجیبوغریب پشت هم اتفاق میافتد که به کمدی نزدیک میشود. هر وقت انگار کارگردان اراده کند، شخصیتی که نباید آنجا باشد یکدفعه از در میآید؛ مثل ظاهرشدن مارسلوس والاس در چهارراهی که شخصیت دارد بعد از یک عملیات برمیگردد؛ تازه احمقانهترش این است که وینسنت هم در همان لحظه در دستشویی همان خانه است. همهٔ اینها پر از بافتن حوادث به هم است، انگار از هیچ منطقی پیروی نمیکند. همانجا هم گفتم به کارگردانش اعتبار بدهید که هیچ نظم و منطقی وجود ندارد ولی شما موقع دیدن حسش نمیکنید؛ یعنی طوری کارگردانی شده و وقایع طوری پیش میروند که آدم حس نمیکند با فیلمی خیلی بیدر و پیکر روبهروست. اینجا هم همینطور است. فکر میکنم اکثریت آدمهایی که این فیلم را میبینند — حتی کسانی که در دیدن فیلم حرفهایاند — بلافاصله موقع دیدن احساس نمیکنند با مشتی موقعیت خیلی خیلی پیشپاافتاده که بیدلیل گنده میشود روبهرو هستند. این نشانهٔ نوعی تبحر در فیلمنامه و کارگردانی است.
نیمهٔ دوم و آشفتگی منطقی
در این جلسه میخواهم از بحثهایی که جلسهٔ پیش کردم استفاده کنم و توضیح بدهم که نیمهٔ دوم چرا چنین است؛ این آشفتگی و نوعی بیمحتوایی که در قسمت دوم هست. چون وقتی به جایی میرسیم که دیگر منطقی در کار نیست و همهچیز بههمریخته است، اتفاقاً همانجاست که نیاز به نقد روانکاوانه پیدا میشود. میخواهم چیزی را که قبلاً وعده دادهام امروز انجام دهم: راهی باز کنم به سمت این پرسش که مسئلهٔ دروغ در فیلمهای آقای فرهادی چرا به این شکل درآمده و اینقدر پررنگ شده؛ آنقدر که بعضیها آن سه فیلم پایانی آقای فرهادی را — نمیدانم — سهگانهٔ دروغ میشناسند. و قطعاً در این فیلمی که دربارهٔ آن بحث میکنیم، مسئلهٔ دروغ مسئلهای خیلی جدی است. مقدمهای هم میگویم دربارهٔ اینکه بهطور طبیعی چه انتظاری داریم بعد از این فیلم، فیلمهای بعدی چه شکلی باشند. یادم نرفته؛ بارها گفتهام که تجربهٔ شخصی من با فیلمهای آقای فرهادی این بود که پیش از دیدن جدایی نادر از سیمین، فیلمهای قبلی را یک دور مرور کردم و چون فاصلهای افتاده بود، سعی کردم حدس بزنم قرار است چه جور فیلمی ببینم. حالا سعی میکنم بگویم تا اینجا که آدم فیلمها را میبیند، چرا باید انتظار داشته باشیم در فیلمهای بعدی به سمت خاصی رفته باشد.
سه فیلم قبلی و پیوند با درباره الی
بحث را شروع میکنم. میخواهم سه فیلم قبلی را که دربارهٔ آنها بحث کردیم هر کدام ظرف یک دقیقه یادآوری کنم و نشان بدهم دربارهٔ الی هم ارتباط منطقی خوبی با آنها دارد؛ یعنی نوعی ادامهٔ همان فیلمها محسوب میشود؛ بعد وارد بحثهای خاص خود این فیلم میشوم. یادآوری من این است که دربارهٔ رقص در غبار بحثها به نظر من تا حدودی زیادی کافی بود؛ ادامهاش وارد شدن به جزئیات بود و دربارهٔ هیچ فیلمی بیشتر از این پیش نرفتیم؛ ولی کلیاتش در همان جلسات — مخصوصاً بعد از بحث شهر زیبا — تا حدودی زیادی تکمیل شد. موضوع رقص در غبار، اگر یادتان باشد، عشقِ ازدسترفته است و عواقب روانیای که برای آدمی که در چنین موقعیتی قرار میگیرد به وجود میآید. آن حالت — اسمش را بگذارم بیابانزدگی — و اقامت در آن بیابان و حملهٔ مارها، بهطور تمثیلی نوعی بیان حالتهای بعد از دستدادن آن عشق است. فیلم رقص در غبار در لایهٔ خودآگاهش تلاش میکند نوعی راهحل برای گریز از این بیابان پیشنهاد کند؛ و من موقع بحث دربارهٔ خود فیلم از نشانههای درون فیلم توضیح دادم که این راهحل، راهحل واقعی نیست، راهحل خیالی است؛ یعنی کسی که این راهحل را ارائه میدهد خودش آن را طی نکرده؛ مثل اینکه دارد تخیل میکند که چنین راهحلی هست. برای همین فیلم از جایی به بعد ضعیف است و آن تأثیری که باید بگذارد نمیگذارد. کنار این موضوع، نکتهای که بعداً رویش تأکید کردم، مسئلهٔ عجیبِ گیر کردن انگشت در انگشترِ قهرمان فیلم است. سعی کردم بعد از دیدن شهر زیبا توضیح بدهم که به نظر میآید این نشانهای که به انگشت و انگشتر مربوط میشود و به ازدواج وصل است، میتواند چنین تعبیر شود: نمادی ناخودآگاه که جنبهٔ پیشگویانه دارد؛ مثل اینکه این شکست، احتمال یک ازدواج مثلاً موفق را از بین برده است. آنجا نشانهها خیلی کامل نیست، فقط همین است. ولی بعداً در شهر زیبا میبینید که اصلاً موضوع همین است. شهر زیبا تخیلات نیست؛ واقعیتهاست. بعد از مدتی که از آن واقعهٔ اول گذشته، واقعیتها آشکار میشوند؛ هیچ نجاتی انجام نشده، آن حالت بیابانزدگی انگار هنوز وجود دارد و آسیبهایی را که به معنای واقعی کلمه آن فرد گرفتار این ماجرا تحمل میکند، شما بهطور درهموبرهمی در شهر زیبا میبینید.
نابودی شخصیت و ساماندهی تازه
به نظر میآید بخشی از شخصیت اصلاً در معرض خطر نابودی قرار گرفته و نقش جدیدی در شخصیت تولید شده که انگار سعی میکند این اوضاع درهموبرهم را سامان دهد و آن قسمت قدیمی شخصیت را که در حال نابود شدن است نجات دهد. دربارهٔ اینها به اندازهٔ کافی بحث کردهام. دربارهٔ شهر زیبا گفتهام و الان هم تکرار میکنم که اگر فیلمی میان فیلمهایی که تا حالا دربارهٔ آنها صحبت کردیم باشد که احساس کنم خیلی جا داشت دربارهاش صحبت کنیم و هنوز هم جا دارد، شهر زیباست؛ از آن فیلمهایی که واقعاً ساخته شدهاند تا یک نفر بنشیند نقد روانکاوانه دربارهاش انجام دهد و مثلاً در این حد یک تز دکترا بنویسد؛ یعنی چند سال وقت صرف کند و همهٔ المانها را بررسی کند؛ البته طبعاً باید با فیلمهای قبل و بعدش همراه شود، ولی بالاخره به نظر من فیلم باارزشی از این نظر است. یادتان باشد آن بخش از شخصیت که داشت از بین میرفت، نشانههایی از ظرافت و هنرمند بودن در آن وجود داشت؛ این شخصیت دومی که انگار از دل این ماجرا بیرون میآید، شخصیت خشنتری است و ظرافتش کمتر است. نهایتاً فیلم به طرق عجیبی به سمتی پیش میرود که قهرمان فیلم میان یک عشق واقعی و یک ازدواج شوم سرگردان است؛ و نشانههایی هست از اینکه فیلم چنین به پایان میرسد که آن پنجره دیگر بسته است و راهی به درون آن خانهای که انگار میتوانست زندگی سعادتمندی در آن شکل بگیرد وجود ندارد. بنابراین آن مسئلهٔ انگشتر و انگشت در شهر زیبا هم هست: خطر درگیر شدن در زندگی زناشوییای که چندان دلچسب نیست. در رقص در غبار هم تم پررنگی وجود دارد — در رقص در غبار کاملاً پررنگ است: تهمتی که به معشوق، به یک آنیما، وارد شده؛ یک تهمت ناموسی؛ و تلاش شدید برای تبرئه. اینکه آن معشوقی که وجود داشت و مورد اهانت و شک و تردید قرار گرفته، واقعاً پاک بوده است. آنجا این تم بهشدت پررنگ است؛ در شهر زیبا هست ولی کمرنگتر. بالاخره شما در لحظههایی از این فیلم — شاید ۱۰ دقیقه، یکربع — احساس میکنید آن شخصیت آنیمایی که اینجا حضور دارد، فیروزه، شخصیت اصلاً فاسدی است؛ شوهر دارد ولی با این پسر طرح دوستی میریزد؛ مخصوصاً آن صحنههایی که خودش را برای یک روز صبح آماده میکند، لاک میزند — عمداً انگشترش را میبینید که همانجا را لاک میزند — نوعی حس خیانت و بیوفایی وجود دارد؛ و بعد میفهمیم که همهٔ اینها توهم بود.
چهارشنبهسوری و آنیما
باز برمیگردیم به همانجا. پیشتر اشاره کردهام که فرق رقص در غبار و شهر زیبا از این نظر است که ما در رقص در غبار بهشدت در موضعی هستیم که از اول پاکی را قبول داریم — مثلاً دربارهٔ معصومه — و هیچوقت با آن تهمت همراه نمیشویم؛ ولی شهر زیبا طوری ساخته شده که ما با تهمت همراه شویم؛ بنابراین ما هم بهنوعی در قضاوت نادرست دربارهٔ آن شخصیت آنیمایی گناهکاریم. چهارشنبهسوری — باز مجدداً اصرار دارم نظر خودم را بگویم، چون به نظرم بهترین کار آقای فرهادی است — با اینکه میدانم از خیلی جهات فنی همچنان نسبت به دربارهٔ الی و جدایی نادر از سیمین فیلم متوسطی است، فکر میکنم دستکم این حسن را دارد؛ یعنی قضاوت شخصی من دربارهٔ کارهای آقای فرهادی این است که بیش از اندازه خشونت در آنهاست. خشونت نه فقط به معنای خشونت فیزیکی؛ هر نوع خشونتی را بگویید در آنها هست: از خشونتهای فیزیکی شخصیتهای فیلم نسبت به هم گرفته تا موضوعهای بهشدت تلخ و خشن، تا رفتاری که حتی فیلمساز با بیننده میکند؛ اینکه مثلاً یقهام را بگیرد، مرا در موقعیتی قرار دهد که شک موجهی داشته باشم، و بعد بزند به سرم که تو هم مثل بقیه بد قضاوت کردی و غیره. کلاً حسی از خشونت در فیلمهای آقای فرهادی هست که برای من چندان جالب نیست؛ این قضاوت کاملاً شخصی است؛ ممکن است کسی بگوید من اینجور کارها را دوست دارم که خیلی خشن باشد. تحلیل من این است که اینها نتیجهٔ یک بیابانزدگی واقعی است؛ یعنی آدمی که در زندگیاش دچار چنین ترومایی شده باشد — به هر معنایی؛ من خیلی کنجکاو نیستم که ماجرا چه بوده، ولی نهایتاً اثرش روی روحیهٔ این آدم مینشیند — بهجای روحیهٔ لطیف و عاشقانهای که شاید اگر اکبر زنده میماند میتوانست نمایندهاش باشد، روحیهٔ ظریف هنری، من اصرار دارم که آن فیلم چنین شروع میشود که اکبر دارد مجسمهٔ زن و مردی میسازد؛ یعنی کاری هنری میکند که انگار نمایش عشق هم در آن هست. حالا انتظار ما این است که طبعاً با آدمی سروکار داشته باشیم که فیلمهایش دیگر آن لطافتهای عاشقانه را ندارد؛ اختلالی در آنیما به وجود آمده که بالاخره میتواند روحیهٔ یک آدمِ مرد را خشن کند. چهارشنبهسوری از این نظر بهتر است که دستکم آن مستخدمهای که مرکز ثقل فیلم است وجود دارد؛ ثانیاً صحنههایی که او در آنهاست پر از ظرافت و لطف است. مثلاً جایی که میرود لباس عروسیاش را پرو کند و از دیدن خودش در آینه ذوق میکند؛ وقتی آرایشش میکنند و خودش را در آینه میبیند شگفتزده میشود و میخندد. کلی چیز در اوست.
ازدواج ناموفق و فشار رابطه
جاهایی که او حضور دارد حسی از تلطیف شدن فضا هست که در فیلمهای آقای فرهادی غنیمت است. با اینکه ممکن است خندهدار به نظر برسد که کسی بگوید چهارشنبهسوری فیلم لطیفی است — برای اینکه پر از خشونت کلامی است و پر از حالت عصبیِ بهشدت تشدیدشده؛ زن و مردی که با هم دعوا دارند حتی کار به خشونت فیزیکی و کتککاری میرسد — همهٔ اینها به نوعی با حضور آن شخصیت روحی مقداری تلطیف میشود؛ جایی برای نفس کشیدن هست. حالا چیزی که در چهارشنبهسوری ادامهٔ بحث فیلمهای قبلی است این است که انگار با یک ازدواج ناموفق واقعی روبهرو میشویم و همهٔ فشار و سنگینی ماجرا این است که این دعواها در حضور آن شخصیت آنیمایی اتفاق میافتد. سعی کردهام بگویم یعنی چه: مثل آدمی که هنوز در درونش دستکم تخیل زندگی عاشقانه را دارد؛ آنیمایی هنوز در وجودش زندگی میکند، ولی وقتی با زندگی روزمره و خانوادگی خودش مقایسهاش میکند دچار رنج میشود. تأکید خیلیام را این است و باز میکنم: نباید این فیلمها را چنین استدلال کرد که زندگی خصوصی آقای فرهادی همین الان بههمریخته است. مسئله این است که اختلاف زیادی میان زندگی واقعی با آن ایدهآل فوقالعادهای که در تخیل آقای فرهادی بوده وجود دارد؛ این را میشود فهمید. اینکه الان اوضاع چهطور است را باید کسی برود مصاحبه کند یا دوربین مخفی در خانهٔ آقای فرهادی بگذارد تا ببیند چهطور است؛ واقعیت زندگی مؤلف به ما ربطی ندارد. چیزی که به ما ربط دارد این است که این حس اینجا وجود دارد: حس عدم موفقیت به دلیل وجود آن آنیما. تأکید من این است که اگر آن روحی در آن خانه نباشد — آن عنصر را حذف کنید — شاید آن دعوای خانوادگی آنقدر که آدم را ملتهب میکند ملتهب نشود؛ چون شما آن رابطهٔ عاشقانهٔ اولیه را میبینید، نامزدی را میبینید و شور و شوق روحی را برای شروع زندگیاش؛ حالا بیشتر از اینکه آدم نگران دعوای آنها باشد، نگران این است که آن اثر بد را از این ماجرا و درگیر شدن با این ماجرا نگیرد. در واقع ما بهشدت فیلم را از دید روحی داریم نگاه میکنیم. حسن دیگر چهارشنبهسوری از نظر من این است که ابعاد اجتماعی ماجرا در آن پررنگ است؛ این چیزی است که در کارهای دیگر آقای فرهادی نیست. منتقدان خیلی سعی میکنند ابعاد اجتماعی بدهند؛ ممکن است خود آقای فرهادی هم در مصاحبههایش حرف از ابعاد اجتماعیاش بزند؛ ولی به نظر من واقعاً چهارشنبهسوری است که بهطور مشخص فیلمی در جهت نشان دادن رابطهٔ اتفاقهایی که در فیلم میبینیم با چیزی بیرون، در جامعه، است؛ سعی میکند نشان بدهد و به نظر من از این نظر موفق هم هست؛ کار خوبی است. باز دوباره در این فیلم مسئلهٔ قضاوت نادرست دربارهٔ یک شخصیت و بهشدت دربارهٔ کل ماجرا وجود دارد؛ مخصوصاً دربارهٔ شخصیت زن فیلم: احساس شما نسبت به شخصیت زن فیلم، مژده، تا جایی از فیلم این است که بیمار روانی و دیوانهٔ مخربی است که زندگی خودش و شوهرش و همه را خراب میکند، بچه را کتک میزند.
خیانت و قضاوت عجولانه
از جایی به بعد یکدفعه متوجه میشوید این قضاوتتان عجولانه بوده و واقعیت این است که مرد به معنای واقعی کلمه دارد خیانت میکند. در واقع گویا درست است که این آدم نوعی روانی شده، دیوانه شده، ولی دیوانهاش کردهاند؛ یعنی وقتی شوهرش — واقعاً با همین زن همسایه، که نمیدانم از توی هواکش صدایش شنیده میشود — رابطه دارد، طبیعی است که این آدم بههم بریزد؛ و دستکم آدم وقتی این را میفهمد حس دلسوزی پیدا میکند و از قضاوتی که دربارهٔ او کرده احساس بد به او دست میدهد. باز میخواهم بگویم تم اصلی نیست ولی تم فرعی قضاوت، اینجا در رقص در غبار از همه پررنگتر است؛ بعداً در این دو فیلم دیگر هم میبینید که وجود دارد.
پنجرهٔ آبی و نشانههای بصری
برای اینکه چهارشنبهسوری را با دو فیلم دیگر از نظر تشکیل خانواده مقایسه کنید، دربارهٔ المانی که دربارهاش حرف زده بودم و بعداً در جلسهٔ چهارشنبهسوری بحث نشد، بگذارید این را بگویم. اصرار کرده بودم در چهارشنبهسوری به آن پنجرهای که شخصیت پیدا میکند دقت کنید و گفتهام که مهم است؛ حالا میخواهم بگویم چرا مهم است. اول تأکید کردهام و سعی کردهام بگویم چهقدر روی آن تأکید شده؛ نه اینکه بارها آن را ببینیم؛ باز بودن یا بسته بودنش هم در فیلم معنایی دارد. مخصوصاً روی این تأکید کردهام که وقتی کاملاً از منطق خارج میشود — تأکید کردن و حرفزدن — وقتی مثلاً آدرس خانهٔ فیروزه را میدهند، میگویند خانهای که پنجرهٔ آبی دارد. هیچکس بهطور نرمال از خانهای حرف نمیزند که درِ آبی دارد، خانهای که کنارش دکّهای هست؛ کسی نمیگوید خانهای که پنجرهٔ آبی دارد؛ کسی دربارهٔ پنجرهٔ خانه بهعنوان آدرس صحبت نمیکند. مثلاً آن پنجرهای که نیمهباز است و پردهٔ توری از آن باد میخورد — کسی که این را بگوید یعنی این را خوب نگاه کنید؛ برای من مهم است. بنابراین آنجا نوعی آگاهانه آن پنجره اهمیت دارد و پایان فیلم هم این است که آن پنجره بسته است؛ پنجرهای مثل امید به یک زندگی زناشویی موفق؛ امیدی که مثل چیزی باز، رو به یک زندگی عاشقانه است و وقتی بسته میشود انگار دیگر بسته شده است. اصرارم بر اینکه آنجا به آن دقت کنید این است که در چهارشنبهسوری باز نمایی از پنجره وجود دارد؛ این دفعه پنجرهای که شکسته است. یعنی نکتهٔ دراماتیک فیلم این است که شما از اولین باری که این خانه را میبینید، پنجرهٔ شکستهاش را میبینید. همانقدر که آن آدرسی که آنجا دربارهٔ پنجره داده میشود غیرمنطقی است، این نما هم بهشدت غیرمنطقی است؛ خیلی جالب است که همین غیرمنطقی بودنش نظر آدم را بیشتر جلب میکند. اینکه عمدی است یا غیرعمدی، به نظر من عمدی نیست؛ به هر حال مهم نیست که تعمداً این کار انجام شده یا نه. غیرمنطقی بودنش از این جهت است که مثلاً پنجره را چنین میبینید: روحی میآید زنگ خانه را میزند؛ پیش از اینکه کسی جواب بدهد — اینکه هنوز نمیداند آنجا زنگ خراب است یا درست — زنگ خانه را میزند، راه میافتد، از کنار زنگ دور میشود، میرود آن پنجره را نگاه میکند و برمیگردد. یعنی انگار اینقدر اصرار هست که این پنجره را ببینیم؛ وگرنه هر کسی زنگ میزند و میایستد، دوباره زنگ میزند، وقتی جواب نمیدهند زنگ بغلشان را میزند؛ همهٔ این کارها را کرد، وقت داشتیم بعداً پنجره را ببینیم؛ ولی با تأکید زیادی این پنجره نمایش داده میشود، طوری که نظر آدم را جلب میکند. این دقیقاً با محتوای این دو فیلم سازگار است؛ یعنی محتوای فیلم چهارشنبهسوری: نمایش خانوادهای که انگار دیگر امیدی به آن نیست. شما آن پنجرهٔ زیبایی را که آنجا هست — رنگخورده، پردهٔ توریاش تکان میخورد، نیمهباز — با پنجرهای سروکار دارید که بهشدت بیحال و بیرنگ است و در عین حال در اثر دعوای خانوادگی شکسته است؛ دیگر چه بیشتر از این میخواهید که این پنجره نمادی از آشفتگی در زندگی خانوادگی باشد. حالا چهارشنبهسوری را دارم به دربارهٔ الی وصل میکنم. پس موضوع چهارشنبهسوری این است: آن شخصیت آنیمایی که دارد ازدواج میکند، نامزد دارد، از جنوب شهر راه میافتد، ما با او راه میافتیم و حوادث زندگی زناشویی را در طبقهای دیگر میبینیم. تأکید دارم که در چهارشنبهسوری بهشدت مسئلهٔ طبقه مهم است؛ یعنی واقعاً اینجا طبقهٔ متوسط است.
دیدگاه طبقاتی در چهارشنبهسوری
اصرار دارم، برای اینکه قبول ندارم دربارهٔ بقیه فیلمهای آقای فرهادی بهشدت بتوانید بگویید؛ مثلاً بگویید — نمیدانم — دربارهٔ الی دربارهٔ طبقهٔ متوسط است. المانهایی در خود فیلم باید باشد که مرا قانع کند اینجا دیدگاه اجتماعی وجود دارد. این المانها بهشدت در فیلم چهارشنبهسوری هست: مسئلهٔ حضور یک نفر از جنوب شهر — که نه، داوود از ورامین میآید — ولی از طبقهٔ ضعیف، در طبقهٔ متوسط. نکتهٔ مهم — دارم وارد دربارهٔ الی میشوم و میخواهم بگویم تفاوت چیست — این است: ما با روحی میآییم، از آن دید نگاه میکنیم و طبقهٔ متوسط هنوز انگار نیست. در دو فیلم اول اصلاً وجود ندارد؛ یعنی همهچیز در طبقات پایین میگذرد؛ یک آدم هم ندارید در دو فیلم اول که بتوانید بگویید از این طبقه و قشر ضعیف جامعه نیست. در چهارشنبهسوری از این طبقه میآییم، وارد آن فضا میشویم و آنجا را تماشا میکنیم؛ ولی در دربارهٔ الی دیگر در آن زندگی میکنیم؛ همه با هم میآیند؛ و بعداً جدایی نادر از سیمین است که کاملاً برعکس میشود: ما آنجا زندگی میکنیم و یک نفر از بیرون میآید. این روند را باید در این پنج فیلم ببینید؛ به نظر من اتفاقاً برای کسانی که دوست دارند تعبیرهای اجتماعی بکنند مهم است که به این نکته دقت کنند؛ هرچند از نظر من اهمیتش خیلی اجتماعی نیست.
چهرهٔ آنیمایی و انتخاب بازیگر
حالا سعی میکنم بگویم به چیزهای دیگری مربوط میشود. این همراهی روحی و تماشا کردن این ماجرا، و اینکه روحی بهشدت اینجا بهوضوح همان نقش آنیمایی را دارد — من اصرار دارم که این سه هنرپیشهٔ این سه فیلم یکیاند — یعنی وقتی یک کارگردان فیروزه را بهعنوان معشوق، بهعنوان آنیمای یک فیلم معرفی کرد، یعنی امید دارد که این چهره و این بازیگر چنان ویژگیای داشته باشد که تماشاگر هم او را بهعنوان موجودی که میشود عاشقش شد بپذیرد. خسته نمیشوم از تأکید بر اینکه شما نباید قضاوت خودتان را دربارهٔ اینکه یک هنرپیشه زیبا هست یا نیست، جذاب هست یا نیست، وارد کار کنید. من گاهی — باور کنید — چند نقد دربارهٔ فیلم دربارهٔ الی در اینترنت خواندهام، از آدمهای نهچندان حرفهای؛ بهوضوح وقتی میخوانم احساسم این است: این آدم از گلشیفته فراهانی خوشش میآید، از ترانه علیدوستی خوشش نمیآید و نتوانسته این نگاه خودش را عوض کند. در این فیلم، مثلاً دربارهٔ الی، ترانه علیدوستی شخصیت خیلی مثبتی است؛ و گلشیفته فراهانی در این فیلم بهتدریج اصلاً موجود کریحی میشود. اگر کسی خیلی گلشیفته فراهانی را دوست دارد، نتواند این قضاوت را کنار بگذارد که ببین، در این فیلم قرار نیست چنین به این آدم نگاه کنی؛ به یک شکل ببین، دنیای فیلم به تو چه میگوید؛ این آدم در آن دنیا چهطور تعریف میشود. اصرار من این است که نشانهای برای اینکه ترانه علیدوستی را در دربارهٔ الی درست نگاه کنیم این است که در دو فیلم قبلی همین هنرپیشه نقشی را بازی کرده که نشان میدهد کارگردان امید دارد این چهره و این فیزیک مورد علاقهٔ تماشاگر قرار بگیرد و تماشاگر را با فیلم همراه کند؛ همانطور که دستکم در رقص در غبار این حس نسبت به باران کوثری باید وجود داشته باشد. مخصوصاً در رقص در غبار مسئله خیلی حساس است، برای اینکه از باران کوثری چیزی بهغیر از قیافهاش نمیبینیم. دفعهٔ پیش اصرار کردم که دربارهٔ الی نشانهٔ تبحر و پخته شدن کارگردانی است که دیگر فقط به فیزیک هنرپیشه اکتفا نمیکند؛ هر المان ممکن را برای جلب نظر تماشاگر به کار میگیرد تا اینجا بیفتد بهعنوان یک شخصیت آنیمایی؛ یعنی فقط چهره نیست؛ مسئله نوع بازی است، نوع کارگردانی؛ اینکه شما فقط او را تنها میبینید و با بقیه همراهش میشوید. اسم فیلم را گذاشته دربارهٔ الی؛ نمیدانم چند تا میشود فهرست کرد چیزهای فکرشدهای که هست برای اینکه شما را روی این شخصیت متمرکز کند و نسبت به این شخصیت حساس کند؛ دیالوگهایی که دیگران دربارهاش میگویند که در نیمهٔ اول فیلم نسبت به الی حس مثبتی پیدا کنید.
غیبت حس آنیمایی در چهارشنبهسوری
در چهارشنبهسوری — اصرارم روی این است — اگر این تعبیر را بپذیرید که نمایش وضعیتی است که یک نفر در زندگی خانوادگی نابسامان، به همان معنایی که گفتم، قرار دارد در حالی که هنوز آنیمایش زنده است؛ یعنی آن تخیلات، آن امید به یک زندگی، آن حس نسبت به یک زندگی ایدهآل عاشقانه در وجودش هست ولی چیزی که الان زندگی میکند به آن حسی که وجود دارد نزدیک نیست — نکتهٔ چهارشنبهسوری از نظر من این است: کوچکترین نشانهای از اینکه اصلاً این حس وجود داشته باشد که این موجود بتواند نقش آنیما را برای شخصیت مرد فیلم بازی کند وجود ندارد. یعنی این مرد خودش با زنی خارج از خانواده رابطه دارد، به او علاقه دارد؛ هیچ؛ اثری از اینکه این شخصیت مورد علاقه قرار بگیرد در این وضعیت وجود ندارد. این هم نامزد خودش را دارد و دستنخورده برمیگردد پیش نامزدش؛ همهچیز فقط مثل موجودی است که نظارت میکند و برمیگردد؛ وارد بازی پیچیدهٔ خیانت و غیره اصلاً نمیشود، که اصلاً چنین هم به او نگاه نمیکند. ممکن است انتظار داشته باشید که اگر قهرمان فیلم — آن شوهر که آنجا داریم میبینیم که خیانت میکند یا نمیکند و به هر حال وزن زیادی دارد — دستکم یک بار نگاهی به این دختر بیندازد؛ ولی اصلاً چنین نیست؛ کلاً این موضوع آنجا منتفی است؛ مگر اینکه آدمی خودش دچار تخیلاتی بشود. خوشبختانه دربارهٔ چهارشنبهسوری یک بار این حرف را زدهام و باز دوست دارم بگویم: عدهای به چهارشنبهسوری ایراد میگیرند که ای کاش آن صحنهٔ ملاقات مرتضی و سیمین در ماشین نبود که همهچیز را بهوضوح لو داد که این رابطه وجود داشته است؛ میگویند ای کاش کارگردان با ظرافت بیشتری این حرف را میزد و مثلاً ابهامی باقی میماند. نمیدانم؛ جامعهٔ منتقدی که اگر ذرهای ابهام باقی بماند نمیخواهند؛ انگار آن چیزی را که واقعیت دارد نمیخواهند. یعنی اگر این دو را با هم نمیدیدید، صددرصد اکثریت آدمها میگفتند نه، تا آخر هم منتقدانِ مرد سر حرف خودشان میماندند که نه، آن زن دیوانه است، این بیچاره هیچ گناهی ندارد و این نشانهها هیچکدام آن معنا را ندارد؛ مثلاً فکر کنید فقط نشانههایی را که روحی میدید میدیدید: فندک، نمیدانم بوی عطر — بوی عطر ممکن است تصادفاً آنجا باشد، فندک هم. اتفاقاً به نظرم همینهمه پراکندگیگویی عجیبوغریب دربارهٔ فیلم دربارهٔ الی — از تماشاگر تا منتقد — نشان میدهد که در این سینما انگار اگر میخواهید حرفی بزنید باید همهچیز را تا تهش نشان بدهید. جنازهٔ الی را هم نشان دادند، مردم قبول نکردند که این الی است؛ نمیدانم، هزار جور حرف عجیبوغریب دربارهٔ این فیلم زدند؛ شاید هم ظرافتی به این دلیل به وجود آمده که نمیشد بیشتر از آن زیرورو باز کرد. جایی خواندهام که کسی میگفت نشانههای اینکه اصلاً الی نمرده این است: آن نگاهی که آخر صابر ابر در آینه به آن ساک الی در عقب میاندازد، نوعی امید در چشمهایش دیده میشود. نمیدانم. اینهمه نشانههای واضح را نمیبینند، ولی من نمیدانم چهطور؛ من که هیچ امیدی نمیبینم.
شروع بحث درباره الی
زیر لب ذکری و اورادی میگوید و بهشدت هم ناامید است. به هر حال فکر میکنم در سینمای ایران هم، مانند چهارشنبهسوری، اگر آدم ذرهای ظرافت به خرج بدهد ممکن است دچار توهم شود. بگذارید دربارهٔ فیلم دربارهٔ الی صحبت کردن را شروع کنم؛ زمینهاش را جلسهٔ پیش آماده کردم که بگویم آن توهمهای موجود چنین نیست؛ یعنی داستان را چنانکه خود در دنیای فیلم هست، شخصیتها را همانطور سعی کنیم ببینیم؛ دیگر نمیخواهم خیلی روی اینها تأکید کنم. فقط پیش از شروع به یاد داشته باشید که دربارهٔ چهارشنبهسوری گفتم — و خیلی هم وارد بحثش نشدم — که چهار زوج آنجا وجود دارد: یک زوج اصلی؛ زوج روحی و نامزدش که در شروع کار هستند؛ زوج متارکهکردهای که انگار آیندهٔ زوج اول است، و آن زوج هم بهنوعی گذشتهٔ دورش است — یعنی مثل دوران نامزدی؛ و زوجی که نمیدانم چه اسمی برایش بگذارم، مثلاً زوج اسپرت: هنوز بچهدار نشدهاند، روابطشان هنوز خوب است — نه خیلی، ولی خوب است؛ اگرچه عاشقانه نیست، دعوا هم با هم ندارند و بهنوعی در زندگی زوج اصلی دخالت مثبت میکنند؛ و بعد زوج اصلی — که زوج سوم است — زوج کاملاً درهمریختهای است که متارکه کردهاند و زوج چهارم است. این در ذهنتان باشد و حالا دربارهٔ الی را نگاه کنید: فرقش — فرقی که همهچیز سر من همان است — از نظر من این است:
مرکز ثقل نیمهٔ اول و همذاتپنداری
همان چهارشنبهسوری است به یک معنا؛ یعنی دختری که نامزد دارد و بهنوعی مستخدم هم حساب میشود برای نگهداشتن بچههای خانواده؛ همراه این آدمها به این مسافرت آمده است. تفاوتها چیست؟ نقطهٔ اصلی تفاوت این است که ما با آن آدم همراه نیستیم؛ همراهی کمتر است. میشود گفت بهنوعی مرکز ثقل نیمهٔ اول فیلم اوست؛ ولی اولاً فقط در نیمهٔ فیلم حضور دارد، ثانیاً چنان نیست که — دفعهٔ پیش گفتم میشد فیلم چنین شروع شود که او از خانهاش راه بیفتد، سر قرار با این آدمها بیاید و به شمال بیاید — در آن صورت وزنش مثل روحی خیلی بیشتر میشد. در آن حد وزن ندارد؛ ولی هنوز دستکم در نیمهٔ اول فیلم، سنگینترین مهرهای است که فیلم حولوحوش او میگذرد. بالاخره ما آن حالت همراهی را نداریم. همان شخصیت را میبینید با همان نامزدش، از همان طبقه تقریباً — البته به نظر میآید طبقهاش ذرهای فرق کرده، کمی مدرنتر است: آنجا جای مستخدم، اینجا جای آدمی است که مربی مهدکودک است و یاد گرفته «مرسی» بگوید، هم خودش هم نامزدش. صابر ابر هم — که خیلی نمیآید که — به نظر ذرهای همچنان به الزامات طبقهٔ خودش و فرهنگ خودش بیشتر پایبند است؛ بهنوعی او هم بالاخره جایی واژهٔ مرسی را به کار میبرد و خیلی به نظر نمیآید آدم است. تیپ لباسپوشیدنش را با لباسهای این دو مقایسه کنید با لباسهای روحی و نامزدش: آنجا هم فقیرترند و هم خیلی لباسهای کلاسیکتر و سنتیتر پوشیدهاند؛ اینجا روپوش گلدار و شلوار جینِ آقای نامزد، صابر ابر، کاپشن و غیره؛ کلاً عناصر کمی مدرنتر اینجا هست. همهٔ اینها نشان میدهد آن دید طبقاتی پررنگِ چهارشنبهسوری دیگر اینجا نمیشود رویش خیلی تأکید کرد. بالاخره این از نظر دراماتیک همان ماجرا است: این آدم آمده در فضایی که متعلق به آدمهای دیگر است. فقط نکتهٔ کلیدی چیست؟ نکتهٔ کلیدی این است که آمده است که وارد قصهٔ زناشویی شود؛ یعنی تفاوت کلیدی این فیلم با فیلم قبلی این است که اینجا قصد تصاحب این موجود در دربارهٔ الی در میان است؛ در چهارشنبهسوری فقط ناظر بود، در حالی که اینجا وارد درام شده. به قول آن بچه که جایی جملهٔ جالبی میگوید: «آمده بود که عاشقت شود». این دفعه این مستخدمه آمده، از طبقهٔ خودش فاصله گرفته — از نظر ظاهری و از نظر کاری که در درام انجام میدهد — قرار است عاشق یکی از آدمهای موجود در درام شود. آن چهار زوجی که آنجا وجود داشت، اینجا هم چهار زوج دارید و یک نفر آدم اضافه هست: فقط احمد. شما الی و نامزدش را دارید؛ نامزدش، شوهرش هم نیست؛ آنجا هم بهنوعی دارد ازدواج میکند. و زوج اسپرت که عیناً مشابهاند — با تغییراتی که شاید از نظر دراماتیک کرده باشند — اینجا هم هست: منوچهر و نازی؛ زوجی که بچه ندارند، روابطشان خوب است و بقیه را هم آرام میکنند؛ همان کارکردی که آن زوج آنجا داشت. اتفاقاً آنجا هم زنِ زوج اسپرت خواهر یک نفر است؛ اینجا هم نازی خواهر احمد است؛ انگار شباهت وجود این نسبت خواهری هم در آن هست. پس الی و نامزدش — عیناً: نامزدش، شوهرش هم نیست. بعد دو زوج دیگر میمانند که هیچکدامشان نسبت به هم آن حالت — یکی کاملاً به متارکه رسیده است؛ ولی به نظر من خیلی واضح است که امیر و سپیده جای مرتضی و مژده هستند و آن دو، پیمان و شهره جای آن دو آدم دیگر میشوند؛ به دلیل اینکه بالاخره آنها بچههای بزرگتری دارند و مثل زوج قدیمیتری هستند؛ و ثقل امیر و سپیده هم بهوضوح به دلیل سنگینتر بودن وزن دراماتیک سپیده — بیشتر از شهره — یعنی این زوج، زوج مرکزیتری است نسبت به شهره و پیمان. چقدر دیالوگهای خوبی دارد این فیلم؛ واقعاً اگر بخواهم دقیق بگویم، دو دیالوگ بود که این دفعه موقع نگاه کردن مدام میگفتم ای کاش این را میگفتم، ای کاش آن را میگفتم؛ یعنی آن دو عالیاند. خیلی چیزهای بهتر از آن هم در این فیلم هست: اینکه هشت نفر مینشینند با هم حرف میزنند، تو در تو، در حرف هم میپرند.
طبیعی بودن دیالوگهای فرهادی
در کجای سینمای ایران چنین چیزی داریم؟ از مشابه خارجیاش هم بهتر است؛ صادراتی واقعاً. فیلمهای آمریکایی هم خیلی دیالوگهای خوبی دارند — اگر واقعاً بخواهید فیلمی پیدا کنید، مثلاً کارهای تارانتینو خیلی شهرت دارد که دیالوگهای فوقالعادهای در آن هست — ولی نه به این معنای دیالوگِ طبیعی گفتن. از نظر طبیعی بودن، کاری که اینجا از نظر دیالوگنویسی شده را میتوانید بگویید کاملاً در سطح بهترین کارهای سینمای دنیاست، شاید، از نظر من. واقعاً اگر در ذهنم فیلمی میآمد که بگویم دیالوگهایش از این بهتر است، میگفتم؛ واقعاً به ذهنم نمیآید فیلمی بگویم که از نظر دیالوگنویسیِ شاخص از این بهتر باشد. البته خودم — گفتنش دشوار است؛ یعنی آن تسلطی که روی زبان فارسی دارم روی زبان انگلیسی ندارم که بگویم در آنجا طبیعی به همین اندازه طبیعی هست یا نه؛ هر چیز عجیبوغریبی هم آنها بگویند ممکن است فکر کنیم خوب، آنها چنین میگویند؛ نمیتوانیم تشخیص بدهیم. سینمای ایران است که من بهوضوح میتوانم بفهمم؛ همه مصنوعی است یعنی این طبیعی است؛ ما چنین حرف میزنیم، این لحن را داریم، وقتی عصبانی هستیم چنین میگوییم. بگذارید یاد یک دیالوگ دیگر از امیر بیفتم، وقتی که عصبانی است. کلاً شخصیت امیر شخصیت خیلی روشنی است در این فیلم — به نظر من خیلی هم کلیدی و مهم در کل کار؛ در کارهای آقای فرهادی. دیالوگی دارد که دیالوگ مهمی است و از نظر دراماتیک هم: جایی که صبح بیدارش میکند سپیده و میگوید چرا به من نگفتی و اینطور خودت آوردی، چرا آن موقع از من نپرسیدی؛ سپیده در جوابش میگوید من فکر کردم حالا که احمد هست؛ این میپرد وسط حرفش و میگوید: «تو خواهریشی، مادریشی، کیشی تو؟» این رابطهٔ سپیده و احمد در این فیلم بهنوعی است؛ بالاخره به نظر میرسد امیر هم نسبت به آن حساسیتی دارد؛ اختلاف سنی امیر با سپیده خیلی زیاد است؛ یعنی ازدواجی بهنوعی غیرعادی به نظر میرسد؛ به نظر میرسد مثلاً همدانشگاهی بودهاند؛ و حتی اینکه سپیده اینقدر برای جانفشانی برای احمد میکند، آدم در ذهنش چنین میآید که انگار به او بدهکار است؛ فضایی هست. واقعاً کل سینمای ایران را بگردید ببینید چنین مسائل دراماتیکیِ محو را پیدا میکنید یا نه. در داستان مدرن، اصلاً هنر داستاننویسی این است که لایههای پنهانتری بسازید که بهوضوح دربارهشان حرف زده نمیشود؛ که گاهی نزدیکشان شود ولی نرسد؛ جا بگذارد که شما چیزی را کشف کنید، حدس بزنید؛ و بهشدت اینجا این ویژگی دراماتیک پتانسیل دارد: شما هیچوقت بهوضوح دربارهٔ رابطه حرف نمیزند. مثلاً ببینید، باز جایی امیر وقتی عصبانی میشود سپیده را میزند، احمد میآید و میگوید تو چهکار داری میکنی؛ در جوابش میگوید تو یکی دیگر حرف نزن؛ این نوعی عمق دارد. یعنی چی «تو یکی دیگر حرف نزن»؟ گویا این تنها کسی است که انگار انتظار ندارد بیاید و در رابطهاش با سپیده دخالت کند؛ همین موجود است.
کنعان، دایرهزنگی و رابطه
بگذارید برای اینکه کسی با این ظرافتها قانع نمیشود، اشارهای بکنم. قبلاً گفتهام به خودم حق میدهم که هر استفادهای بحث نکنم؛ ولی هر استفادهای میخواهم از دایرهزنگی و کنعان بکنم. کنعان اصلاً موضوعش رابطهٔ میان استادی و دانشجویی است که با هم ازدواج کردهاند؛ این دانشجو عشق هدررفتهای دارد و نوعی حس بدهکاری هم به او دارد. آن پسر، بعد از اینکه این ازدواج صورت گرفته، دانشکده را ول کرده؛ بهنوعی آواره شده، انگار اصلاً در این دنیا نیست؛ حالت درویشمسلکی پیدا کرده. صحنهٔ خیلی جالبی مشابه صحنهٔ نمکآوردن در این فیلم هست: ترانه علیدوستی در آن فیلم به خانهٔ پسری که عاشقش بوده میرود و فقط مینشیند و هیچ کاری هم نمیکند؛ نوعی ابهام — خلاصهاش — اینجا هست، حسی خاص هست؛ باز در آن فیلم هم این هست، خیلی پررنگتر، ولی باز شما تا تهش را نمیبینید. فیلمنامه مال آقای مانی حقیقی است، ولی میتوانید حدس بزنید که این بخش درام از آقای فرهادی باشد. به هر حال این تم — تمِ ازدواج ناموفقی که زیرش مثلاً زنی با عشق هدررفته دارد — آنجا خیلی پررنگتر از اینجا هست؛ اینجا هم کسی کمی دقت کند نوعی حسِ چنین از فیلم میگیرد. بگذارید روی همین چیزی که میخواستم تأکید کنم تأکیدم را ادامه دهم؛ ماجرا مثل این است که آن تحلیل چهارشنبهسوری را در نظر بیاورید: درگیری در رابطهٔ خانوادگی نابسامان در حالی که هنوز آنیما وجود دارد؛ و حالا اینکه فیلمی، حرکتی، تلاشی برای اینکه آیا میشود این عشق را به وجود آورد. ببینید، وقتی نقد روانکاوی میکنید، شخصیتهای درام را اجزای درونی مؤلف میگیرید. پس اتفاقی که میان چهارشنبهسوری و دربارهٔ الی افتاده، مهمترین اتفاق است: تولد موجودی به اسم احمد؛ بخش جوانی، مثل تازهواردی در درام که حالا بهنوعی میخواهد آن آنیما را صاحب شود؛ آنیمایی که نامزد دارد. بنابراین درام کلاً یک مؤلفهٔ بزرگ، یک شخصیت جدید و مؤلفهٔ جدید پیدا کرده که در چهارشنبهسوری نیست؛ در همهٔ ماجرا همین است: این درام قرار است انگار به مؤلف بهطور ناخودآگاه بگوید حتی در حد تخیل، در حد نوشتن یک درام، نمیتواند این تملک اتفاق بیفتد؛ یعنی به محض اینکه آن آنیما انگار قصد میکند عاشق آدم دیگری شود، میمیرد؛ این آنیما از بین میرود و در دسترس نیست. میخواهم کمی بیشتر توضیح بدهم، ولی کل ماجرا همین است: در آنجا آنیما سالم میماند؛ حتی در آخر احساسی وجود ندارد که از آن وقایعی که در فیلم دید زندگیاش آسیب دیده باشد. ولی اینجا، وقتی مؤلف به درام اضافه میشود — انگار قرار است نامزدش را ول کند و بیاید سوییچ کند، در طبقهای بالاتر مثلاً ازدواج کند — اینجا این اتفاق نمیتواند بیفتد؛ یعنی چیزی، انگار چیزِ ماورای طبیعیِ دیگر، دریا، این را با خودش میبرد؛ مثل اینکه چیزی از اعماق ناخودآگاه است که چنان نیست که بگویید مؤلف نمیخواهد یا میخواهد؛ مثل اینکه چیزی است که غیرممکن است؛ مثل یک آرزوی محال. اگر تحلیلهای قبلی را گوش کرده باشید، چقدر این نکته — تولد احمد بهعنوان عنصر جدیدی که میتواند عاشق شود، میتوانند عاشقش شوند، میشود زندگی زیبای جدیدی را شروع کند — شبیه شبهای زایندهرود است. آنجا انگار مخملباف قدیمی و همسر قدیمی داشتید و موجود جدیدی آمده بود و خواستگار دخترِ این آدم بود؛ آنجا خیلی واضح است که معنایش دقیقاً همین است؛ مثل آن فیلم قبلی که اسمش نوبت عاشقی است: مثل اینکه عنصر جدیدی در وجود مؤلف ایجاد شده؛ امید به اینکه عشق جدیدی پیدا کند، زندگی جدیدی را شروع کند. پس نکتهٔ اساسی این است که ما با فیلمی مواجه هستیم که ادامهٔ همان چهارشنبهسوری است، با این تفاوت و با آن فاجعهای که نتیجهٔ این تفاوت است؛ و میتوانید اینطور از نظر روانکاوانه بگویید.
میانسالی و تجدید عشق
هر مردی اگر به عشق مورد علاقهاش نرسد — مثلاً فرض کنید در دنیا ۱۰۰ سال پیش چه اتفاقی میافتاد؟ مردی به ۴۰ سالگی میرسید، از زندگی خانوادگیاش حالا راضی، ناراضی، در ذهنش طالب یک عشق جوانِ جدید میشد؛ مثل همان بحران میانسالی؛ کلاً موضوعش همین بود، منتها نه به شکل خاصی که به مسئلهٔ تجدید عشق مربوط باشد. در آن اصطلاح که میگویند طرف به ۴۰ و چند سالی میرسد و تازه پیرانهسر میخواهد عشق جدید پیدا کند — قدیم، ۱۰۰ سال پیش، این ممکن بود؛ نمونههای زیادی میتوانید: طرف با یک همسر بود، پنج تا بچه هم از او داشت، ۴۰، ۵۰ ساله میشد؛ اگر کمی تمکن مالی داشت، بهراحتی میرفت با دختر ۱۵ سالهای مثلاً ازدواج میکرد؛ ممکن بود در طول زندگیاش سه بار این کار را بکند؛ تا چهار بار هم محل داشت؛ اگر بیشتر هم میخواست ایرادی نبود. به هر حال این امکان در زندگی آدمها اگر در بیرون وجود نداشته باشد، در درونشان این اتفاق میافتد؛ یعنی هر جور نرسیدن به آن عشق مطبوع، هدر رفتن، پروژکت نشدن آنیما در جای مناسب، نتیجهاش این است که بعد از مدتی ممکن است این تخیل به وجود بیاید، دستکم نسبت به موجود دیگری. دقیقاً نکته همین است: موجودی — شخصیت الی در این فیلم ۲۰ ساله است؛ جایی امیر میگوید که این دختر ۲۰ ساله، ببین، نمیدانم چهکار کرده؛ جملهاش را یادم نیست — ولی قرار است به ۲۰ سالگی؛ یعنی دختر جوانی که آن بخشِ جوانشدهٔ وجود مؤلف میتواند با او ارتباطی برقرار کند. اینها همه در اعماق خیلی چیزند؛ خیلی، خداینکرده، تخیلاتی دربارهٔ آقای فرهادی به دستتان نیاید. من نباید راحت به شما بگویم که بالای ۹۰ درصد مردان چنین در جایی، وقتی زندگی زناشوییشان موفق نیست — که اکثراً هم نیست؛ نه موفق به این معنا که ایدهآل است — چهطور؛ کی میتواند؛ ۹۰ درصد چی؛ ۹۹ درصد مردی پیدا کنید و بگویید من به آن تخیل ایدهآلی که دربارهٔ زندگی زناشویی داشتم رسیدم یا به چیزی بالاتر رسیدم؛ خیلی چیز نادری است. طبیعی است که در مرد این هست: جنبشی مثلاً بهنوعی نو شدن، تجدید مثلاً رابطهٔ عاشقانه، نسبت به مثلاً دختری که جوان است و آن ویژگیهای آنیمایی را دارد؛ و اصلاً چیز خصوصیِ خیلی عجیبوغریبی نیست. نکته چیست؟ نکته این است که به شخصیت احمد در اینجا دقت کنید: آن چیزِ جوانشده از آلمان آمده؛ یعنی بهنوعی مدرنترین موجود در این فیلم است؛ آدمی که اصلاً از خارج زندگی میکند، در فیلم آلمانی حرف میزند، زن آلمانی داشته. در واقع اتفاقی که میافتد این است که دختری مثل الی — ادامهٔ روحی را تصور کنید — دارد جانشین یک زن آلمانی میشود؛ زن قبلی آلمانی بوده، جدا شده، حالا قرار است این جانشین شود. اینها واضح است دیگر که چه چیزی.
فرهادی، مهاجرت و آلمان
تحولات درونی — همانطور که مثلاً در فیلم مخملباف آن شخصیت با این شخصیت جدید تفاوت داشت — معنی دارد؛ یعنی آدمهای جدیدی که در درامها تولید میشوند بهنوعی وجوه جدیدی از حیات معنوی مؤلف میتوانند باشند. دقیقاً چنین است که اینجا احمد بهنوعی جوانهٔ بخشِ مدرنترشدهٔ شخصیت آقای فرهادی است. میتوانید تصور کنید آقای فرهادی از همان موقعی که این درام دارد نوشته میشود به مهاجرت فکر میکرده؛ میبینید که اتفاقاً آقای فرهادی میرود آلمان؛ خیلی جالب است که دربارهٔ الی در آلمان جایزه میگیرد، مطرح میشود؛ جدایی نادر از سیمین دیگر همهچیز است؛ اصلاً آقای فرهادی را چه میگویند؟ کارگردان سوگولی جشنواره برلین شده. همانطور که جشنواره کن مثلاً آقای کیارستمی را ساپورت میکرد، از ساپورت، از آلمان میآید؛ رابطهای انگار معنوی میان این بخش جدید آقای فرهادی با آلمان اصلاً وجود دارد. نمیشود گفت چون چهار کلمه آلمانی در فیلم دربارهٔ الی حرف زده بودند جشنواره برلین خوشش آمد و حمایت کرد. واقعیت این است که محتوا — میخواهم بگویم — آن بخش آلمانی در وجود آقای فرهادی تصادفی نیست و معنی دارد؛ نسبتی میان وجه مدرنِ زندگی آقای فرهادی و روحیهاش با فرهنگ آلمانی وجود دارد؛ چه احمد از آلمان آمده، چه برای آقای فرهادی میسازند و میرود آلمان و غیره. بالاخره هر ملتی چیزهایی دارد، ویژگیهای فرهنگی دارد؛ همانطور که واقعاً فرهنگ و فضای ذهنی آقای کیارستمی با فرانسویسازها نسبتی دارد؛ فکر نکنید تصادفاً اتفاق افتاده که فرانسویها از فیلمهای آقای کیارستمی خوششان آمد؛ اگر کمی بدانید فرانسویها چه جور آدمهایی هستند و کارهای کیارستمی را ببینید، این همان چیزی است که فرانسویها خوششان میآید؛ بهشدت. حالا اینجا هم دربارهٔ — من نمیخواهم دربارهٔ آلمانیها بد بگویم، ولی — از فضای سرد و اصلاً بدون آنیما زندگی کردن، فکر کنم وجه مؤلفهٔ اساسی زندگی آلمانی است؛ نمیدانم، انگار آنیماشان را در طی قرون و اعصار از دست دادهاند؛ فرهنگی فاقد این جنبههای آنیمایی دارند آلمانیها؛ و در فیلمهای آقای فرهادی، درست است که چالشی نسبت به مسئلهٔ آنیما هست، ولی خود آن روحیهٔ آنیمایی وجود ندارد؛ بهغیر از شاید همان چهارشنبهسوری، در آن فیلم، در شخصیت روحی؛ شما نمیبینیدش زیاد. در دربارهٔ الی تا جای ممکن انگار برای آخرین بار خلق میشود و نابود میشود.
استراتژی انکار عشق ایدهآل
این حرفهایی که زدهام — این بحثهایی که جلسهٔ پیش کردم — را بهعنوان ساپورت بیاورم که همین است: چون قرار است الی در اوج باشد بهعنوان یک موجود آنیمایی، تمام تلاش نیمهٔ اول فیلم این میشود که این شخصیت ویژگیهای آنیمایی پیدا کند. هر عنصری که ممکن است در یک زن جذاب باشد از نظر مؤلف — فکر میکنم اینجا اضافه میشود — بهاضافهٔ حالا هنرپیشه و بازی و هر چیز کارگردانی ممکن و عناصر فیلمنامهای؛ همهچیز در جهت خلقِ آنیما، به یک معنا، ایدهآل است. و حالا اگر نتوانید ببینید، دو استراتژی وجود دارد: من الان به جایی رسیدهام که این زندگی که دارم مرا به اندازهٔ کافی ارضا نمیکند؛ یا میروم زندگی جدیدی شروع میکنم، یا نمیتوانم بکنم؛ اگر نتوانم بکنم، خوب است که اصلاً آن آنیما نباشد. یعنی اگر در چهارشنبهسوری — آخر جلسهٔ چهارشنبهسوری این را گفتم — استراتژی این است که این آنیمایی که شاهد ماجرا است و اذیت میکند را بهنوعی از بین ببرم؛ یعنی کلاً این ماجرا که عشق ایدهآلی هست و میشود به آن رسید را از بین ببرم. این استراتژی — مثل نزدیک شدن به اینکه آیا میشود، نمیشود، و نهایتاً از بین رفتنش — مثل اینکه با عاملی از اعماق ناخودآگاه ارتباط ایجاد کرده در این درام؛ موضوع رابطهای که میان احمد و الی ایجاد میشود خیلی در لایههای خودآگاهانهتر است، و غرق شدن الی در دریا مثل واقعهای دیگر است، واقعهای مثلاً ماوراءطبیعی؛ انگار میآیند و الی را میبرند؛ مثل اینکه چیز عمیقی در درون مؤلف هست که مانع از این است که چنین رابطهای بتواند شکل بگیرد. بنابراین فیلم دربارهٔ الی از نیمه به بعد مسئلهاش مسئلهٔ از بین رفتن آنیماست. برای همین است که فیلم دو نیمه دارد؛ دو نیمه از هر نظر بگیرید — از کارگردانی، درام، همهچیز — دو نیمه است؛ اصلاً دو فیلم انگار کنار هم چسباندهاند: فضای آفتابی در برابر نمیدانم باران و ابر؛ از فضاهایی که حتی تکنیک کارگردانی — دوربین در نیمهٔ اول خیلی آرامش دارد — از جایی که مسئلهٔ غرق شدن پیش میآید دوربین به طرز وحشتناکی دچار لرزش میشود؛ یعنی اصلاً آن خول و هراسِ از بین رفتن الی را از آنجا تا پایان فیلم همراه خودتان دارید. جو فیلم عصبی است، همه با هم دعوا میکنند، هر عنصری را بگویید؛ کاملاً: شما یک بخش آرامِ زیبا، مثلاً عاشقانه، دارید؛ آفتابی، دوربین آرام، همهچیز؛ ولی فیلمی بهشدت عصبی و ناراحتکننده دارید که از نیمهٔ دوم فیلم است و هر عنصری که بتواند آن آرامش را از بین ببرد به آن اضافه شده است. اما — یادداشتهایم را نگاه میکنم — از شباهتهایی میان امیر و سپیده با مرتضی و مژده: اینکه امیر سپیده را کتک میزند، نه پیمان. همین رابطه است که آن جنس رابطه را دارد و در آن خشونت فیزیکی وجود دارد؛ چون اصلاً آن کتکزدن دوباره تکرار میشود؛ فقط فرقش این است که آن دفعه دستکم ما ندیدیم. اینکه میگویم این فیلم لطیف است نسبت به بقیه فیلمهای آقای فرهادی، دستکم این است که ما فقط گریه کردن خانم تهرانی را میبینیم و بعد هم فوری عذرخواهی صورت میگیرد. اینجا اصلاً شما نه عذرخواهی میبینید، زدن هم میبینید؛ اصلاً فضایی چند درجه عصبیتر و تندتر است. این یک مکانیسم است برای رسیدن به آرامش: وقتی به عشق واقعی نمیرسید در زندگی، اکثریت مردم همین استراتژی ناخودآگاه برایشان به وجود میآید؛ یعنی مکانیسمهای ناخودآگاهی برای اینکه زندگی را به آرامش بیشتری برساند عشق را انکار میکند. مثلاً فرض کنید آدمی ۵۰، ۶۰ ساله پیدا کنید که هیچ زندگی زناشویی خوبی هم نداشته ولی مثل اکثریت آدمها در دورهٔ نوجوانی دنبال عشقی خیلی رمانتیک بوده؛ فکر کنید چنین آدمی الان دیگر اصلاً معتقد نیست؛ میگوید آنها بچهبازی است، تخیلات نوجوانانه است. انکار عشق یعنی اینکه اصلاً آن موجود آنیمایی که من تخیل میگویم اصلاً در دنیا وجود ندارد؛ یعنی حذف شدن. فیلم دربارهٔ الی فیلمی است که آنیما در آن حذف میشود. حالا همهٔ حرف من این است — اینکه تا اینجایش خیلی چیز نیست و به نظر من اینجایش خیلی واضح است: نیمهٔ دوم، نیمهٔ اول؛ دربارهٔ نیمهٔ اول خیلی راحت میشود حرف زد، همهچیز منطقی و خوب پیش میرود — شما نیمهٔ دوم را، اختشاشها را باید چنین بررسی کنید: من میخواهم بگویم نیمهٔ دوم دربارهٔ الی میتواند توسط روانکاو مورد مطالعه قرار بگیرد، مثل سندی دربارهٔ اینکه وقتی آنیما حذف میشود چه بلایی سر آدم میآید.
پروجکشن آنیما و انرژی عشق
اگر آن وجودهایی که در درون مؤلف زندگی میکنند را ببینید، چه فظاحتی به بار میآید؛ چه خشونتی در وجود یک آدم به وجود میآید. به این راحتی نیست که کسی این تخیل دورهٔ نوجوانی خودش را در میانسالی کنار بگذارد؛ آسیبهایی به وجود میآید: کتککاری میبینید، دعوا؛ تمام زوجها با هم درگیرند؛ درگیریهایی که اصلاً در نیمهٔ اول فیلم نیست. مثلاً چنین تصور کنید — اگر بخواهید به زندگی واقعی ربطش بدهید — ممکن است مردی با انکار عشق نوعی آسیبی را که میبیند، دردی را که تحمل میکند، از بین ببرد؛ ولی این معنایش این نیست که زندگی خانوادگیاش به سامان میرسد. وقتی کسی آنیما را انکار کرد، عشق را انکار کرد، یعنی در واقع مردی ارزش زن را انکار کرد؛ اصلاً زن باارزشی وجود ندارد؛ عشقی بود و نمیتوانست به وجود بیاید. بنابراین هر اپسیلون رابطهٔ عاشقانهای هم اگر در همین رابطهٔ زناشویی بوده، آن هم از بین میرود؛ بنابراین راه برای درگیری بیشتر باز میشود. این زوجها در نیمهٔ اول پتانسیل درگیری دارند، ولی در نیمهٔ دوم — انگار آن آنیما که حذف میشود و دنیا کنفیکون میشود — روابط میان این شخصیتها هم جور دیگری میشود. بله؛ رقص در غبار آقای فرهادی شرح آن سرخوردگی است؛ بله، این هم یک ورژن آن است. به نظرم ورژنی که اینجا ما با آن در این مجموعه کار برخورد میکنیم این است که آن آنیما بهشدت در دورهٔ نوجوانی انگار جایی پروجکت شده؛ یعنی احتمالاً معشوقی وجود داشته — نمیشود با قاطعیت گفت — ولی به نظر میرسد عشق واقعیِ ملموسی به وجود آمده و از بین رفته و ما عواقبش را میبینیم. اکثریت آدمها ممکن است چنین نباشند؛ ممکن است مردی با اولین دختری که به او علاقهمند شده ازدواج کرده باشد، ولی بعداً متوجه شود آن عنصر، آن ویژگیهای ایدهآلی که دوست داشت را این آدم ندارد؛ بنابراین دچار سرخوردگی میشود. لازم نیست حتماً آنیمای پروجکتشدهای در سابقه داشته باشید؛ وقتی پروجکت میشود قویتر میشود؛ به شناخت میرسد. به شناخت رسیدن، و اینکه کلاً قویتر میشود، خاطرهٔ واقعی است؛ دیگر چنین نیست که چیزی در اعماق تخیل باشد؛ موجودی واقعی: مثل اینکه واقعاً مردی یکی را دوست داشته، به هر دلیلی نتوانسته با او ازدواج کند، حالا با دیگری ازدواج کرده و از او راضی نیست و مدام دلش هوای آن موجود واقعی را میکند.
تهمت و پاکی الی
اگر آن موجود وجود نداشته باشد، بهنوعی بالاخره هوای آنیمای تخیلی خودش را میکند که انرژی کمتری دارد؛ وقتی پروجکت شد انرژی میگیرد. به قول شما به شناخت: همان جزئیات و شناخت انرژی ایجاد میکند؛ مثل اینکه راهی باز میکند برای اینکه زنده بماند؛ مثل اینکه آن تصویر در ذهن آدم تثبیت شود، برای اینکه جزئیات دارد. بنابراین کل ماجرا را چنین نگاه کنید؛ این یک دریچه است. اولین چیزی که میخواستم توضیح بدهم این بود که نیمهٔ دوم فیلم چرا اینقدر بیمنطق است. حالا که تحولاتی اینجا اتفاق افتاد یادم افتاد بد نیست چیزی را که خیلی برایم جالب بوده بدانید. من اصلاً این فیلم را میبینم — الان دربارهاش را دیدم — بعد همه میگویند دربارهٔ دروغ است؛ من این فیلم را میبینم و میگویم این فیلم دربارهٔ مرگ آنیماست؛ یعنی اصلاً اگر یک کلمه بخواهم بگویم، این شرح مرگ آنیماست؛ قبل و بعدش و همهچیزش همین است؛ به فیلمهای قبلش هم چنین ربط دارد. بعد از اینکه این فیلم را دیدم و دربارهاش در آن دانشکدهٔ سینما و تئاتر صحبت کردم، در اینترنت مصاحبهای از آقای فرهادی دیدم که در آلمان، در برلین، انجام شده بود — نه این مصاحبههای داخلی در مجلههای اینجا که همهاش حرفِ دروغ و غیره است. مصاحبهگر میپرسد چهطور این فیلم را ساختی؟ میگوید اساس این فیلم برای من این بود که تصویری در ذهنم بود که مدام به من فشار میآورد و فیلم از همینجا در ذهن من شروع شده: تصویر مردی که کنار دریا ایستاده، همسرش غرق شده و منتظر است آب جنازه را بیاورد. ببینید، چون این نطفهٔ تصویری فیلم است، این همان چیزِ ناخودآگاه فیلم است؛ ممکن است خود آقای فرهادی الان نداند این تصویر یعنی چه. ولی اینکه مردی کنار دریا ایستاده باشد — اگر کسی این را در خواب ببیند، مردی خواب ببیند کنار دریا ایستاده و زنش در دریا غرق شده — این چه چیزی را به این آدم میگوید؟ به او میگوید تو آنیمات، آنیمات از بین رفت؛ مثلاً چنین منتظر باش، حالا با جنازهاش باید روبهرو شوی؛ مثل خطری، مثل واقعیتی در درون این آدم دارد گزارش میشود؛ یا ممکن است کسی بگوید حالت پیشگویانه دارد. از همین الان بگذارید تثبیت کنم که میتواند به یک معنا فیلم حالت پیشگویانه داشته باشد؛ یعنی لازم نیست من فیلم را چنین نگاه کنم و بگویم روایت مرگ آنیماست، این روایت و مرگ آنیما اتفاق افتاده؛ ممکن است روایت مرگ آنیما در آینده باشد؛ مثل هشداری است که داریم وارد مرحلهای میشویم که به اینجا میرسیم. به هر حال این دو از نظر تحلیل کردن خیلی فرق نمیکنند؛ ولی اینکه آیا با وقایع روانیِ اتفاقافتاده روبهرو هستیم یا چیزهایی که در آیندهٔ نزدیک انگار حتمی شدهاند، بالاخره از جهاتی با هم فرق دارند؛ این را نگه دارید. خوشحالی زیاد من از خواندن آن خط مصاحبهٔ آقای فرهادی فقط این نبود که برایم تثبیت شد آن عمق فیلم دقیقاً مرگ آنیماست و بقیهٔ چیزها همه حاشیه است. میگوید واقعاً اولین باری که این فیلم را دیدم، اگر طبق آن سنتی که اینجا من قبلاً هم کردهام از من میخواستید تصویری از این فیلم انتخاب کنم که تصویری زیبا و عمیق به نظر برسد، بدون استثنا، بدون هیچ شکی، اینجا را انتخاب میکردم. به این تصویر نگاه کنید: قطعاً زیباترین و عمیقترین؛ اصلاً تصویری در حد عکاسیِ زیبا که میتوانید جدا از فیلم بررسیاش کنید؛ این سقفی که اینجا هست، این ستونها و طرز ایستادن این آدمها مقابل دریا؛ این تصویر مرکزی این فیلم است بنا به مصاحبهٔ خود آقای فرهادی: آدمهایی که ایستادهاند و منتظرند که انگار دریا نفری را که بلعیده پس بدهد.
واکنش جمع و قضاوت اخلاقی
چه چیز خیلی مهمی اینجا هست؟ اینکه این تصویر تثبیت میکند که همهٔ اینها فرهادیاند. تصویر اولیه یک آدم است که همسرش غرق شده و منتظر است؛ فرق نمیکند؛ این چهار نفر هم همان یک نفرند. وقتی این تصویر به اینجا میرسد و تثبیت میشود، از جلوی دریا بشمارید و بگویید کی عنصر مهمتری است: احمد، پیمان، امیر؛ بسته به اینکه چگونه کنار هم ایستادهاند؛ بهنوعی آدمهایی که به شخصیت زمان تولید درام مهمترند در وجود آقای فرهادی. حالا این شاید کمی زیادهروی باشد؛ ولی این تصویر بسیار جذاب، عنصر اصلی فیلم است؛ آن چیزی که ناخودآگاه تولید کرده و بقیهٔ درام اطرافش شکل گرفته. کسی به من گفته وقتی این حرفها را میزنی، چیزی بگو که آنها که گوش میدهند بفهمند این کدام تصویر است؛ تصویر صحنهٔ چندم؟ آنجایی که بحث میکنند دربارهٔ اینکه به خانوادهاش بگوییم یا نگوییم: چهار مرد کنار دریا ایستادهاند و بعد احمد بلند میشود، میرود کنار دریا و تصویر چند لحظهای ثابت میشود؛ احمد رو به دریا ایستاده و پیمان نشسته است. حالا شما از لحظهای که این مرگ اتفاق میافتد: هرچه لطافت و ظرافت تا آنجا در فیلم بود — میگفتند، میخندیدند، میرقصیدند؛ بالاخره فیلم بهنوعی فیلم شادی بود؛ صحنهٔ پانتومیم خیلی جالبی هم در آن ساخته شده؛ بچهها همه بهنوعی به تلطیف فضا کمک میکردند، بهاضافهٔ حضور خود الی — چیزی که از این به بعد میبینید بهغیر از آشوب و مصیبت چیزی نیست؛ از هر نظر، در درام و در کارگردانی همین وضعیت به وجود میآید. چیزی که از این به بعد هست برمیگردد به همان تمهای همیشگی آقای فرهادی: قضاوت نادرست کردن، تهمت، تهمت ناموسی به کسی که پاک است. یکی از حاضران میگوید: اینجا که باز تهمت محسوب میشود؛ تهمت است. دقیقاً ببینید: باز آنیما است و پاک است؛ کاری نکرد بیچاره. میخواهد از نامزدش جدا شود — آن جدا نمیشود؛ قبول کرده که یک روز بیاید و برگردد — میبینید که واقعاً میخواهد برگردد؛ قرار بوده برگردد؛ همهچیزش درست است؛ ما دستکم در جریانیم که هیچ مشکل خاصی در مسافرتش نداشتیم. ولی بهشدت آدمها — کمکم فیلم شروع میکند شک و شبهه ایجاد کردن، آدمهای داخل فیلم شروع میکنند به او بد نگاه کردن. مثلاً پیمان بیشتر از همه حرفهای بدی میزند که اصلاً معلوم نیست کی است، چیست؛ جایی زنش میگوید این چقدر عجیبوغریب است. آدمی در فیلم نمیماند بهغیر از احمد که چیز بدی دربارهٔ الی نگفته باشد؛ مخصوصاً وقتی میفهمند نامزد داشته، دیگر همه واکنشهای بد نشان میدهند؛ یعنی این تهمت میان این آدمها: اینکه آدم سالمی نبوده، نامزد داشته، به نامزد خودش خیانت کرده و آمده با دیگری آشنا شود؛ به نوعی متهم میشود. میخواهم بگویم بحث خیلی جالبی است: نامزد دارد — ببینید — با آن زندگیاش تمام میکند و قضیهای درست کرده که دیگران را درگیر کند. دقیقاً ببینید: شما در آماج همان اتهام هستید، مثل شهر زیبا؛ یعنی فیلم طوری ساخته شده که شما هم در این تهمت مشارکت کنید و آخر فیلم کارگردان امیدوار است از قضاوت بدی که کردید احساس بدی به شما دست بدهد. حالا ممکن است آدم حساسیت ویژهای نسبت به این ماجرا داشته باشد؛ ولی وقتی مطمئن میشوید — ببینید، بیشترین — دو چیز دربارهٔ الی هست، دو تهمت دربارهٔ او: یکی اینکه اینقدر آدم بیمبالاتی است که یکدفعه ول کرده رفته؛ اگر این حرف درست باشد، بیمبالاتیاش نسبت به بچههایی است که به او سپرده شده بودند — که نزدیک بود آرش غرق شود و بعد هم خودش ول کرده رفته — یک دو روز این آدمها زندگیشان را سیاه کرده، فقط بهخاطر چیزی که معلوم نیست خیلی چیست. این اولین تهمتی است که خیلی آدمها در آن مشارکت میکنند و ما هم بهعنوان تماشاگر درگیرش هستیم؛ یعنی حدس میزنیم — میان اینکه این قهرمانی است که برای نجات آن بچه رفته و کشته شده، و اینکه موجودی بیمبالات و سخیف است که چنین رفتار بدی نشان داده — ما هم در نوسانیم؛ گاهی در حرفهایی زده میشود که ما هم حس میکنیم شاید واقعاً رفته باشد. بهاضافهٔ تهمت دوم: تهمت مربوط به مسئلهٔ نامزدیاش. ما دربارهٔ نامزدیاش به اندازهٔ کافی میدانیم؛ و این نکتهٔ خیلی مهمی است که اگر این تهمتها را بپذیرید، بیشتر از آدمهای داخل فیلم در معرض اتهام هستید؛ ما بیشتر از آدمهای فیلم دربارهٔ الی چیز میدانیم. ما الی را تنها دیدیم، خلوتش را دیدیم؛ آنها ندیدند. میدانیم شوهر راست میگوید که این مقاومت کرد و نمیخواست بیاید؛ میدانیم شوهر راست میگوید که این چند ماه است که میخواهد جدا شود و طرف رهایش نمیکند. خوب حق دارد؛ تا کی میخواهد — مثلاً فرض کنید به دلیل اینکه طرف اصرار دارد و رهایش نمیکند — زندگی خودش را معطل بگذارد؟ یکی آمده به او پیشنهاد کرده و این هم تا جای ممکن مقاومت کرده. ما این حرف سپیده را باور میکنیم؛ چرا؟ یعنی اینکه دیدیم سپیده چگونه با این آدم رفتار میکند؛ پیمان ندیده، امیر ندیده. دیدیم این میخواست برود بلیط بگیرد، سپیده نذاشت. سپیده جایی میگوید این نمیخواست بیاید، جلوی من کم آورد؛ عین همین که میخواست — ما که میدانیم میخواست برود بلیط بگیرد و سپیده مجبورش میکند بماند و ساکش را قایم میکند. سپیده چنین است که در فیلم خراب میشود: آدمی که بهشدت خودش را تحمیل میکند و این چون موجود ضعیفی است تحمیل به او میشود؛ حتی این مسافرت به او تحمیل شد؛ آخرش قول گرفته که پس کسی اصلاً حرفی نزند: «من بهعنوان معلم مهد میآیم بچهات را نگه میدارم، در ضمن پسرش هم من را میبیند»؛ یعنی قرار نیست با هم بیرون بروند. این شرط را هم گذاشته ولی به آن عمل نمیشود. برای همین است که این نمیخواهد بماند؛ برای همین است که وقتی میرود نمک بیاورد احساس گناه میکند از اینکه — بهنوعی — آن حسی را دارد که با اینکه نامزدش میخواسته رهایش کند، نباید میآمده؛ با اینکه خیلی هم لازم نیست اخلاقاً متعهد باشد، چون او بیخود اصرار میکند؛ ولی چنین نیست که با فراغ بال آمده باشد؛ با شرایطی آمده، حالا آنها آن شرایط را نقض کردهاند و او در برابر عمل انجامشده قرار گرفته. جمع را به هم نمیزند ولی میخواهد فردا برگردد، واقعاً برود؛ یعنی طبق همان قراری که گذاشته. به آدم نباید خیلی احساس بدی دست بدهد که این به نامزدش خیانت کرده. آن صحنهای که با احمد صحبت میکند، آن ماشین. شاید تنها صحنهای باشد که یکی بتواند بگوید — بالاخره دیدید که — با احمد نرفت بیرون؛ باز سپیده است که اینجا همهٔ این ماجرا را فورس میکند: رفته زنگ بزند؛ قرار نیست این بیاید با احمد معاشرت کند. احمد میآید، برش میدارد، میبرد جایی و با موبایل تماس میگیرد؛ موقع برگشتن هم در ماشین دارند حرف میزنند؛ و اینکه بهوضوح آنجا برای ما روشن است که این تصمیم قطعی خودش را دربارهٔ اینکه به هم بزند گرفته است. مقداری این حالت گناه — مثلاً فرض کنید نامزدی است، شوهر که ندارد — فکر میکنم در فرهنگ سنتی خودمان هم بالاخره نامزدی یعنی چیزی که اگر دلیلی وجود داشته باشد طرف میتواند به هم بزند، و اخلاقاً درست نیست وقتی نامزدش اینقدر او را اذیت میکند. دقیقاً این کلمه را سپیده به کار میبرد که پسره اذیتش میکند؛ یعنی رابطه به جای بدی رسیده؛ و این انتظار — اینکه این دختر اگر پنج سال دیگر هم نامزد باشد، مثلاً طلاقش را نداد، همچنان صبر کند و حتی حاضر نشود اصلاً با کسی آشنا شود — کمی زیادی است. به نظر من — حرفهایی که جلسهٔ پیش زدم این بود — ببینید فیلم چگونه نگاه میکند. ممکن است من و شما بهاندازهٔ کافی نسبت به یک مسئلهٔ اخلاقی حساس باشیم و قضاوتهای خودمان را داشته باشیم؛ فیلم تبرئه میکند این آدم را؛ یعنی طوری ساخته شده که این حس به شما دست ندهد که این کار گناهآلود انجام داده؛ همهٔ المان ممکن را برای تبرئهاش در فیلم آورده است. نه؛ اینکه اصلاً قرار نبود مسئله مطرح شود. میدانید، مثل معلم مهد دیگر با بچهها آمده. مثلاً فرض کنید اگر سپیده به این آدم میگفت — اصلاً احمدی هم در میان است — «بهعنوان معلم با مروارید بیا» و این میآمد، گناه کرده بود. حداکثرش این است که میداند آنجا کسی هست؛ قرار نیست با او معاشرت کند، قرار نیست با هم بیرون بروند؛ اصلاً قرار نیست موضوع این باشد؛ ولی از اول میآید میبیند موضوع همین شده؛ و میبینید ناراحت میشود وقتی آن خانم برایش آواز میخواند و کِل میکشند؛ حس خوبی ندارد از اینکه چنین شد؛ یعنی مثل اینکه به او میگویند عروس و داماد تازه؛ همهٔ اینها به او احساس گناه میدهد و قرار نبود چنین شود. دقیقاً؛ یعنی آن صحنه بهشدت چنین است که ما با الی همراهیم که آنها — برای اینکه گفته شده این بیچاره با این شرط آمده که چنین نباشد — دارند کِل میکشند؛ آنجا سر سفره میگویند برو پیش احمد، احمد ناراحت است، الی خانم؛ خود نازی — شوهرش این حرف را میزند — صدایش میآید که میگوید: «اِ، این چه حرفیه؟»؛ مثلاً بهنوعی انگار در جمع هم قبول دارند که دارند زیادهروی میکنند که این برود پیش احمد. نتیجهاش همان صحنهای است که میرود نمک بیاورد؛ اصلاً انگار پشیمان شده از اینکه در چنین موقعیتی قرار گرفته. میگوید سه روز؛ و به احمد میگوید وقتی سه روز تمام شد، هیچ غلطی نکردی؛ حالا قرار است نمیدانم چه غلطی بکنند. بالاخره میدانید فضای ذهنیشان این است که خیلی آزادند؛ در حالی که او چنین نیست و دارد اذیت میشود؛ همین است که اینها به او شک میکنند که شاید رفته باشد؛ حس میکنند زیادهروی کردهاند، ناراحت شده؛ اصلاً نوعی حالت از این دست دارد. پس در این قسمت دوم آن تمهای قدیمی — تم تهمت، تم تبرئه، تم قضاوت نادرست و تم عشق از دسترفته، این چیزهایی که در سه فیلم قبلی بود — کاملاً تا جایی فیلم انگار جور دیگری میرود و یکدفعه با قطع شدن برمیگردیم به همان حرفهای همیشگی و آن حسهای همیشگی که در چیزها هستند؛ اینها اتراکتورهای روح آقای فرهادی هستند. از هر جای داستان، از جشن تولد بچهی کوچولویی هم شروع کند، آخرش یکی از بین میرود و خلاصه به قضاوت بد میرسد و به چنین جایی میرسد. تم قضاوت در این فیلم خیلی پررنگ است؛ اصلاً قضاوت در کارهای آقای فرهادی در حدی پررنگ است — قضاوت نکنید دربارهٔ دیگران — که تقریباً همهٔ فیلمها دادگاه دارند؛ مفهوم قضاوت، قاضی دارند؛ فیلم آخرش اصلاً کلاً در دادگاه میگذرد؛ شهر زیبا دادگاه دارد؛ رقص در غبار هم. اینجا هم که دادگاه نمیشود، کنار دریاست؛ اینها همه دانشجوی حقوقاند؛ یعنی کلاً روی این تأکید شده که بالاخره اینها آدمهاییاند که اهل قضاوت کردناند؛ مثل قاضیِ بالقوهاند و همهاش دارند با هم کلنجار میروند و قضاوت میکنند؛ این فضای قضاوت چنین تشدید میشود، با اینکه اینها دانشجوی حقوق انتخاب شدهاند.
خشونت پس از انکار آنیما
بنابراین نکتهٔ اصلی — ببینید، دارم این را میگویم — نیمهٔ دوم فیلم نیمهٔ بههمریختهای است از هر نظر؛ نه فقط آشوب داخلی؛ درام هم بههمریخته است. آخر جلسهٔ پیش سعی کردم بگویم که اصلاً این درام ضعیفی دارد؛ یعنی نسبت به همهٔ کارهای آقای فرهادی شاید این دقایق از نظر بیخودی بودن و چلنجهای الکی و دلخوریهایی که به هیچ منطقی جور درنمیآید خیلی شاخص است؛ این نکتهٔ اول است. سعی میکنم بگویم که دقیقاً تصویری از نابود شدن آنیما میبینید؛ به این معنا که هم از نظر دراماتیک در فیلم این اتفاق افتاده، هم در درون خود مؤلف؛ یعنی مثل اینکه ما با آدمی روبهرو هستیم که در درون هم دچار بحران است. بنابراین انگار منطق کابینی هم کار خودش را از دست داده؛ یعنی کل فضای نیمهٔ دوم — فضای فاجعهباری که هست — هم نتیجهٔ واقعی دراماتیک حذف آنیما در خود فیلم است، هم حذف آنیما در درون خود مؤلف؛ و آثار اینها را بهنوعی میبینید. در فیلم که واضح است: همه به جان هم افتادهاند، همه بد شدهاند. مثل آدمی است که حسش این باشد که اگر عشق نباشد، دیگر میخواهم سر به تن نباشد؛ اصلاً نه دانش میخواهم، نه منطق میخواهم؛ مثل آدمی که با همهٔ چیزهای درون خودش هم قهر کرده؛ اگر احتمال عشق برداشته شود — آن هم آدمی که در زندگیاش به عشق بزرگی فکر میکرده — هیچکدام اجزای درونش دیگر برایش محترم نیست. واقعاً اگر بگوییم نیمی از این فیلم — نیمهٔ دوم این فیلم — صرف گندزدن به همهٔ آدمها میشود، قرار است حس شما نسبت به همهٔ اینها همراه آن ساخته شود؛ و وقتی دربارهٔ الی حرفهای بد میزنند، مدام دارند دروغ میگویند. میبینید — از نازی و منوچهر که بهترین زوج فیلماند، اولین حرف زشت را از نازی میشنوید وقتی شهرزاد میدود میآید و میگوید کیست در دریا؟ میگوید نترس، الی است؛ یعنی نه، نترس، پسرِ تو نیست، الی است؛ اولین حرف زشتی است که میشنوید؛ یعنی الی است، مهم نیست؛ اگر بداند، واقعاً هم آرام میشود: «پسر من نیست، الی است دیگر»؛ الی موجود است، مثلاً فرعی، حالا غرق هم بشود انگار خیلی ترس ندارد. کلاً این روند ادامه پیدا میکند. خشونت از پیمان سر میآید، امیر زنش را کتک میزند، سپیده هم اصلاً دیگر نابود میشود در این فیلم؛ یعنی هر بلایی که هست، واقعاً درام نیمهٔ دومِ فیلم خرد کردن شخصیت سپیده است؛ عاملش حتی به مردن میرسد. دفعهٔ دوم که این فیلم را میبینید نمیتوانید این صحنه حالتان را به هم نزند: الی میخواهد برگردد و برود، اصرار میکند و سپیده به او میگوید به نفع توست که بمانی دخترجان؛ دو دقیقه بعد این بیچاره غرق شده و مرده. سپیده آدمی است که همهٔ خواستههای خودش را به همه تحمیل میکند؛ ویلا ندارد، به دیگران نمیگوید، دروغ میگوید که بیایند و بعد بهعنوان بهانه میگوید: خوب اگر گفته بودم که الان اینجا نبودید؛ وقتی دوست دارد بروند شمال، باید بروند شمال؛ حالا ویلا باشد یا نباشد؛ کارهای دیوانهوار و احمقانهای میکند، همهاش در جهت این است که چیزی که خودش دوست دارد درست است؛ همه باید همانطور رفتار کنند. برای اینکه چنین شخصیتی را نابود کنید، بالاتر از این نمیشود که این رفتارهای خرد و ریز منجر شود به مردن بهترین شخصیت فیلم؛ یعنی نوعی خونش بیفتد گردن او. جایی که کار وحشتناکش معلوم میشود — که ساک را قایم کرده — خودش هم دیگر گریه میکند و میگوید کاش گذاشته بودم رفته بود؛ یعنی خودش قبول میکند؛ جایی که صراحتاً میگوید آقا من کردم، شما بروید؛ مثلاً احساسش این است که در این اتفاق تقصیر داشته؛ همه بهنوعی ممکن است مقصر باشند، اگر نه، بعدش با قضاوتهایی که میکنند بهنوعی شخصیتشان نابود میشود. خود صابر ابر هم بهعنوان نامزد، دیگر نسبت به او سمپاتی ندارید. مثل اینکه فقدان آنیما اولین اثرش در روح آدم این است که ارزش خودش در نظر خودش پایین میآید؛ یعنی آدمی ممکن است وقتی آنیمای روبهراهی دارد، اینکه دانش دارد برایش محترم باشد، جزء شخصیت علمیاش باشد، آن بخش علمیاش را دوست داشته باشد، موفقیتهایی که به دست میآورد برایش ارزشمند باشد؛ ولی عشق را از او بگیرید، هیچکدام دیگر برایش ارزش ندارد. این دقیقاً — اگر اینها اجزای شخصیت مؤلفاند — فیلم دارد میگوید بعد از فقدان آنیما هیچکدام از این موجودها دیگر موجودهای باارزشی نیستند؛ هیچکدام از این اجزا اجزای محترمی نیستند؛ میشود به آنها توهین کرد، میشود کاری کرد که شما نسبت به آنها احساس نفرت پیدا کنید؛ در حالی که در نیمهٔ اول همهٔ اینها موجودهای خیلی بهسامانیاند. پس اولین نکته — که میگویم نیمهٔ اول فیلم واضح است — این است که وقتی فقدان آنیما پیش میآید، اولین اثرش این است که هم در فیلم آشوب ایجاد میشود، هم در منطقش. حالا میخواهم مخصوصاً دربارهٔ آشوب منطقِ خود فیلم صحبت کنم؛ این دومین نکتهٔ من است؛ جدای از اینکه اولین نکته این است که همهٔ اجزای فیلم احترام خودشان را انگار از دست میدهند؛ هیچچیز در درون این آدم برای خودش دیگر ارزش ندارد؛ هیچ ارزشی باقی نمیماند. نکتهٔ دوم که به نظر من مهم است دربارهٔ مسئلهٔ دروغ است، چون ویژگی قسمت دوم این است که همه دارند دروغ میگویند. بگذارید تئوریِ قبلاً گفتهشدهای را تکرار کنم و سعی کنم بگویم که اصلاً کل ماجرای دروغ در کارهای آقای فرهادی واقعاً بهنوعی المان اجتماعی است؛ مثلاً دارد دربارهٔ جامعهٔ ایران حرف میزند که زیاد دروغ میگوییم؛ یا نکتهای از نظر روانی عمیقتر در آن هست. اگر تئوری یونگ را بلد باشید، از یونگ بپرسید اگر آنیمای کسی نابود شود چه اتفاقی برایش میافتد؟ در تئوری، اگر یادتان باشد، آنیما و آنیموس زوجِ یک آرکتایپاند؛ زوجهایی در آرکتایپها داشتیم؛ زوج مقابل آنیما و آنیموس چیست؟ پرسونا است؛ آنیما و آنیموس مولد دنیای درونی و خلوت آدمهاست؛ پرسونا مولد آن وجه بیرونی آدمهاست. اگر از نظر تئوری از یونگ بپرسید فقدان آنیما در یک آدم تأثیر روانیاش چیست، عمیقترین تأثیرش این است که افراط در پرسونا به وجود میآید؛ یعنی وقتی دنیای درونیِ خلوت آدم — که توسط آنیما شکل میگیرد و تقویت میشود — نابود شود، این آدم بهشدت موجودی میشود که در جمع زندگی میکند و آن شخصیت بیرونیاش، آن چیزی که دیگران میبینند، آن چیزی که دیگران دربارهاش فکر میکنند، برایش اهمیت پیدا میکند. آدمی که عاشق میشود خیلی واضح است؛ اغراق در آنیما این است که اصلاً آدمِ عاشق رسوا میشود؛ هیچ علاقهای دیگر ندارد که در جامعه چه به او فکر میکنند. ادبیات عاشقانهٔ ما، مخصوصاً در ایران، پر از چنین چیزهایی است: عشقی که به رسوایی میرسد؛ مثلاً شیخ صنعان عاشق — نمیدانم — دختر ترسا میشود و دیگر برایش مهم نیست مریدانش به او چه فکر میکنند، مردم چه میگویند؛ زنار به کمرش میبندد. اینکه فعالیت پرسونا تعطیل میشود اگر آنیما بیش از اندازه تقویت شود و به حالت افراط برسد؛ فقدان آنیما افراط در پرسونا میآورد؛ یعنی باید انتظار داشته باشید آدمی که آنیمای ضعیفی دارد یا دچار فقدان آنیما شده بهشدت برای دیگران زندگی میکند؛ یعنی خیلی کارها را نمیکند برای اینکه دیگران دربارهاش چنین فکر نکنند؛ کارهایی میکند که مردم دربارهاش فکر نکنند. اینجور آدمها را چقدر در ایران فراوان دیدهاید: آدمهایی که اصلاً برای خودشان زندگی نمیکنند، برای جامعهشان زندگی میکنند. جامعهای که هیچ برای خودش زندگی نمیکند اصلاً کلاً تناقض ندارد؛ دستکم یکی باید برای خودش زندگی کند و بقیه برای او؛ اینکه همه بهنوعی مواظباند مردم چه نگویند؛ اصلاً این واژه که «مردم چیزی نگویند» شاید در خیلی کشورها وجود نداشته باشد: مردم بگویند، من چهکار دارم؛ من دربارهٔ مردم نمیگویم، مردم هم دربارهٔ من نگویند؛ اگر هم میگویند، هرچه دلشان میخواهد بگویند. آدمی که دچار فقدان آنیماست میتواند دچار فعالیت افراطی پرسونا شود. کمی دارم تئوری را میگویم؛ مقداری بیشتر هم میتوانم حرف بزنم، ولی بگذارید همینجا ببندیمش؛ این چیزی واضح است.
زوجها و الگوی درگیری
یعنی در کتاب یونگ میتوانید بخوانید که فقدان آنیما آنگاه افراط، مثلاً، در پرسونا؛ چیز تئوریک سادهای است. حالا به نکتهای دقت کنید: ادعای من دربارهٔ دروغ در کارهای آقای فرهادی این است که در کارهای او نوعی افراط در مقابله با دروغ وجود دارد؛ یعنی اینجور رفتار طبیعی نیست. مثال از جدایی نادر از سیمین بزنم — امیدوارم همه دیده باشید: دروغی هست که دیگر کار به اینجا میرسد. آنجا دروغی هست که واقعاً اصلاً نباید دروغ حسابش کرد: زن همسایه از این کارگر میپرسد این دیروز روی پلهها چیزی ریخته بود؟ آشغال ریخته بود؟ و کارگر بهجای اینکه توضیح بدهد — من نمیدانم، آشغالها را دست دختربچهام دادم، آورد، پاره شد، اینجا ریخت — یک کلمه میگوید: داشتم میبردم، سرم گیج رفت، ریخت. گاهی آدم دروغ میگوید بهخاطر اینکه حوصله ندارد مثلاً نیمساعت توضیح بدهد. یعنی کار آقای فرهادی، افراط: خوب، دروغ چیز بدی است؛ ولی اینکه اگر من بهجای الف مثلاً کمی لامش را بکشم، این هم دروغ است و یکدفعه فاجعه ایجاد میشود. از کوچکترین چیزی ببینید دروغ — به این معنا که من الان در دربارهٔ الی خیلی دارند دروغ میگویند؛ خیلی جاها چنین است: مثلاً مخصوصاً دروغ آخر، منافع من اقتضا میکند راستش را نگویم — این دروغ به معنای اخلاقِ خیلی بد است. یا مثلاً ویلا نگرفتم، دروغکی بگویم که اینها با هم زن و شوهرند و غیره؛ حالا آن کمی ضعیفتر؛ ولی مثلاً هزار دروغ هم در این فیلم پیدا میشود، یا در فیلم شهر زیبا که نوعی دروغهای چنیناند؛ از نظر اخلاقی خیلی دروغ کار زشتی نیست؛ مثل خلاصهکردن اطلاعات است؛ مثل اینکه یکی دارد کنجکاوی زیادی میکند و میخواهم جوری ردش کنم برود. الان کمکم به جایی رسیدهایم: سعی کردم بگویم ماجرای دروغ در فیلمهای آقای فرهادی اصلاً چنین نیست؛ یعنی در شهر زیبا دروغ فراوان است ولی اصلاً قضاوت اخلاقی خیلی بدی دربارهاش وجود ندارد. پلهبهپله که جلو میآییم به حالتی واقعاً اکسسیو (excessive) میرسد؛ یعنی اینکه اگر یک کلمه را من وارونهاش را مثلاً نگویم، یکدفعه سیل بیاید دنیا را ببرد. اگر این حس را داشته باشید که چنین به حالت وسواس رسیده — آدمی را که من مشخصاً میشناسم، دچار فقدان آنیما، که صراحتاً میگوید دروغ از آدمکشتن بدتر است؛ این دیگر افراط است. بابا، خوب دروغگفتن کار بدی است؛ ولی مثلاً اگر در میمانی که یک دروغ بگویی یا خودت یک آدمی را بکشی، واقعاً آدم میکشی؟ دروغ چنین نیست که آدمها مثلاً یک دروغ بگویند؛ اینکه دروغ واقعاً زشتترین کار دنیاست، یا خیلی کارهای زشتتر از دروغ هم ممکن است باشد. خودم هم خیلی نسبت به دروغ حساسیت دارم؛ ولی دیگر از حدی بگذرد؛ مثلاً فرض کنید حتی گفتن اینکه من بگویم این لیوان پر آب است ولی یکی بیاید بگوید نه، این الان تا پر نیست؛ نباید میگفتی پر؛ حالا که گفتی پر، مثلاً دیگر نابود میشوی. اصلاً من فیلمی بسازم بر اساس اینکه یکی گفت این لیوان پر آب است ولی چون مثلاً دوسومش بود، یکسومش نبود، بعد مثلاً این فاجعهها به وجود آمد؛ اگر کار به اینجا برسد، میگویم حالتی دارد، افراطی دارد؛ دنبال این میگردم ببینم منشأ روانیاش چیست؛ چرا افراط کردن در پرسونا و در دروغ — دروغ دقیقاً چیزِ دیگر است؛ من به دیگران، در برابر دیگران دارم مثلاً؛ اگر آدم دیگری وجود نداشته باشد که دروغ نگویم. در واقع فعالیتِ زیادیِ پرسونا است که آدمها را میکشاند به سمت — ببینید نکته چیست؟ میخواهم بگویم این اتفاق برای آدمی که آنیمایش را از دست میدهد چهطور میافتد: واقعیت این است که آدمی که آنیمایش را از دست میدهد بسیار دروغ میگوید؛ نه به کلام؛ زندگیاش دروغ است؛ یعنی هزار کار میکند که مثلاً از کسی بدش میآید ولی تظاهر میکند خوشش میآید؛ از اینکه خوشش میآید ولی نمیتواند ابراز کند. ببینید کسی که خلوت درونیاش شکسته شده و برای دیگران زندگی میکند، همهٔ زندگیاش چنین دروغ است؛ یعنی آدمی که آنیمایش تضعیف شده — مرحلهای از آن چنین است — در درونم چیزهایی دارم که به هیچکس نمیتوانم بگویم. آدمی را در نظر بگیرید که عاشق است یا علاقهای دارد، ولی در جمع هیچوقت این حرف را نمیزند؛ تظاهر به چیز دیگری میکند، به اینکه آدم دیگری است. در واقع آدمی که خلوتش چنین است، تحت فشار است یا اصلاً دیگر خلوتش را از دست داده، در حضور جمع زندگی میکند و همیشه دارد تظاهر میکند. در ایران یکی از مشکلات مردم ما، جامعهٔ ما همین است؛ مردم خیلی زیاد تظاهر میکنند؛ تظاهر میکنند، آدابی را برای دیگران انجام میدهند در حالی که در درونشان چنین نیست. من به یک معنا میگویم آدمی که چنین زندگی میکند کل زندگیاش دروغ است. نتیجهاش از نظر روانی چیست؟ شدو (shadow) است؛ یعنی دروغگو بودن عنصری بهشدت عمیق در وجود من است که نمیخواهم بپذیرمش؛ دشمن حالتهای ظاهریاش میشوم؛ شروع میکنم مردم را دروغگو خطاب کردن و اصرار اینکه بزرگترین فضیلت من این است که دروغ نمیگویم. این آن ورژنی است که در رفتار آدمها پیش میآید: بزرگترین ایراد خودم را نمیخواهم بپذیرم، شروع میکنم برای خودم فضیلت ساختن؛ از ظاهریترین بخش دروغ پرهیز میکنم، کلام دروغ نمیگویم، واقعیتها را سعی میکنم بگویم و این را بهعنوان جبران اینکه همهٔ زندگیام دروغ است تبدیل میکنم؛ آن را نمیخواهم بپذیرم، خودم را راستگوترین آدم دنیا میکنم و شروع میکنم به دیگران اتهام زدن که همهٔ شما دروغگویید، همهٔ شما فلانید و غیره. حالا کل نیمهٔ دوم فیلم را نگاه کنید: از نظر دراماتیک مسئلهٔ اصلی نیمهٔ دوم همین است؛ عملاً بهطور احمقانهای آدمها به فکر بخش بیرونی خودشان هستند.
احمد بهعنوان آنیمای جایگزین
احمقانهترین چیز این است که سپیده به فکر این است که حالا چه فکر میکنند دربارهٔ الی؛ مثلاً مرده، زنده است، چه میدانم؛ هزار آدم در این شرایط به این فکر میکنند که حالا نامزد الی دربارهٔ الی چه فکر میکند. میخواهم بگویم برای مؤلف ممکن است این چیزها منطقی باشد. در دفعات قبل سعی کردم بگویم برای مؤلف ممکن است این چیزها منطقی باشد؛ ولی اگر شما آدمی باشید که واقعاً اینکه دیگران دربارهٔ شما چه فکر میکنند همهٔ زندگیتان شده، ممکن است خیلی طبیعی به نظرتان برسد که بله، مسئلهٔ اصلی این نیست که الی مرده، مسئله این است که حالا که مرده در موردش چه فکر میکنند. ممکن است من بخندم؛ ممکن است در دنیای مؤلف این خندهدار به نظر نرسد؛ ممکن است چندشم بیاید از اینکه نامزد الی آمده و بیشتر از اینکه به فکر این باشد که الی، نامزدش، زنده است یا مرده، به فکر این است که الی دربارهاش حرفی به اینها زده یا نه؛ گفته نامزد دارم یا نگفته. این برای من و شما ممکن است خندهدار باشد ولی ممکن است در دنیای فیلم عنصر جدیای باشد که اطرافش دارد بحران ایجاد میشود. میدانید منظورم چیست؟ من نگاه میکنم؛ در دنیای من این قسمت دوم ممکن است بیمنطق به نظر برسد و بگویم شما هم بپذیرید؛ ولی یک لحظه فکر کنید در دنیای فیلم: دنیایی را تصور کنید که در آن مهمتر از زندگی و مرگ این است که مردم در مورد من چه میگویند؛ من حاضرم بمیرم مثلاً در این دنیا ولی مردم نگویند که این آدم بدی بود یا فلان کار را کرد. حالا ممکن است به نظر برسد نیمهٔ دوم بهنوعی منطقی برای خودش دارد: همه دارند دروغ میگویند برای اینکه خودشان را چنانکه هستند نشان ندهند، جور دیگری نشان بدهند؛ یا جلوی اینکه دربارهٔ الی فلان فکر شود را بگیرند. میروند زنگ میزنند، مادر برمیدارد و میگوید دروغ میگوید؛ مادر در مورد الی؛ و اینها فکر میکنند الی نگفته به خانوادهاش که آمده. وقتی میآیند، برای اینکه کسی دربارهٔ الی فکر بدی نکند دروغ میگویند؛ میگویند مثلاً مادر گوشی را برنداشته. همین دروغها هم بهنوعی لو میرود؛ همهٔ اینها تعلیق ایجاد میکند. آن زوج اسپرت فیلم — همهٔ دروغهایی که میگویند لو میدهد؛ بهنوعی گیج میشوند؛ به نظر میرسد کمی چنیناند: در دروغگفتن آماتورتر از دیگراناند. بنابراین اگر قبول کنید که کل فیلمهای آقای فرهادی مسئلهٔ اختشاش و نهایتاً مرگ آنیما در آن است، پس باید انتظار داشته باشید این روحیه — اهمیت دادن به اینکه دیگران در مورد من چه فکر میکنند — در آثار باشد و طبعاً مسئلهٔ محکوم کردن دروغ و فشار زیاد روی دروغ کلامی هم در آثارش باشد. بنابراین نیمهٔ دوم به این دلیل نتیجهٔ عمیق فقدان آنیماست؛ مثل آن روحیهٔ عمیقی که وقتی آنیما از بین میرود — یعنی خلوت آدم از بین میرود — به وجود میآید. ویژگی آدمی که دچار مشکل پرسونا است این است که وقتی در جمع است انگار خودش نیست؛ وقتی در خلوت است چیز دیگری است؛ اصلاً تصویری از آدمی که شما میبینید در جمع است ولی جدا از جمع؛ یعنی درونش چیزی هست که هیچکس نمیداند؛ این تصویر خیلی تیپیکال است برای نشان دادن این حالت: آدمی که نمیتواند خلوت خودش را ابراز کند؛ در جمع جور دیگری زندگی میکند. بهشدت میخواهم تأکید کنم روی اولین تصاویری که در شهر زیبا: این پسر را در جشن تولد برایش میگیرند؛ چیزی در درونش هست، غمی که هیچکس نمیداند؛ همه دارند میزنند، میکوبند، این میآید جلوی تصویر و گریه میکند. در یادداشتهایم بود — الان یادم نیست این تصویر را فیکس کردهام یا نه، در تصاویر برگزیده فکر میکنم در کلاس گفتهام — که یکی از تصاویر برگزیدهٔ عمیق فیلم شهر زیبا این تصویر است که اکبر در آن جشن تولد کمکم به دوربین نزدیک میشود و میبینید دارد گریه میکند؛ تصویر آدمی که در جشن تولد خودش دارد گریه میکند؛ آدمی که چیزی در درونش هست که نمیتواند در جمع ابراز کند؛ میرود در خلوت گریه میکند؛ میرود مثلاً در توالت گریه میکند. عیناً در این فیلم چنین است؛ خود الی چنین است: در جمع است ولی وقتی میرود بیرون آدم دیگری است؛ حس خوبی ندارد؛ دوباره میآید تو، جلوی دیگران میخندد؛ بارها میبینید وقتی یکی به او نگاه میکند لبخند میزند، برای رضایت دیگری؛ آنجایی که بهشدت ناراحت است، نگذاشتند برود بلیت بگیرد و اصلاً دچار تشویش شده که انگار جایی گیر افتاده — آن سپیده، ببخشید چنین میگویم برای اینکه جا بیفتد، سپیدهٔ لعنتی که شما اینجا باید با نفرت به او نگاه کنید — با خوشخیالی برایش دست تکان میدهید؛ اینطرف اصلاً لبخند میزند برایش؛ ولی شما میدانید که این چنین نیست؛ درونش چیز دیگری است. به هر حال این منطق — از نظر من و شما غیرقابلقبول — در نیمهٔ دوم وجود دارد: اهمیت افراطی به جلوهای که من در جمع، در برابر دیگران میکنم. اصلاً اسم فیلم از همینجا آمده، از این جمله: حالا این چه فکری میکند دربارهٔ الی؟ فیلم دربارهٔ الی است؛ نه دربارهٔ الی؛ دربارهٔ اینکه چه فکری میکنند دربارهٔ الی. حالا ما چه فکری میکنیم دربارهٔ الی که فیلم را داریم میبینیم؟ چه اهمیتی دارد که مردم دربارهٔ الی چه؟ به نظرم مهم این است که الی مرده یا زنده است. واقعاً این را بارها در جمعهای خصوصی — که همه فیلم را دوست دارند — گفتهام: من از نیمهٔ دوم فیلم نزدیک بود از سینما پاشم بیرون بیایم؛ آنقدر برایم غیرقابلتحمل بود که یک نفر مرده و فیلم دارد جوری پیش میرود که من آرزو کنم این مرده باشد، نرفته باشد؛ بعد دیگران دارند بحث میکنند؛ نامزدش آمده و میگوید من خیلی برایم مهم است که این گفت نامزد دارد یا نگفت. واقعاً صحنهای است بهنوعی شنیع اصلاً؛ نمیدانم چهطور میشود این را تحمل کرد؛ میگوید آن نامزدش است.
فرهنگ آلمانی و منطق بهجای آنیما
بهنوعی هم میگویند چه پسر ساکتی است، آرام است؛ از این فیلم هم خیلی حس بدی نسبت به او وجود ندارد و بعد گیر داده به اینکه عین حالت بازپرسی هم دارد؛ حتی جایی سپیده میگوید اجازه هست بشینم؟ حرف خودش را میزند؛ یعنی بهنوعی اینکه آنجا ایستاده بالای سرش که چه؟ که این گفت نامزد دارد یا نگفت؟ بعد آن میگوید نگفت؛ خوب، نگفتن اصلاً؛ یا اگر میگفت گفت؛ چه اهمیتی دارد؟ مثل اینکه برایش مهم است که در نظر دیگران — الان مردم دربارهٔ من چه فکر میکنند — که زنم به من چنین خیانت کرده؛ میدانید یعنی خوار شدم مثلاً در برابر جمعی؛ آن هم جمعی غریبه؛ که به من خیانت شد؛ گفت نامزد دارد ولی آمد؛ مثلاً نگفت نامزد دارد و آمد؛ نمیدانم بالاخره؛ اصلاً آنقدر عجیبوغریب است که آدم نمیفهمد در ذهن این آدم چه میگذرد که اینقدر اصرار میکند: گفت؟ میگوید گفت یا نگفت؟ اصلاً سؤالش همین است؛ نقطهٔ کلیدی فیلم این است که گفت نامزد دارد یا نگفت. بگذارید این خاطره را بگویم: این فیلم را دیدم پیش از جدایی نادر از سیمین و اصلاً وحشت کردم که فیلم جدایی نادر از سیمین دیگر چه باید باشد. میشد حدس زد، با این بدیِ نیمهٔ دوم، مثل اینکه به این احساس برسم که این آدم آنیمای خودش را کشت؛ تا حالا که این آنیما زنده بود فیلمها پر از خشونت بود و پر از مثلاً اینجور التهاب، تلخی؛ حالا قرار است بروم چه فیلمی ببینم؟ فیلمی که احتمالاً در آن از اولش اصلاً دیگر نه آنیمایی زندگی میکند و نه هیچ. و چیزی که میشد حدس زد — من اصلاً ادعا نمیکنم که این را حدس زدم، ولی از نظر تئوری میشود حدس زد — شما بالاخره چه اتفاقی میافتد برای آدمی که به این نتیجه میرسد که از عشق ناامید میشود؟ خوب جایگزین پیدا میکند: مثلاً یکی ممکن است برود سراغ هنر، موسیقی؛ یکی ممکن است بهجای همسرش، مثلاً فرض کنید عشقش را نثار فرزندان خودش کند، آن پدیدهای که در ایران خیلی رایج است؛ و همینطور الیآخر؛ ممکن است یکی برود در جنگلهای آمازون مردم را مثلاً شفا بدهد، به مردم فقیر کمک کند؛ بسته به اینکه حسهای آنیماییاش در چه چیزهایی غنی بوده؛ یا ممکن است اصلاً او هم این کارها را نکند و بهشدت موجود وحشتناکی شود؛ یعنی بهترین امیدی که میشود داشت این است که آدمی جایگزینهایی برای آنیمای خودش پیدا کند. حالا اگر نتواند — مردی نتواند در زندگیاش عاشق زنی باشد، دیگر این را فراموش کرده، حالا عاشق مردم است، عاشق بچههایش است، عشقی در زندگیاش مانده، عاشق مادرش است — چه مانده؟ به نسبتی ممکن است هر کدام از اینها بخشی از آسیبها را کم یا زیاد کند. من این دفعه که فیلم را دیدم به نظرم آمد که اگر جایی از فیلم دقت میکردم میتوانستم حدس بزنم قرار است آنیما کجا بیشتر برود. جایی که امیر و سپیده — نه ببخشید — در قسمت اول، جایی که امیر و سپیده با هم دعوا میکنند صبح. شما در روحی وقتی زن و شوهر دعوا میکردند چه عنصر آنیمایی تشدید میکرد؟ روحی آنجا ایستاده بود و تشدید میکرد. اینجا چه اتفاقی میافتد؟ در اوج دعوای آنها بچهشان اینها را نگاه میکند؛ یعنی انگار این صحنه بهنوعی زمینهٔ این است که چه چیزی جانشین عشق به — مثلاً فرض کنید — چه چیزی الان اذیتکننده است؛ جانشین به آن معنا که فشار میآورد؛ اینکه این صحنهای که وسط این دعوا یکدفعه بچهشان ظاهر میشود با حالتی که این نگرانی؛ حس مرد نسبت به دختربچه هم شبیه بخشی از آن حس آنیمایی اوست؛ میتوانید حدس بزنید دستکم این عامل اینجا هست: احساس شدید نسبت به آسیبپذیری مثلاً بچهها. فکر میکنم جدایی نادر از سیمین بهشدت این عنصر در آن بسیار قوی است؛ یعنی دیگر هیچ عشقی نسبت به زن آنجا کلاً وجود ندارد و بهشدت رابطهٔ پدر-دختر است که آنجا محور همهچیز است؛ یعنی انگار آنیما از زن تبدیل شد به دختر. یک ذره عطوفت مرد نسبت به این زن بیچارهاش نمیبینید؟ — امیدوارم الان فیلم را دیده باشید که از نظر من به حدی تحولآور میرسد: واقعاً جایی آدم دلش میخواهد برود یقهٔ این آدم را بگیرد که بابا، بیچاره مثلاً خودش را ۱۰ دقیقه معطل کرده که مثلاً دنبال چیزی میگردد، منتظر یک کلمهٔ بگینرو؛ جایی با دخترش قرار میگذارد که برود در خانه به او بگوید بیا؛ میآید میگوید نشد؛ نمیدانم «نشد» یعنی چه؛ اصلاً آن حسی که باید داشته باشد، آن حسی که وادارش کند چنین حرکتی بکند انگار دیگر وجود ندارد. یکی از حاضران میپرسد: مثلاً آنیما موجودی است که آنیما میتواند آنجا پروجکت شود؟ نه؛ از نظر من؛ چون مثلاً فرض کنید این ظاهر و باطنِ دوگانهداشتن — مثلاً دربارهٔ شخصیت اکبر در آن فیلم هست یا ممکن است مثلاً دربارهٔ فیروزه هم باشد در فیلم شهر زیبا — کلاً عنصر دراماتیکی است که در فیلمهای آقای فرهادی هست: آدمهایی که خودشان را در جمع ابراز نمیکنند؛ این جور دیگر است؛ فاصله افتادن میان خلوت آدم با بروز اجتماعیاش که اینها به هر حال زمینههایی است دیگر که میتواند به این تعارضها، میتواند به از بین رفتن خلوت منجر شود؛ یعنی کوچک و کوچک شدن سهم آن زندگی درونی یا کوچک و کوچک شدن سهم زندگی بیرونی. ایجاد تعادل میان آنیما و پرسونا چیزی است که در آدمها خوب است به وجود بیاید؛ یعنی من باید در عین حالی که به جلوهٔ بیرونی خودم فکر میکنم بهشدت به درون خودم هم متعهد باشم.
جمعبندی درباره الی و فرهادی
فیلم بعد از چهارشنبهسوری؛ ولی اینکه فیلمنامههای دایره زنگی و کنعان با چه ترکیبی نوشته شده دقیقاً نمیدانم. قضاوت تحلیلی من این است که قطعاً دایره زنگی بهنوعی بعد از دربارهٔ الی است و کنعان هم آنقدرها نباید کار آقای فرهادی حساب شود؛ عناصری از کار آقای فرهادی قطعاً آنجا دیده میشود ولی نه خیلی پررنگ. دایره زنگی فاجعه است از این جهت که همان هنرپیشهٔ رقص در غبار است؛ وقتی آنیما را انکار میکنید کار به جایی میرسد که حتی عشق دوران نوجوانی خودتان را هم به چشم چیزی مزخرفی نگاه میکنید؛ آن دختر هم — بابا، اصلاً من الکی فکر میکردم چیز جالبی است — همان هنرپیشه از همان جنوب شهر میآید و دزد از آب درمیآید. میدانید، برعکسِ آن اتفاق همیشگی میافتد: شما نسبت به او سمپاتی دارید، آخر معلوم میشود موجودی کلاشی است؛ میدانید، بهنوعی مثل خود فیلم تهمتی وارد میکند. نمیخواهم دربارهٔ آن فیلم بحث کنم ولی حس من این است که باید ایدهاش متأخر باشد. فکر کنید ایده ممکن است دربارهٔ سال ساخت خیلی مهم نباشد؛ ممکن است ایدهای خیلی قدیمیتر از ایدههای بعدی باشد ولی مثلاً ۲۰ سال در ذهن کسی بماند و بعداً ساخته شود؛ مثلاً فکر میکنم فیلم آقای هانکه شاید از بعضی فیلمهایی که قبلش ساخته شده قدیمیتر باشد در ذهن آقای مهرجویی؛ به این نظر میآید. فکر میکنم دربارهٔ الی چسبیده به چهارشنبهسوری است. چرا؟ در واقعیت هم چنین است؛ ترتیب همین چهار فیلم پشت هم است؛ من دربارهٔ الی را هم بعد از چهارشنبهسوری بحث میکنم؛ به نظر من دقیقاً بعد از چهارشنبهسوری دربارهٔ الی است؛ فکر میکنم دایره زنگی باید بعدش باشد. یکی از حاضران میپرسد: ارتفاع پست؟ ارتفاع پست خیلی قدیمی است؛ بعد هم بهنوعی سفارشی نوشته شده است؛ دربارهٔ آن هم استفادههایی کردهام؛ ولی به نظر من اولین فیلم آقای فرهادی به معنای واقعی کلمه رقص در غبار است؛ برای همین است که همهچیز آنجاست؛ شما آن را که بفهمید بقیه چیزها را میفهمید؛ بهنوعی فیلم اصلی از نظر تمی که دارد. ارتفاع پست چیز دیگری است؛ مال دورهٔ آژانس شیشهای است؛ بهروز است؛ ایده، ایدهٔ آقای حاتمیکیا است. فقط نکته این است که آن آنیمایی که آنجا هست به نظر من خیلی مهم است؛ برای اینکه تصویر خیلی نزدیک به آنیمای آقای فرهادی است؛ لیلا حاتمی در فیلم ارتفاع پست به نظر من تولید ذهن آقای فرهادی است: موجودی که بچهٔ معلول دارد، بهشدت مثلاً آسیبپذیر است، یا اصلاً این حس هواپیماربایی برای معیشت؛ خیلی به حسهای آقای فرهادی نزدیک است. فرهنگ آلمانی شهرت دارد به این چیزها: مثلاً کارهایی که زمان هیتلر کردند، خشونت، دیسیپلین سنگین؛ اهل فلسفه و ریاضیاتاند؛ و — با عرض معذرت — شهرت زیادی در اروپا دارند به همجنسگرایی مردانه؛ اینها همه نشانههایی است که آنجا آنیما مشکل دارد. میگویم فرهنگ آلمانی آن حس آنیمایی را در هنرش نمیبینید، در فرهنگش، در رفتار آدمهایش نمیبینید؛ مثلاً فرض کنید نظامی بودن، روحیهٔ نظامیداشتن؛ یعنی بهنوعی خیلی آنیمایی رفتار نکردن است؛ یعنی انتظارتان از آدمهای خیلی دیسیپلینپذیری که کار میکنند، به اصطلاح در چارچوبهایی میگنجند، این است که بهراحتی هم ممکن است آدم بکشند؛ و آدمکشتن ضد آنیماست؛ آنیما حیات است، حافظ حیات است؛ مردی که آنیمای قوی دارد نمیتواند بهراحتی یک مورچه هم بکشد؛ برای اینکه برای حیات ارزش قائل است. به نظر میرسد مثلاً در آلمان و ژاپن خیلی — این بعد را — در جنگ جهانی دوم کارهایی کردند؛ حالا ژاپن را بگذاریم کنار؛ آنجا دستکم حس عمیقی نسبت به طبیعت وجود دارد که میتواند بهنوعی جایگزین آنیما شود. آلمانیها خود سردند؛ از نظر هنرشان هم چنین است؛ هنرشان منطق در آن قوی است؛ فرهنگ آلمانی شهرتش به این است؛ فلسفهٔ آلمان که بخش عمدهٔ فرهنگ است؛ ریاضیدان بزرگ دارند؛ موسیقیدان کلاسیک دارند که بهشدت به معنای کلاسیک با منطق آهنگ میسازد؛ میبینید؟ برای همین است که در خیلی از این هنرهای مدرن — ببخشید، هنرهای آبستره — آلمانیها را میبینید که موفقاند؛ ولی در هنرهای پاپولار که خیلی مثلاً عاطفی و اینها هستند آلمانیها زیاد چیز ندارند. ولی نشانههایی هست که میشود این حرف را دربارهٔ آلمانیها زد و عجیب نیست که از کارهای آقای فرهادی خوششان میآید؛ واقعاً برای اینکه انگار بهنوعی بیانِ حال خودشان را هم در آن میبینند.