او از دیالوگنویسی و کارگردانی فیلم دربارهٔ الی میگوید، ولی نیمهٔ دوم آن را آشفته میداند و وعده میدهد که آن را روانکاوانه توضیح دهد. سه فیلم پیشین فرهادی را یادآوری میکند و فیلم را ادامهٔ چهارشنبهسوری میداند. سپس به نظر او فیلم شرح مرگ آنیما است و آشفتگی نیمهٔ دوم، از جمله مسئلهٔ دروغ، را با فقدان آنیما و افراط در پرسونا توضیح میدهد.
دیالوگ، کارگردانی و ضعف نیمهٔ دوم
او از دیدن دوبارهٔ فیلم میگوید از جنبههای فنی، مخصوصاً دیالوگنویسی، تأثیر میگیرد. بیت حافظ را میآورد: «طبع چون آب و غزلهای روان ما را بست»؛ و میگوید همین حس را دربارهٔ فرهادی دارد؛ به نظر او در کارهای فرهادی آدمها تکیهکلام و لحن مخصوص خود را دارند. تبحر فرهادی را استفادهٔ بهموقع از اطلاعات ناقص میداند؛ هرچند بعضی ممکن است فکر کنند او کمی زیاد با این روش بازی میکند.
اما نیمهٔ دوم را به گفتهٔ او فیلم واقعاً چیزی ندارد؛ درامی نیست و همه مصنوعی است، و عکسالعملها طبیعی نیست. مثلاً نامزد کسی که میشنود نامزدش غرق شده، احتمالاً تا جسد پیدا نشود نباید به چیز دیگری فکر کند، ولی صابر ابر فقط میپرسد او گفت نامزد دارد یا نگفت. با این همه میگوید فرهادی از هیچ، نیمساعت مردم را در التهاب نگه میدارد؛ این نتیجهٔ تبحر او در کار با اطلاعات بهعلاوهٔ کارگردانی خوب است. Pulp Fiction را هم مثال میزند که طرحش پر از تصادفهای عجیب است ولی موقع دیدن حس نمیشود.
در این جلسه میخواهد توضیح دهد نیمهٔ دوم چرا چنین آشفته است، چون هرجا منطق در کار نیست نیاز به نقد روانکاوانه پیدا میشود. همچنین میخواهد راهی به این پرسش باز کند که مسئلهٔ دروغ در فیلمهای فرهادی چرا چنین پررنگ شده، تا آنجا که بعضی آن سه فیلم پایانی را سهگانهٔ دروغ مینامند.
رقص در غبار و شهر زیبا
موضوع رقص در غبار به گفتهٔ او عشق ازدسترفته و عواقب روانی آن است؛ بیابانزدگی و حملهٔ مارها را تمثیل این حالت میداند. فیلم در لایهٔ خودآگاهش راهحلی پیشنهاد میکند، ولی او با نشانههای درون فیلم گفته که این راهحل خیالی است. گیر کردن انگشت در انگشتر به نظر میآید نمادی ناخودآگاه و پیشگویانه باشد؛ و شهر زیبا تخیلات نیست، واقعیتهاست: نجاتی انجام نشده و بیابانزدگی هنوز هست.
دربارهٔ شهر زیبا میگوید به نظر میآید بخشی از شخصیت در معرض نابودی است و نقشی تازه که ظرافت کمتری دارد میخواهد آن را نجات دهد. این فیلم را از آن فیلمهایی میداند که جا دارد کسی دربارهٔ آن تز دکترا بنویسد. تم تهمت ناموسی به معشوق در رقص در غبار بسیار پررنگ است؛ در شهر زیبا کمرنگتر است، و فیروزه چند دقیقه فاسد به نظر میرسد تا بفهمیم همه توهم بود.
چهارشنبهسوری: خشونت، آنیما و قضاوت
او میگوید چهارشنبهسوری به نظرش بهترین کار فرهادی است، هرچند از جهات فنی از دربارهٔ الی و جدایی نادر از سیمین فیلم متوسطی است. قضاوت شخصی او این است که در کارهای فرهادی خشونت بیش از اندازه هست؛ و تأکید میکند این قضاوت کاملاً شخصی است و ممکن است کسی آن را دوست داشته باشد. تحلیلش این است که این خشونت نتیجهٔ بیابانزدگی واقعی است. چهارشنبهسوری از این نظر بهتر است که دستکم مستخدمهای مرکز ثقل فیلم است و صحنههایی که او در آنهاست پر از ظرافت است.
به گفتهٔ او حضور آن شخصیت فضا را در میان خشونت کلامی و جسمی تلطیف میکند. فشار فیلم از اینجاست که دعواها در حضور آنیما رخ میدهد: آدمی که هنوز در درونش تخیل زندگی عاشقانه دارد و وقتی آن را با زندگی خانوادگیاش مقایسه میکند رنج میبرد. تأکید میکند نباید نتیجه گرفت که زندگی خصوصی فرهادی الان بههمریخته است.
دربارهٔ مژده، تا جایی از فیلم حس بیننده این است که او بیمار روانی و مخرب است؛ از جایی به بعد معلوم میشود این قضاوت عجولانه بوده و مرد واقعاً خیانت میکند. تم فرعی قضاوت را در رقص در غبار از همه پررنگتر میداند.
پنجره، طبقه و چهرهٔ آنیمایی
او میگوید در چهارشنبهسوری پنجرهای شخصیت پیدا میکند: در آدرس خانهٔ فیروزه میگویند «خانهای که پنجرهٔ آبی دارد»، که به گفتهٔ او کسی بهطور عادی چنین آدرسی نمیدهد، و در پایان فیلم پنجره بسته است؛ پنجرهای مثل امید به زندگی زناشویی موفق. نمای پنجرهٔ شکسته را هم غیرمنطقی میداند و میگوید به نظرش عمدی نیست و مهم هم نیست عمدی باشد؛ پنجره نمادی از آشفتگی زندگی خانوادگی است.
دربارهٔ طبقه میگوید در چهارشنبهسوری عناصری در فیلم او را قانع میکند که دیدگاه اجتماعی هست، ولی دربارهٔ بقیهٔ فیلمها چنین ادعایی را قبول ندارد. در دو فیلم اول همهچیز در طبقات پایین میگذرد؛ در چهارشنبهسوری از آن طبقه میآییم و تماشا میکنیم؛ در دربارهٔ الی در آن زندگی میکنیم؛ و در جدایی نادر از سیمین برعکس، ما آنجا زندگی میکنیم و کسی از بیرون میآید.
او اصرار دارد که این سه هنرپیشهٔ این سه فیلم یکیاند، و میگوید وقتی کارگردانی کسی را معشوق و آنیمای فیلم معرفی میکند، امید دارد تماشاگر هم او را بهعنوان موجودی بپذیرد که میشود عاشقش شد؛ پس نباید قضاوت دربارهٔ زیبایی بازیگر را وارد کرد. اگر چهارشنبهسوری را نمایش کسی بدانیم که در زندگی نابسامان آنیمایش هنوز زنده است، آنگاه به گفتهٔ او در آن فیلم کوچکترین نشانهای نیست که آن موجود بتواند نقش آنیما را برای مرد فیلم بازی کند.
همان چهار زوج و تفاوت دربارهٔ الی
او یادآوری میکند که در چهارشنبهسوری چهار زوج هست و در دربارهٔ الی هم چهار زوج و یک نفر اضافه، یعنی احمد. زوج منوچهر و نازی همان کارکرد زوج اسپرت را دارند و به نظر او امیر و سپیده جای مرتضی و مژدهاند. الی را بهنوعی مرکز ثقل نیمهٔ اول میداند، ولی همراهی ما با او کمتر است. تفاوت کلیدی این است که در چهارشنبهسوری مستخدمه فقط ناظر بود، ولی اینجا قصد تصاحب در میان است؛ به قول آن بچه، «آمده بود که عاشقت شود».
تولد احمد، میانسالی و آلمان
وقتی در نقد روانکاوانه شخصیتها را اجزای درونی مؤلف بگیریم، مهمترین اتفاق میان چهارشنبهسوری و دربارهٔ الی به گفتهٔ او تولد احمد است: بخش جوانی که میخواهد آنیمایی را که نامزد دارد صاحب شود. درام انگار به مؤلف بهطور ناخودآگاه میگوید این تملک ممکن نیست؛ به محض اینکه آنیما قصد کند عاشق دیگری شود، میمیرد، مثل اینکه دریا او را با خودش میبرد؛ مثل یک آرزوی محال. او تولد این عنصر تازه را شبیه شبهای زایندهرود میداند.
به گفتهٔ او اگر مردی به آن عشق مطبوع نرسد، ممکن است این تخیل نسبت به موجود دیگری در درونش پدید آید؛ و میل به تجدید عشق نسبت به دختری جوان با ویژگیهای آنیمایی طبیعی است. الی ۲۰ ساله است و احمد از آلمان آمده و مدرنترین موجود فیلم است؛ الی در حکم جانشین زن آلمانی او میشود.
او احمد را جوانهٔ بخش مدرنترشدهٔ شخصیت فرهادی میداند و میگوید میشود تصور کرد فرهادی هنگام نوشتن این درام به مهاجرت فکر میکرده؛ بعد به آلمان میرود و دربارهٔ الی در آلمان جایزه میگیرد. این را تصادفی نمیداند. با تأکید بر اینکه نمیخواهد بد بگوید، میگوید فکر میکند زندگی در فضای سرد و بدون آنیما وجه اساسی زندگی آلمانی است. دربارهٔ الی آنیما تا جای ممکن برای آخرین بار خلق میشود و نابود میشود.
مرگ آنیما، تصویر دریا و تهمت
به گفتهٔ او تمام تلاش نیمهٔ اول این است که شخصیت الی ویژگیهای آنیمایی ایدهآل پیدا کند. اگر مرد نتواند زندگی تازهای شروع کند، یک استراتژی این است که آنیما را از بین ببرد؛ یعنی انکار اینکه عشق ایدهآلی هست. او میگوید «فیلم دربارهٔ الی فیلمی است که آنیما در آن حذف میشود». فیلم دو نیمه دارد: نیمهٔ اول آفتابی و آرام است، و از غرق شدن به بعد دوربین میلرزد و جو عصبی است. نیمهٔ دوم را مثل سندی میداند دربارهٔ اینکه وقتی آنیما حذف شود چه بلایی سر آدم میآید.
او میگوید در مصاحبهای در برلین دیده که فرهادی فیلم را از تصویری در ذهنش شروع شده میداند: مردی کنار دریا ایستاده، همسرش غرق شده و منتظر است آب جنازه را بیاورد. به نظر او این نطفهٔ ناخودآگاه فیلم است و ممکن است خود فرهادی الان نداند این تصویر یعنی چه. اگر مردی چنین چیزی را در خواب ببیند، خواب به او میگوید آنیمایش از بین رفته؛ و ممکن است فیلم حالت پیشگویانه هم داشته باشد.
از لحظهٔ مرگ، آنچه در فیلم هست آشوب و مصیبت است و به تمهای همیشگی فرهادی برمیگردد: قضاوت نادرست و تهمت ناموسی به کسی که پاک است. به نظر او دو تهمت دربارهٔ الی هست، یکی بیمبالاتی او با بچهها و دیگری مسئلهٔ نامزدیاش. ما بیشتر از آدمهای فیلم دربارهٔ الی میدانیم، چون او را تنها دیدهایم؛ و فیلم او را تبرئه میکند.
پرسونا و دروغ در نیمهٔ دوم
نیمهٔ دوم را از هر نظر بههمریخته میداند: هم دراماتیک و هم در درون مؤلف. اگر شخصیتها اجزای مؤلفاند، فیلم میگوید بعد از فقدان آنیما هیچکدام از آن اجزا محترم نیستند. در نظریهٔ یونگ مقابل آنیما و آنیموس پرسونا است، و عمیقترین اثر فقدان آنیما افراط در پرسونا است: آدم برای دیگران زندگی میکند و برایش مهم میشود که دیگران دربارهٔ او چه فکر میکنند. برای آنیمای افراطی شیخ صنعان را مثال میزند که دیگر برایش مهم نبود مریدان چه میگویند.
ادعای او دربارهٔ دروغ این است که در کارهای فرهادی نوعی افراط در مقابله با دروغ هست؛ مثلاً در جدایی نادر از سیمین کارگر میگوید سرم گیج رفت، دروغی که به نظر او اصلاً نباید دروغ حساب شود، و فاجعه ایجاد میشود. به گفتهٔ او آدمی که آنیمایش را از دست میدهد زندگیاش دروغ است، چون برای جمع زندگی و تظاهر میکند. نتیجهٔ روانی آن شدو است: دروغگو بودن را نمیپذیرد، فضیلتش را در دروغ نگفتن میگذارد و دیگران را دروغگو میخواند.
در دنیای فیلم مهمتر از مرگ این است که مردم دربارهٔ الی چه فکر میکنند؛ او میگوید اسم فیلم هم از همین جاست. نامزد الی با اصرار میپرسد الی گفته نامزد دارد یا نگفته، و او میگوید ممکن است در دنیای مؤلف این خندهدار نباشد؛ خودش از این نیمه نزدیک بود از سینما بیرون بیاید.
به گفتهٔ او کسی که از عشق ناامید میشود ممکن است برای آنیما جایگزین پیدا کند؛ و فکر میکند در جدایی نادر از سیمین رابطهٔ پدر و دختر محور است، انگار آنیما از زن به دختر تبدیل شده. در پایان میگوید به نظرش دربارهٔ الی دقیقاً بعد از چهارشنبهسوری است و فکر میکند دایرهزنگی باید بعدش باشد؛ دایرهزنگی را فاجعه میخواند، چون همان هنرپیشهٔ رقص در غبار از جنوب شهر میآید و دزد از آب درمیآید، و وقتی آنیما را انکار کنید حتی عشق نوجوانی را مزخرف میبینید.
→ متنِ کاملِ این جلسه