او از صحنهٔ نخستین حضور راضیه خانم و دخترش در خانه شروع میکند، جنبههای خودآگاه فیلم را مرور میکند و بعد با تمهای تکراری فیلمهای فرهادی به لایههای ناخودآگاه میرسد. نادر را مردی میداند که آنیمایش مرده، فیلم را تصعید آنیما میخواند و پدر را نمایندهٔ سنت میداند. حساسیت به دروغ را به پرسونا ربط میدهد و بحث با پرسشها و حرفی دربارهٔ آیندهٔ کارهای فرهادی پایان مییابد.
صحنهٔ ورود راضیه خانم و انتقال اطلاعات
او میگوید بیآنکه دلیل موجهی داشته باشد از صحنهٔ نخستین حضور راضیه خانم و دخترش در خانه خیلی خوشش میآید، و نمیخواهد بگوید خوبیاش چیست چون اگر آدم توضیح بدهد خراب میشود. به گمان او این تنها صحنهٔ فیلم است که در آن سعی شده کمی با این بچه نزدیک شویم و تصویرهایی را از چشم بچه ببینیم. نکتهٔ کوتاهش این است که در این صحنهها حسی از زندگی هست که جز در فیلمهای فرهادی کم میآید.
علت اصلی را استادی فرهادی در انتقال اطلاعات میداند. در این فیلم باردار بودن راضیه خانم بدون هیچ دیالوگ فهمیده میشود: بچه سرش را میگذارد تا لگد زدن را گوش بدهد و مادر لبخند میزند؛ این فقط انتقال اطلاعات نیست و ما را نسبت به زن باردار و بچهای که در شکمش است به سمپاتی میکشاند. او میگوید حاضر است از صد فیلم ده فیلم ایرانی را تصادفی بردارد که در آنها باردار بودن یا در نگاه اول معلوم است یا کسی باید بپرسد، و فیلم «خانه روی آب» را مثال میآورد که اطلاعاتش همه در دیالوگ است.
صحنه حدود سی ثانیه است و با گذشتن پدر از جلوی تصویر قطع میشود، بیآنکه تلاشی برای کات دادن شده باشد؛ و در این فیلم در هر یک دقیقه دو سه اطلاعات مهم رد و بدل میشود. او از مقالهای دربارهٔ سینمای هند میگوید که در آن اطلاعات مهم چند بار گفته میشود، چون ممکن است تماشاگر بار اول بچه را به دستشویی برده باشد؛ ولی اینجا اگر یک بار بلند شوید بروید تخمه بخرید، کل فیلم فرهادی را از دست دادهاید.
جنبههای خودآگاه فیلم
او یادآوری میکند که جلسهٔ قبل دربارهٔ جنبههای خودآگاه فیلم صحبت کرده است: به نظر میآید شروع و پایان فیلم در خدمت طرح پرسشیاند که سیمین میپرسد، یعنی آیا اینجا جای مناسبی برای بزرگ کردن بچههاست و مهاجرت بکنیم یا نکنیم. این شروع و پایان قطعاً خودآگاه تنظیم شده، ولی معنایش این نیست که تمام فیلم در خدمت همین باشد؛ فرهادی حساسیت روی دروغ گفتن و قضاوت کردن را هم دارد، و اگر شروع و پایان را کنار بگذارید شاید مسئلهٔ اختلاف در خانواده پررنگتر شود.
دربارهٔ مسائل اجتماعی، به گفتهٔ او فیلم روی آسیبی که دختر میبیند، جامعهای که مردم را دروغگو بار میآورد، قانونی که یا وجود ندارد یا اجرا نمیشود، و اختلاف طبقاتی خطرناک تأکید میکند. عدم امنیت را شاید مهمترین مسئلهای میداند که برای دختر پیش میآید. فکر میکند دفعهٔ قبل دربارهٔ اینها به اندازهٔ کافی صحبت کرده است.
در مسائل اخلاقی میگوید اگر شروع و پایان را حذف کنند، راضیه خانم خیلی پررنگ میشود چون عمل نهاییاش که دروغ نمیگوید حالت قهرمانانه پیدا میکند، و چون «درباره الی» با دروغ گفتن قهرمانش تمام میشود این لحظه مهم است. به دوستانی که میگفتند این کار چون تلفن میزند و میپرسد ارزش اخلاقی ندارد، میگوید مهم نیست منشأ کار چیست. در این فیلم زندگی خانواده از نظر اقتصادی میتواند نجات پیدا کند یا نکند و راضیه خانم میداند امتناعش زندگیاش را به هم میریزد، با این حال این کار را میکند.
تمهای تکراری و لایههای ناخودآگاه
او میگوید پیشفرض ما این است که لایههای ناخودآگاه وجود دارد، ولی اگر بخواهیم نشانههایی از آن بگیریم دو راه هست: جاهایی که تم اصلی را تشخیص میدهید ولی فیلم ساز مخالف میزند و چیزی خوب درنمیآید، و پیدا کردن تمهای تکراری در کارهای یک هنرمند. به گفتهٔ او تمهایی که وسواسی وارد میشوند نشان میدهند احتمالاً فعالیتی خارج از خودآگاهی در خلق اثر نقش دارد.
تمهای تکراری فرهادی به گفتهٔ او دادگاه و قضاوت است، که در همهٔ فیلمها هست، حتی در «درباره الی» که همه کنار دریا وکیلاند و در مسند قضاوت مینشینند؛ مسئلهٔ دروغ که به نظر او تم خیلی خودآگاهی نیست؛ کتک خوردن زنها و دماغهای خونآلود؛ و از همه مهمتر اینکه مستخدمی میآید توی خانهای و بلایی سرش میآید. در «چهارشنبهسوری» مستخدم چندان آسیب نمیبیند، در «درباره الی» آسیب مرگ است، و اینجا بچهاش سقط میشود.
او تفاوتها را هم میگوید: جای دوربین عوض شده و اینجا ما در خانه هستیم و مستخدم بعداً بهعنوان موجودی خارجی و فرعی وارد میشود. نامزدها هم از اهلی به وحشی تبدیل میشوند؛ از نامزد روحی هیچ خطری حس نمیکنید ولی شهاب حسینی خطرناک است و نیمهٔ دوم فیلم را متشنج میکند. او میپرسد اگر بخواهند درامی بچینند که مهاجرت و مشکلات زندگی در ایران را بیان کند، چقدر محتمل است سراغ مستخدمی بروند که میآید در خانهٔ کسی؛ پس این الگو از جای دیگری میآید و بار روابط فردی را آنقدر قوی میکند که بار اجتماعی فیلم تضعیف میشود.
مرگ آنیما و شخصیت نادر
به گفتهٔ او مستخدم در فیلمها بزرگ میشود: از کسی که قرار است ازدواج کند، به کسی که چند سال است ازدواج کرده، و بعد به کسی که بچه هم دارد. در «چهارشنبهسوری» و «درباره الی» این موجود نمایندهٔ آنیماست، یعنی کسی که میتواند مورد عشق واقع شود، ولی راضیه خانم شوهر دارد و باردار است و نمیشود به او مثل معشوق نگاه کرد. او معنیدار میداند که ترانه علیدوستی برای این نقش انتخاب نشده؛ میگوید شنیده پیشنهاد اول او بوده است. به گفتهٔ او در این فیلم هیچ اثری از عشق مرد به زن نیست و همهٔ روابط در حال فروپاشی است.
او «درباره الی» را نمایشی میداند که در آن مرگ آنیما اتفاق میافتد، و میگوید پس از آن انتظار دارد فیلمی با تم عاشقانه نبیند؛ مشخصهٔ این فیلم نسبت به چهار فیلم قبل این است که هیچ شخصیت آنیمایی در آن نیست. اگر بخواهند شخصیت مردی را معرفی کنند که آنیمایش مرده، میگوید نادر است: نه عاشق زن خودش است نه به زن دیگری علاقه دارد، و حسی نزدیک به تنفر و لجبازی در او میبیند.
نادر به گفتهٔ او ظاهراً آدمی اصولگرا و منطقی است و اصول خودش را دارد، مثلاً به دخترش نمیگوید بازپرسی قرار است چه بپرسد تا او را به دروغ گفتن وادار نکند؛ ولی ته ماجرا همه چیز را خراب میکند. او میگوید این را کاملاً شخصی میگوید که از هیچ شخصیت فرهادی به اندازهٔ نادر دلزدگی پیدا نکرده است. مردِ بدون آنیما را مثل ماشین میداند که قاعدهای هست و انجامش نمیدهد، حتی وقتی چیز بزرگتری زیر سؤال میرود.
در مردی که آنیما ندارد به طور طبیعی خشونت ظاهر میشود و همین باعث مرگ یک جنین میشود؛ او فکر نمیکند قرار بوده چنین چیزی در نادر گذاشته شود. میگوید ریشهٔ لغت آنیما هم از حیات میآید و هم با animal به معنای جاندار ربط دارد، پس مردی که آنیما ندارد برای حیات خطرناک است. بعداً میفهمیم اتفاق به این شکل نیفتاده، ولی این رفتار را خودش انجام داده است.
تصعید آنیما
پس از پرسش یکی از حاضران دربارهٔ جایگاه پدر و فرزند، او میگوید تمام حرفش دربارهٔ این فیلم این است که تصعید آنیماست. مردی که دیگر عاشق هیچ زنی نیست احساساتش را میبرد روی بچهها و فقرا و هنر و چیزهای دیگر، و در رابطهٔ پدر با دختر سایهای از رابطهٔ عاشقانه دیده میشود.
به گفتهٔ او این فیلم عالمی موضوعهای تازه دارد که پیشتر در فیلمهای فرهادی نبود: رابطهٔ پدر و دختر، پسر و پدر، و همدلی با فقرا. به همین دلیل فیلم پر از انفجارهای عاطفی است؛ از این نظر نقاط قوتی دارد و نقطهٔ ضعفش این است که خیلی پراکنده است. میگوید مردم ایران لحظههای عاطفی را دوست دارند و این فیلم از هر نوع لحظهٔ عاطفی یکی دارد؛ و هر کسی که میگوید دیگری به او وابسته است معمولاً خودش وابسته است.
دختر بیشترین وزن عاطفی فیلم و مرکز عواطف است. به گفتهٔ او آنیمای فرهادی بیشترین تمرکز را روی رابطهٔ پدر و دختر پیدا کرده، و جالب میداند که دختر خود فرهادی این نقش را بازی کرده است. او میگوید در فیلمهای پیشین ترانه علیدوستی در آینهٔ ماشین دیده میشد و اینجا دختر را میبینیم، و حتی از نظر کادربندی دختر جانشین آنیما شده است.
او حالت و لبخند نادر را رذیلانه و غیرقابلتحمل میداند وقتی از حس عاطفی دختر استفاده میکند و از اینکه دخترش او را مقصر نمیداند خوشحال است، در حالی که با یک کلمه میتوانست زنش را برگرداند. به نظر او پدر بیشتر به دخترش وابسته است تا دختر به پدر، و رابطهٔ پدر و دختر در این فیلم از یک حد عادی فراتر است چون دختر جانشین آن حس آنیمایی شده است.
پدر، سنت و مهاجرت
به گفتهٔ او ما پدر را نمایندهٔ سنت میدانیم؛ در «رقص در غبار» پدر با پسر قهر است و این از همینجا میآمد که آن عشق خارج از روال سنت برای عرف جامعه قابلپذیرش نبود. در این فیلم عامل اصلی که نادر به مهاجرت رضایت نمیدهد پدرش است که آلزایمر دارد، و درام حول آن شکل میگیرد. او میگوید اگر این پدر مادر بود شما حس دیگری میگرفتید، چون دلبستگی به مادر به آب و خاک و مام میهن میخورد؛ ولی پدر بهطور نمادین یعنی هنوز دلبستگی به سنت و عرفی که هنرمند در آن بار آمده وجود دارد و مانع میشود دل بکند.
به گفتهٔ او این پیرمرد وضع سنت و فرهنگ را در وجود هنرمند نشان میدهد: سنتی که پیر شده و دیگر حرف نمیزند و چیزی نمیفهمد. احتمال زیاد میدهد که این به دلبستگی فرهادی به سنت و فرهنگی که در آن بزرگ شده نزدیک باشد؛ هنوز دوستش دارد ولی آن فرهنگ دیگر فعال نیست. کمرنگ شدن گرایش مذهبی را در فیلمهای او میبیند و میگوید به نظر میرسد این سنت در درون هنرمند دارد نفس آخرش را میکشد.
او میگوید اگر «درباره الی» مرگ آنیما در درون هنرمند است، در این فیلم چیز دیگری به نزدیکی مرگ رسیده، و سیاهپوشیدن آن آدمها در پایان فیلم مسئلهٔ مرگ این پیرمرد است. کسی میتواند ساز مخالف بزند و بگوید راضیه خانم مذهبیترین شخصیت فیلمهای فرهادی است و مثبت مطرح شد، ولی او پیشگویی میکند که این مثل پتوپت آخر چراغ است و نباید آن را خیلی جدی گرفت؛ دلبستگی به فرهنگ سنتی در کارهای آینده احتمالاً کمرنگتر میشود.
به گفتهٔ او اگر بخواهیم بر اساس فیلم پیشگویی کنیم، فیلم میگوید میرود: پدر آخر فیلم میمیرد و دلیل ماندن از بین میرود، و پایان فیلم مثل این است که فرهادی قانع شده بهتر است دخترش اینجا نباشد. فیلم را به «آببادخاک» امیر نادری تشبیه میکند که مثل وصیتنامه است. میگوید رفتن ممکن است موقت باشد یا دائمی.
پرسونا و حساسیت به دروغ
او به تحلیلش از پایان «درباره الی» برمیگردد: وقتی آنیمای کسی ضعیف است، طبق تحلیلهای یونگی شاید باید انتظار داشت پرسونایش حالت بیشفعالی داشته باشد، یعنی بیشتر برای دیگران زندگی میکند و به شدت همیشه دارد دروغ میگوید. واکنش خودآگاهش این است که علیه دروغ حرف بزند، و این واکنش از حالت طبیعی خارج میشود. به گفتهٔ او مسئلهٔ دروغ در فیلمهای فرهادی حالت طبیعی ندارد، و نمونهاش راضیه خانم است که جواب همسایه را میدهد و همین هم به ضررش تمام میشود.
آدمهایی میشناسد که همهٔ زندگیشان بر عقایدشان دربارهٔ دروغ گفتن و نگفتن است و با هر کسی به رنگ او درمیآیند؛ این عقاید جبران نقطهٔ ضعف شدید درونی است. این را در این فیلم با شدتی میبیند که در فیلمهای دیگر فرهادی نبوده: مهمترین چیز برای نادر این است که دخترش او را قبول داشته باشد، راضیه خانم میگوید اگر برنمیگشتم فکر میکردند دزدی کردهام، و شهاب حسینی بیش از فقر از این رنج میبرد که چرا فکر میکنند ما آدم نیستیم.
او میگوید فیلم حالت بیمارگونهای را نشان میدهد که نتیجهٔ مرگ آنیما یعنی بیشفعالی پرسونا است، و وقتی همهٔ شخصیتهایی که کسی خلق میکند یکجورند، آدم شک میکند که آیا جامعهٔ ما همه اینگونهاند. به نظر او جامعهٔ ما هم پرسونایش بیشتر از اندازهٔ عادی فعال است و به در و همسایه بسیار کار دارد، ولی به گمان او هنرمندها غالباً آدمهای آزادتریاند. همچنان اصرار دارد که ریشهٔ حساسیت افراطی دربارهٔ دروغ در کارهای فرهادی همین است و در این فیلم تأیید میشود، چون همهٔ شخصیتها اینگونهاند و انگار از شخصیت خود هنرمند خبر میگیریم.
فروید و یونگ، پرسشها و پایان
او میگوید یک ساعت و سیوهفت دقیقه حرف زده و حس ادامه دادن بحث دربارهٔ فیلم را ندارد. دربارهٔ روند نامزد و مستخدم میشود بحث کرد، ولی احساس خط قرمز میکند، از نظر اخلاقی نه سیاسی، و نمیخواهد سوءتفاهمی ایجاد شود؛ از حاضران میخواهد سؤال بپرسند.
او توضیح میدهد که در واژگان فرویدی وقتی میل غریزی سرکوب میشود میگویند تصعید میشود، و فروید هنر و تمدن را ناشی از سرکوب غرایز میداند، ولی در دیدگاه یونگی واژهٔ تصعید نیست و روند رشد واقعی وجود دارد. هر دو فکتهای مشترکی را قبول دارند ولی ارزشگذاریهایشان فرق میکند. میگوید تصعید آنیما در هر شرایطی، چه آنیما مرده باشد چه زنده، میتواند اتفاق بیفتد؛ ولی آنچه اینجا میبیند نوعی حالت بیمارگونه دارد، چون آنیما درست پروجکت نمیشود، هرچند ممکن است نتایج مثبت هم داشته باشد، مثل مردی که زندگیاش را وقف فقرا میکند.
او میگوید این روند مثبت است چون چیزی از آنیما باقی میماند؛ اگر دختر و فقرا نباشند، ممکن است دیگر هیچ حس آنیمایی باقی نماند و شخصیتهای بعدی بیش از این منطقی و نابودکننده شوند. وقتی میپرسند آیا آنیما به طور کامل از بین میرود، میگوید تقریباً، و مثال میزند که هموسکسوالها را معمولاً مردهایی میداند که دیگر آنیما ندارند، و حس یک هموسکسوال نسبت به شوهرش به گفتهٔ او هیچ شباهتی به حس یک مرد نسبت به زن ندارد.
او موضوعی را که خارج از فیلم میخواند میگوید: زنها فکر میکنند مرد عاشق باید همان احساس آنها را داشته باشد و آزمونهای زیادی ترتیب میدهند که غلط طراحی شدهاند؛ نشانهٔ عشق مرد این است که نیاز زن را بفهمد، نه اینکه حرفش را گوش کند. کارت هدیه دادن را احمقانهترین کار میداند، چون لطف هدیه این است که نشان بدهی میفهمی او چه میخواهد. در پایان میگوید «جدایی نادر از سیمین» را تمام کنند، و تصور او این است که کارهای آینده فرهادی شبیه کارهای سهراب شهیدثالث در آلمان میشود.
→ متنِ کاملِ این جلسه