→ بازگشت به نقشهٔ جلسات

جلسهٔ ۸۵ · نقشهٔ جلسات

جداییِ نادر از سیمین

۱۳,۵۸۱ واژه · ۳۱ موضوع
خلاصهٔ تولید شده توسط هوش مصنوعینقشهٔ موضوعیِ این جلسهورود ←

او از صحنهٔ نخستین حضور راضیه خانم و دخترش در خانه شروع می‌کند، جنبه‌های خودآگاه فیلم را مرور می‌کند و بعد با تم‌های تکراری فیلم‌های فرهادی به لایه‌های ناخودآگاه می‌رسد. نادر را مردی می‌داند که آنیمایش مرده، فیلم را تصعید آنیما می‌خواند و پدر را نمایندهٔ سنت می‌داند. حساسیت به دروغ را به پرسونا ربط می‌دهد و بحث با پرسش‌ها و حرفی دربارهٔ آیندهٔ کارهای فرهادی پایان می‌یابد.

متن ویرایش‌شده بر پایهٔ پیادهٔ خودکار گفتار؛ با صوت تطبیق داده نشده.

من شخصاً از فیلم «جدایی نادر از سیمین» — بی‌آنکه دلیل موجه‌ای داشته باشم، به دلایل نامعلوم — از صحنهٔ نخستین حضور راضیه خانم و دخترش در خانه خیلی خوشم می‌آید؛ همین‌جوری به نظرم خیلی خوب درآمده. بعد سکوتی که در آن هست و کل اتفاق‌هایی که می‌افتد؛ مخصوصاً همین صحنه‌های اضافه‌ای که اینجاست و به گمانم تنها صحنهٔ فیلم است که در آن سعی شده کمی ما با این بچه نزدیک شویم و تصویرهایی را از چشم بچه می‌بینیم. کلاً خوب درآمده؛ و من هیچ دوست ندارم الان بگویم خوبی‌اش چیست، چون اگر آدم توضیح بدهد خراب می‌شود. علت نشان‌دادن این صحنه هم این نیست که بگویم از این صحنه‌ها خوشم می‌آید؛ نکتهٔ خیلی کوتاهش این است که در این صحنه‌ها حسی از زندگی هست که جز در فیلم‌های آقای فرهادی کم می‌آید؛ در بیشتر صحنه‌هایی که متشنج و مشکل‌دارند معمولاً حس خوشی به آدم دست نمی‌دهد.

اطلاعات مهم در سینما

اما علت اصلی این حرف، استادی آقای فرهادی در انتقال اطلاعات است که پیش‌تر هم کمی به آن اشاره کرده‌ام. بگذارید اول پرسشی کنم: کی یادش هست که در این فیلم ما کی و چه‌جوری می‌فهمیم راضیه خانم باردار است؟ همین‌جا می‌فهمیم. باور کنید من حاضرم همین‌جا تصادفی برداریم — از صد فیلم، ده فیلم ایرانی — که در آن‌ها قرار است بفهمیم کسی باردار است؛ یا آن‌قدر باردار است که در همان نگاه اول معلوم است، یا یک نفر باید بپرسد و او بگوید که نه، من باردارم. وسوسهٔ من برای نشان‌دادن این صحنه یک فیلم دیگر از آقای فرهادی است به اسم «خانه روی آب». این فیلم را ببینید؛ ببینید اطلاعات چه‌جوری به شما منتقل می‌شود: همه‌اش در دیالوگ است. مثلاً زن می‌گوید به اصرار من رفته سونوگرافی جنین و کار به جایی رسیده که دیگر نمی‌تواند بچه‌دار شود، و او هم می‌گوید که ناراحت است. کلاً همهٔ فیلم را ببینید؛ بخش زیادی از چیزهایی را که قرار است بفهمیم، همین‌جوری به همدیگر می‌گویند و ما از همین‌که آن‌ها دارند به همدیگر می‌گویند می‌فهمیم.

زیباییِ صحنه‌ای که در آن قرار است بفهمید این زن باردار است این است که هیچ دیالوگی وجود ندارد و اطلاعات به‌راستی چنین به شما منتقل می‌شود که نسبت به باردار بودنش سمپاتی پیدا می‌کنید. لحظه‌ای که بچه سرش را می‌گذارد تا لگد زدنش را گوش بدهد، لبخندی که مادر می‌زند، خوشحالی بچه از اینکه در شکم مادرش چیزی زنده است؛ همهٔ این‌ها به‌شدت فقط مسئلهٔ انتقال اطلاعات نیست: ما را نسبت به این زن باردار و بچه‌ای که در شکمش است به سمپاتی می‌کشاند، و این در فیلم خیلی مؤثر و فوق‌العاده است. همین‌جوری بدون شرح این صحنه را یک بار ببینید؛ بازیِ خیلی خوبی که این‌ها می‌کنند، حتی بچه. کافی است؛ ببینید این صحنه چه‌جوری قطع می‌شود. کلش مثلاً سی ثانیه است و این‌گونه قطع می‌شود که پدر می‌آید از جلوی تصویر رد می‌شود، بی‌آنکه تلاشی بکنیم ماجرا را کات بدهیم؛ خودبه‌خود با یک موضوع مهم قطع می‌شود، و تمام این فیلم همین‌طور است: پر از وقایع تو در تو و اطلاعاتی که به ما می‌رسد، و همه‌اش هم اطلاعات حساس است. گاهی فیلمی می‌بینید که نیم ساعت می‌گذرد و احساس می‌کنید اگر نیم ساعت هم پا شده بودید و رفته بودید بیرون، خیلی چیزی از دست نمی‌دادید؛ ولی در اینجا در هر یک دقیقه‌اش دو سه تا اطلاعات مهم رد و بدل می‌شود.

یادم هست یکی از منتقدان مجلهٔ فیلم مقاله‌ای دربارهٔ سینمای هند نوشته بود و حرف بامزه‌ای زده بود. شاید این را به مناسبت دیگری هم گفته باشم، شاید حتی در جلسات فرهادی؛ یادم نیست، چون من خیلی یادم نمی‌ماند چه چیزهایی را گفته‌ام و چه چیزهایی را نگفته‌ام. خیلی چیزها را یادداشت می‌کنم و نمی‌گویم.

تکرار اطلاعات مهم

بعضی چیزها را هم یادداشت نمی‌کنم و راستش ریمایندر زیادی هم ندارم که به آن مراجعه کنم. این منتقد گفته بود در سینمای هند هیچ‌وقت یک اطلاعات مهم یک بار گفته نمی‌شود؛ همیشه چند بار گفته می‌شود، چون کارگردان روی این حساب می‌کند که ممکن است تماشاگر بار اول رفته باشد مثلاً بچه را به دستشویی برده باشد و بار دوم رفته باشد تخمه بخرد. خلاصه اگر اطلاعات خیلی مهم است حتماً باید سه چهار بار گفته شود تا مطمئن شویم همه بوده‌اند و همه فهمیده‌اند. اما این‌جا اگر یک بار بلند شوید بروید تخمه بخرید، کل فیلم فرهادی را از دست داده‌اید؛ چون حتماً در همان دو دقیقه‌ای که شما نیستید، مجموعه‌ای از اطلاعات مهم را از دست می‌دهید که در آینده ممکن است برای فهم فیلم حیاتی باشد.

دوست داشتم این صحنه‌های جالب را ببینید؛ مخصوصاً تا همین‌جایش که پدر بلند می‌شود، همین مادر و دختری که وارد این خانه می‌شوند به نظر من خیلی جذاب و خوب از آب درآمده است؛ هم از نظر کارگردانی، هم صدابرداری‌اش، هم — نمی‌دانم — بازی‌هایی که این‌ها می‌کنند، همه‌اش خوب است. حتی می‌گویم بچه هم واقعاً خوب بازی می‌کند؛ این صحنه فوق‌العاده طبیعی و خوب درآمده.

حالا بریم سراغ بحث. چند دقیقه مختصر فقط یادآوری می‌کنم که جلسه قبل طبق معمول رفتیم و سعی کردیم در مورد جنبه‌های خودآگاه فیلم صحبت کنیم؛ یعنی اینکه اگر بخواهیم از قصد مؤلف حرف بزنیم، دربارهٔ فیلم چه می‌توانیم بگوییم. تأکید من در جلسه قبل این بود که اگر شروع و پایان فیلم را در نظر بگیرید، به نظر می‌آید شروع و پایان در خدمت طرح یک پرسش‌اند؛ همان سؤالی که در واقع سیمین می‌پرسد: آیا اینجا جای مناسبی برای بزرگ‌کردن بچه‌ها هست یا نه؟ سؤال این است که مهاجرت بکنیم یا نکنیم؛ مخصوصاً با این تأکید که برای دختری که در مراحل رشد و بلوغ خودش است، آیا زندگی‌کردن اینجا مناسب است یا نه. این شروع و پایان به هر حال روی فیلم اثر می‌گذارد که ما فیلم را کمی از این زاویه نگاه کنیم؛ قطعاً این شروع و پایان خودآگاه تنظیم شده و چنین جهتی به فیلم می‌دهد. معنایش این نیست که تمام فیلم در خدمت همین باشد؛ به‌راحتی می‌توانید بگویید آقای فرهادی طبق معمول مسائل خاص خودش مثل حساسیت روی دروغ‌گفتن و قضاوت‌کردن در مورد دیگران را هم در فیلم دارد، و می‌توانید جور دیگری هم به فیلم نگاه کنید: اگر شروع و پایان را کنار بگذارید، شاید مسئلهٔ اختلاف در خانواده، جدای از مسائل اجتماعی، کمی پررنگ‌تر شود.

پیش‌زمینه فیلم‌های فرهادی

چیزهای دیگری هم می‌شود گفت. چون اصراری ندارم که جنبه‌های خودآگاه فیلم را تا ته دنبال کنیم، فکر می‌کنم فیلم علاوه بر جنبه‌های اجتماعی، قطعاً جنبه‌های قضاوت‌های اخلاقی هم دربارهٔ مثلاً دروغ دارد که خیلی جای بحث ندارد، با توجه به اینکه قبلاً دربارهٔ بقیهٔ فیلم‌ها این چیزها را دیده‌ایم. می‌خواهم امروز کمی دربارهٔ آن بحث‌ها شروع کنم. در مورد مسائل اجتماعی، دفعه قبل — فکر می‌کنم — به‌اندازهٔ کافی صحبت کرده‌ام که روی چه چیزهایی تأکید می‌شود: بسته به اینکه دختر چه آسیب‌هایی می‌بیند؛ اینکه ما در جامعه‌ای زندگی می‌کنیم که مردم را دروغگو بار می‌آورد؛ در جامعه‌ای زندگی می‌کنیم که قانون یا وجود ندارد یا وجود دارد ولی اعمال و اجرا نمی‌شود؛ در جامعه‌ای زندگی می‌کنیم که اختلاف طبقاتی به حد خطرناکی رسیده و روی این به‌شدت در این فیلم تأکید می‌شود. مسئلهٔ عدم امنیت هم شاید مهم‌ترین مسئله‌ای است که برای دختر پیش می‌آید؛ این حس عدم امنیت که در فیلم به‌نوعی به همان مسئلهٔ اختلاف طبقاتی و خطرناک‌شدن شکافِ زیادی که در جامعه وجود دارد مربوط می‌شود. راستش یادم نیست جلسه قبل دقیقاً روی چه چیزهایی تأکید کردم.

در مورد مسائل اخلاقی هم اشاره کردم؛ فقط چیزی را می‌گویم که می‌خواهم دوباره رویش تأکید کنم: اگر شروع و پایان فیلم را کلاً حذف کنید و فیلم را از جایی که سیمین دارد می‌رود تا جایی که نزدیک دادگاه آخر فیلم نگاه کنید، فکر می‌کنم راضیه خانم خیلی پررنگ می‌شود؛ چون آن عمل نهایی‌اش که دروغ نمی‌گوید خیلی پررنگ‌تر می‌شود و حالت قهرمانانه پیدا می‌کند. دفعه پیش دربارهٔ این بحث کردم که با توجه به اینکه این فیلم بعد از «درباره الی» ساخته شده و ما آن فیلم را دیده‌ایم و آن فیلم این‌گونه تمام می‌شود که قهرمانش دروغ می‌گوید، این لحظه مهمی است؛ نباید از ذهنتان دور کنید که اینجا نوعی حس مثبت نسبت به کاری که راضیه خانم می‌کند وجود دارد و این هم جزو چیزهای خودآگاه فیلم است: مسئلهٔ دروغ‌گفتن و نگفتن، اینکه آدم از همهٔ منافع خودش بگذرد ولی حاضر نشود قسم دروغ بخورد، نکتهٔ مثبتی است؛ بار اخلاقی مثبتی نسبت به یکی از شخصیت‌ها وجود دارد که قطعاً کارگردان هم در آن سهیم است.

من یکی دو جا با دوستان و آشنایان صحبت می‌کردم و می‌گفتند این خیلی ارزشمند نیست، چون به‌نوعی جنبهٔ اخلاقی ندارد؛ مثلاً تلفن می‌زند و می‌پرسد. به نظر من مهم نیست که منشأ انجام این کار چیست و تا چه حد در وجودش درونی شده یا نشده؛ بالاخره این کار را انجام می‌دهد، و چون حساسیت مشابهی در «درباره الی» وجود داشت، این نکتهٔ مثبتی است در فیلمی که در پایانش یکی از قهرمان‌هایش در وضعیتی بسیار شدیدتر و حساس‌تر از وضعیتی است که سپیده در «درباره الی» تصمیم می‌گیرد دروغ نگوید.

وضعیت خانواده و امتناع

آنجا واقعاً موقعیت به‌نوعی آبکی است؛ یعنی دروغ گفتن یا نگفتن اصلاً نه سؤال مهمی است و نه با جواب مثبت یا منفی اتفاق خاصی می‌افتد؛ ولی اینجا واقعاً زندگی این خانواده می‌تواند از نظر مسائل اقتصادی نجات پیدا کند یا نکند، و می‌بینید خود راضیه خانم می‌گوید من دیگر چطور در این خانه زندگی کنم؛ انگار که می‌داند این امتناعش زندگی‌اش را به هم می‌ریزد، ولی با این حال نه فقط مسائل اقتصادی، اصلاً کل نظم زندگی‌شان با این کار از بین می‌رود؛ آگاه است و در عین حال این کار را انجام می‌دهد.

این‌ها چیزهایی بود که دفعه پیش بیشتر رویشان تأکید کردم. بریم سراغ لایه‌های ناخودآگاه. وجود لایه‌های ناخودآگاه برای ما همیشه مبرز است — مخصوصاً در کلاس روانکاوی و فرهنگ؛ جای دیگر ممکن است مبرز نباشد — و پیش‌فرض ما این است که حتماً لایه‌های ناخودآگاهی وجود دارد. ولی اگر مبرز فرض نکنیم و بخواهیم نشانه‌هایی از لایه‌های ناخودآگاه بگیریم، یکی از راه‌های خوب — که قبلاً هم درباره‌اش صحبت کرده‌ام که چطور به لایه‌های ناخودآگاه نزدیک می‌شوید — این است که جاهایی که شما یک تم اصلی را تشخیص می‌دهید ولی در فیلم ساز مخالف زده می‌شود و یک چیزی خوب درنمی‌آید، این‌ها نشان‌دهندهٔ وجود تأثیرات ناخودآگاه است؛ وقتی فیلم یکدست نیست، در جهتی خاص حرکت نمی‌کند، به نظر می‌رسد می‌خواهد چیزی بگوید ولی چیز دیگری می‌گوید. راه دیگری هم الان با توجه به موقعیت خوبی که داریم — اینکه همهٔ فیلم‌های آقای فرهادی را بحث کرده‌ایم — پیدا کردن تم‌های تکراری در کارهای یک هنرمند است. وجود تم‌های تکراری که به‌صورت وسواسی هی وارد می‌شوند نشان می‌دهد که احتمالاً فعالیتی خارج از خودآگاهی در خلق اثر نقش دارد.

به‌راحتی می‌توانید تم‌های تکراری فیلم‌های آقای فرهادی را پیدا کنید. یکی دادگاه است و بسیار پررنگ‌بودن مسئلهٔ قضاوت و دادگاه: در همهٔ فیلم‌های آقای فرهادی دادگاه هست؛ در «رقص در غبار» هست، در «شهر زیبا» هست. «شهر زیبا» که اصلاً مسئله‌اش مسئلهٔ قصاص است و مسئلهٔ حقوقی در مرکز فیلم قرار دارد؛ مسئلهٔ طلاق هم بالاخره به دادگاه می‌رود. در «درباره الی» دادگاهی وجود ندارد، ولی می‌بینید همهٔ آدم‌هایی که آنجا کنار دریا هستند وکیل‌اند و به‌نوعی در مسند قضاوت می‌نشینند. شاید تنها جایی که صحنهٔ دادگاه نداریم «چهارشنبه‌سوری» است — آن هم با این توضیح که همیشه ما خودمان در مسند قضاوت هستیم.

شهر زیبا و کشتن

در «درباره الی» به نظر من وکیل‌بودن آن آدم‌ها — اینکه حقوق خوانده‌اند — همان حس درمسندقضاوت‌بودن را در خود فیلم دارد. اینجا که دیگر همه‌اش دادگاه است: هم دادگاه طلاق دارید هم دادگاه قصاص؛ یعنی هم آن دلیلی که در فیلم اول بود — به همان مناسبت رفته بودند دادگاه — را دارید، هم دلیلی که در فیلم دوم، «شهر زیبا»، به‌سبب کشتن یک نفر بود؛ هر دو دلیلِ دادگاه‌رفتنِ فیلم‌های اول و دوم اینجا هست. مسئلهٔ دروغ‌گفتن هم تمی است که با توضیحاتی که در جلسات «درباره الی» دادم، به نظر من تم خیلی خودآگاهی نیست و وجودش اینجا هم لایه‌های ناخودآگاهی را نشان می‌دهد؛ درباره‌اش صحبت خواهم کرد. کتک‌خوردن زن‌ها و دماغ‌های خون‌آلود، و از همه مهم‌تر تمی که بیش از اندازه تکرار شده: اینکه مستخدمی راه می‌افتد. درام همهٔ فیلم‌های آقای فرهادی این‌گونه شکل می‌گیرد که مستخدمی باید بیاید توی خانه‌ای و بلایی سرش بیاید. در «چهارشنبه‌سوری» مستخدمی می‌آید مثلاً برای نظافت و جمع‌وجورکردن آنچه نامرتب است، و بلایی که سرش می‌آید این است که با وضعیتی وحشتناک — اختلاف خانوادگی وحشتناک و خیانت — مواجه می‌شود که برایش خوشایند نیست؛ ولی «چهارشنبه‌سوری» این‌شکلی نیست که این آدم خیلی آسیب ببیند؛ پایانش طوری است که آدم احساس می‌کند چندان آسیب ندیده — یا آسیب دیده ولی بلافاصله اثرش در زندگی‌اش پیدا نشده. ممکن است فکر کنید بعداً این اتفاق می‌افتد. در «درباره الی» این بار کسی در ظاهر دست‌کم برای بچه‌داری نقش مستخدم را دارد — مربی مهدکودک است؛ البته به‌کاربردن کلمهٔ مستخدم برای مربی مهدکودک جالب نیست، ولی به هر حال انگار در لول پایین‌تری از بقیه قرار دارد — و این بار آسیبی که می‌بیند مرگ است؛ منجر به مرگش می‌شود. این بار هم کسی — مستخدمی — می‌آید برای اینکه پدر قهرمان اصلی را نگه دارد، و بلایی که سرش می‌آید این است که بچه‌اش سقط می‌شود.

اگر بخواهم از همین حالا شباهت‌هایی را که می‌بینیم شروع کنم، تفاوت‌ها را هم بگویم. تفاوتی که رویش تأکید کرده‌ام، تفاوت جای دوربین در فیلم‌هاست در مورد همراهی با این سه شخصیت: در «چهارشنبه‌سوری» ما همراه روحی وارد آن خانه می‌شویم؛ در «درباره الی» همه را با هم می‌بینیم؛ اینجا برعکس است — ما در آن خانه هستیم و بعداً مستخدم وارد می‌شود؛ مرکزیت و نگاه ما از مستخدم دارد به سمت خانواده‌ای منتقل می‌شود که برایشان کار انجام می‌شود. در «درباره الی» حالت تعادلی وجود دارد؛ ولی اینجا برخلاف «چهارشنبه‌سوری» ما مستقر می‌شویم جایی در همان طبقهٔ متوسط و این مستخدم بعداً به‌عنوان موجودی خارجی — و کاملاً هم فرعی — می‌آید: شخصیت‌های اصلی فیلم «جدایی نادر از سیمین» نادر و دخترش و سیمین و این‌ها هستند و آن خانوادهٔ سه‌نفره حالت فرعی نسبت به این‌ها دارد.

جدایی در برابر ازدواج

تفاوت‌هایی هم که اینجا می‌بینید این است که در «چهارشنبه‌سوری» نوعی نامزدی وجود دارد و قرار است این مستخدم به‌زودی ازدواج کند؛ در «درباره الی» اوضاع کمی فرق کرده: مدت‌هاست انگار ازدواجی صورت گرفته و حالا در فکر جدایی است؛ در حالی که در «جدایی نادر از سیمین» دیگر کاملاً ازدواج کرده و بچه هم دارد. بنا بر این شخصیت‌ها — من یک بار این را گفته‌ام — بچه‌ها در فیلم‌های آقای فرهادی بزرگ می‌شوند؛ این مستخدم هم به‌نوعی بزرگ شده: از آدمی که تازه قرار است ازدواج کند، به کسی که دو سه سال است ازدواج کرده، و بعداً به کسی که ازدواج کرده و بچه‌دار شده تبدیل شده است. در «چهارشنبه‌سوری» و «درباره الی» به‌شدت تأکید کردم که این موجود از نظر روانی به‌نوعی نمایندهٔ آنیماست؛ یعنی موجودی که می‌تواند مورد عشق واقع شود. در «چهارشنبه‌سوری» هیچ حس عاشقانه‌ای نسبت به روحی وجود ندارد و به همین دلیل هم هست که سالم می‌ماند. در «درباره الی» حس عاشقانه وجود دارد؛ یعنی قرار است یکی از آن آدم‌ها — به قول آن بچه — عاشقش شود و با او ازدواج کند، در حالی که یک نیمهٔ پنهانی دارد که ما نمی‌بینیم و همین به‌نوعی از لحاظ معادلات ناخودآگاه باعث مرگش می‌شود. در «جدایی نادر از سیمین» هم کاملاً همین‌شکلی است که دیگر این موجود ازدواج کرده و بچه دارد — تفاوت‌ها را می‌گویم — و حس عاشقانه اصلاً نسبت به او وجود ندارد؛ نمی‌توانید بگویید راضیه خانم آنیماست. اصلاً کسی به او آن‌طور نگاه نمی‌کند؛ به این دلیل که شوهر دارد، بچه دارد، باردار است؛ طبیعی است که نگاه‌کردنِ مثلاً مردی به زن باردار آن حس آنیمایی — حس عشقِ متداول — را ایجاد نمی‌کند. تمام مؤلفه‌های راضیه خانم این‌گونه است که نمی‌شود به او مثل یک معشوق نگاه کرد، و این تفاوت عمدهٔ این شخصیت در این فیلم است؛ خیلی به نظر من معنی‌دار و درست است — نه لزوماً خودآگاهانه — اینکه دیگر ترانه علیدوستی برای این نقش انتخاب نشده است. یعنی تمام آنیماهای فیلم‌های آقای فرهادی در «شهر زیبا» و «چهارشنبه‌سوری» همیشه هنرپیشه‌ای که نقش آنیما را بازی می‌کرد — نقش معشوق را بازی می‌کرد — ترانه علیدوستی بود. و دقیقاً اینجا نمی‌خورد؛ ظاهراً — همان‌طور که شنیده‌ام — پیشنهاد اول برای بازی راضیه خانم ترانه علیدوستی بوده است؛ یعنی اولین بار که قرار بود این فیلم ساخته شود، باز هم قرار بود ترانه علیدوستی بازی کند. حس درست آقای فرهادی که این نقش به او نمی‌خورد باعث شد نقش را به کس دیگری بدهد؛ و چه خودآگاهانه بوده و چه ناخودآگاه، درست است؛ دیگر قرار نیست — چون ادامهٔ همان نقش‌های قبلی نیست — در آن معنا محبوب آدم‌ها قرار بگیرد وقتی فیلم را می‌بینیم.

یعنی انتظار داشته باشید که دیگر آنیمایی در این فیلم نباشد؛ من انتظار ندارم بعد از «درباره الی»، ترانه‌علیدوستی‌مانندی در فیلم بعدی آقای فرهادی بازی کند.

ترانه علیدوستی

ترانه علیدوستی مرد و انگار دیگر — اگر بخواهم همین الان محکم مشت خودم را بکوبم — هیچ اثری از عشقِ مرد به زن در این فیلم نمی‌بینید. واقعیت این است که نه ما نسبت به راضیه خانم چنین احساسی داریم، به هیچ وجه؛ نه نادر نسبت به سیمین آن حالت عاشقانه را دیگر دارد؛ همهٔ روابط به‌نوعی در حال فروپاشی است. حتی این احساس — در حالی که خیلی جا داشت — بین شهاب حسینی و راضیه خانم هم به‌راحتی دیده نمی‌شود؛ روی آن تأکیدی نمی‌شود که حسی عاشقانه بین شهاب حسینی و او هست. این‌ها آدم‌های گرفتاری‌اند که هم فرعی‌اند و هم به‌شدت گرفتار مشکلات خودشان، و در برخوردهای دونفره‌شان — که چند بار در فیلم اتفاق می‌افتد — واقعاً چنین احساسی به آدم دست نمی‌دهد که این‌ها به همدیگر خیلی علاقه‌مندند؛ نه اینکه چیز بدی باشد، ولی اصلاً موضوع آن لحظه‌ها چیز دیگری است. بنابراین خیلی نکتهٔ درستی است که اینجا انگار همان تم تکراری را می‌بینیم، ولی دیگر آن مستخدمی که می‌آید حالت آنیما و معشوق را ندارد؛ هویت جدیدی است و به همین دلیل هم بازیگرش عوض شد.

روند دیگری که می‌توانید به آن نگاه کنید، نامزدها یا شوهرها هستند که اولاً پررنگ می‌شوند. نامزدِ «چهارشنبه‌سوری» موجودی خیلی خیلی فرعی است؛ فقط اول و آخر فیلم با موتورش می‌آید و شخصیت مرکزی فیلم را می‌برد. در «درباره الی» نامزد دست‌کم در دقایق آخر فیلم خیلی پررنگ است؛ ولی اینجا از نیمهٔ دوم فیلم به‌شدت این دومین نامزد شخصیت مهمی است و هنرپیشهٔ مهمی هم نقشش را بازی کرده و خودش وزن بوده است. و روند دیگری که می‌بینید این است که نامزدها از حالت اهلی به حالت وحشی تبدیل می‌شوند: شما نسبت به نامزد روحی هیچ احساس خطری نمی‌کنید، در حالی که علیرضا به‌نوعی خطرناک است — دست‌کم در حد مشت و لگد از او می‌ترسید — و شهاب حسینی کاملاً موجود خطرناکی است؛ اصلاً همهٔ نیمهٔ دوم فیلم را به‌نوعی متشنج می‌کند، به این دلیل که شخصیت متعادلی نیست؛ نه در حرف‌زدنش و نه در رفتارهایش، و به‌شدت تهدیدکننده است. من این سه فیلم را با همدیگر مقایسه می‌کنم برای اینکه ببینید درامی که اینجا شکل می‌گیرد ریشه‌اش در همان درام‌های سابق است؛ خیلی از موقعیت‌ها موقعیت‌های تکراری‌اند. طبعاً اگر من الان از شما بخواهم فکر کنید درامی بچینید که مثلاً همین مسئلهٔ مهاجرت و مشکلات زندگی در ایران را بیان کند، چقدر محتمل است کسی سراغ این برود که مستخدمی بیاید در خانهٔ کسی و چنین اتفاق‌هایی برایش بیفتد؟ اینکه درام این‌گونه شکل گرفته از جای دیگری می‌آید؛ از همین الگو.

تضعیف بار اجتماعی

و همین چیز، همین را ضعیف می‌کند؛ یعنی شما درام را چنین ترسیم می‌بینید که آن‌قدر بار روابط فردی در آن قوی می‌شود که بار اجتماعی‌ای که انگار قرار بود فیلم داشته باشد تضعیف می‌شود. حرفی که در مورد «درباره الی» زدم اینجا هم صادق است: مثلاً اگر قرار است دربارهٔ دروغ‌گفتن یا نگفتن صحبت کنید، این شرایطی که یک نفر مرده و همه متشنج‌اند و به‌نوعی دارند دروغ‌های بی‌خودی می‌گویند، درام را ضعیف می‌کند. اگر آدم‌ها را در شرایط متعادل‌تری بنشانید و دروغ بگویند، دروغ‌گفتنشان معنی‌دارتر می‌شود و بار اخلاقی بیشتری پیدا می‌کند. در این فیلم مسئلهٔ اختلافات بین نادر و سیمین و احساساتی که نسبت به راضیه خانم و این‌ها وجود دارد آن‌قدر غلیظ می‌شود که شما تا حدی از بار اجتماعی فیلم فارغ می‌شوید. از اکثر آدم‌هایی که فیلم را دیده‌اند بپرسید: احساسات خیلی شدید نسبت به پدر نادر، احساس خیلی شدید نسبت به راضیه خانم و سمیه؛ این فیلم بار عاطفی خیلی غلیظی دارد که برای فیلمی که قرار است حرف اجتماعی بزند، کمی زیادی غلیظ است. فیلمی که حرف اجتماعی می‌زند باید به شما جورکی اجازه بدهد کمی متفکرانه‌تر نگاه کنید؛ در حالی که ویژگی این فیلم همین است که در هر یکی‌دو دقیقه‌اش یک انفجار عاطفی صورت می‌گیرد که چندان جنبهٔ اجتماعی ندارد و مسئلهٔ درام بین همین شخصیت‌هاست. شاید کمی جلوتر دوباره به این برگردم و توضیح بدهم.

من فقط الان مقدمه‌ای گفتم تا به‌نوعی قانع شوید که ما موارد خوب حضور ناخودآگاه را اینجا هم داریم و شروع کنیم به بررسی‌کردنش. تحلیل‌هایی که دربارهٔ «درباره الی» کرده‌ام مأمن من است؛ فرض می‌کنم آن را همه پذیرفته‌اید: «درباره الی» نمایشی است که در آن مرگ آنیما اتفاق می‌افتد. مرگ آنیما یعنی چه؟ در فیلم‌های آقای فرهادی از همان ابتدا انگار ماجرایی روایت می‌شود: ماجرای عشقی ازدست‌رفته که در دو فیلم اول، این عشق ازدست‌رفته تم اصلی فیلم‌هاست — خودآگاه یا ناخودآگاه بودنش مهم نیست؛ در اولی کاملاً خودآگاه است و در دومی کمی جنبه‌های ناخودآگاه پیدا می‌کند. در «چهارشنبه‌سوری» مسئله همان آشفتگی و عذابی است که سایهٔ عشق ازدست‌رفته یا عشق ممکن بر زندگی خانوادگی می‌اندازد، و انگار «درباره الی» لحظه‌ای تلاش برای تصاحب دوبارهٔ آن عشق ازدست‌رفته است که به مرگ موجودی می‌انجامد که قرار بود نقش آنیما را بازی کند. و همهٔ این‌ها ما به این‌جا می‌رساند که انگار باید انتظار داشته باشیم دیگر این تم عاشقانه در فیلم‌های آقای فرهادی نیاید. چون فکر می‌کنم به‌اندازهٔ کافی در جلسات قبلی حرف زده‌ام، به همین حد اکتفا می‌کنم که زیاد توضیح ندهم و بحث‌ها تکراری نشود. بالاخره وقتی «درباره الی» را می‌بینید، معلوم است این موضوع در ذهن آقای فرهادی دیگر تمام شده است.

زندگی عاشقانه ایده‌آل

حالا اگر ماجرایی در دورهٔ نوجوانی بوده — احساس شدیدی که اصلاً لازم نیست ماجرایی وجود داشته باشد؛ احساسی که آدمی نسبت به یک زندگی عاشقانهٔ ایده‌آل ممکن است داشته باشد و طبعاً در زندگی خانوادگی‌اش با احتمال خیلی زیادی تحقق پیدا نکرده، و بنابراین نوعی میل به ارتباط‌های جدید و عشق‌های جدید در ذهنش باشد — انگار این در «درباره الی» چنین بیان می‌شود که این حس از بین رفته است؛ به هر دلیلی: ممکن است مکانیسم دفاعی باشد یا ممکن است اتفاقی واقعی در درون آدمی باشد. بنابراین انتظار من این است که بعد از «درباره الی» فیلمی نبینم که تم عاشقانه داشته باشد؛ آنیمایی نبینم، و نمی‌بینم. مشخصهٔ این فیلم نسبت به چهار فیلم قبل این است که هیچ شخصیت آنیمایی در آن وجود ندارد. بگذارید روشن‌تر بگویم — واقعاً، نه به دلیل حرف‌هایی که در این جلسات زده‌ام — الان اگر کسی از من بپرسد در ادبیات و سینما شخصیت مردی معرفی کن که آنیمایش مرده است: نادر. این آدم، تیپیکالِ مردی است که دچار این عارضه شده؛ هر کاری می‌کند و هر رفتاری نشان می‌دهد، به نظر من نشان‌دهندهٔ همین ویژگی است: مردی که دیگر آن حس عاشقانه را نسبت به زن ندارد. نه عاشق زن خودش است، نه به زن دیگری علاقه‌مند است، نه آن عواطف جانبی را دارد. چیزی که در شخصیت نادر می‌بینید حسی نزدیک به تنفر است، حتی نسبت به همسرش؛ حالتی از لج‌بازی که حتی حاضر نیست کوچک‌ترین حرکتی بکند برای اینکه این زن برگردد، در حالی که به‌شدت گرفتار است. حسی از غرور و لجبازی را به‌شدت در این شخصیت نادر می‌بینید.

تصعید آنیما در فیلم

یکی از حاضران می‌پرسد که وقتی حرف از آنیماست، این حس نسبت به پدر و فرزند چه جایگاهی دارد. — تمام حرف من دربارهٔ این فیلم این است که این فیلم تصعید آنیماست. چه اتفاقی می‌افتد وقتی مردی دیگر عاشق هیچ زنی نیست؟ این احساساتش را چه کند؟ می‌برد روی بچه‌هایش، می‌برد مثلاً روی فقرا، می‌برد روی هر چیز دیگری؛ آنیمایی که ممکن است موسیقی و هنر و هزار چیز دیگر باشد، از احساسات عاشقانه تصعید شده است. این فیلم دقیقاً همین است. انتظاری هم که دارید — اگر مردی آنیمایش را از دست بدهد، یعنی دیگر دنبال احساس عاشقانه در زن نمی‌گردد، در همسر یا معشوق نمی‌گردد — این است که اولاً احساسات عاشقانه‌اش کلاً تضعیف می‌شوند و بعد هم پراکنده می‌شوند: کمی‌اش می‌رود سمت پدر و مادرش، کمی‌اش می‌آید سمت بچه‌هایش، کمی‌اش می‌رود سمت مردم، و انواع و اقسامش را ممکن است در فعالیت‌های هنری بکوشد پیدا کند و زنده نگه دارد. اختلال هم ایجاد می‌شود؛ چون آنیمای واقعی برای مرد زنی است که معشوقش باشد، و نمی‌شود مثلاً مردی همان‌جوری که می‌تواند با یک زن رابطهٔ عاشقانهٔ فوق‌العاده‌ای داشته باشد، با دخترش رابطه‌ای در همان شدت داشته باشد. هر قدر بخواهد دخترش را دوست داشته باشد، نوعی سایهٔ رابطهٔ عاشقانه را در رابطهٔ پدر با دختر می‌بینید. دقیقاً همین است — همان‌طور که ایشان جلو انداخت این حرف را: موضوع «جدایی نادر از سیمین» در سطح ناخودآگاه تصعید آنیماست. مردی که در میانسالی دیگر دنبال عشق نمی‌گردد و روندِ پیدا‌کردنِ معشوق ایده‌آل را در وجودش به هر دلیلی متوقف می‌کند، اتفاقی که برایش می‌افتد این است که آنیماش در لایه‌های دیگر منتشر و تصعید می‌شود.

چیزی که در این فیلم می‌بینید — و من کمی جلوتر می‌خواستم همین را بگویم — عالمی موضوع‌های جدید است که تا حالا در فیلم‌های آقای فرهادی نبوده: رابطهٔ پدر و دختر داریم، رابطهٔ پسر با پدر داریم؛ کلی شخصیت پررنگ. «شهر زیبا» پر از فقر بود، ولی شما خیلی آن احساس همدلی با فقر را نمی‌دیدید؛ بیشتر جنبه‌های عاشقانه و اینکه یکی دارد می‌میرد. واقعاً اگر درام «شهر زیبا» را کمی در تهران جابه‌جا کنید — از جنوب شهر به مرکز شهر — آسیب جدی نمی‌بینید. ولی اینجا همدلی با فقرا، با کسانی که نمی‌توانند زندگی خودشان را اداره کنند؛ اینکه شما لحظه‌های زیادی در این فیلم عواطف شدیدی نسبت به خانوادهٔ راضیه خانم و شوهرش پیدا می‌کنید، دقیقاً همهٔ این‌ها مؤلفه‌های جدیدند. اصلاً در یک کلام بگویم چرا این فیلم پر از انفجارهای عاطفی است؟ چون عالمی احساسات جدید که تا حالا در این فیلم‌ها نبوده دارد بیان می‌شود. همیشه متمرکز بودیم روی نوعی احساسات عاشقانه که حالا یا درمی‌آمد — مثلاً کمی در «شهر زیبا» — یا درنمی‌آمد، به نظر من مثل «رقص در غبار»؛ و الان این‌گونه نیست. الان ناگهان انگار مثل این می‌ماند که آدمی تمام تمرکزش روی روابط عاشقانه است و همهٔ انرژی و وقتش را از دورهٔ نوجوانی صرف دنبالِ عشق می‌کند؛ روابط دیگری هم در زندگی‌اش هست ولی همه در سایهٔ آن رابطهٔ عاشقانه قرار گرفته‌اند — حالا یا موفق یا ناموفق — و اگر از این رها شوید، در یک لحظه آن روابط دیگر پررنگ‌تر می‌شوند. در این فیلم همین اتفاق افتاده است؛ از این نظر نقاط قوتی دارد، چون انگار پر از عواطف جدید است، و نقطهٔ ضعفش هم این است که خیلی پراکنده است.

روابط عاطفی پررنگ

یعنی واقعاً این عواطف آن‌قدر شدید و پراکنده‌اند که کمی تمرکز را انگار در این فیلم از بین برده‌اند. مثلاً قرار است ما به‌شدت به رابطهٔ نادر با پدرش حساس باشیم، به رابطهٔ نادر با دخترش — که به‌شدت باید نسبت به خود دختر حساس باشیم — نسبت به رابطهٔ مادر و دختر؛ همهٔ این روابط عاطفی که هیچ‌وقت در فیلم‌های آقای فرهادی پررنگ نبودند اینجا یک‌باره همه پررنگ‌اند. شاید همین علت این باشد که مردم خیلی از این فیلم خوششان آمده؛ مردم ایران کلاً لحظه‌های عاطفی را دوست دارند و این فیلم از هر نوع لحظهٔ عاطفی یکی دارد. مثلاً من دو نفر از دوستانم را می‌شناسم که رفته‌اند این فیلم را دیده‌اند: یکی‌شان که خانم بود، برایم تعریف کرد که از لحظهٔ اول فیلم تا آخر فقط گریه کرد و نتوانست فیلم را نگاه کند، چون چند روز پیش از آن پدرش که آلزایمر داشت فوت کرده بود و به‌محض ظاهرشدنِ این پدر، یاد بابایش افتاد. نفر دیگری هم از دوستان من پدرش آلزایمر داشت و — به گفتهٔ خودش — احساس می‌کرد در همان موقعیتی که حال پدرش بد بود کوتاهی کرده، و او هم تمام مدت فیلم تحت تأثیر این موضوع بود. هر آدمی — یکی دخترش مشکل دارد — هر چه بخواهید اینجا پیدا می‌شود؛ هر نوع رابطه‌ای که ممکن است کسی به آن حساسیت داشته باشد وجود دارد. بگذریم؛ به هر حال این لایهٔ ناخودآگاه فیلم است: بعد از آن مقطعی که مردی همچنان انگار امید به پیدا‌کردن رابطهٔ عاشقانه دارد، دوره‌ای پیش می‌آید که دقیقاً همین اتفاق‌هایی است که به گمانم در این فیلم می‌بینید. این احساساتی که می‌بینید قابل پیش‌بینی است، مخصوصاً عشق به فرزند؛ چون به‌طور تیپیکال زن و مردی که در رابطهٔ عاشقانه مشکل پیدا می‌کنند و نمی‌توانند رابطهٔ خیلی صمیمی با هم داشته باشند، احساساتشان معطوف به بچه‌ها می‌شود، و این‌گونه است که بچه‌ها بدبخت می‌شوند؛ چون نمی‌توانند بروند زندگی خودشان را بکنند، چون پدر و مادر به آن‌ها وابسته‌اند — ولی اگر از آن‌ها بپرسید می‌گویند بچه‌ها به ما وابسته‌اند. واقعیت معمولاً این است: شما از هر کسی شنیدید که یک نفر به او وابسته است، بدانید خودش به آن آدم وابسته است. مثلاً بعضی از بچه‌هایی که به‌نوعی به پدر و مادرشان خیلی وابسته‌اند اگر ازشان بپرسید، دقیقاً جوابشان این است: من مثلاً ازدواج نمی‌کنم، چون اگر ازدواج کنم پدر و مادرم نابود می‌شوند؛ نمی‌روم شهرستان درس بخوانم، چون اگر من نباشم پدر و مادرم چه می‌خواهند بکنند. بعد پدر و مادر را می‌بینید که نه، اصلاً خیلی هم خوششان می‌آید که او برود و از دستشان راحت شوند.

نادر و رابطه با دختر

بگذریم. حالا بالاخره با همین پس‌وپیش حرف‌هایی که زدم نزدیک می‌شویم به اینکه از چه زاویه‌ای می‌شود این فیلم را تحلیل کرد؛ با توجه به فیلم‌های گذشتهٔ آقای فرهادی که به این‌جا منجر شده بود که آن مرگ آنیما اتفاق افتاده باشد. در این فیلم، اگر بخواهیم در یک عبارت خلاصه کنیم: انواع و اقسام تصعید آنیما و نوعی ادامهٔ حیات‌دادن به احساسات آنیمایی در چیزهای مختلف — در روابط عاطفی مختلف — را می‌توانید ببینید که مهم‌ترینش رابطه با دختر است در این فیلم برای نادر، و همین‌طور حس خیلی شدید همدلانه نسبت به فقرا؛ این‌ها از انواع آن است. بخشی از احساسات آنیمایی هم در زنان هست؛ آن حس محافظت که در مرد در رابطهٔ عاشقانه مهم است را دست‌کم در خودشان دارند. داشتم دربارهٔ نادر صحبت می‌کردم که تجسم مردی است که آنیمای خودش را از دست داده. می‌خواهم روی نکته‌ای تأکید کنم: غیر از روابطش با سیمین — آن حالت لج‌بازی و سردیِ شدید، و اینکه خیلی جاها شما احساس می‌کنید با یک کلمه ممکن است همه چیز حل شود و او حاضر نیست آن یک کلمه را بگوید — به‌شخصه، تمام فیلم‌های آقای فرهادی را که دیده‌ام، شخصیتی مثل نادر ندیده‌ام که این‌قدر نسبت به‌اش حالت دل‌زدگی پیدا کنم؛ یعنی خوشم نیاید از شخصیت. سپیده کمی این‌گونه است در «درباره الی» برای من — این را کاملاً شخصی می‌گویم؛ ممکن است کسی از شخصیت سپیده یا نادر خیلی هم خوشش بیاید — ولی نادر برای من چیز دیگری است؛ به تمام رفتارش حس غیرقابل‌تحملی دارم. چون مثلاً جاهایی دیالوگ‌هایی دارد؛ مخصوصاً آخرین باری که زنش می‌آید — بعداً می‌شنویم که حتی وسایلش را آورده؛ فکر می‌کنم همان‌جاست یا در دیالوگ قبلی است — می‌گوید فکر کن مهرِ من است، و نادر می‌گوید بگذار مهر تو را از زیر سنگ قرض می‌کنم و به تو می‌دهم. این ظاهراً — می‌خواهم دقیقاً همین را بگویم — ویژگی مردِ آنیما‌مرده این است که در ظاهر به‌شدت آدم منطقی است، ولی تهش را که نگاه می‌کنی کاملاً بی‌عقل است. یعنی از من بپرسید چه بلایی سر مردی می‌آید که وقتی این حالت به او دست می‌دهد که دیگر آنیماش انگار فعالیتش متوقف شده: منطقی به یک معنا، و بی‌عقل به این معنا که آخر ماجرا را که نگاه می‌کنی همه چیز را خراب می‌کند. الان این را به‌شدت در شخصیت نادر می‌بینید. ظاهراً خیلی آدم اصول‌گرایی است؛ می‌گوید درست، درست است و غلط، غلط است؛ مثلاً اینکه هیچ نباید دروغ گفت. جایی هم می‌بینید واقعاً اصول‌گراست به این معنا که یکی از حرکات خوبی که نادر در فیلم انجام می‌دهد این است: در جای خیلی خطرناکی، چون دخترش را دوست دارد نمی‌خواهد او را به دروغ‌گفتن وادار کند؛ با اینکه خیلی حساس است، بازپرسی می‌گوید می‌خواهم از دخترت بپرسم و به دخترش نمی‌گوید که قرار است چه چیزی از او پرسیده شود. این‌گونه نیست که اصول‌گرا نباشد؛ واقعاً اصولی برای خودش دارد و سعی می‌کند رعایت کند، ولی تهش آدمی مخرب است. یک بار در جلسه قبل گفتم که آلمانی‌ها کلاً این مشکل مرگ آنیما در نژادشان انگار به وجود آمده است.

ملت و تعمیم

البته کمی هم در کلاس درباره‌اش سؤال شده و بحث کرده‌ام. الان نمی‌خواهم وارد بحث شوم که آدم بخواهد دربارهٔ یک ملت این حرف را بزند، ولی فکر می‌کنم حرف نادرستی نیست. مثلاً به رفتارهای هیتلر و حزب نازی در زمان جنگ نگاه کنید: این‌ها آدم‌های بسیار منطقی‌ای هستند؛ آدم‌هایی که اگر با آن‌ها حرف بزنی ممکن است خیلی حرف‌های درست‌حسابی هم بزنند؛ به نظر می‌رسد برای منافع خودشان می‌دانند که باید این کار را بکنند یا آن کار را بکنند، ولی به‌نوعی وحشی‌اند، و نهایتاً همه چیز را به آتش می‌کشند و خودشان هم خود را نابود می‌کنند. منطقِ بدون احساس. بلایی که سر مردِ بدون آنیما می‌آید این است که بخش منطقی‌اش به نظر می‌رسد تقویت می‌شود، ولی چون احساس ندارد صورت‌مسئله‌ها را نمی‌فهمد و ارزش‌گذاری‌هایش غلط است. مثلاً یک چیز خیلی ساده: ممکن است قاعده‌ای وجود داشته باشد؛ آدم منطقیِ بدون احساس مثل ماشین است: قاعده‌ای وجود دارد، من این کار را می‌کنم یا نمی‌کنم؛ به من گفته‌اند این کار را نکن، اصولم هم این است که انجام نمی‌دهم. بعد موقعیتی پیش آمده که اگر آن اصل را عملی نکنی، چیز خیلی بزرگ‌تری زیر سؤال می‌رود؛ ولی مثل ماشین، چون دستورالعمل هست که این کار را نکن، انجام نمی‌دهد. حالت ماشینی در مردِ بدون آنیما به وجود می‌آید که معمولاً به آدمی که این‌گونه فکر می‌کند و زندگی می‌کند به هیچی هم نمی‌رسد؛ معمولاً تشخیصش دربارهٔ اینکه مسئلهٔ اصلی الان چیست اصلاً اشتباه است، صورت‌مسئله را نمی‌گیرد، چون حس‌ها را نمی‌گیرد؛ اهمیت وقایع و اتفاق‌هایی را که قرار است بیفتد تشخیص نمی‌دهد و اشتباه می‌کند. نادر نزدیک شده به همین شخصیت: آدمی که به نظر می‌رسد تابع اصول است، ولی کل فیلم را اول تا آخرش نگاه کنید، به‌شدت شخصیت منفی است؛ از اولش می‌تواند همهٔ مسائل را حل کند ولی نمی‌کند. زنش همان اول که دارد می‌رود منتظر یک کلمهٔ محبت‌آمیز است که بماند، هی خودش را معطل می‌کند و این را به‌نوعی می‌داند. طرف می‌گوید من این شجریان را برداشتم، می‌گوید بقیه را هم می‌خواهی برداری؟ جوابش همین است که این را مهر خودم می‌کنم؛ این هم مهر تو، اجازه بده مهر تو را می‌دهم. یا جایی که دیگر کفر زنش درمی‌آید می‌گوید اگر من سند نداشتم، الان زندان بودی؛ می‌گوید برو سند را بردار؛ من حاضر نیستم با سندِ تو بیرون باشم. این‌گونه حس‌ها؛ همهٔ رفتارهای این‌جور آدم‌ها عمیقاً — خلاصه — غیرمنطقی و نامعقول است ولی در ظاهر ممکن است پوشش کاملاً منطقی داشته باشد.

وزنه دراماتیک سیمین

به هر حال من به این عنوان فکر می‌کنم که نادر خیلی شخصیت خوبی است؛ ناخودآگاه چنین شخصیتی خیلی خوب در این فیلم ظاهر شده و دقیقاً حسی از مردی دارد که آنیمایش دیگر درست فعالیت نمی‌کند. واضح هم هست که نادر شخصیت مرکزی این فیلم است؛ نسبت به سیمین و بقیه وزنهٔ بزرگ‌تری است — منظورم از نظر دراماتیک است؛ ممکن است کسی بگوید شخصیت خوبی است یا بد — ولی بالاخره همه چیز حول‌وحوش نادر شکل می‌گیرد، چون دقیقاً همان اتفاقی برای چنین آدمی می‌افتد: این حالت‌های لجبازی و خشم و خشونت؛ در مردی که آنیما ندارد به‌طور طبیعی خشونت ظاهر می‌شود، و همین دقیقاً باعث مرگ یک جنین می‌شود؛ یعنی اینکه انگار مرد بدون آنیما موجود خطرناکی است — به‌نوعی موجودی وحشی شده. من اصلاً فکر نمی‌کنم چنین چیزی قرار بوده در شخصیت نادر گذاشته شود، ولی بالاخره این‌ها همه مؤلفه‌هایی است که برای مردی که از نظر عاطفی به این شرایط رسیده وجود دارد: اینکه به‌راحتی نسبت به یک زن مرتکب خشونت می‌شود، طوری که آسیب جدی می‌رسد. و آنیما — همان‌طور که می‌دانید ریشهٔ لغتش هم از حیات می‌آید و هم ریشه‌اش با animal به معنای جاندار است — دقیقاً: مردی که آنیما ندارد، مردی است که برای حیات خطرناک است؛ انگار وقتی حس مرد نسبت به زن تضعیف می‌شود، نسبت به کل ممکن است خودکشی کند، ممکن است آدم بکشد، ممکن است مرتکب خشونت‌هایی شود که باعث مرگ عده‌ای شود یا جاندارهایی را از بین ببرد. و اینجا دقیقاً در این فیلم این اتفاق برای نادر هم می‌افتد: ناخواسته مرتکب قتل موجودی می‌شود؛ با موجودی به‌شدت ضعیف با خشونت رفتار می‌کند و موجودِ ضعیف‌تری را که در شکمش دارد هم از بین می‌برد. بعداً البته می‌فهمیم که این اتفاق به این شکل نیفتاده، ولی هیچ چیز از کاری که کرده کم نمی‌کند؛ یعنی این رفتار را خودش انجام داده. شانس آورده — مثلاً فرض کنید که زمین خوردنِ آن ماشین باعث شده باشد بچه سقط شود — ولی خشونتش را نسبت به این زن اعمال کرده، طوری که حس همهٔ ما این است که می‌توانسته این کار باعث سقط شود؛ چون می‌بینیم که افتاده و احتمال به معنای واقعی کلمه وجود دارد.

بگذارید کمی بیایم سراغ شخصیت‌های فرعی. فکر می‌کنم تا اینجا خط خیلی روشنی آن انتظاری که ما داریم دربارهٔ اینکه بعد از «درباره الی» چه چیزی ببینیم، به‌شدت در شخصیت نادر و این درامی که اینجا اتفاق می‌افتد تحول پیدا کرده؛ می‌شد پیش‌بینی کرد که فیلمی با چنین شخصیت و چنین وقایعی ببینیم، و تا اینجایش خوب است. بنابراین دیگر خیلی نمی‌خواهم دربارهٔ شخصیت نادر بحث کنم. می‌خواهم کمی دربارهٔ این هستیِ آنیما صحبت کنم که قسمت اصلی‌اش مربوط به رابطه‌اش با دختر است، و یک چیز خیلی مهم دیگر هم در این فیلم هست: اینکه برای اولین بار رابطهٔ پسر و پدر را می‌بینیم که از نظر عاطفی نوعی سمپاتی‌هایی در آن وجود دارد.

قهر و رقص در غبار

به تاریخچهٔ روابط پسر و پدر در این فیلم‌ها اگر اشاره کنیم: رابطهٔ پسر و پدر همراه با قهر در «رقص در غبار» وجود دارد؛ در واقع قطع رابطه با پدر. — کمکمان کند: این پیرمرد بیابان‌زده اسمش چه بود آنجا؟ اصلاً اسم ندارد؛ روحی به او می‌گوید حیدر، دقیقاً اسم بابایش را روی او می‌گذارد. — نوعی حس رابطهٔ پسر و پدری در «رقص در غبار» به وجود می‌آید؛ مخصوصاً آنجا که روحی حاضر می‌شود همه چیزش را بدهد برای اینکه آن انگشت قطع نشود، و اشتباهاً پذیرش بیمارستان به او می‌گوید — فکر می‌کند این پدرش است، می‌گوید پسرت! — می‌گوید نه، این پسر من نیست، اصلاً کار من است؛ ولی بالاخره سایه‌ای از رابطهٔ پسر و پدر خارج از خانواده آنجا به وجود می‌آید. یک پدرِ نابودشده و بیابان‌زده هم در «شهر زیبا» داریم. کلاً پدرهای واقعی به‌نوعی همه در حالت قطع رابطه‌اند؛ رابطهٔ پسر و پدرِ چیزی نمی‌بینید، شاید فقط در همان «رقص در غبار» که سایه‌ای از رابطهٔ پسر و پدر به وجود می‌آید. بعد دیگر اصلاً چنین ارتباطی در این فیلم‌ها نیست، تا یک‌باره به‌طور خیلی پررنگی در این فیلم ظاهر می‌شود؛ و هیچ رابطهٔ پررنگ والدین با فرزند هم در فیلم‌های آقای فرهادی نیست و ناگهان در این فیلم چنین رابطه‌ای ظاهر می‌شود. آن بعد اجتماعیِ فقرا هم به نظر من هیچ‌وقت در فیلم‌های آقای فرهادی جدی نبوده: بعضی‌ها به‌محض اینکه می‌بینند چیزی در جنوب شهر فیلم‌برداری شده، چون خودشان ممکن است این احساسات برایشان دست بدهد، فکر می‌کنند فیلم‌ساز هم با همان واقعیت است. آن جنبهٔ به‌اصطلاح فقر را در «شهر زیبا» نمی‌گویم اصلاً وجود ندارد؛ فقیربودن فیروزه و اینکه پول ندارد برادرش را نجات بدهد آنجا مطرح است، ولی کاملاً مسئلهٔ حاشیه‌ای است و خیلی زود انگار با چیزهای پررنگ‌تری از بین می‌رود؛ ولی اینجا این‌طوری نیست. بگذارید از پدر شروع کنم که فکر می‌کنم پدیدهٔ خیلی جدیدی در فیلم‌های آقای فرهادی است و به نظر من خیلی معنی‌دار است. اگر در سطح ناخودآگاه بخواهیم دربارهٔ پدیده‌ای که در فیلمی ظاهر شده صحبت کنیم — که ظهورش چه معنا و حسی به‌طور نمادین می‌تواند با خودش داشته باشد — ما استاندارد می‌دانیم که پدر نمایندهٔ سنت است. اگر در «رقص در غبار» پدر با پسر قهر است، دقیقاً همین معنا را آنجا می‌داد: انگار آن عشق خارج از روال سنت اتفاق می‌افتد و برای سنت و عرفِ جامعه‌ای که به‌وضوح این‌گونه بود قابل‌پذیرش نیست. محتوای «رقص در غبار» کاملاً از همین‌جا می‌آمد؛ درام این‌گونه ایجاد می‌شد که عرفاً نمی‌شد آن عشق را جامعه تثبیت کند.

مهاجرت و پدر

در آنجا — رقص در غبار — کاملاً موجه بود که پدر جوری ظاهر می‌شد که آن قانون سنت را به‌خوبی می‌داد. حالا چیزی که در این فیلم می‌بینید — فکر می‌کنم خیلی مهم است که این را حس و درک کنیم، و در خودآگاهی هم به نظر می‌آید اصلاً چنین چیزی وجود ندارد؛ یعنی از ناخودآگاه آمده — این است که عامل اصلی، شمارهٔ یکی، که باعث می‌شود نادر به مهاجرت رضایت ندهد، وجود پدرش است که آلزایمر گرفته و احتیاج به مراقبت دارد؛ اصلاً چیزی که این درام را شروع می‌کند همین است. به این دلیل نمی‌رود بیرون، به این دلیل راضیه خانم را می‌آورد؛ همهٔ درام حول این شکل می‌گیرد که پدری برای مراقبت وجود دارد و عواطفی که این آدم نمی‌خواهد پدرش را ترک کند. یکی از لحظه‌های عاطفی فیلم — که احتمالاً برای مردم شمارهٔ یک است — لحظه‌ای است که بعد از اینکه این اتفاق می‌افتد، نادر دارد پدرش را می‌شوید و گریه‌اش می‌گیرد؛ تنها لحظه‌ای که نادر احساسی از خودش بروز می‌دهد فقط نسبت به پدر است. فکر می‌کنم همهٔ این‌ها لحظه‌های عاطفی زندگی‌اند که خوب درآمده‌اند و نقطهٔ قوت فیلم است. همان‌طور که می‌بینید آقای فرهادی با آقای پیمان معادی برای بازی‌کردن فشار نیاورده؛ این صحنه را جوری ترکیب داده که «منم می‌توانم بازی کنم»؛ صدای فوق‌العاده مؤثر آن دوشی که باز است روی گریه‌کردنِ او، و اینکه چهره‌ها همه پنهان‌اند و بازی راحت است؛ صحنه‌ای که خیلی خوب درآمده. این احساس نسبت به پدر — که به‌نوعی همهٔ درام حول‌وحوش آن شکل می‌گیرد — در این فیلم خیلی مهم است. اگر بخواهید تعبیرش کنید: مثل اینکه — انگار — اگر کسی در رؤیا ببیند قرار است مهاجرتی اتفاق بیفتد و او چون پدری دارد که آلزایمر گرفته حاضر نیست برود مهاجرت، معنایش چیست؟ به‌طور نمادین این است که هنوز این دلبستگی‌ها نسبت به سنت و آن عرف اجتماعی‌ای که هنرمند در آن بار آمده وجود دارد و مانع می‌شود دل بکند و اینجا را کلاً ترک کند و برود. حرف اساسی من این است: اگر این پدر مادر بود، شما نوعی حس دیگری می‌گرفتید. اگر کسی چون مادرش را دوست دارد جایی نمی‌رود، به‌طور نمادین حسش این است که دلبستگی به آب و خاک و آن چیزهایی که می‌گویند مام میهن و جنبه‌ای از سرزمین وجود دارد که مادرانه است و احساسی است؛ جنبه‌هایی هم هست که کمی مربوط به عقاید می‌شود: من ممکن است از ایران بیرون نروم چون آدم مذهبی‌ام و اینجا راحت‌تر می‌توانم زندگی کنم. اصلاً هم ممکن است کشور خودم را دوست نداشته باشم؛ نه آب و هوایش را دوست دارم، نه کوچه‌وپس‌کوچه‌های تهران را.

فرهنگ غرب و سنت

این حس‌های نوستالژیک — اینکه طرف اصلاً نمی‌تواند دل بکند که این باغ را یک سال نبیند، در آن کوچه قدم نزند — اگر بخواهد نمادین باشد، باید مادری باشد که نمی‌توانیم ترکش کنیم. ولی اگر از نوع اعتقادی باشد — من فرهنگ غرب را دوست ندارم، فرهنگ خودم را دوست دارم، سنت‌های جامعهٔ خودم را دوست دارم — به‌طور نمادین خیلی خوب است که نگهداری از پدری است؛ یعنی وجود پدری است که باعث می‌شود من نروم. و نکتهٔ خیلی مهم — به نظر من — در این فیلم این است که این عامل نگهدارنده — که به نظر می‌رسد دلبستگی شخصی در زندگی نادر است — تصور من کلاً این است: این پیرمرد را با این وضعش نگاه کنید؛ اوضاع آن سنت و فرهنگ در وجود هنرمند چنین درهم درآمده است. فرهنگی و سنتی پیر شده که نه فقط از هیچی عکس‌العمل نشان نمی‌دهد — عکس‌العمل طبیعی — بلکه دقیقاً اتفاقی که در این فیلم می‌افتد این است که آن دو کلمه حرفی هم که می‌زد دیگر نمی‌زند. ببینید: در درون ما سنت و فرهنگی که با آن بزرگ شده‌ایم با ما حرف می‌زند؛ یعنی من در موقعیتی قرار می‌گیرم، فرهنگم به من می‌گوید این کار را بکن، سنتی که در آن بزرگ شدم به من می‌گوید این کار را نکن. اگر این نمادین‌شدهٔ چیزی درونی باشد — همان نمایندهٔ سنت و فرهنگی که هنرمند در آن بزرگ شده — در درون آقای فرهادی سنت به این مقدار دیگر به ته چیزش رسیده: نه حرف می‌زند، نه چیزی می‌فهمد؛ فقط موجودی است که این‌ها را قابل‌تلف می‌آورد. فکر می‌کنم خیلی — با احتمال زیاد — نزدیک است به نوع دلبستگی آقای فرهادی به سنت و عقاید و فرهنگی که در آن بزرگ شده: هنوز دوستش دارد، ولی دیگر این فرهنگ فعال نیست. در فیلم‌های آقای فرهادی به‌وضوح کم‌رنگ‌شدن نوعی گرایش مذهبی را می‌بینید. نرگس می‌گوید من الان نماز نمی‌خوانم، ولی اگر موقعیتش باشد می‌خوانم؛ در این مسئلهٔ نمازخواندن و نخواندن یکی دو بار در فیلم‌های اول مطرح می‌شود؛ مثل کسی که می‌خواهد نماز بخواند ولی نمی‌خواند؛ خلاصه درگیرِ این است که بخواند یا نخواند. و قهرمان فیلم که همش با خدا حرف می‌زند؛ نوعی رابطهٔ این‌شکلی دارد؛ یعنی گرایش مذهبی در فیلم اول کاملاً پررنگ است. من دارم مذهب را به‌عنوان وجه غالب فرهنگ و سنت خودمان در فیلم‌های آقای فرهادی نشان می‌دهم؛ شاید مؤلفه‌های دیگری هم بتوان پیدا کرد — مثلاً دربارهٔ مسائل رابطهٔ زن و مرد هم بتوان همین روال را در فیلم‌ها دنبال کرد. در فیلم اول کاملاً این گرایش‌های مذهبی وجود دارد؛ یعنی دغدغهٔ مذهبی هست. در فیلم دوم نوعی هست ولی بیشتر حالت شوخی پیدا می‌کند؛ مثل اینکه شخصیت اصلی آن فیلم به دروغ می‌گوید نمازشان را خوانده‌اند و طرف می‌پرسد نماز صبح چند رکعت است؟ می‌گوید آه، خیلی خوانده‌ایم؛ اصلاً — یادم نمی‌آید — اصلاً نماز صبح چند رکعت است.

قصاص و منبر

ولی این حس نمازخواندن و نخواندن، این حس مذهبی — یا آن عالم موعظه‌های مذهبی — اصلاً در «شهر زیبا» وجود دارد: روحانی‌ای هست که دربارهٔ قصاص حرف می‌زند و دلیلش را می‌گوید و بالای منبر می‌رود؛ این می‌توانست وجود داشته باشد یا نداشته باشد، ولی بحث مذهبی بالاخره در «شهر زیبا» هست و از «چهارشنبه‌سوری» به بعد به آن صورت نیست. احساس من این است که کلاً این جهت در «دایره زنگی» — که بعداً درباره‌اش جلساتی نگذاشتیم — به آن صورت نمی‌آید؛ هرچند چون فیلمنامه‌اش منتشر نشده و اورجینال نیست، خیلی راحت نمی‌شود قضاوت کرد که چقدرش کار خود آقای فرهادی است — فکر می‌کنم خیلی زیاد. ولی بالاخره در این فیلم فکر می‌کنم آن حس درونی که نسبت به سنت وجود دارد دیگر نه کلامی از این سنت در درون هنرمند باقی مانده و نه شعوری. فرهنگ و سنت کمک می‌کند دنیا را جوری ببینیم؛ به درکِ جهان کمک می‌کند؛ مثل دریچه‌ای است که ما از آن به دنیا نگاه می‌کنیم. همهٔ این فانکشن‌ها را این پدیده از دست داده و فقط نوعی حس نوستالژیک نسبت به او وجود دارد؛ مثل آدمی که نماز نمی‌خواند ولی کلاً حس خوبی نسبت به مسائل مذهبی دارد. ممکن است آدم‌هایی باشند که نماز نمی‌خوانند ولی در دههٔ محرم خیلی فعال‌اند و در عزاداری‌ها شرکت می‌کنند — و بگویم تعدادشان هم کم نیست؛ مخصوصاً در تهران نصف آدم‌هایی که در طول سال به عزاداری‌ها می‌آیند. آقایی بود، مردی به اسم — یکی از این شخصیت‌هایی که در جریان سیاسی سال ۴۲ خیلی نقش داشت در تهران، به طرفداری اینکه تظاهرات راه بیندازد و این‌ها، و بعد هم اگر اشتباه نکنم اعدامش کردند. از این به‌اصطلاح جاهل‌های جنوب شهر بود و در کتابی که اخیراً منتشر شده از او نقل است که تمام سال را در کاباره‌ها می‌گذراند، غیر از دههٔ محرم که نه مشروب می‌خورد و نه — الان جایی پشت برای مسائل دینی و این‌ها جان خودش را داده؛ جوری حاضر شده حرکت آن‌شکلی خطرناکی انجام دهد. به هر حال ما چنین فرهنگی داریم: فرهنگی که طرف نماز نمی‌خواند و خیلی چیزهای دیگر هم ممکن است عمل نکند، ولی بالاخره حسی از سمپاتی نسبت به مسائل سنتی و دینی دارد. بعضی‌ها هیچ کار مذهبی انجام نمی‌دهند ولی ممکن است سفرهٔ ابوالفضل بیندازند یا در مراسم‌های این‌شکلی شرکت کنند و حاجت بگیرند؛ این شب‌روشن‌کردن‌ها خیلی ربطی به نمازخواندن یا نخواندن ندارد؛ به هر حال با مسائل مذهبی عناد ندارند. چیزی که رویش تأکید دارم این است: اگر این فرم را نگاه کنید، انگار این سنت و فرهنگ سنتی در درون هنرمند دارد نفس آخرش را می‌کشد؛ به گیاهی‌ترین شکل ممکن درآمده و به نظر می‌رسد آخر فیلم هم می‌میرد.

سیاه‌پوشی پایان فیلم

بنابراین این فیلم چنین پیامی در خود دارد: اگر «درباره الی» ماجرای مرگ آنیما در درون هنرمند است، در این فیلم به نظر می‌آید چیز دیگری می‌میرد؛ به نزدیکی مرگ رسیده است. پایان هم — فکر کنم تصور هر کسی که فیلم را ببیند همین است — سیاه‌پوشیدنِ آن آدم‌ها در پایان فیلم مسئلهٔ مرگ این پیرمرد است، و بنابراین شما باید نوعی انتظار داشته باشید که دیگر این — الان نفسی که می‌کشید — در درون آقای فرهادی احتمالاً حتی این نفس را هم نمی‌کشد، و حرف‌زدنش در میانهٔ این فیلم قطع می‌شود. این مؤلفه را فکر می‌کنم در «جدایی نادر از سیمین» مؤلفهٔ مهمی است و طبعاً بر اساسش می‌شود پیش‌گویی‌هایی دربارهٔ ادامهٔ کارهای آقای فرهادی داشت.

البته از یک طرف کسی می‌تواند ساز مخالف بزند و بگوید شخصیت راضیه خانم به‌نوعی مذهبی‌ترین شخصیت فیلم‌های آقای فرهادی است که به‌نوعی مثبت مطرح شد. من شخصاً پیش‌گویی می‌کنم که حرف اولی که زدم درست است؛ یعنی آن مثل پت‌وپتِ آخر چراغی است که خاموش می‌شود؛ مثل خداحافظی‌کردن می‌ماند، نه اینکه فکر کنید جریان جدیدی در روال فکری آقای فرهادی شروع شده. حس من این است که آنِ ناخودآگاه واقعی‌تر است و آن مثل عکس‌العملِ ساز مخالفی است که خودآگاه می‌زند؛ مثل اینکه حسّی را در حال ازدست‌دادن باشید و فشار بیاورید که جوری نگهش دارید. احساسم این است که آن را نباید خیلی جدی گرفت؛ فکر می‌کنم در کارهای آینده این دلبستگی‌هایی که نسبت به فرهنگ سنتی وجود داشت احتمالاً کم‌رنگ‌تر می‌شود.

زمان ساخت و اکران

رفتن آقای فرهادی خیلی به این داستان می‌رسد. — حاضران می‌پرسند: نمی‌دانم؛ چون رفته، یعنی به‌کلی رفته؟ — می‌دانید که قبل از اینکه این فیلم را بسازد رفته بود آلمان فیلمی بسازد و بعد برگشته و این فیلم را ساخته. حالا اینکه دوباره برود؛ این فیلم فضایش خیلی چنین است: اگر بر اساس آن می‌خواهیم پیش‌گویی کنیم، این فیلم دارد می‌گوید می‌رود؛ اصلاً انگار این فیلم را ساخته که برود. مثل فیلمی است از آقای امیر نادری به اسم «آب‌بادخاک». «آب‌بادخاک» مثل وصیت‌نامه است؛ مثل اینکه کسی دارد آخرین فیلمش را می‌سازد تا بگوید من چرا رفتم و شرایط چه‌جوری بود. آن فیلم در دوره‌ای ساخته شده که کلاً حرف‌زدن خیلی سخت بود و بی‌نهایت تمثیلی است، ولی به‌شدت همین حالت را دارد که شرایط اجتماعی ایران — مخصوصاً عوارضی که جنگ به همراه آورده — را به‌طور تمثیلی می‌گوید، و در تمام فیلم. فکر می‌کنم اکثرتان یا شاید همه‌تان قصهٔ «آب‌بادخاک» را شنیده باشید؛ فیلمی است که هیچ‌وقت نمایش داده نشد. گاهی سیاستی در رضایت ارشاد در ایران هست که البته سیاست خوبی است و بهتر از توقیف‌کردن فیلم است: نوعی سانسور ملایم؛ مثلاً فیلمی را که قرار نیست کسی ببیند یک سانس در سینمایی جایی نشان می‌دهند و نگویند توقیف شده. زمانِ «آب‌بادخاک» این کار را نمی‌کردند؛ بازسازی‌اش را جشنواره با تأخیری نشان داد ولی فکر می‌کنم هیچ‌وقت اکران نشد — اگر اشتباه نکنم، یا اگر اکران شد خیلی با زمان ساختش فاصله داشت که دو سال بود؛ سال‌های ۶۵ و ۶۶. به هر حال اگر این فیلم را چنین نگاه کنید، نهایتاً نتیجه‌اش این است که روندهای درونی‌اش در جهت رفتن است: پدری آخر فیلم می‌میرد، یعنی انگار دلیل ماندن از بین می‌رود؛ به‌اضافه اینکه دلایل بیشتر به سمت قانع‌شدن به اینکه سیمین حق دارد می‌رود — آن بعدِ سیمین در درون فرهادی برنده است، چون واقعاً می‌بینید دختر دارد آسیب می‌بیند؛ یعنی پایان فیلم مثل این است که آقای فرهادی قانع شده باشد بهتر است دخترش اینجا نباشد، و این فیلم هم همین را می‌گوید: اول فیلم نادر می‌گوید، یا مثلاً آن قاضی می‌گوید نه، اینجا چه شرایط خوبی هست؛ ولی شما در روند فیلم این‌گونه می‌بینید که بالاخره نوعی ما هم شاید قانع شویم که بهتر است این دختر اینجا نباشد. به هر حال رفتن ممکن است موقت باشد یا دائمی؛ اگر از این فیلم بپرسی، حس آدم این است که از نظر درونی آمادهٔ رفتن است؛ منتها ممکن است کسی برود آنجا چند سالی بماند و احساس کند نمی‌تواند آنجا زندگی کند و دوباره برگردد. مثلاً برادر من خیلی وقت پیش از ایران رفته بود؛ یادم هست یکی از اولین مکالمه‌هایی که داشتیم: آدم خیلی مذهبی‌ای نبود و دقیقاً همین جمله‌اش یادم است که بعد از آن مدت که رفته بود آلمان با هم تلفنی صحبت کردیم و گفت من حزب‌اللهی شدم. به شوخی می‌گفت، ولی منظورش این بود که رفته آنجا را دیده و یک سری احساساتی که اینجا در او چیز شده بود از بین رفته بود؛ الان هم بعد از سال‌های سال که رفته خیلی مذهبی‌تر از آدمی است که اینجا زندگی می‌کرد؛ هر روز قرآن می‌خواند و عباداتش را انجام می‌دهد. خیلی‌ها این‌گونه‌اند: ممکن است از چیزی به تنگ آمده باشند، احساساتی در آن‌ها از بین رفته برود و دوباره ممکن است برگردد. به هر حال این فیلم زمینه را چنین نشان می‌دهد که انگار همه چیز برای رفتن فراهم است.

هم‌زادپنداری با دختر

مسئلهٔ پدر — به نظر من با توجه به محتوای کلی فیلم مسئلهٔ مهمی است که آدم باید جوری بفهمدش. بریم سراغ دختر که بیشترین وزن عاطفی فیلم است؛ می‌شود گفت مرکز عواطف. اگر الی مرکز عواطف فیلم «درباره الی» است یا روحی مرکز عواطف فیلم «چهارشنبه‌سوری» — آدم همه‌اش دلش با روحی است که طفلکی نوجوان است و آمده اینجا و نمی‌داند آسیب ببیند یا نبیند، یا در «الی» همه‌اش از این زاویه فیلم را نگاه می‌کنید و بعد از مرگ یا مفقود شدنش همه نگران او هستند — اینجا در «جدایی نادر از سیمین» به‌شدت این احساس نسبت به دختر است، و آن مقدمه‌ای که گفته شد این را بیشتر ایجاد می‌کند. اگر کسی حسی با این دختر هم‌زاد نباشد و نگرانش نباشد، آن حرفی که مادر زده این بار عاطفی و این نگاه را به ما می‌دهد که انگار فیلم را نگاه کنیم ببینیم وضعیت این دختر در شرایطی که برایش پیش آمده خوب است یا بد. همهٔ حرف‌هایی که زدم نشانهٔ این است که در مجموع اگر بخواهیم بگوییم آنیمای آقای فرهادی بیشترین تمرکز را روی چه چیزی پیدا کرده: روی رابطهٔ پدر-دختری است؛ و خیلی موجه و خیلی بامزه است که اصلاً دختر خود آقای فرهادی هم این نقش را بازی کرده؛ یعنی به معنای واقعی کلمه انگار در زندگی خصوصی آقای فرهادی هم بیشترین احساسات و عواطف نثار این دختر می‌شود، و احتمالاً مردها و زن‌های ایرانی اکثریت قریب‌به‌اتفاقشان همین‌جوری‌اند — فکر می‌کنم بعد از مدتی پدر و مادرها احساساتشان به‌شدت معطوف به بچه‌های خودشان می‌شود. تا حدی که معقول است: اصولاً در زمانی که عشق واقعی وجود داشته باشد و آنیما سیراب شده باشد، این حالت گسترش‌یافتن خودش را دارد؛ یعنی این احساسات نسبت به مردم و مثلاً فرزند حالت‌های آنیمایی دارند و سر جای خودشان می‌نشینند. منتها وقتی که عشق به معنای واقعی وجود ندارد، بیش از حد معمول ممکن است فشار روی این بخش‌ها بیاید و آن‌ها را از حالت طبیعی خارج کند. فکر می‌کنم در این فیلم دقیقاً چنین چیزی را می‌بینید؛ انگار رابطهٔ پدر و دختر اصلاً حالت عاشقانه دارد؛ چیزی بیش از رابطهٔ پدر و فرزندی. به یک صحنهٔ فیلم اشاره می‌کنم، منتها مطمئن نیستم شما صحنه‌های مشابه فیلم‌های قبلی را یادتان باشد — کجای فیلم است که در پمپ بنزین هستند؟ قبل از این است، درست است؟ اینجاست، درست است؟ اولین باری است که با هم بیرون‌اند. در آینهٔ اتومبیل‌ها کی‌ها ظاهر می‌شدند قبلاً در فیلم‌های آقای فرهادی؟ همیشه ترانه علیدوستی. در «چهارشنبه‌سوری» در جایی که با هم در ماشین نشسته‌اند و دارند می‌روند، بارها این نما را می‌بینید که ترانه علیدوستی در آینه دیده می‌شود؛ و مخصوصاً وزن این نماها در «درباره الی» به دلیل نمای پایانی‌ای که وجود دارد — ساک الی در آینهٔ جلوی اتومبیل دیده می‌شود. می‌خواهم همین‌جوری بگویم: این واضح است، و حتی از نظر کادربندی دختر جانشین آنیما شده است. اینکه چرا خوش‌آینده است برای آقای فرهادی که موجود مورد علاقهٔ خودش را در آینهٔ جلو یا بغل اتومبیل نشان بدهد — شاید به این دلیل که این کادرها اصلاً خودشان قشنگ‌اند. کلاً همین‌جا هم یک بار فکر می‌کنم دختر را در آینهٔ بغل می‌بینید و هم در آینهٔ جلوی ماشین.

صحنه پول

به هر حال این حسی که دختر جانشین حس آنیمایی شده — اینکه به‌شدت همهٔ عواطف معطوف به اوست — مثلاً در نگاه این پدر به دخترش وقتی حرفش را گوش کرده و دارد می‌رود بقیهٔ پول را بگیرد، و آن لبخندی که بارها در این فیلم می‌زند؛ بارها تکرار می‌شود، مخصوصاً جایی که دیگر حالت به نظر من رذیلانه و غیرقابل‌تحملی پیدا می‌کند که هی بارها به دخترش می‌گوید حالا اگر تو بگی من می‌روم می‌گویم که این‌گونه نبوده؛ اگر تو بگی، فلان. جایی که حالتش را رذیلانه می‌گویم این است که به او می‌گوید: تو اگر الان فکر می‌کنی تقصیر من است، برو به مادرت بگو بیاید. رذیلانه‌بودنش این است که بالاخره به دخترش با این حرف‌ها فشار می‌آورد؛ می‌بینید یعنی از حس عاطفی‌ای که دختر نسبت به خودش دارد به‌نوعی استفاده می‌کند، و رذیلانه‌اش آن لبخندی است که آنجا می‌زند: از اینکه دخترش او را مقصر نمی‌داند. به خدا، آدمی دختر و زنش دارند از پیشش می‌روند و خوشی‌اش به این است که دخترش او را مقصر نمی‌داند! شرم‌آور. می‌توانست یک کلمه بگوید که زنش برگردد و این‌ها با هم بنشینند زندگی‌شان را بکنند؛ فقط خوشحال است که دخترش این را به زنش نگفته که مثلاً بماند. و بماند که «من مقصر نیستم؛ دخترم هنوز من را قبول دارد». وابستگی عجیبی در این فیلم بین پدر و دختر وجود دارد؛ پدر بیشتر به دخترش وابسته است تا دختر به پدر — انگار همه‌چیز زندگی پدر این است که دختر فکر نکند این کار بدی کرده، دخترش او را قبول داشته باشد. من چیزی نوشته‌ام در وصف پدرِ آقای نادر که آلزایمر دارد: زبان‌بسته است و موجودی ازکارافتاده که آخرش می‌میرد، و پرانتزی هم نوشته‌ام: خودش را خراب کرده است. فکر می‌کنم این سنت در ذهن و درون خیلی از آدم‌ها تمثیل خیلی خوبی است برای وضعیت ارتباطشان با سنت فرهنگی خودشان؛ در این سال‌های اخیر این سنت فرهنگی ما خودش را خراب کرده، و اینجا هم دقیقاً همین اتفاق در این فیلم به معنای واقعی افتاده — حالا باید بیاید کسی این را تمیزش کند. خلاصه دربارهٔ رابطهٔ پدر و دختر می‌گویم که از یک حد عادی در این فیلم فراتر است؛ دقیقاً علتش این است که دختر به‌نوعی جانشین آن حس آنیمایی شده در این فیلم.

نکته‌ای که فکر می‌کنم بد نیست همین‌جا با این صحنه‌ای که نشان دادم به آن اشاره کنم، همان نکتهٔ اساسی است که در انتهای فیلم «درباره الی» درباره‌اش صحبت کردم و سعی کردم توضیح بدهم که وسواس و حساسیت نسبت به دروغ از نظر ناخودآگاه در فیلم‌های آقای فرهادی به چه چیزی مربوط است؛ فکر می‌کنم در این فیلم می‌توانید شواهد خیلی خوبی برای آن حرف پیدا کنید. تحلیل من این بود که وقتی آنیمای کسی ضعیف است، طبق تحلیل‌های یونگی شاید باید انتظار داشته باشید پرسونایش حالت بیش‌فعالی داشته باشد. معنایش چیست؟ یعنی آدمی که آنیمایش ضعیف است بیشتر برای دیگران زندگی می‌کند.

پرسونای متورم

در مقابل دیگران زندگی می‌کند، تحت تأثیر نگاه دیگران قرار می‌گیرد و زندگی خودش را این‌گونه سر و سامان می‌دهد؛ ممکن است در موقعیت‌های مختلف شخصیت‌های مختلف از خودش بروز بدهد و پرسونای متورمی پیدا کند. وقتی کسی پرسونای متورم دارد، معنایش این است که عمیقاً و به‌شدت همیشه دارد دروغ می‌گوید. بنابراین وقتی زندگی آدمی به این شد که انگار همیشه دارد دروغ می‌گوید، ری‌اکشنِ خودآگاهش این است که علیه دروغ هی حرف بزند و در موارد جزئی — مثلاً مربوط به حرف‌زدن — دروغ نگوید. مثلاً آدمی که ویژگی‌اش خسّت است، جاهایی ممکن است به‌طور نمایشی دستی در جیبش بکند و پولی دربیاورد و به کسی بدهد، و همه هم دوست داشته باشد از این حرف بزند که من آدمِ فلان کاری هستم، به فلانی کمک کردم؛ برای جبران آن ویژگی واقعی‌ای که دارد دوست دارد همه از او تعریف کنند که این آدم بخشنده‌ای است، خودش را این‌گونه معرفی کند و دربارهٔ یکی‌دو کار کوچکی که انجام داده — هم برای خودش و هم برای دیگران — بزرگ‌نمایی کند. و تحلیل من این بود که دقیقاً روند مرگ آنیما همراه با تورم پرسونا آمده، بنابراین عمیقاً دروغ دارد گفته می‌شود؛ یعنی جوری انگار برای دیگران زندگی‌کردن — ویژگی‌ای که در هنرمند به وجود آمده — نتیجه‌اش این است که نسبت به دروغ و دروغ‌گفتن حساسیت‌های over-reaction دارد. ویژگی این‌جور ری‌اکشن‌ها این است که از حالت طبیعی خارج می‌شوند؛ یعنی الان در فیلم‌های آقای فرهادی به نظر من مسئلهٔ دروغ حالت طبیعی ندارد؛ این‌گونه است که حتی اگر کسی بیاید یک کلمه را کمی آن پس‌وپیش به کار ببرد، ممکن است وبالش به گردنش بیفتد که دروغ گفته. حتی اگر از من بپرسند تو از کجا می‌آیی، باید مسیر و آمدنم را خودم هم درست بگویم؛ اگر حدودی بگویم ممکن است این هم دروغ حساب شود. نه، نمونه‌ای که یکی دو بار به آن اشاره کردم: راضیه خانم در جواب آن همسایه — خلاصه کنم — اگر کسی از من بپرسد این آشغال‌ها چطور اینجا ریخته، می‌گویم گیج رفته است؛ هیچی نبوده؛ نه می‌خواسته چیزی را به آن صورت پنهان کند — شاید بی‌احتیاطی کرده، بچه‌اش را برده و آنجا کثیف شده و نمی‌خواسته این را بگوید — خیلی مسئلهٔ خاصی نیست، ولی همین را هم می‌بینید که به ضررش تمام می‌شود؛ انگار دستورالعمل اصولی این است که هیچ‌جور و هیچ‌وقت نباید دروغ گفت و دروغ خیلی چیز مهمی است.

زندگی با پرسونا

واقعاً این نکته‌ای که دربارهٔ تحلیل این فیلم‌ها می‌گویم — دفعه‌ای که این حرف را زدم هم اشاره کردم — را در آدم‌ها دیده‌ام: آدم‌هایی می‌شناسم که همهٔ زندگی‌شان بر عقایدشان، بر اساس دروغ‌گفتن و نگفتن است، و دقیقاً همین تیپ آدم‌ها هستند. چون می‌شناسمشان می‌دانم آدم‌هایی هستند که با هر کسی که هستند به رنگ او درمی‌آیند؛ یعنی این عقاید جبران آن نقطهٔ ضعف شدیدی است که در درونشان هست و همه‌اش با پرسونای خودشان زندگی می‌کنند. شما این را در این فیلم به نظر من ناخودآگاه با شدتی می‌بینید که در هیچ‌کدام از فیلم‌های آقای فرهادی این مقدار این جلوه را نداشته است. مثلاً علت اینکه الان شروع کردم درباره‌اش صحبت کردن: طبیعی است که برای یک مرد این‌قدر مهم باشد که دخترش درباره‌اش چه فکر می‌کند؟ تا اینکه واقعاً چیست؛ من الان چه‌کاره‌ام تا اینکه او به من چطور نگاه کند. یعنی اصلاً انگار آدم دارد برای دخترش زندگی می‌کند؛ جلوی نگاه دخترش دارد زندگی می‌کند. انگار مهم‌ترین چیز برای این پدر این است که دخترش او را به‌عنوان یک قهرمان و به‌عنوان یک پدر قبول داشته باشد. یا بگذارید یک چیز دیگر: در فیلم این‌جور فکت‌ها زیاد است. کل این ماجرا — به نظر می‌آید درام این‌گونه شکل می‌گیرد — که بار دیگر راضیه خانم به‌شدت ناموجه برمی‌گردد در خانه و بعد از او می‌پرسند در دادگاه برای چه برگشتی؟ خیلی موجه به‌عنوان یک دلیل انگار می‌گوید اگر برنمی‌گشتم فکر می‌کردند من دزدی کردم. فکر کنند! من از نظر شما این موجه است؟ کسی به من تهمت دزدی زده، کاملاً بی‌وجه و ناموجه؛ برای من این‌قدر مهم باشد — به نظرم این برسد که موجه است — که اگر برنگردم فکر می‌کنند دربارهٔ من که من دزدی کردم؟ نمی‌دانم چقدر اهمیت دارد که دیگران دربارهٔ من فکر کنند یا نکنند؛ نمی‌گویم مهم نیست، ولی احساسم این است که این خیلی به‌عنوان انگار دلیل موجهی در این فیلم به آن اشاره می‌شود، در حالی که چندان این‌قدر هم موجه نیست؛ این حساسیتِ زیاد نسبت به اینکه آدم‌ها دربارهٔ من چه فکر کنند. من دیگر خیلی نمی‌خواهم وارد جزئیات شوم، ولی این حس حضور دیگران و جلوی دیگران زندگی‌کردن در این فیلم هست، مخصوصاً در شخصیت شهاب حسینی. چقدر این شهاب حسینی از این حرف‌ها می‌زند که چرا فکر می‌کنید ما حیوونیم؟ چرا فکر می‌کنید ما — نمی‌دانم — وقتی با زنمان تنها هستیم داریم زنمان را کتک می‌زنیم؟ بیشتر از اینکه ببینید شهاب حسینی از این رنج می‌برد که واقعاً فقیر است، از این رنج می‌برد که چرا فکر می‌کنند ما آدم نیستیم. نمی‌دانم چقدر برای آدم نرمال باید مهم باشد که دیگران درباره‌اش چه فکر می‌کنند.

جامعه و شک

می‌خواهم بگویم این فیلم به‌شدت انگار آن حالت بیمارگونه‌ای را نشان می‌دهد که — یا نتیجهٔ مرگ آنیماست، یعنی بیش‌فعالی پرسونا — در تمام این شخصیت‌ها هست؛ و وقتی همهٔ شخصیت‌هایی که کسی خلق می‌کند یک‌جورند، این آدم شک می‌کند که آیا جامعهٔ ما همه این‌گونه نیستند. هرچند به نظر من جامعهٔ ما — به این دلیل که اصولاً در آن مشکلی دربارهٔ آنیما وجود دارد — پرسونایش فعالیتش بیشتر از اندازهٔ عادی است: ما ایرانی‌ها خیلی کارها را ممکن است بکنیم برای اینکه دیگران چه فکر می‌کنند و در و همسایه چه می‌گویند؛ کاری را که مهم است و دوست داریم انجام بدهیم نمی‌کنیم برای اینکه ممکن است در و همسایه چیزی بگویند. لعنت به در و همسایه که می‌خواهد چیزی بگوید یا نگوید. کلاً ما خیلی به همدیگر کار داریم — به کار همدیگه — و نتیجه‌اش این است که در کل جامعه این مرض بیش‌فعالی پرسونا و تورم پرسونا را تا حدودی می‌بینیم. ولی اتفاقاً هنرمندها — فکر می‌کنم — جزو رده‌ای هستند که کمتر این مرض را دارند؛ هنرمندها غالباً آدم‌های آزادتری‌اند و شاید آن‌قدر به نگاه دیگران وابسته نباشند. ولی شما تمام شخصیت‌های این فیلم به‌نوعی از این حرف‌ها را می‌زنند؛ انگار کارهایی می‌کنند برای اینکه: نادر در جواب دختر بیچاره‌اش که به او می‌گوید به زنش بگو که بیاید خانه، می‌گوید اگر الان به او بگویم فکر می‌کند برای آن سندی که گذاشته دارم می‌گویم. بابا، زنت را بگو بیاید خانه! حالا می‌خواهد فکر کند که برای سند است، می‌خواهد فکر نکند؛ چه فرقی می‌کند او چه فکر می‌کند که برای چه داری به او می‌گویی؟ حالا شاید این‌گونه فکر کند، بعداً می‌فهمد که نه، این‌گونه نبوده؛ به او بگو و بعداً توضیح بده که دخترم گفت من بهت گفتم، برای سند نبود. ولی همهٔ این آدم‌ها تمام کارهایی را که در این درام انجام می‌دهند به این دلیل انجام می‌دهند که دختر فکر نکند من این‌گونه‌ام، زنم فکر نکند من آن‌جوری‌ام. شهاب حسینی همه‌اش مشکلش این است که دیگران درباره‌اش فکر نکنند؛ مهم نیست که دارد از گرسنگی می‌میرد، مهم این است که مردم درباره‌اش چطور قضاوت می‌کنند؛ کل چیز و کل ماجرایش این‌گونه است. یعنی احساسم این است که این روندی رو‌به‌رشد در فیلم‌های آقای فرهادی دارد، و دقیقاً اگر حرف‌های یونگ را بپذیریم — که مرگ آنیما، یا در واقع تضعیف آنیما یا فقدان آنیما، اصطلاحی که در ادبیات یونگی وجود دارد، نتیجه‌اش فعالیت افراطی پرسونا است و فعالیت افراطی پرسونا یعنی همین که همهٔ زندگی من بشود در حضور دیگران زندگی‌کردن و نقش‌بازی‌کردن — همچنان به‌شدت اصرار دارم که ریشهٔ حساسیت افراطی دربارهٔ دروغ در کارهای آقای فرهادی همین است، و در این فیلم هم به‌شدت این تأیید می‌شود؛ چون همهٔ شخصیت‌ها این‌گونه‌اند، انگار ما خبری از شخصیت خود هنرمند می‌گیریم. ناخودآگاه — به نظر من — آقای فرهادی اکثر این حرف‌هایی که این‌ها می‌زنند کاملاً منطقی و طبیعی می‌آید؛ که طرف این کار را نمی‌کند برای اینکه دیگران درباره‌اش چه فکر می‌کنند.

وقفه و ادامه

یک ساعت و سی‌وهفت دقیقه حرف زده‌ام. نمی‌دانم، چیز جدیدی شروع کنم؟ راستش حس این را نداشتم و الان هم ندارم که دربارهٔ این فیلم بحث را ادامه بدهیم؛ می‌شود ادامه داد، یعنی چیزهایی برای بحث کردن هست. دربارهٔ شخصیت شهاب حسینی فکر می‌کنم — یعنی همین روند وحشی‌شدنِ نامزدها و مستخدم — می‌شود حرف زد و دربارهٔ خود شخصیت مستخدم و تغییری که در این فیلم‌ها کرده می‌شود بحث‌هایی کرد. منتها چون دربارهٔ همهٔ فیلم‌ها مقداری حرف‌هایی می‌شد زد که نزدم، خیلی وسواس ندارم که اینجا هم همهٔ چیزهایی را که می‌شود گفت بگوییم. تیتروار بگویم که دربارهٔ این دو شخصیت می‌شود کمی بحث کرد و اینکه مثلاً چرا این ویژگی وجود دارد که این نامزد دارد مداوم پررنگ می‌شود؛ در این فیلم‌ها نامزد بیشتر مستخدم را تصاحب کرده است: از حالتی که کسی است که قرار است ازدواج کند، به کسی که ازدواج کرده — به معنایی و احتمالاً چند سال از عقد گذشته — تبدیل شده و اینجا دیگر به‌طور کامل شوهرِ مستخدم است. من کمی — راستش را بخواهید — خودبا حیا مانع می‌شود بعضی از چیزها را بگویم؛ از اولش هم همین‌طور بوده. فکر می‌کنم ممکن است این سوءتفاهم‌ها پیش بیاید؛ فقط بگذارید همین‌جوری بگویم: مثلاً به این فکر کنید که اصلاً مستخدم‌بودن یک زن یعنی چه؟ اگر بخواهید نمادین تعبیرش کنید. و این روند مال‌خودکردنِ مستخدم که نامزد به‌نوعی تصاحبش می‌کند، اگر بخواهید درونی تعبیرش کنید، معنایش چی می‌شود؟ اینجا همش من احساس خط قرمز می‌کنم — از نظر اخلاقی، نه سیاسی؛ معمولاً خط قرمزهایمان سیاسی است — ولی اینجا اینکه خدای‌ناکرده سوءتفاهمی ایجاد شود. یک بار من در جلسه‌ای به‌شدت سعی کردم توضیح بدهم که اصولاً نقدهای روان‌کاوانه این‌گونه نیست که خیلی بخواهید دربارهٔ زندگی هنرمند حرف بزنید؛ بیشترین حالت این است که چیزی دربارهٔ احساساتش می‌فهمید و اینکه گذشته و واقعیتِ منشأ احساسات چه بوده چیز ثانویه‌ای است که خیلی نمی‌شود دقیق درباره‌اش صحبت کرد. — می‌پرسند: حسش را ندارید؟ — نه، حسش را ندارم؛ شاید اگر کمی می‌نشستم فکر می‌کردم چطور بگویم. الان چیزهایی اینجا نوشته‌ام ولی فکر می‌کنم بهتر است این‌ها را نگویم. به نظرم می‌آید؛ بله چرا پیش می‌آید؟ فکر می‌کنم پیش می‌آید؛ دارم همین‌جوری پیش خودم فکر می‌کنم که دربارهٔ چیزی که مشکلی نداشته باشد کمی صحبت کنم. می‌خواهید شما کمی سؤال بپرسید؟ چون فکر می‌کنم یک ربع بیست دقیقه مانده و راستش حس این را ندارم که چیز خیلی مهمی الان مانده باشد که نگفته باشم؛ فکر می‌کنم چیزهای مهمی را که می‌خواستم بگویم تقریباً گفته‌ام. شما سؤال بپرسید، من هم یادداشت‌هایم را نگاه می‌کنم و قسمت‌هایی که قرمز نیست — و می‌تواند چیزی مانده باشد که بتوانم درباره‌اش صحبت کنم — را بگویم. دربارهٔ این روند تغییرات مستخدم، معنای مستخدم و نامزد‌داشتنش و روند تغییراتشان می‌شود مفصلاً بحث کرد، ولی بدون سوءتفاهم.

ببینید، در واژگان فرویدی وقتی میل غریزی سرکوب می‌شود می‌گویند تصعید می‌شود، والایش پیدا می‌کند. فروید معتقد است که هنر و اصلاً تمدن به‌نوعی ناشی از سرکوب غرایز است: اگر غرایز آدمی کاملاً آزاد باشد هیچ‌وقت به سمت چیزهایی که ما به آن‌ها می‌گوییم چیزهای متعالی نمی‌رود؛ اگر کسی از نظر مثلاً جنسی کاملاً تأمین باشد شاید اصلاً احساس عاشقانه را تجربه نکند؛ نوعی موانعی در مقابل غرایز ایجاد می‌شود. در لول‌های دیگر اگر فرویدی نگاه کنید، اصلاً چیز ارزشی در کار نیست؛ فروید کاری ندارد که آن‌ها بهترند. فکر می‌کنم ما خودمان ارزش‌هایی قائلیم برای اینکه چیزهای فرهنگی‌هنری نسبت به چیز فیزیولوژیک در لول بالاتری قرار دارد؛ ولی نزد فروید اصلاً این ارزش‌گذاری‌ها وجود ندارد. در دیدگاه یونگی این ارزش‌گذاری‌ها وجود دارد، ولی واژگانی مثل تصعید در دیدگاه یونگی نیست. من اینجا چون به‌طور دلخواه و تا حد ممکن سعی کرده‌ام توضیحی بدهم که متناقض هم نباشد، بعضی واژه‌های فروید و یونگ را کنار هم به کار می‌برم؛ در یکی‌دو جلسه سعی کردم بگویم مشکل خاصی در این کار که انجام می‌دهم نیست؛ یعنی تطبیق‌هایی می‌شود این‌ها را به همدیگر داد. فکر می‌کنم تنظیم غرایز که باعث می‌شود انرژی غرایز به سمت چیزهای بالاتر برود، در دیدگاه یونگی — اگر بخواهید بررسی کنید — این‌گونه نیست؛ بگذارید این‌شکلی بگویم: در دیدگاه فرویدی هر چه هست اید و غرایز است و آن گرایش‌های متعالی‌تر حالت ثانوی دارند، در حالی که در دیدگاه یونگ این‌گونه نیست؛ روند رشد واقعی وجود دارد که اتفاقاً اگر آدم روند رشد خودش را طی کند به آن احساسات متعالی می‌رسد. فروید انگار می‌گوید آن نیازهای فیزیولوژیک تنها نیازهای واقعی‌اند و بقیه‌اش نوعی جایگزین‌هایی است که پیدا می‌کنیم. در دیدگاه یونگی این‌طوری نیست: من در مراحل پایین رشد هم نیازهای فیزیولوژیک دارم، واقعاً رشد می‌کنم و نیازهای سطح بالاتری پیدا می‌کنم، مثل نیاز به عشق. این‌طوری نیست که — مثلاً — از یونگ بپرسید پس این پدیده را چه‌جوری توجیه می‌کنی که آدمی که غرق در شهوات است احساس عاشقانه پیدا نمی‌کند؛ توجیه یونگ می‌تواند این باشد که افراط در لول‌های پایین‌تر و لذت‌بردن باعث می‌شود رشد متوقف شود؛ آدمی که همش دارد می‌خورد و می‌خوابد وارد مراحل رشد نمی‌شود و بنابراین به جایی نمی‌رسد که مثلاً عاشق شود.

ارزش‌گذاری یونگ و فروید

می‌بینید؟ هر دو المان‌های مشترکی دارند، فکت‌های مشترکی را قبول دارند ولی ارزش‌گذاری‌هایشان واقعاً فرق می‌کند. به نظر می‌آید یونگ بالاخره وقتی حرف از رشد می‌زند، برای مراحل بالاتر رشد ارزش‌گذاری می‌کند و تمام اساس حرف‌هایش هم این‌گونه است، و نزد فروید این‌شکلی نیست؛ یعنی شاید حتی در دیدگاه فرویدی به نظر برسد فعالیت‌های هنری نوعی منشأ بیمارگونه هم دارند؛ کما اینکه همه‌چیز در دیدگاه فرویدی نوعی منشأ بیمارگونه ممکن است داشته باشد. حالا نمی‌خواهم وارد این ارزش‌گذاری شوم.

تصعید آنیما در هر شرایطی — چه آنیما مرده باشد چه زنده — می‌تواند اتفاق بیفتد. مردی را در نظر بگیرید که اصلاً هیچ رابطهٔ عاشقانه‌ای ندارد، ممکن است هیچ‌کس را دوست نداشته باشد، ولی وقتی عاشق می‌شود همه را دوست دارد. یعنی وارد‌شدنِ خودبه‌خود در رابطه‌ای مثبت که آنیما را تقویت می‌کند ممکن است روابط جدیدی را که ایجاد می‌شود، حس‌های آنیمایی را در شرایط دیگر هم تقویت کند؛ مثلاً مردی که خیلی زنش را دوست دارد، همان‌جور خیلی هم فرزندانش را دوست دارد؛ آنیماش پرورش پیدا کرده است. این پدیده‌ای که من به آن می‌گویم و اینجا با آن مواجهیم نوعی حالت بیمارگونه دارد: وقتی آنیما درست پروجکت نمی‌شود — یعنی مثلاً مردی زنی پیدا نمی‌کند که آنیما را روی او پروجکت کند — بعد می‌آید آن احساسات را می‌خواهد جاهای دیگر پروجکت کند، و این جالب نیست. مثلاً رابطهٔ پدر و دختر مؤلفه‌های آنیمایی دارد؛ پدر نباید دختر را آن‌جوری دوست داشته باشد که معشوق خودش را دوست دارد. پدر نباید تحت تأثیر دخترش باشد که دخترم دربارهٔ من این‌قدر چه فکر می‌کند و نمی‌کند. وقتی فقدان آنیما باعث می‌شود انگار بقایای آنیما متوجه جاهای دیگر شود، این وضعیت حالت بیمارگونه‌ای دارد و می‌تواند در شرایطی نتایج مثبت هم داشته باشد: مثلاً مردی که در عشق شکست می‌خورد، تمام زندگی خود را وقف فقرا می‌کند — بد نیست که بالاخره جای دیگری انگار آنیماش را با رابطهٔ دیگری سیراب می‌کند. این‌ها از جاهایی مثبت است و از جاهایی هم بالاخره رگه‌هایی از بیمارگونگی ممکن است پیدا کند؛ یعنی ممکن است آن روابط از حالت طبیعی خارج شود؛ مثل پدر و مادری که بیش از اندازه به فرزندانشان وابسته می‌شوند و حالا تبدیل به پدر و مادرهای مخوفی می‌شوند که حاضر نیستند بچه‌ها را ول کنند بروند زندگی‌شان را بکنند؛ چون مثل عاشق‌شدن است. مسئلهٔ مادرشوهری در فرهنگ ما این است که مادر اصلاً نمی‌تواند دوری این پسرش را تحمل کند و عروس را به شکل رقیب عشقی می‌بیند — اتفاقاً خیلی واضح است که روابط مادرشوهر با عروس خیلی وقت‌ها مثل همین رابطهٔ دو هوو با همدیگر است.

شرم مادر

به‌طور شرم‌آوری چنین حالت رقابتی برای به‌دست‌آوردن دل آن پسر خودش دارد، و برای مادر خیلی شرم‌آور است که با عروس خودش رقابت کند؛ لول خودش را می‌آورد پایین: باید لیگ برتر بازی کند، می‌رود لیگ درجهٔ پایین‌تر. به هر حال واقعیتِ این تضعیف این است: هر وقت که انگار آنیما جاهای اضافی وجود داشته باشد می‌تواند برود سراغ جاهایی غیر از زن؛ احساسات آنیمایی می‌تواند گسترش پیدا کند. می‌تواند حالت طبیعی داشته باشد — در حضور عشق واقعی این اتفاق می‌افتد — می‌تواند آنیمای تضعیف‌شده باشد ولی چون هیچ آماجی برای خودش ندارد و نمی‌تواند پروجکت شود، این مقداری که مانده به‌نوعی در چیزهای دیگر پخش شود. به هر حال خودِ این روند مثبت است؛ حداقل چیزی از آنیما باقی می‌ماند؛ به‌طور کامل انگار نمی‌میرد و از بین نمی‌رود؛ حس‌های آنیمایی نسبت به موجودات دیگری غیر از زن در وجود مرد باقی می‌ماند، که از هیچی بهتر است. اگر همین الان مثلاً همین دختر هم نباشد — به یک معنای واقعی اگر مهاجرت صورت بگیرد و آن فقرا هم دیگر نباشند و این دختر هم نباشد — واقعاً ممکن است دیگر هیچ حس آنیمایی باقی نماند و دیگر شخصیت‌های بعدی فیلم‌های آقای فرهادی بیش از این منطقی و اصول‌گرا و نابودکننده بشوند؛ از آن نوع منطقِ داشتنی که همه چیز را از بین می‌برد، چون به گمانم نوعی حالت نامعقولی پیدا می‌کند. بنابراین این سؤالی که شما می‌پرسید به نظر من به یک معنا این ارزشمند است که آنیما حفظ شود؛ و اگر «درباره الی» را دیده بودید و تحلیل کرده بودید، می‌توانستید منتظر چیزی بدتر از این باشید. یک بار به‌عنوان خاطره گفتم که این فیلم‌ها را چه‌جوری دیدم؛ واقعاً وقتی رفتم این فیلم را دیدم کمی یادم راه افتاد و گفتم الحمدلله دختری هست و احساسات جدیدی نسبت به فقرا و پدر و عالمی عواطف جدید به وجود آمده؛ مثبت است. می‌توانست این‌گونه باشد که فیلمی یخ‌زده و سرد و بدتر از این ببینیم که خشونتش هم زیاد شده باشد — که می‌تواند در آینده به آن سمت برود؛ خدا می‌داند. — می‌پرسند: آنیما به‌طور کامل از بین می‌رود؟ — بله، تقریباً. مثلاً این هموسکسوال‌ها معمولاً مردهایی هستند که دیگر آنیما ندارند؛ کلاً خودشان می‌شوند آنیمان. آن‌هایی که هموسکسوال به معنای — یعنی نقش زن را بازی می‌کنند — واقعاً به یک معنای واقعی دچار فقدان آنیما هستند؛ دیگر بچه‌ها را هم ممکن است دوست نداشته باشند و خیلی هم آدم‌های منطقی‌ای هستند. در واقع طرفش را دارند — آره — ولی آن حس، دیگر حس آنیمایی نیست؛ یعنی حس یک هموسکسوال نسبت به میت خودش — که شوهرش است — هیچ شباهتی به حس یک مرد نسبت به زن ندارد. می‌دانید یک تئوری می‌گوید اصلاً نه، خودش عاشق نمی‌شود؛ موضوع عشق همیشه باقی می‌ماند. — می‌پرسند: کی می‌گوید؟ چرا؟ — آن‌ورش آنیموس است؛ در زن چیزی به اسم آنیموس وجود دارد.

عشق به آنیموس

عشق آنجا در واقع عشق به آنیموس است، به یک معنا؛ کاملاً هم متفاوت است با عشق مرد به زن. یکی از منشأهای سوءتفاهم — بگذارید این موضوع را که خارج از این فیلم است و موضوع جالب‌تری است بگویم — بین زن‌ها و مردها این است که زن‌ها فکر می‌کنند آن احساسی را که وقتی عاشق یک مرد می‌شوند نسبت به او دارند، مرد هم طبعاً اگر عاشقشان باشد باید همان احساس را نسبت به آن‌ها داشته باشد. بعد زن‌ها آزمون‌های زیادی در طول روز ترتیب می‌دهند که ببینند مرد عاشقشان هست یا نه. مردها معمولاً این کار را نمی‌کنند. و همین سؤال‌ها غلط‌اند؛ آزمون‌ها غلط طراحی می‌شوند؛ چون آن نوع تست‌ها از آن تست‌هایی است که اگر خودشان عاشق بودند درست بود: زن این‌گونه است که وقتی عاشق مردی است به‌شدت این حالت را پیدا می‌کند که حرف مرد را گوش می‌کند و در مقابل خواستِ مرد نوعی حالت تسلیم دارد. مرد که این‌گونه نیست؛ نشانهٔ عشق مرد این نیست که در مقابل زن چنین احساسی به او دست بدهد. معمولاً آزمون‌ها این‌گونه‌اند، مردها اکثراً چیزی نشان نمی‌دهند و زن‌ها به این نتیجه می‌رسند که این من را دوست ندارد، چون حرفم را گوش نمی‌دهد. این خوب است؛ فکر می‌کنم خیلی باید این تست‌ها را آموزش داده باشند تا دست‌کم خوب طراحی شوند. باید بدانید وقتی مردی عاشق زنی است چه‌جوری می‌شود تست کرد که واقعاً عاشقش هست یا نه؛ شبیه تستی که مرد برای زن ممکن است طراحی کند واقعاً نیست. مثلاً راهنمایی می‌کنم: زن این‌گونه می‌تواند تست کند که خواسته‌ای مطرح نکند. و آن زن‌هایی که باهوش‌اند و غرایزشان خیلی درست کار می‌کند تست‌های این‌شکلی انجام می‌دهند: تمایلی، نیازی را به‌طور تلویحی مطرح کنند و ببینند مرد می‌گیرد یا نمی‌گیرد؛ نه اینکه بگویند این کار را برای من بکن. اینکه چیزی بگویند که نشان بدهد به چیزی احتیاج دارند و بعد ببینند آیا اصلاً مرد به این نیازشان توجه می‌کند و می‌رود دنبال اینکه این نیاز را برطرف کند یا نه. اینکه دستور بدهند — شما به هر مردی بگویید کاری بکند، نمی‌کند؛ نرمال این‌گونه است که حرف گوش نمی‌کند. بالاخره تست‌ها را خانم‌ها سعی کنند درست طراحی کنند تا به نتایج نادرست نرسند. ممکن است مردی خیلی عاشق زنش باشد ولی حرف‌های زنش را گوش نکند؛ وقتی به او دستور می‌دهد این کار را بکن، برویم این‌ور، برویم آن‌ور، ممکن است گوش ندهد. ولی حساسیت این‌جاست که آیا مرد به زنش این‌گونه توجه می‌کند یا نه؛ آیا کشف می‌کند؛ حس این را دارد که ببیند زنش چه نیازی دارد یا نه؛ نه اینکه به او دستور بدهند. معمولاً می‌گویم زن‌هایی که غرایزشان خوب کار می‌کند این کار را می‌کنند: چیزهایی می‌گویند که نشان‌دهندهٔ این است که چیزهایی می‌خواهند، و همهٔ ماجرا این است که آیا مرد متوجه می‌شود یا نه. اگر نشود، یعنی دیگر توجه ندارد. من خیلی راهنمایی کرده‌ام؛ هم برای طرح سؤال، هم برای تفهیم اینکه چه‌گونه باید.

نیازهای زن و مرد

مردی به‌طور طبیعی وقتی زنی را دوست دارد به نیازهای زن مستقلاً توجه می‌کند، بدون اینکه از او چیزی خواسته شده باشد. و برای خواستنِ تلویحی — زن‌ها به‌عنوان سؤال، نوعی سؤال سخت‌تری است — اصلاً گفته نمی‌شود که من چه هدیه‌ای، برایم فلان هدیه را بخر. اصل ماجرا این است که مرد بفهمد چه هدیه‌ای باید بخرد یا نه. — می‌گویند: راهنمایی کن، کارت هدیه بخرد که زن خودش هرچه دلش می‌خواهد برود بخرد. — این احمقانه‌ترین چیزی است که در تاریخ بشر به وجود آمده! همهٔ لطف هدیه‌دادن این است که تو به کسی نشان بدهی که می‌فهمی او چه می‌خواهد. کارت هدیه بدهید به کسی برود خودش هرچه دلش می‌خواهد بخرد، دقیقاً مردی است که می‌خواهد اصلاً رفع تکلیف از خودش بکند؛ می‌تواند کارت هدیه بدهد. این از مشخصاتِ نظام مقدس سرمایه‌داری است که همه‌چیز در آن به حالتی از لوس‌شدن می‌رسد؛ جنبه‌های معنوی از بین می‌رود و همه‌چیز حالت مبادلهٔ کالایی پیدا می‌کند.

فرهادی و سهراب شهیدثالث

فکر می‌کنم دیگر «جدایی نادر از سیمینِ» آقای فرهادی را تمامش کنیم. من فکر می‌کردم شاید سه جلسه طول بکشد، ولی راستش بعضی چیزها به نظرم همین‌جوری باز بماند؛ چون حس من این است که در همهٔ فیلم‌ها چیزی مانده است. این فیلم آخر هم چیزی‌اش بماند. کمی هم احساس کردم شجاعت به خرج بدهم و دربارهٔ آیندهٔ کارهای آقای فرهادی یک سری چیزها گفتم؛ ولی فکر می‌کنم حالا به‌اندازهٔ کافی حسی به وجود آمده که احتمالاً به چه سمتی متمایل می‌شود این کارها: شبیه کارهای آقای سهراب شهیدثالث در آلمان. تصور من از آیندهٔ کارهای آقای فرهادی چنین چیزی است؛ آن‌هایی که سهراب شهیدثالث را می‌شناسند شاید بتوانند حسش را بگیرند.