او میگوید شأن نزول جلسات دربارهٔ نیچه کتاب سمینارهای یونگ دربارهٔ زرتشتِ نیچه بود و حالا وقت آن است که دربارهٔ مهمترین کتاب نیچه بحثهای دقیقتری بکنند. او نخست شیوهٔ کتاب را توضیح میدهد، بعد آغاز چنین گفت زرتشت را با سؤالهای یونگ و جوابهای شاگردانش میخواند: سی سالگی، دریاچه و کوهستان، خورشید، مار و عقاب. سپس به زبان انجیلگونهٔ کتاب، تفاوت سلف و پیر خرد و پرسشی دربارهٔ ناخودآگاه شخصی میرسد.
متن ویرایششده بر پایهٔ پیادهٔ خودکار گفتار؛ با صوت تطبیق داده نشده.
شأن نزول جلسات نیچه و زرتشت
اول یادآوری میکنم که شأن نزول این جلسات دربارهٔ نیچه، کتاب سمینارهای یونگ دربارهٔ زرتشتِ نیچه بود. قرار بود دربارهٔ محتوای این کتاب سلسلهجلساتی بگذارم؛ ولی پیش از آنکه جلسات شروع شود، خودم یک بار دیگر کتاب را مرور کردم و احساس کردم خیلی مناسب نیست. به این دلیل که در آن موقع — و هنوز هم — این احساس را داشتم که کلاً دربارهٔ نیچه مقدمهای گفته نشده و کسی که نیچه را اصلاً نشناسد ممکن است خیلی ارتباط برقرار نکند؛ اینجا فقط دربارهٔ کتاب زرتشت، چنین گفت زرتشتِ نیچه در این سمینارها بحث میشود و جوری فرض بر این است که آدمهایی که در سمینار شرکت کردهاند نیچه را میشناسند و افکارش را میدانند. از این رو، مقدمهٔ نسبتاً طولانیای دربارهٔ خود نیچه گفتم، و وقتی آن مقدمه را گفته بودم، دستم بازتر شد که کار بهتری بکنم: از مجموع کارهای نیچه و همهٔ چیزهایی که گفته شده بود استفاده کنم برای اینکه بعضی از ویژگیهای خاص روانکاوی و روانشناسی نیچه — که به درد تحلیل آثارش میخورد — را به دست بیاوریم؛ مثلاً دربارهٔ مفهوم دیونیزوس که در چنین گفت زرتشت جوری دیگر با آن صراحتِ آثار اولیه مطرح نیست بحث کردم یا دربارهٔ پایان کار نیچه از شواهدی استفاده کردم. به هر حال دستم باز شد که سلسله بحثهایی را در آن جلسات — بعد از اینکه تحلیل روانکاوانه را شروع کردیم — از مجموع چیزهایی که گفته بودم استفاده کنم. حالا فکر میکنم الان وقت مناسبی است که برگردیم و کمی دربارهٔ مهمترین کتاب نیچه — که همان چنین گفت زرتشت است — بحثهای دقیقتری بکنیم، با فرض اینکه الان فضای فکری نیچه را میشناسید و با خیلی از مفاهیمی که در تحلیل یونگ میآید قبلاً اشارهای شده و آشنا هستید. امیدوارم خواندن این کتاب برای کسانی که قبلاً کمی لذتبخش نبود یا روان نمیتوانستند بخوانندش، با گوشکردن این بحثها بتوانند راحتتر کتاب را بخوانند و پیش بروند. سبک یونگ در این کتاب چنین است: کتاب دستنوشتهٔ سلسله سخنرانیها و سمیناری است که یونگ داشته است؛ بنابراین خیلی محاورهای است و اصولاً حالت پرسشوپاسخ دارد. مجموعهای از دانشجوهای بسیار خاص در کلاس حاضرند که خیلیهایشان آدمهای برجستهایاند در بحث بهاصطلاح روانکاوی، سالها اطراف یونگ بودند و تئوری یونگ را خوب میدانند. از این رو، یونگ بهراحتی — هر جلسه چنین گفت زرتشتی که میخواند — شروع میکند با آنها محاوره کردن و سؤالوجواب کردن، و خیلی وقتها چنین است که نکتهای را که میخواهد بگوید آنقدر ادامه میدهد که از خود این افراد جواب بشنود. خوبیِ وضع افرادی که آنجا حاضرند از اینجا پیداست که آمار میشود گرفت: خیلی از پرسشها، درصد خوبیشان در اولین پاسخ دقیقاً همان چیزی است که مدنظر یونگ است و در کلاس گفته میشود؛ یا اگر نفر اول نگوید، نفر دوم و سوم حتماً به آن چیزی که مدنظر یونگ است اشاره میکنند. البته دقیقاً نگوییم؛ چون گاهی چنین است که تقریباً اشاره میکنند و یونگ دیگر صحبت را دست خودش میگیرد و شروع میکند ایدهٔ خودش را گفتن. امروز قصدم این بود — و هنوز هم هست — که کاری مشابه آن را در این کلاس انجام دهیم. به نظر من — چون جلسات دارد تمام میشود، دستکم بحث یونگ که کاملاً در حال اتمام است — واقعاً احساسم این است که این آزمون خیلی خوبی است که یک نفر الان کتاب چنین گفت زرتشت نیچه را بردارد و شروع کند به خواندن. دو مرحله میشود یک نفر خودش را تست بزند که چقدر با تفکر یونگ آشناست: یکی اینکه هر قطعهای که میخواند نکات جالب و جایبحثدارش چیست؛ ممکن است کسی اصلاً متوجه نشود سؤالهای جالب از نظر یونگ کداماند. البته اوایل — دستکم بحثی که در مورد زرتشت میکنند — آنقدر کتاب را دقیق در موردش بحث میکنند که هر کلمهای تقریباً مورد سؤال قرار میگیرد. بگذارید قطعهٔ اول چنین گفت زرتشت را برایتان بخوانم؛ آزمون این است که من میخوانم و شما در خانه سعی کنید ببینید چه چیزهایی از نظر روان برای یونگ جالب است؛ سؤالهای جالب چیست که باید برای یک نقد روانکاوانه بگردیم و ببینیم مثلاً چرا اینطور گفته؟ چرا این زرتشت اینجا چنین بیان میکند؟ و بعد جوابها؛ مرحلهٔ دوم این است که کتاب را بخوانید، هر جا سؤال میکند ببینید نظر خودتان چیست و بعد ببینید تا چه حد به بحث کلاس نزدیک میشوید. به نظر من آزمون خیلی خوبی است؛ حالا ممکن است کمی سخت باشد. بالاخره خود یونگ و شاگردان نزدیکش پرسشوپاسخهای خودِ سطح بالاییاند؛ ممکن است خیلی وقتها جوابی که مدنظر یونگ است خیلی نزدیک به ذهن شما نباشد و این احساس پدید بیاید — مثل معمولِ کسانی که اولین بار با کار یونگ و چنین کارهایی آشنا میشوند — که جوری تصادفی جواب داده میشود؛ میتوانست این نباشد و چیز دیگری باشد.
چرا زرتشت؟ آشنایی نیچه
بگذارید بخش اول — چند چیزی که یونگ در اول بحثها به آن اشاره میکند. یکی در مورد نحوهٔ آشنایی نیچه با زرتشت. اصلاً یک سؤال: در مورد عنوان این کتاب فکر کنید. اولین سؤال این است که یک فیلسوف آلمانی چه کاری به زرتشت دارد؟ برای چه از این نام استفاده میکند؟ واقعاً آشناییاش با زرتشت تا چه حد است، بهعنوان مثلاً پیامبری ایرانی؟ و این چیزی است که یونگ مقداری دربارهاش بحث کرده است. موضوعی را مطرح میکند و میگوید در زمان نیچه در لایپزیگ فرقهای وجود داشته به نام مزیسنان که اینها جوری پیرو زرتشت بودند؛ نوعی آیین ایرانی داشتند؛ و دربارهٔ این فرقه توضیحاتی میدهد. ولی فکر میکنم اولین جایی که به این فرقه اشاره میکند کلمهای مضحک به کار میبرد؛ میگوید در لایپزیگ مکانِ فرقهای مضحک است به نام فرقهٔ مزیسنان که بعداً توضیح میدهد پیامبرشان آدمی است به نام ال هانیش — که میگوید اسم واقعیاش هاینیش است — و آلمانیتبار بوده است. میگوید کسی را میشناختم که همکلاس این آدم بود؛ و اینها فرقهٔ زندهٔ کوچکی بودهاند که در لایپزیگ فعالیت میکردهاند.
آیین زرتشتی و منبع آشنایی
حرفش این است که ما مطمئنیم نیچه این فرقه را میشناخت، و عدهای میگویند آشنایی نیچه با زرتشت و آیین زرتشتی از طریق این فرقه بوده است؛ که یونگ خودش جوری مخالف است. میگوید اینها فرقهای مضحک بودند و نیچه آدمِ با مطالعهای بوده و طبعاً کتاب میخوانده و از طریق کتاب میتوانسته با آیین زرتشتی آشنا شود. بعد مقداری دربارهٔ آیین زرتشتی در آغاز کتابش توضیح میدهد — که دانستنش خیلی ضروری نیست — ولی در نهایت به اینجا میرسد که زرتشت از نظر اخلاقی بهعنوان پیامبری دینی آیینی آورده است که در آن نوعی اخلاق و پرهیزگاری و منش معنویِ خیلی درونی ترغیب میشده است؛ آیین زرتشتی نسبت به زمان خودش — که خیلی قدیم است، تقریباً ۱۰۰۰ سال قبل از مسیح سابقه دارد — خیلی پیشرفته بوده است، و نیچه میتواند تحت تأثیر همین جنبههای اخلاقیِ قوی و پررنگ بودن مفهوم خیر و شر در زرتشتگری قرار گرفته باشد. این را خودم میگویم؛ فکر نمیکنم یونگ اینجا به این موضوع اشاره کرده باشد. و به دلیل پررنگ بودن مفاهیم اخلاقی و خیر و شر در آیین زرتشتی، نیچه چنین تمایلی داشته که قهرمان خودش، الگوی پیامبر کتابش را زرتشت بنامد. حالا به نظرم خیلی بحث دربارهٔ عنوان کتاب، بحث مهمی نیست. بیایید از جایی که به نظر من کتاب شروع میشود. یک چیز جالب که قابل ذکر است اشارهای است که یونگ به قطعه شعری از نیچه میکند که در آن این عبارت آمده است: «آنگاه یکی دو شد و زرتشت بر من گذر کرد». و روی این بحث میکند که از همینجا میخواهد بگوید — میخواهد خودش را بکوبد به اینکه «یکی دو شد و زرتشت بر من گذر کرد» — چون معتقد است زرتشتِ نیچه جوری تجلی کهنالگوهاست که انگار از ناخودآگاه جمعی تحمیل شده است. اگر یادتان باشد یک بار دربارهٔ خود یونگ اشاره کردم که یونگ در دوران کودکی و در تمام دوران فراتر از کودکی و جوانی همیشه حرف از این میزند که شخصیت دومی هم داشته که همراهش بوده است؛ در این بحثهای عجیب و غریبی که در زندگینامهاش هست، همیشه همراهی کهن داشته که انگار ارتباط واقعی با آن داشته است. فکر میکنم به همین دلیل برای یونگ خیلی جذاب است که «آنگاه یکی دو شد و زرتشت بر من گذر کرد»؛ جوری نشانهٔ این است که انگار این تجربهٔ زرتشت در درون نیچه در حدی واقعی بوده که چنین بیانش میکند: زرتشت بر من گذر کرد. زرتشت موجودی نیست که آگاهانه خلق کرده باشد؛ انگار بود و آمد. خوشبختانه کسی که حاشیههای کتاب را نوشته کل شعر و مقدماتش را آورده است که به نظر من جالب است و در حدی یک بار شنیدنش ارزشش را دارد. میگوید: نشستم در انتظار، در انتظار هیچ، فراسوی نیک و بد، در لذت آفتاب زودهنگام. اکنون تنها بازی سایهٔ زودهنگام است. اکنون دریاچه، اکنون ظهر، زمان بیکرانی. آنگاه به ناگهان ای دوست، یکی دو شد و زرتشت بر من گذر کرد. این «ناگهانش» به نظر من جالب است؛ مثل حالتی الهامی، انگار چیزی از ماورا به وجود نیچه هجوم آورده است. به هر حال یونگ از این نکته استفاده میکند که این شخصیت زرتشت شخصیتی کهنالگویی است که انگار جوری خودش را به نیچه تحمیل کرده است. بیایید سراغ همان — کلاً بحثی هم میکند که به نظرم در حد اشاره به آن بد نیست: آیین زرتشتی هزارگرایی در آن خیلی قوی است؛ یعنی اینکه هر ۱۰۰۰ سال یک بار سوشیانسی میآید و حالت منجی دارد؛ که بعداً در مسیحیت هم به نوعی وجود دارد. و فکر میکنم حرف یونگ این است که انگار این زرتشت، از آن پیامبران منجیِ آیین زرتشتی است که در حدود زمانی نزدیک به ۱۰۰۰ ظهور کرده است و شاید نیچه چنین منظوری هم داشته باشد: انگار مثل یک سوشیانس — به گمانم اشتباه — کسی که آمده آیین را متحول میکند. ولی زرتشتِ نیچه چنین نیست؛ زرتشتِ نیچه جوری خود نیچه است به صورت آرمانی؛ خیلی وقتها با خود نیچه انگار قاطی میشود؛ حرفهایش را نیچه از زبان او میگوید.
تجربه واقعی و بیان عقیده
ولی دقیقاً همان نکته — یکی از این دانشجوها، فکر میکنم، اتفاقاً به این موضوع اشاره میکند: مشکلی که وجود دارد این است که تجربهٔ واقعی نیست این چیزهایی که بیان میشود؛ نکتهای که من خیلی بر آن تأکید کردهام. فکر میکنم جلسهٔ گذشته دربارهٔ این صحبت میکردیم که آدم وقتی عقایدی را بیان میکند یا کلاً نکاتی میگوید که مثلاً جنبهٔ اخلاقی یا جنبهٔ آرمانی دارند ولی خودش آنها را زندگی نکرده بلکه در حد ذهنی به آنها اعتقاد دارد، معمولاً از روی متن و حواشی میشود فهمید که در چه حدی چنین است، و اینها معمولاً در دل خودشان تضادهایی دارند؛ یعنی چیزی گفته میشود ولی ضدش دوباره در همین متن پدید میآید. فکر میکنم دربارهٔ اینکه توجیه روانکاوانهٔ اینکه چرا دیکانستراکشنِ دریدا کار میکند و به نتایج جالبی میرسد، این موضوع یکی از نکاتی بود که جلسهٔ گذشته به آن اشاره کردم. بیایید این قطعهٔ اول چنین گفت زرتشت را بخوانیم و سعی کنیم همینطور کمی سؤالوجواب بکنیم؛ امیدوارم خستهکننده نباشد و جالب باشد. بعدش هم نمیدانم، اگر کتاب را نخواندهاید همینجا جای پرسشهای یونگ را بپرسم و شما جواب بدهید و ببینیم چند میگیرید.
متن: ترک زادبوم و دریاچه
متن چنین گفت زرتشت از اینجا شروع میشود: «زرتشت ۳۰ ساله بود که زادبوم و دریاچهٔ زادبوم خویش را ترک گفت و به کوهستان رفت. اینجا با جان و تنهایی خویش سرخوش بود و ۱۰ سال از آن نیازرد. اما سرانجام دلش دگرگشت و با بامدادی، با سپیدهدم برخاست، برابر خورشید گام نهاد و با او چنین گفت: ای اختر بزرگ! تو را چه نیکبختی میبود اگر نمیداشتی آنانی که روشنیشان میبخشی. تو ۱۰ سال اینجا به غارم آمدی. اگر من و عقاب و مارم نمیبودیم تو از فلوغ خویش و از این راه سیر میشدی. لیک ما هر بامداد چشمبهراهت بودیم و سرریزت را از تو برمیگرفتیم و تو را بهر آن شکر میگزاردیم.» قطعهٔ بعدیاش را نمیخوانم.
معنای سیسالگی
حرف از این است که زرتشت در ۳۰ سالگی زادبوم و دریاچهٔ زادبوم خود را ترک کرده، به کوهستان رفته و ۱۰ سال آنجا بوده است و حالا بعد از اتمام ۱۰ سال، روزی بیدار میشود و شروع میکند با خورشید حرف زدن. اولین چیزی که به او میگوید این است: چه نیکبخت میبودی؛ تو را چه نیکبختی میبود اگر نمیداشتی آنانی را که روشنیشان میبخشی. بعد حرف از این میزند که ۱۰ سال اینجا آمدی، به من و عقاب و مار روشنایی دادی و ما هم از تو شکرگزار بودیم. ببینید سؤالهای یونگ چیست: زرتشت ۳۰ ساله بود. چرا ۳۰ سال؟ ۳۰ سال از کجا آمد؟ چرا میگوید زادبوم و دریاچهٔ زادبوم خود را ترک میکند؟ چرا به کوهستان رفت؟ ۱۰ سال چرا آنجا بود؟ اینها هر کدام از کجا آمده است؟ فکر میکنم اگر دریدا بود کمی خوشحال میشد؛ کلمهبهکلمه داریم میخوانیم، نه اینکه مثلاً مفهوم کلی چنین گفت زرتشت را بگیریم. اشتباهی که به نظر من وجود دارد این است که چنین گفت زرتشت کتابی است که کاملاً باید مثل ادبیات خوانده بشود؛ یعنی فیلسوفها اینجا و آنجای کتاب را تندتند میخوانند و دنبال جایی میگردند که حرفی فلسفی زده شده و همان را بهعنوان محتوای چنین گفت زرتشت میچسبانند. از نظر یونگ محتوای چنین گفت زرتشت این است: زرتشت چرا ۳۰ ساله است؟ چرا زادبومش را — که دارد ترک میکند — از کنار دریاچهای به کوهستان میرود؟ چرا ۱۰ سال آنجا طول میکشد؟
مار و عقاب به مثابه نماد
چرا مار و عقاب دارد؟ چرا اینها همراهشاند؟ اینها نماد چی هستند و الی آخر؛ و همهٔ اینها را مستند جواب میدهد. تمام اینها را یکییکی در همین جلسهٔ اول میپرسد و دانشجوهایش به او میگویند اینها چه چیزی را میرسانند. بعد مقابل خورشید میایستد؛ نکتههایی که به خورشید میگوید یکییکی مورد سؤال است که این حرفها یعنی چه؛ الی آخر. دستکم در شروع، با همین دقتی که میبینید متن را میخواند — بهعنوان متنی که برای کلمهبهکلمهاش احتیاج است دلیل بیاوریم — منتها نه دلیلی بر اینکه نیچه خودش میداند چرا زرتشتش ۳۰ ساله است و چرا گفته ۱۰ سال. اینها سؤالهایی نیست که نیچه خودش بتواند جواب بدهد. این از نظر دریدا یعنی مرگ مؤلف؛ ولی اصلاً این مرگ مؤلف در دیدگاه روانکاوانه به معنایی وجود ندارد: این یعنی مرگ خودآگاهی مؤلف. یعنی این قسمتها را از ناخودآگاه مؤلف میپرسیم؛ بالاخره مؤلف آنجاست. و آنها هم که میگویند مرگ مؤلف منظورشان بیشتر مرگ همان بخش خودآگاهی مؤلف است؛ حتی ناخودآگاه شخصی را هم جوری میخواهند کنار بگذارند، ولی اگر نگاه کنید در نهایت میرسید به ناخودآگاه جمعی. اولین سؤال یونگ این است که این ۳۰ سالگی به چه واقعیتی بازمیگردد؟ میگوید تا جایی که میدانم در زندگی زرتشت گاهشماری دقیقی وجود ندارد جز اینکه در ۷۷ سالگی مرده است؛ میگوید این ۳۰ سالگی را به اینکه در زندگی زرتشت مثلاً ۳۰ سالگی اهمیتی داشته برنگردانید و بنابراین بیایید از نیچه بپرسید که چرا زرتشتش ۳۰ ساله است. اتفاقاً این حاشیهنویس نوشته که در منابع ایرانی آمده که زرتشت در ۳۰ سالگی اتفاق مهمی برایش افتاده است؛ و متأسفانه جوری کمی بازیگوشانه میگوید به نظر میرسد اطلاعات نیچه در مورد زرتشت بیشتر از یونگ بوده است. یا این کمی شبهه پیش میآورد که پس نیچه چون آن ماجرای ۳۰ سالگی زرتشت آنجا بوده، این ۳۰ سالگی را آورده است. حالا دید یونگ این است که اینها را همه در یک کانتکست کلی بحث کنیم، مثل چیزی ناخودآگاه که هر کدامش جوری میتواند نماد چیزی باشد. حالا شما جوابی برای سؤال یونگ دارید — اگر کتاب را نخوانده باشید؟ یعنی چی ۳۰ سالگی؟ جواب نمیخواهم بدهم. از شما — در این پاراگرافی که خواندم — اولین چیزی که به ذهنم رسید داستان حضرت موسی بود که ۳۰ سال میرود جایی و در انتظار مینشیند. آفرین. یونگ به این اشاره نمیکند ولی من میخواستم این را بگویم که این ۳۰ و ۱۰ در قرآن ما سابقهای دارد؛ منتها شب است: ۳۰ شب که با ۱۰ شب تکمیل میشود. کلاً این عدد ۳۰ و ۱۰ که مجموعش ۴۰ میشود؛ ۴۰ که همهٔ ما میدانیم در فرهنگ عرفانی در همه جای دنیا عدد خاصی است. دربارهٔ ۴۰ سالگی هم در قرآن اصلاً آیهای داریم؛ یعنی دیگر شوخی نیست: کسانی که اعتقادات مذهبی دارند باید بدانند که ۴۰ سالگی سنی خاص است. مطمئنم در این جلسات نگفتهام و حتماً در جلسات دیگر گفتهام که ۴۰ سالگی را باید سال قمری حساب کنید و ۹ ماه قبل از تولد را هم حتماً حساب کنید؛ بنابراین به حساب ما چیزی حدود ۳۷، ۸ سالگی میشود؛ این را فراموش نکنید: اگر میخواهید روی ۴۰ سالگی خودتان برنامهریزی کنید، همیشه این را مدنظر داشته باشید و سال را یکوقت شمسی حساب نکنید و از روزی که برایتان شناسنامه گرفتهاند. ۳۰ سالگی چیست؟ برای شما بدیهی نیست ولی برای او — سادهترین سؤالی که یونگ میپرسد این است — ۳۰ سالگی سن مسیح است. یعنی برخلاف همهٔ پیامبران معروف که در ۴۰ سالگی مبعوث میشوند، مسیح در ۳۰ سالگی مبعوث شد؛ این را همه میدانند. یعنی فکر میکنم اگر به هر مسیحی بگویید یک نفر در ۳۰ سالگی کاری را شروع کرد و آن جنبهٔ پیامبرانه دارد، اولین چیزی که به ذهنش میرسد یاد مسیح میافتد. ولی آن ۱۰ سال در زندگی مسیح دیگر را نداریم؛ اتفاقاً زرتشت در ۴۰ سالگی است که جوری مبعوث میشود، دارد میآید از کوه پایین؛ یعنی با چیزهای بهاصطلاح بقیهٔ ادیان ابراهیمی هماهنگتر است تا با چیزی که در مسیحیت هست، ولی شروع از ۳۰ سالگی است. میگوید که آری، چیزی که ما اینجا با آن روبروییم جوری همان تکرار اسطورهٔ مسیح است، طبق آموزههای مسیحی که این ۳۰ سالگی در آن اهمیت خاصی دارد. حالا — امروز هم بحثی بود دربارهٔ اینکه در یکی از این دانشکدههای ادبیات پروپوزالی مطرح کرده بودند که نمیدانم، دربارهٔ اسطوره در مثلاً تاریخ ادبیات فارسی تحقیقی انجام بشود؛ پروپوزالی مثلاً برای رشتهٔ ادبیات، چیز دکتری. بعد یکی از اعضای هیئت علمی گفته بود که اولاً ما اصلاً در ادبیات فارسی اسطوره نداریم؛ اینها همهٔ غربیهاست که میخواهند بگویند — ظاهراً در پروپوزال به اسطورهٔ منجی اشاره شده بود و اینکه اینها را داستانهای مثلاً کودکانه میدانند و این حرفها. به نظر میرسد از اینکه وقتی یونگ نگاه میکنید حضور اسطورهٔ منجی مثلاً در تمام ادیان و مکاتب و حتی مثلاً ادبیات مدرن، جوری شاید بیشتر تقویتکنندهٔ اعتقاد به منجی است تا اینکه نوعی تضعیف، خبر ندارند؛ و حرفشان این بود که این بحثها ضددینی و این حرفهاست. چون تازه امروز شنیدهام خیلی به نظرم جالب آمد. الان که گفتم اسطورهٔ مسیح — دیگر همهچیز کفر مطلق شد — اشکالی ندارد که بگویم تمام شخصیتهایی که در مسائل دینی مطرح میشوند، مثل مثلاً مسیح، یا وقایع و داستان مثلاً آفرینششان اسطوره است؛ چون اسطوره معنایش این نیست که غلط است یا کودکانه است. اتفاقاً اسطورهای اصیل که به اعماق مثلاً ناخودآگاه جمعی برمیگردد خیلی تقویت میکند این را که به واقعیتهای عمیقی اشاره میکند؛ دستکم از نظر یونگی به واقعیتهای عمیق مربوط به انسان اشاره میکند و لزومی ندارد بگوییم در بیرون واقعیت داشته یا نداشته. و همانطور که یونگ دربارهٔ مسیح چنین فکر میکند — یعنی برای یونگ مهم نیست که مسیحی وجود داشته یا نداشته؛ به هر حال چیزی که ما در فرهنگ به آن میگوییم مسیح چیز خیلی خیلی اصیلی است — دیدگاه یونگ نسبت به اسطوره مقابل آن دیدگاههایی قرار میگیرد که اسطوره را تخیلات کودکانهٔ مثلاً ابتدای تمدن بشری میدانند و جوری انگار کهنه شده و باید دور ریخت. بلکه برای خودش شأنی دارد؛ همانطور که ناخودآگاه جمعی شأن مهمی در تئوری یونگ دارد. این تحقیر اسطورهها جوری انگار معادل همان تحقیر ناخودآگاه و ارزش بینهایت دادن به خودآگاهی است؛ چون اینها واقعاً محصول ناخودآگاه — مخصوصاً ناخودآگاه جمعی — هستند؛ از این رو، در فرهنگ عمومی غرب تحقیر میشوند به این دلیل که ناخودآگاه را یا منکر وجودش هستند یا بیارزش میدانند، و نگاه یونگ دقیقاً برعکس است. از اینکه «اسطورهٔ مسیح» را — ناخودآگاه و برایم طبیعی — به کار بردم، هیچ توهینی هم به حضرت مسیح یا اعتقاد به حضرت مسیح حساب نمیشود؛ بلکه نوعی از آن حرفهایی که یونگ میزند شأن اعتقاد به مسیح را به نظر من بالا میبرد.
مسیح و خارج از موضوع تاریخی
ولو اینکه یونگ حرفی دربارهٔ این ندارد که آیا اصلاً از نظر تاریخی شخصی به نام مسیح وجود داشته یا نداشته؛ کاملاً خارج از موضوع است. سؤال در مورد این متن این است که زرتشت ۳۰ ساله بود که زادبوم و دریاچهٔ زادبوم خود را ترک کرد. برای چه میگوید دریاچه؟ دربارهٔ آن ۳۰ سالگی یک حاشیهٔ بازیگوشانه پایین هست که شاید نیچه چیزی در مورد زندگی زرتشت میدانسته و ۳۰ را گفته است؛ خیلی بعید میدانم. ولی دریاچه — فکر نمیکنم در زندگی زرتشت نقشی داشته باشد؛ مگر اینکه کسی بگوید که اطراف دریاچهٔ ارومیه است و این حرفها؛ از آن آذربایجان ظاهراً محل زندگی زرتشت بوده است.
ولی برسیم به مار و عقاب — دیگر زرتشت مار و عقاب نداشته است. کلاً مقاومتی وجود دارد؛ فکر میکنم آدمهایی که چنین خواندنی از متن را خیلی دوست ندارند، دوست دارند جوری در بروند از اینکه این اعداد و این چیزهایی که میآید نوعی بار مثلاً معنای نمادین دارد؛ حالا ما بدون هیچ — همانطور که یونگ قرائت میکند داریم دربارهٔ قرائت یونگ صحبت میکنیم.
سؤال دوم این است که در این ۳۰ سالگی، زادبوم و دریاچهٔ زادبوم — مخصوصاً اتفاقاً متن جوری است که در آن دریاچه اهمیت پیدا میکند. یعنی اگر مثلاً متن فقط این بود که «زرتشت ۳۰ ساله بود که دریاچهٔ زادبومش را ترک گفت»، اهمیت این واژهٔ دریاچه و اشاره به دریاچه کمتر بود تا وقتی که میگوید «زادبوم و دریاچهٔ زادبوم خودشو ترک گفت»؛ وزن این دریاچه بالا میرود؛ اینکه تأکید میکند زادبومش در کنار دریاچهای بوده و به کوهستان رفته است. حالا سؤال این است که از دریاچه به سمت کوهستان رفتن یعنی چی؟ در رویا دریاچه میبینید — مثلاً چه به ذهنتان میرسد؟ کلاً از آخر شروع کنم: اینکه شما دارید با شاگردان یونگ مقایسه میشوید و خواهش میکنم حرفهای بد نزنید. آن مسیرها — الان پیشگویی میکنم — مربوط به فرهنگ آنها بود و خیلی چیز نیست، ولی کمی حرفهای خوب بزنید. جوابی که آمد: انگار شروع چیزی است؛ شاید بشود دریاچه را بهعنوان منبع آب، ناخودآگاه دید؛ یا اینکه از خودش جدا شده و مسیری را شروع کرده که روحانیتر است؛ مثلاً در کانتکست دینی خودمان به تعبیر مهاجرت: انگار شروع کرده به جدا شدن و رفتن به سمت چیزی عمیقتر و روحانی. یعنی تأکید شما روی قسمت کوهستانش است که جوری رفتن به سمت مثلاً معنویت است؛ بالاخره صعود به ارتفاعی است و تنها شدن در آن هست و اتفاقاً خیلی با منش پیامبرانه هماهنگ است: ما غالباً انتظار داریم پیامبران در کوه باشند — کوه طور، غار حرا؛ جاهایی اینشکلی — اینکه از درون غار در میآید و در غار زندگی میکند. یعنی آن ۳۰ سالگی و ۴۰ سالگی و به کوهستان رفتن همه جوری شأن پیامبرانهای به زرتشت میدهد — و هیچ، مهم نیست؛ جواب آن حاشیه را میخواهم بدهم: چون خیلی به نظر من سادهدلانه است که کسی فکر کند اعداد نوشتهشده در زندگی زرتشت بار نمادین ندارند؛ چه اینکه زرتشت وجود داشته و اتفاقاً برای او در همان سنین و همانجور افتاده و بار نمادین دارد، چه اینکه بعداً پیروانش که زندگیاش را نوشتهاند این اعداد را به کار بردهاند. میخواهم بگویم این از نوع آن بهاصطلاح عادتهایی است که هنوز انگار میگوید اگر چیزی در تاریخ آمده دیگر نباید نمادین تفسیر بشود. یعنی حرفش این است که زرتشت در ۳۰ سالگی واقعاً ملاقات بزرگی داشته که آغاز زندگی معنویش است؛ پس انگار نیچه به همین دلیل گفته است؛ و خیلی شاید در ادامهٔ همین فکر بیاید که این تصویر اشتباه است — یعنی لازم نیست همهٔ این چیزها چه اتفاق افتاده باشند چه نیفتاده باشند و تاریخنویسها نوشته باشند، بالاخره سمبلیکاند. بنابراین بحثهایی که داریم میکنیم: عدد ۳۰ عدد خاصی است، عدد ۴۰ عدد خاصی است؛ اینها همه بار سمبلیک دارند. الان وضوحش در رفتن به کوهستان است دیگر: یعنی لزومی ندارد تاریخ پیامبران را بدانم؛ حرکت از روی سطح زمین به سمت کوهستان، نزدیک شدن به آسمان و بالا رفتن از ارتفاع، جوری تلاش در جهت مثلاً رسیدن به آسمان و معنویت است. در مورد دریاچه چیزی نگفتید؛ یک درخواست دیگر هم دارم که از چیزی جلوتر استفاده کنم و شاید بشود در آن نگاه کرد: اینکه بعد از ۱۰ سال با خورشید حرف میزند و اگر خورشید مثلاً نماد خرد باشد، میشود دریاچه را نقطهٔ شروع حرکت دید و طرف مقابلش چیزی نماد مثلاً احساسات و عواطف؛ که جوری از عواطف فاصله گرفته به سمت مثلاً خرد. کسی ایدهای ندارد در مورد دریاچه به طور خاص؟ چون ایدهٔ خیلی خوبی اینجا مطرح است و اصرار دارم. و اینکه کسی در کلاس — فکر میکنم نفر اول یا دوم — دقیقاً همین حرف را میزند. این عبارت روشن است: از دریاچهٔ زادبومش به سمت کوهستان رفته است. شما الان متوجه شدید که چرا این کلاس تشکیل نمیشد؟ این اولین جلسهای بود که احتیاج به مستند داشتم؛ میخواستم سؤالوجواب بکنم، و اتفاقاً یک ربع تا بیست دقیقه نشستیم و هیچکس نیامد؛ حرف این بود که پاشویم برویم جلسهٔ دیگری بیاییم؛ چون واقعاً نمیدانستم اگر نخواهم چنین کنم — یعنی خودم سؤالها را بگویم و خودم جواب بدهم — خیلی بیمزه میشد و هیچ بحثی نمیشد. دوست داشتم ببینم کلاسها را همانطور که آدم اداره میکند چه اتفاقی میافتد؛ تا حالا که خوب است. فعلاً بد نیست بگذارید من راهنمایی بکنم. دریاچهای که کنار زادبوم قرار گرفته شاید منظورشان این باشد که از بچگی دارد پدید میآید. چیزهای خوبی گفتید؛ خیلی دور نشدهاید از آنچه گفته شد. دریا نماد چیست در ناخودآگاه جمعی؟ دریاچه نماد خوبی است برای ناخودآگاه شخصی: دریاچه آبِ کوچکی است که توسط خشکی احاطه شده است. اگر یادتان باشد اصلاً در آن تمثیل اصلی اقیانوس — همیشه میگفتم ناخودآگاه شخصی جاهای خشکی است مثل خودآگاهی و اقیانوس و دریا ناخودآگاه جمعی است — این فاصلهٔ نزدیک میان مثلاً دریا با خشکی میشود ناخودآگاه شخصی که میشود آن را آلوده کرد. من خیلی از این تمثیل استفاده کردهام: یک دریاچهٔ کوچک اگر در رویا ببینید — البته اشاره کرد به اینکه جوری از عواطف داریم دور میشویم؛ عواطف هم در سطح ناخودآگاه هستند؛ اگر خورشید را به صورت مثلاً عقل ببینیم — منتها عقل به معنایی کمی معنویتر از آن چیزی که در فرهنگ غربی به آن عقل میگویند — این جوری حرکتکردن از مثلاً ناخودآگاه شخصی، از فردیت، به سمت مثلاً معنویتی است که فراتر از خودش است و به مقامی میرسد که مثلاً همصحبت خورشید است. بگذارید چیزی را که یونگ بر آن تأکید نکرده بیشتر تأکید کنم؛ این متن دقیقاً این قسمتش را میگوید که «اما سرانجام دلش دگرگشت و بامدادی با سپیدهدم برخاست برابر خورشید گام نهاد». این واژهٔ برابر: مقابل خورشید ایستادن و همصحبت خورشید شدن چیز دیگری است؛ مثل اینکه بالاخره این سفر — از زمین و دریاچه به کوهستان رفتن — او را به جایی رسانده که الان برابر خورشید میایستد و با او حرف میزند. بنابراین این هم انگار تداعی میشود که به آگاهی و فرزانگی عظیمی رسیده است؛ در حدی که مثلاً آن خورشیدی که نور میدهد، به آگاهیای فراتر از معمول رسیده است. یونگ تأکید میکند — من برای اینکه دوست دارم به همهٔ حرفهایی که زده شد — که همهاش خوب بود — اشاره کنم — که رفتن به کوهستان جوری عبور کردن از آن آگاهی انسانی به معنای عام است؛ مثل اینکه در جایی قرار بگیرید که ارتفاع از جهتی چیز دیگری هم دارد: ویژگی دیدن افقِ بیشتر. چرا ما این حس را داریم که رفتن به ارتفاع جوری پیشرفت و کمال معنوی در آن هست؟ برای اینکه به آسمان نزدیک میشویم و از زمین دور میشویم. اینجا زمین جایی است که شروع شده از کنار آن و دریاچهای کنار آن قرار دارد. اتفاقاً الان اگر کمی دقت کنید این واژه — دریدا اینطور میخواند؛ من دارم خیلی آوانس میدهم — «زادبوم و دریاچهٔ زادبوم»: آدم در ذهنش خشکی همراه با دریاچهای میآورد. مثل اینکه من بگویم از آن بهاصطلاح شرایط عادی فهمش و ناخودآگاه شخصیاش عبور میکند و به چیزی بالاتر میرسد. تأکید یونگ بر فراتر رفتن از آگاهی انسانی است: یعنی رسیدن به جایی که با خورشید صحبت میکند، مثل اینکه به آگاهی فراتری رسیده و از جایی نگاه میکند که همهچیز را میبیند؛ چون الان بعدش میخواهد برگردد پایین. اصلاً ببینید این چقدر از نظر سمبلیک در داستانهای پیامبران هم هست: رفتن به کوه، بعد مثلاً وحی شدن و برگشتن. در تمام متون مثلاً عرفان اسلامی احتمالاً شنیدهاید که چهار سفر وجود دارد: سفر از خلق به سمت حق، بعد سفر از حق به حق — یعنی من اول از شرایط عادی خودم، از همان زادبوم خودم انگار جدا میشوم و وصل میشوم به خدا و بعد در خدا سیر میکنم؛ سیر دوم در خود خدا انجام میشود؛ خدا را میشناسم — بعد سفر از سمت حق به سمت خلق و بعد دوباره با خلق به سمت حق رفتن. پیامبران همهٔ این چهار سفر را دارند دیگر: یعنی پیامبر اول از مردم جدا میشود، میرود در غار سالها عبادت میکند تا به شناخت عمیقی از خداوند دست پیدا کند؛ جوری به وصل میرسد؛ بعد به او وحی میشود که برگرد و مردم را با خودت بیاور. بنابراین این به کوهستان رفتن و دوباره برگشتن — اصلاً مهم نیست که نیچه چقدر میخواسته ادای پیامبران را دربیاورد و برای زرتشتش نام پیامبر را گذاشته — برای من بدیهی است که مهم نیست چقدر این نمادها را میفهمد؛ داستانهای پیامبران اصولاً همین سمبولها در آنها تکرار میشود. من دوباره رفتم در ذهنم سمبلیک خواندن اجزای داستانهای پیامبران یا سمبلیک معنا کردن قرآن — که عرفا این کار را میکنند — معنایش این نیست که این داستانها واقعی نیستند؛ معنایش این نیست که اینکه ۳۰ بهعلاوهٔ ۱۰ مثلاً شد ۴۰ یا رفت در کوه و آمد، تمام عرفا این بینش را داشتند که اینها به شدت معناهای عمیقی دارد.
نماد در امر روزمره
ببینید، فکر میکنم چیزی که در این کلاسها چندین بار بازخورد گرفتم این بود که انگار عمیقترین آگاهیِ عدهای این بود که اتفاقاً روزمره هم میتواند سمبلیک داشته باشد. این نیست که کسی رویا ببیند یا داستانی بخواند و تعبیر سمبلیک کند؛ این سمبولها جوری انگار در اتفاقهای روزمره هم حتی معنا دارند — که البته خیلی باید احتیاط کرد در سمبلیک نگاهکردن به وقایع جهان — ولی وقایع عظیم حتماً معنای سمبلیک دارند، مثل داستانهای پیامبران. و مخصوصاً الان این را میگویم که در متون مقدس، آدمهایی که مذهبی هستند و به این متون بهعنوان متون مقدس نگاه میکنند باید دستکم این را بفهمند که بخشهایی از داستان که نقل شده حتماً معنای عمیقی دارد؛ یعنی همهٔ داستان را که نقل نکردهاند. مثلاً اگر این عدد ۳۰ و آن ۱۰ مکملش معنای خاصی نداشت یا ۴۰ معنای خاصی نداشت، دلیلی نداشت که در قرآن به آن اشاره شود. فکر میکنم اگر آدم کجفهمی فکر کند سمبلیک نگاه کردن به داستانهای قرآنی نوعی زیر سؤال بردن واقعیتِ آنهاست یا مثلاً مثل اسطوره و داستان خواندنِ آنهاست، این اصلاً جوری ایراد دارد؛ به نظر من خیلی دارد به متن توهین میکند: چرا این گزینش انجام شد؟ مثلاً شما از داستان زندگی یوسف — همهٔ جزئیاتش را که نمیبینید: زن داشته، چند تا؛ اصلاً تعداد بچههایش ذکر نشده؛ بار معنای عمیقی نداشته. ولی آنجا که مثلاً از تعداد برادرها صحبت میشود یا تعداد سالهای دوری یوسف از کنعان و زندان — گفته نمیشود؛ ولی جاهایی اعداد ظاهر میشوند؛ آنجا جاهایی است که کسی که به متن اعتقاد مذهبی دارد باید بداند اینجا جای تعبیر و تفسیر است: که چرا این عدد گفته شد. قسمت اول این بود که توضیح دادم چند دقیقه قبل که اسطوره خواندن چیزهای مذهبی به معنای بیاعتقادی نیست؛ حالا دارم میگویم اصلاً سمبلیک و اسطورهای نگاه نکردن نوعی بیاعتقادی است. بگذرید؛ چیزی در ذهنم است — اصلاً جزو این جلسه نیست؛ همینطور خودش میآید: آری، چیزی شنیدهام و کمی ناراحت و شگفتزدهام که چه بحثهایی میکنند. شنیدم که یک نفر این بحث را — خوشبختانه — کرده و بقیه گفتند نه. بالاخره اینکه هنوز آدمهایی این حس را دارند که از این موضع نگاه کنند که اسطوره وجود ندارد و توهین است و این حرفها، کمی برایم عجیب است. بگذریم.
بگذارید سؤالوجواب را بخوانم؛ این عبارت یونگ را که به سؤالوجواب دربارهٔ دریاچه میانجامد: میگوید: «در اینجا اشارهای داریم به مکان زندگیاش. زادبوم و دریاچهٔ زادبوم خویش را ترک گفت. چرا باید چنین جزئیات بیارزش و بیاهمیتی اشاره کرد؟ اگر بر اساس قوانین تعبیر رویا به این نماد بنگرید از لحاظ روانشناختی بسیار جذاب و گیرا میشود. دریاچهٔ زادبوم فرد چه جور چیزی است و وقتی این دریاچه را ترک کند به کجا میرود؟» این سؤال یونگ است. خانم هانا میگوید منظور از دریاچهٔ زادبوم همان ناخودآگاه فردی نیست که او ترک میکند تا به ناخودآگاه جمعی برسد؟ ایراد جوابش این است که میگوید به ناخودآگاه جمعی برسد؛ کوهستان رفتن نماد خوبی برای رسیدن به ناخودآگاه جمعی نیست، چون به خورشید میرسد و از آسمان هم چندان خبری نیست در این تصویری که ساخته میشود. چون متوجه هستید دیگر — اتفاقاً جایی که تصویرسازی هست، حسمون این است که از دست نیچه ممکن است کاملاً در رفته باشد؛ و آنجایی که حرف میزند نیچه — ببخشید، زرتشت حرف میزند در کتاب، تعالیم خودش را میگوید — میشود فرض کرد که یادداشتها و فیشهای نیچه، چیزهای شعربهای که نوشته، کمکم دارد وارد کتاب میشود؛ خودآگاهانهتر هم عقاید نیچه از زبان زرتشت بیان میشود، هرچند عقاید را هم میشود چنین نگاه کرد. ولی این قسمتهای داستانیاش — فکر نکنید تا تهش یونگ میخواهد همهچیز را با جزئیات بررسی کند؛ همینجاهاست که جذاب است و جنبهٔ نمادین بیشتری دارد، بنابراین با جزئیات بیشتری بررسی میشوند. و این را خواندم و ببینید که در کلاس دستکم در سرضرب دریاچه را گفتند؛ جواب یونگ هم این است، میگوید دقیقاً. خیلی وقتها چنین است دیگر: جواب او را راضی نمیکند. میگوید آری، مثلاً اولین سؤالی که کرد در مورد ۳۰ سالگی فکر میکنم سؤال سادهای بود؛ همه میدانستند چه باید بگویند: آقایی گفته به سن مسیح اشاره دارد؛ یونگ میگوید بله. اینجا میگوید: «دقیقاً. دریاچه کرانمند است و در تضاد با دریا که بیکرانه پنداشته میشود. پس دریا که ناخودآگاه جمعی است، دریاچه مثل حبس شدن در کرهٔ خاکی است و همیشه نماد و مظهر خودآگاهی است.» کرهٔ خاکی — آن خاک — مثل خودآگاهی است؛ بنابراین دریاچه جوری داریم تأیید میکنیم که ناخودآگاه فردی است. ولی اینکه به سمت چیزی دارد میرود: میگوید بعد زرتشت به کوهستان میرود؛ این یعنی چی؟ من همهٔ بحثها را نمیخوانم. یکی از خانمها میگوید برای تفکر و عبادت.
بالا رفتن از سطح زمین
این خیلی شاگرد ضعیفی است؛ یعنی چی برای تفکر و عبادت — که جواب این سؤال نشد. یونگ هم جواب جالبی میدهد؛ میگوید بله، ولی کنار دریاچه هم میتوانید به خوبی تفکر و عبادت کنید. بعد کسی جواب میدهد که میخواهد در مقام بالاتری برای انسانیتِ عام قرار گیرد؛ یونگ این را میپسندد: بالا رفتن، یعنی از سطح زمین — چون فکر میکنم چون کتاب چنین گفت زرتشت را خوانده این را میفهمد؛ میداند که بعدش میخواهد دوباره بیاید بین مردم — میگوید این دارد از مردم فاصله میگیرد، از انسانیت به معنای عامش فاصله میگیرد؛ چون بعدش دوباره حرف — در انتهای همین قسمتی که من نخواندهام — با خورشید حرف میزند و میگوید که من میخواهم برگردم. چنین گفت زرتشت جوری شروع میشود با این قطعه که زرتشت بعد از این ۴۰ سالگیش تصمیم میگیرد برگردد به میان مردم و عقاید خودش را مثلاً بیان کند برایشان؛ نیچه و یونگ این را تأیید میکنند؛ این جواب را میگوید همینطور است. دوباره همان آدمی که در مورد ۳۰ سالگی جوابی داده بود میگوید — سؤال این است که این ۱۰ سال حالا چیست — میگوید ۳۰ بهعلاوهٔ ۱۰ سن تقریبی نیچه در زمان نوشتن کتاب است. بنابراین جوری کلاً از اینجور اشارهها در این متن هم هست: ۳۰ سالگی حدوداً همان سنی است که کار دانشگاهی خودش را رها کرده — نه دقیقاً از نظر اداری و اینها؛ جوری جدا شده از فعالیتهای آکادمیک خودش — و ۱۰ سال هم تقریباً طول کشیده که کتاب چنین گفت زرتشت را مینویسد. بنابراین میخواهد جوری به طور تقریبی به زندگی خود نیچه برگرداند؛ و این هم خیلی مهم نیست که این اتفاق افتاده باشد؛ یعنی در کنار آن تعبیرها این تعبیر هم میتواند وجود داشته باشد. و کوهستان جایی است که نیچه در آن زندگی میکرده: یعنی بعد از رفتن از مثلاً بازل کلاً در مناطق کوهستانی — به دلیل مشکلات ریوی و اینها — در جاهایی که توصیه میشد اطراف مثلاً کوهستان زندگی کند؛ اکثر شعرهایش یا آن ایدهای که — اگر یادتان باشد — بازگشت جاودانه را خیلی جاها تأکید میکند که اینها را در پیادهرویها و کوهنوردیهایم به دست آورده است. بنابراین جوری در زندگی شخصی نیچه هم کوه وجود دارد؛ و این دریاچه هم احتمالاً اگر بگردیم میشود پیدا کرد؛ خیلی در سوئیس — خلاصه دریاچهای هم هست. حالا این را به شوخی میگویم، ولی باز روی این تأکید میکنم: اگر همهٔ اینها را هم بپذیریم و به زندگی نیچه ربط بدهیم — مثلاً میل نیچه به رفتن به بالای کوه و کوهنوردی — باز هم میتواند تعبیر و تفسیر داشته باشد؛ یعنی خود نیچه به دلیل همان چیزی که باشلار مثلاً میگوید — آدم اهل صعود است — این روحیهٔ نیچه است دیگر و به زرتشت هم تعلق گرفته است؛ یعنی این نیست که من بگویم آقا این چیز خیلی سادهای است: خانهاش در کوه بود و اینجا نوشته که رفت به کوهستان؛ اینکه چرا خانهاش در کوه بود جوابش همان است که چرا میگوید زرتشت رفته به کوهستان. بنابراین همهاش اصرار میکنم که اینجور جوابها — اینکه سنش ۳۰ بوده و تقریباً با ۱۰ کتاب را نوشته — در موازی با آن چیزهایی که سمبلیک تعبیر میکنیم میتواند وجود داشته باشد. بعد در مورد خورشید صحبت میکنند. بگذارید دقیقاً جملهٔ یونگ را بگویم: «نماد خورشید و نشانهای از عینیت یافتن آگاهی ابرانسانی و بلندمرتبهای که طی سالها کسب کرده است» — یعنی همین که زرتشت رفته، این برابر شدن با خورشید، این سفر به کوهستان زرتشت را به جایی رسانده که نوعی آگاهی در حد خورشید دارد؛ تأکید بر این است. ببینید زرتشت چه میگوید به خورشید: «ای اختر بزرگ! تو را چه نیکبختیای بود اگر نمیداشتی آنانی که روشنیشان میبخشی». نوری که خورشید به آدمها میدهد — چون زرتشت دارد تبدیل میشود به موجودی مثل خورشید — نه فقط نور دارد، حالا دارد میآید از کوه و این آگاهی را به مردم بدهد؛ بنابراین جوری در واقع فقط مسئلهٔ آگاهیداشتنش نیست، مسئلهٔ بخشیدن نور به مردمی است که به آنها میتابد. حرفش با خورشید در واقع همین است: اشاره میکند که تو به همه روشنی میبخشی، به ما هم — به من و عقاب و مار — تا حالا روشنی میبخشی. باز خود یونگ اشاره میکند — به زندگی نیچه — که نیچه سالهای سال در تنهایی زندگی کرده است و میخواهد این را بگوید که این صحبتکردن با خورشید — که کمی کار عجیبی است، اینجا در ابتدا — برای آدمی که — میگوید اگر تنها زندگی کرده باشی کمی، میفهمی که این خیلی عجیب نیست: این سخن گفتن مثلاً با خطابقراردادن خورشید؛ بعد از مدتی آدمی که تنها زندگی میکند خودش گوینده و مخاطب خودش میشود؛ بنابراین جوری مثل حالتی از زمزمهٔ درونی هم میتواند باشد؛ و این را بالاخره جوری به زندگی خصوصی نیچه هم ربط میدهد که به نظر من خیلی نکتهٔ مهمی نمیآید. بریم سراغ مار و عقاب. سؤال بعدی فکر میکنم همین است: «و تو چه میبودی اگر من و عقاب و مار هم با تو نمیبودیم؟» این یعنی چه؟ او چه چیزی را در برابر خورشید معرفی قرار میدهد؟ و اصلاً در طول داستان این عقاب و مار همراه زرتشتاند؛ بنابراین این نماد مهمی است که بفهمیم چه هستند که در غار با او بودند، با او از غار پایین میآیند و در طول کتاب همراهی میکنند. چیست؟ اینجا نگران نباشید؛ سؤالوجوابها زیاد است تا به جواب موردنظر یونگ برسیم؛ طول میکشد.
مار و نماد جنسی
در مورد مار چیزی که یادم است این است که ارتباط زیادی به موضوع جنسی دارد؛ یعنی جنسی است. آری، در رویاها معمولاً مار نماد جنسی حساب میشود، برای مرد و زن. یعنی فرد دارد با مار زندگی میکند؛ یعنی از مثلاً گزیدهشدن توسط مار نگرانی ندارد؛ جوری یعنی این میشود مثل مهار کردن چیزی، نیروی جنسیاش، یا به طور کلی غرایز. این اولین جواب است. به تقابل عقاب و مار دقت کنید: یعنی اگر من بگویم شما باید تعبیری بیاورید که این دو کنار همدیگر معنا داشته باشند. واقعاً اگر مار تنها بود، فکر میکنم بهترین چیز همین بود که بگوییم غرایز؛ لیبیدو مثلاً؛ نوعی لیبیدوی مهارشده. این پیامبر با خودش مثلاً نه مار را کشته نه هیچ؛ انگار رام کرده و دارد با آن زندگی میکند. ولی مشکل همین است: وقتی میپرسد «عقاب و مار چی هستند»، نفر اول جواب میدهد غرایز؛ میگوید حیوانات به معنی غرایز هستند — این جواب یونگ است. ولی عقاب و مار نماد چیاند؟ تأکید همهاش روی این است که عقاب با مار نماد چه میشود؛ نه عقاب تنها، نه مار تنها. اگر ۱۰۰۰ تا حیوان کنارش بودند میگفتیم کلاً یعنی بهاصطلاح باغوحش غرایزی که در درون ما زندگی میکند؛ ولی اینکه گفته دو تا حیوان را نام برده، جوری تلاش یونگ این است که اینها را به همدیگر ربط بدهد، مکمل همدیگر کند. یعنی بالاخره جوری بگوید که اینها — الان دقیقاً سؤال این است؛ الان میتوانم از شما این را بپرسم: مار را گفتید؛ حالا عقاب چی؟ چه میخواهید بگویید؟ چیزی که در مورد عقاب به ذهنم میرسد این است که عملاً پرنده است؛ پرنده چه چیزی است؟ میتواند نمادی آنیمایی باشد. البته اینجا عقاب آقا است، ولی واقعاً آن پرنده به آن معنای آنیماییاش مطمئناً به صورت عقاب ظاهر نمیشود؛ عقاب که مثلاً قدرت و مثلاً چیزی شاید بزرگ باشد و همینطور محتوا تحت دست قرار بدهد. ولی تضاد این دو برای من در ذهنم چنین است: مار روی زمینه میخزد و عقاب پرواز میکند. نکتهٔ اصلی این است: عقاب مثل بلندپروازترین حیوان و مار بهعنوان موجودی که چسبیدهترین موجود به زمینه است. همینطور با کمی بحث میکنند؛ یکی میگوید عقاب شبیه شهود است؛ میگوید خوب — یعنی پرندهها کلاً در رویا به صورت نماد خیال و تخیل و شهود مثلاً ظاهر میشوند. بالاخره به اینجا میرسند که از این جواب راضی، به این میخواهد برسد که عقاب و مار بیشتر مثل روح و جسماند؛ مثل چیزی در آسمان و چیزی کنار هم — که دقیقاً به دلیل این تضاد: چسبیدهترین چیز به زمین با دورترین چیز به زمین. این را میگوید که بیشتر مثل شهود و حس؛ و یونگ میگوید این کمکم دارد راضی میشود. میگوید درست است ولی خیلی کلیتر میتوانیم بگوییم که عقاب روح، مار جسم. از جای خوبی به نظر من شروع کرده؛ آن شهود و جسم هم خوب است دیگر، شهود و حس — یعنی آفرین، آری؛ یعنی مثلاً انگار بگوییم ادراکات با بالاترین سطح ادراک که مربوط به شهود میشود. و توضیحات یونگ این است: مار زیاد بهاصطلاح روی مسائل جنسی و اینها شروع میکند ولی — من میگویم تأکیدش روی این است که روی زمین بودنش و اینها را به جسم جوری مربوط میکند. خوب است؛ این را بردید؛ سریعتر از آنها به نتیجه رسیدید. فکر میکنم همین نکته است که واقعاً آدم این را درک کند که یونگ میخواهد این را مثل زوجی نمادِ وابسته به هم تعبیر کند؛ وگرنه مار دقیقاً همان است که شما گفتید: اولین چیزی که به ذهن آدم میرسد؛ ماری که همراه زرتشت است میتواند لیبیدوی مهارشدهٔ او باشد. ولی بعد عقابه چیز دیگری میشود؛ عقابه میماند. مقابل لیبیدو چیزی نداریم مگر اینکه کسی بگوید مثلاً نوعی انرژی روحانی و چه میدانم. حالا من روی تعبیرهایی که یونگ میکند زیاد حساب نمیکنم که آدم قسم بخورد که اینها درستاند؛ به هر حال نزدیک به دیدگاه خودش، بهترین تعبیری بوده که پیدا کرده است. و خیلی واضح است که اگر من الان فرض کنید بخواهم بگویم بهترین تعبیر برای عقاب و مار چیست، خیلی واضح است که باید بایستم ببینم عقاب و مار در این داستان چه خواهند کرد؛ چگونه ظاهر میشوند. بنابراین کاری بسیار ناشیانه است اگر من بخواهم همین الان تکلیف عقاب و مار را تعیین کنم بدون اینکه منتظر باشم ببینم اینها بعد از اینکه زرتشت میآید پایین همراهش میآیند یا نمیآیند، چه میکنند. اینها چون تا ته داستان را خواندهاند و میدانند، کمی از همین اول دارند بحث میکنند. بنابراین فعلاً به نظر من تا اینجای داستان هیچ لزومی ندارد که کسی قانع شود این عقاب و مار همینهایی هستند که الان یونگ به آن اشاره کرد؛ تا اینکه در بقیهٔ داستان نقششان را ببینیم. ادامهٔ متن صحبتی است که با خورشید میکند: میگوید تو ۱۰ سال اینجا به غارم آمدی، اگر من و عقاب و مارم نمیبودیم تو از فلوغ خویش و از این راه سیر میشدی؛ لیک ما هر بامداد چشمبهراهت بودیم و سرریزت را از تو برمیگرفتیم و تو را بهر آن شکر میگزاردیم.
بخشیدن فرزانگی به مردم
«هان از فرزانگی خویش به تنگ آمدهام و چون زنبوری انگبین بسیار گرد کرده مرا به دستهایی نیاز است که به سویم دراز شود.» این حرفی است که زرتشت میزند: از فرزانگی خودش به تنگ آمده و وقتش شده که این فرزانگی را ارزانی دارد و ببخشد؛ «تا دیگر بار فرزانگان میان مردم از نابخردی خویش شادمان شوند و تهیدستان دیگر بار از توانگری خویش». حرفش این است که به حدی از فرزانگی رسیده که به تنگ آمده و اگر این را به مردم بدهد، فرزانهها از نابخردی خودشان شادمان میشوند؛ در مقابل این فرزانگیِ زرتشت، فرزانگانِ مردم مثل نابخردند؛ و «تهیدستان دیگر بار از توانگری خویش» — کسی که احساس تهیدستی میکند، اگر این فرزانگی به او منتقل شود میفهمد که توانگر است و تهیدست نیست؛ یعنی آن حس تهیدستی مادی — که مثلاً پول ندارد — جوری در اثر این فرزانگی به توانگری بدل میشود.
بعد قطعهٔ بعدی زرتشت را میخوانم. عین کتاب پیش نمیروم؛ کتاب — مقداری — شما؛ واقعاً امیدم این است که شنوندگان این جلسات بنشینند این کتاب را بخوانند. همینطور که اگر حوصله دارند چنین گفت زرتشت را خطبهخط بخوانند — فکر کنم بعداً؛ این خیلی تمرین خوبی است. اگر نه، دستکم این کتاب را بخوانند؛ جاهایی که یونگ سؤال میکند کمی فکر کنند، ببینند چه به ذهنشان میرسد. همینطور به صورت چیزی که اصلاً خارج از تفسیر متن است هم پرسشوپاسخهای خوبی در کلاس میشود. یعنی اوایل جلسات بعضی از این دانشجوها به یونگ ایمیل زده بودند، مثلاً چیزی پرسیده بودند؛ یونگ اول کلاس میآید جواب میدهد. میگوید پرسشهایی به دستم رسیده — نمیدانم؛ مثلاً یادداشت به او میدادند یا چه میکردند — مثلاً سه چهار سؤال را اول جلسه میگوید و دربارهشان بحث میکند. کلاً بحثهای تئوریک خوبی در کلاس شده است؛ سطح پرسشوپاسخها بالاست؛ همگی تئوری یونگ را بلدند. بنابراین خواندنش میتواند هیجانانگیز باشد؛ با خواندن کتابی که یک نفر نوشته و همهچیز را خودش گفته فرق دارد؛ مخصوصاً اینکه کاملاً جوابهای کاملاً اشتباه میدهند. بنابراین آدم کمی خوشحال میشود اگر سؤالی را یونگ بپرسد و شما جواب درست را بلد باشید و بعد دو تا از این شاگردها چرند و پرند بگویند؛ آدم احساس خوبی پیدا میکند که اینها را از بعضیها بیشتر یونگ بلد است. بگذارید این قطعهٔ بعدی چنین گفت زرتشت را که نقش شده بخوانم؛ وصل به همان قطعهٔ بعدی است. تا آنجا را گفت؛ در جلسه دربارهاش صحبت کردیم؛ مربوط به گفتار دوم. آها — این را داشتم میگفتم که این جلسات مقداری بهوضوح به این دلیل که ضبط صوت و اینها نبوده — ضبطش به صورت یادداشت و تنظیم یادداشت بوده — چندان نمیشود اعتماد کرد که همهچیز را داریم میشنویم. پس طول فصلها کاملاً پیداست که یک نفر بیشتر نوشته و یک نفر کمتر. بعد واضح است که در یک جلسه بیشتر از ۱۰ صفحهٔ نوشتاری حرف زده میشده؛ کلیاتش نوشته شده و کاملاً گاهی به چیزهایی در فصل — حرفهای قبلی خودش — ارجاع میدهد که در یادداشتهای مربوط به آن نبوده است. ولی این آدمی که یادداشتهای این جلسه را مینویسد این حرف را نوشته است؛ میگوید همانطور که قبلاً گفتم مثلاً چنین — ولی شما آن حرف قبلی را ندیدهاید. کمی باید آماده باشید که به هر حال این کتاب چنین است؛ همان چیزی که باعث جالبشدنش میشود نقصی هم در آن پدید آورده است: یعنی این لحن محاورهای و پرسشوجواب و ناقصبودنِ در واقع متن، گاهی کمی آدم را اذیت میکند. بگذارید ادامهٔ کتاب چنین گفت زرتشت را بخوانم. آها — یونگ قبلاً، فکر کنم، پیش از رسیدن به این جای متن این را بحث کرده است؛ آها نه — باید همینجا بحث کرده باشید: اینکه پایین آمدن از کوه — با در نظر نمادین؟ — یعنی چی. بگذارید حالا متن را بخوانم. «از این رو میباید به ژرفنا درآیم، همانگونه که تو شامگاهان میکنی. بدان گاه که فرا و پشت دریا میروی و نور به جهان زیرین میبری، تو ای اختر سرشار. به زبان مردمان، همان مردمانی که به سوی ایشان فرود میخواهم رفت، من میباید چون تو فرو شوم. پس برکف مرا ای چشم آسوده که نیکبختی بس بزرگ را بیرشک توانی نگریست. برکف جام مرا که سرریز خواهد شدن، تا آنکه آب از آن زیرین جاری شود و بازتاب شادمانیات را همه سو برد. هان ای جام دیگر بار تهی شدن خواهد و زرتشت دیگر بار انسان شدن. چنین آغاز شد فرو شدن زرتشت.» این مقدمهٔ کتاب چنین گفت زرتشت است. سؤال این است که این متن — من الان پیدا نمیکنم — آها، اینجا خود یونگ بحث را شروع میکند: این متن چنین گفت زرتشت چرا چنین است؟ چرا شاعرانه و فخیم و در کل لحنی خاص دارد؛ خارج از عرفِ سخنگفتنِ معمولی؛ در زبان آلمانی هم چنین است و ترجمههای ایرانی هم سعی میکنند آن فخیمبودن و مثلاً نامتعارفبودن زبان را حفظ کنند.
زبان انجیلی زرتشت
خانمی اینجا میگوید که این زبان، زبان انجیل است: اصلاً داستان زرتشت اگر به چیزی شبیه باشد، به داستان انجیل است؛ پیامبری میآید، همهاش مَثَل میگوید، کسانی اطرافش هستند، جایی میآید — انجیل خیلی چنین است: مسیح راه میرود، به عدهای میرسد، چیزی به آنها میگوید یا به حواریون تمثیلی میگوید و تعبیر میکند و اینها. میگوید این زبانِ انجیلگونه تا حدودی عمدی و خودخواسته است و تا حدودی هم از ناخودآگاه برمیآید؛ چون نیچه مسیحیت سنتی را در خود سرکوب کرده بود. این به نظر من حرف خیلی خوبی است. یونگ این بحث را ادامه میدهد؛ به نظر من این اولین جایی است که وارد این بحث میشوند که این تعارضها و تضادهایی که در وجود نیچه هست — یعنی در درونش مثلاً چون مسیحیت را سرکوب کرده — مثل همین که مثلاً زنانگی را سرکوب کرده و حالا زنانگی در سایه قرار گرفته و بنابراین جوری به زنها ممکن است بد و بیراه بگوید؛ این تضاد: از یک طرف دشمن مثلاً مسیح و انجیل و همهٔ اینهاست، ولی بعد وقتی متن مینویسد، متن پر از شبیهترین چیزها مثلاً به انجیل درمیآید؛ شخصیتش شبیه پیامبران درمیآید، در حالی که مخالف اعتقادات سنتی است. از یک طرف این خانم در این مورد اشارهٔ درستی دارد که میتواند خودآگاه باشد؛ به این معنا که بخشیاش دستکم خودآگاه است، به این معنا که انتخاب شده باشد؛ چون نیچه خودش را — از همان موقعی که زرتشت را مینویسد — مثل پیامبری دوران مدرن میبیند؛ کسی که انگار جانشین مسیح میشود — که این تا آخر عمرش هم این حالت همتراز بودن و مثلاً همپایه بودن با مسیح و دجال در ذهن نیچه همچنان برقرار میماند. بنابراین شاید بشود حدس زد که بخشی از اینکه زرتشت پیامبری را بهعنوان قهرمان انتخاب کرده، داستان را مثل داستان پیامبران شروع میکند یا حتی لحنش انجیلگونه است — به قول این خانم — خودآگاهانه است. ولی نکتهای که او در این بحثش اشاره میکند هم به نظر من خیلی قابلتأمل است: اینکه اصولاً مثل آدمی که هنوز آن مسیحیت را در درونش زندگی میکند — مثل اینکه فکر کنید کسی که عمیقاً تحت تأثیر تعالیم مسیحی است و این را انکار میکند — همین که دهان باز میکند انگار این لحن مثلاً کشیشی درمیآید. جایی همین بحث شروع میشود — فکر میکنم یونگ میگوید این را در ضمن نباید فراموش کرد که نیچه فرزند یک کشیش بوده است. آدمی مثل من میفهمد که این یعنی چی؛ چون پدرش هم عیناً نیچه کشیش بوده و در کلیسا بوده و انگار درد مشترکی با نیچه دارد: آدم وقتی پدرش مثلاً روحانی و کشیش باشد تا آخر عمرش آن لحن مثلاً موعظهوار را — میخواهم بگویم این همه موعظه و چیزی که در چنین گفت زرتشت و این آثار نیچه هست مقداری برمیگردد — حتی اشاره میکند که مقداریاش ژنتیکی است: که پدرش این کاره بوده و خودش هم بالاخره. یک چیز بامزهاش این است که میگوید من میفهمم که این یعنی چی، در حالی که خودش هم در خانوادهٔ روحانی به دنیا آمده است. وقت نمیشود که جزئیاتی که در این فصل دوم و سوم هست را بگویم. بگذارید کلیت خیلی مهمی از این فصلهای اول را بگویم؛ بحث در مورد اینکه از اولش یونگ پایه را میگذارد: زرتشت شخصیت کهنالگویی است. یعنی قرار است کشف کنیم که این زرتشت مثلاً چیست که از درون — از ناخودآگاه جمعیِ درون نیچه — به این شخصیت زرتشت فرافکنی میشود.
پیر خرد و سلف
و بحثی را شروع میکند — اول گفتار دوم — که زرتشت با پیر خرد شباهتهایی میبیند؛ ولی همینطور که در این بحث پیش میرویم، زرتشت از نظر یونگ نماد سلف است. دقیقاً به همین دلیل هم هست که این توجیه میشود. اولاً چرا نماد سلف است؟ برای اینکه سلف کلاً — انتظار دارید روی چه چیزی فرافکنی شود؟ روی انسانی کامل فرافکنی شود.
فردانیت در برابر جمع
سلف چیزی نیست به جز آن بخشی از ناخودآگاه جمعی ما که در مرکز ناخودآگاه قرار گرفته و فرایند رشد، فرایند فردانیت را از نظر یونگ کنترل میکند. بنابراین فرافکنی اصلیِ سلف روی شخصیتهایی مثل مسیح است. بارها یونگ روی این موضوع تأکید میکند که مهمترین فرافکنی در طول تاریخ که سلف روی چیزی فرافکنی شده، شخصیت مسیح است؛ اصلاً جوری سلف و مسیح در فرهنگ مثلاً مسیحی از نظر یونگ یکی هستند. و طبعاً وقتی نیچه چیزی را — ابرانسان را — بهعنوان جلوهٔ جدیدی از کمال انسان، بلکه چیزی فراتر از انسان آموزش میدهد، طبیعیترین چیزی که فکر کنیم این است که این جوری سلفی است که روی این شخصیت فرافکنی میشود؛ به همان معنا که سلف روی مسیح فرافکنی میشود. یعنی سلف روی غایت آن فرایند فردانیت چیست؟ روی آن فرافکنی — یعنی اینکه مثلاً آنیما وقتی در بیرون فرافکنی میشود یعنی چه؟ من در درون خودم تمایلاتی دارم و زنی مثلاً درونی دارم؛ حالا در بیرون چیزی پیدا میکنم که این را رویش پروجکت میکنم؛ حالا دیگر آن با آنیمای من ارتباط برقرار میکند؛ میتواند آنیما تقویت بشود، تضعیف بشود یا تغییر شکل پیدا کند. ما وقتی در درون خودمان مثل اینکه ایدهآلهایی داریم — مثلاً زنی ایدهآل — چیزی در بیرون پیدا میکنیم که بگوییم این زن ایدهآل من است؛ مثل این داستان ابراهیم را یادتان باشد.
ابراهیم و تصویر خدا
اگر در درون انسان — همانطور که یونگ میگوید — image of God، تصویر خدا وجود دارد، میتوانید آن داستان ابراهیم — آن بخشی که در سورهٔ انعام آمده — را ببینید که خورشید را میبیند میگوید این پروردگار من است؛ ماه را میبیند میگوید این پروردگار من است؛ بعد میگوید نه، هیچکدام اینها نیستند؛ من به ربالعالمین مثلاً ایمان آوردم. دارد دنبال چیزی برای پروجکت کردن میگردد؛ مثل اینکه در درونش حس میکند چیزی هست، دنبال چیزی میگردد و حالا در بیرون سعی میکند این را پیدا کند. ما در درون خودمان به دلیل وجود سلف از دیدگاه یونگ فرایند رشد داریم؛ بنابراین تصویری از انسان کامل — آن چیزی که باید بشویم — وجود دارد؛ حالا بیرون میگردیم دنبال موجودیتی که آن نهایتِ رشد باشد و این را رویش فرافکنی میکنیم. و این خیلی خیلی نکتهٔ مهمی است: یعنی الگوداشتن در کمال خیلی مهم است. اصولاً ببینید فرافکنی اگر درست انجام بشود خیلی کار را راحت میکند؛ باعث تقویت این نیروهای درونی میشود و اینها را جوری به هدف خودشان میرساند و مثلاً فرافکنی سلف به الگویی درست گام مهمی است در رفتن؛ مثل این است که راهی را میخواهید بروید و تهش را از الان میبینید؛ مقصد را علامت میزنید؛ خیلی جاها این کمک میکند که راه را درست طی کنید. ممکن است فرایند فردانیت بدون پروجکشن سلف جوری مرحلهبهمرحله قابل انجام باشد؛ ولی وقتی سلف جای مناسبی پروجکت شده باشد، آنوقت این فرایند فردانیت راهنمای خوبی دارد: یعنی در هر مرحلهای مثل اینکه میتوانم تهش را نگاه کنم و بفهمم درست دارم میروم یا نه. شخصیت مسیح از نظر یونگ یکی از عالیترین فرافکنیهای سلف در تاریخ مثلاً فرهنگ بشر است؛ بهعنوان جلوهای از انسانی کامل — به معنایی — و از همین جهت یونگ اعتقاد به مسیح ممکن است نداشته باشد؛ حتی اعتقاد به وجود تاریخیاش ممکن است نداشته باشد و بگوید این شخصیتی که از مسیح در انجیلها و مسیحیت هست ساختهٔ آدمهاست؛ برای یونگ هیچ فرقی نمیکند: این مسیح با همین ویژگیهایی که در مسیحیت وجود دارد، پروجکشن سلف و چیزی متعالی است. برای همین است که یونگ میترسد از اینکه اروپا وقتی به سمت بیدینی میرود چیز بزرگی را از دست میدهد: یعنی از دیدگاه یونگی نگاه کنید: خدا وجود ندارد، مسیح وجود نداشته، همهٔ اینها اوهام بوده؛ آمدیم این را قبول کردیم و حالا دیگر به آنها اعتقاد نداریم؛ حالا این سلف را کجا پروجکت کنیم؟ یونگ میگوید اعتقادات مذهبی را که در طول هزاران سال پدید آمدهاند، اصلاً برای چه پدید آمدهاند؟ اعتقادات دینی و آیینهای دینی از نظر یونگ پاسخ در واقع محتویات ناخودآگاه جمعیاند؛ بنابراین خیلی چیزهای باارزشیاند، از این جهت که پاسخ مناسبی به نیازهای درونی میدهند. حالا ما وارد دورانی مدرن شدهایم و اینها را نمیخواهیم داشته باشیم؛ یونگ مشکلی ندارد، میگوید نداشته باشید؛ ولی چیزی باید جای آنها بگذارید. یعنی شما بیایید به تدریج مسیح را از فرهنگ بشر اصلاً خط بزنید و حذف کنید، ولی خلأ ایجاد نکنید؛ این سلف باید جایی پروجکت بشود. الان بحثهایی که یونگ میکند این است: میگوید ببینید، به محض اینکه در چنین گفت زرتشت آن جملهٔ معروف را میگوید که خدا مرده است، ببینید بعدش چه اتفاقی میافتد. برای خود نیچه چه اتفاقی میافتد وقتی که بالاخره در این خدا چیزهایی پروجکت شده و وقتی آن نیست، همهٔ اینها برمیگردد به درون خودش؛ پروجکشن بیرونی را که از دست میدهد چه بلایی سر آدم میآید — مثل آدمی که عاشق کسی شده باشد — حالا این یک دفعه نیست: عکسی دیده، عاشقش شده، بعد میفهمد که این فتوشاپی بوده اصلاً. ها؟ کمی در چنین وضعیتی هستند؛ این اتفاق خوبی نیست. چیزی که یونگ بر آن تأکید داشت و بارها و بارها این حرف را زده این است که تمام این اختلالها — مثل جنگ جهانی اول و دوم و این وحشیگریهای نیمهٔ اول قرن بیستم — نتیجهٔ از بین رفتن این پروجکشنهاست. آیینها هم از بین رفتند؛ آیینها آرامشدهندهاند؛ آن پروجکشنها پروجکشنهایی هستند که با طی هزاران سال پدید آمدهاند و ارزشمندند. از نظر یونگ قابل جایگزینکردن هستند؛ یونگ اصراری ندارد که این ادیان به همین معنای موجود حفظ بشوند، ولی مدام میگوید اینها باید جایگزین داشته باشند، وگرنه بشر خودش جایگزین پیدا میکند؛ حالا یا در درون خودش یا در بیرون. مثل این اشتباهی که مثلاً از نظر یونگ ماجرای فاشیسم در آلمان و ایتالیا است: همان پروجکشنها از بین رفته و اینها موجود خبیثی مثل هیتلر دارند به او نگاه میکنند؛ کاملاً تابعش شدهاند و جوری حتی حس مذهبی نسبت به او پیدا کردهاند؛ به دلیل آن خلأیی که آنجا وجود دارد. و پیر خرد — ببینید، پیر خرد جوری چیز دیگری است؛ حالت راهنما دارد. لزوماً مثلاً شخصیتی مثل مسیح نیست که حرف بزند و راهنماییتان کند؛ ولی پیر خرد موجودی است که مثلاً اگر در رویا ظاهر میشود واقعاً فرض کنید به صورت آدمی همهچیزدان که میآید. کمی فرقش در این است که انگار دانایی در پیر خرد از همهچیز مهمتر است: کسی که راه را بلد است و راهنمایی میکند؛ در حالی که سلف جایی که پروجکت میشود لزوماً مثلاً موجودی نیست که بخواهید بگویید این راهنمای خوبی برای مسائلی است که پیش میآید.
خردمندی و ارزش معنوی
خردمندی در پیر خرد — یعنی جنبهای از سلف — خیلی بالاست؛ آن چیزی که سلف رویش پروجکت میشود بالاتر از این حرفهاست: یعنی ارزشهای معنوی باید داشته باشد؛ جوری همان حس هماهنگی و وحدت باید در آن باشد بهعنوان نمادی از سلف. در حالی که پیر خرد کمی چیز دیگری است؛ در سطح پایینتری نماد آگاهی است: کسی که میتوانید سؤالهایتان را از او بپرسید و به شما جواب بدهد و انگار همهچیز را میداند. در رویاها — بهندرت — ولی شخصیتهایی ظاهر میشوند که بهطور غیرعادی جواب سؤالها را مثلاً میدانند. و مثلاً به من یکی از دانشجوها یک بار رویایی را گفت که در مرحلهای از زندگیاش — که مثلاً داشت به این فکر میکرد که تحصیلاتش را ادامه بدهد یا ندهد و این حرفها — از کنار رودخانهای میگذشت که پیرمردی کنار رودخانه بود که بدون مقدمه برگشت و به او گفت تو هفت سال همین کارهایی که میکنی را بکن — و رفت. همین، بدون مقدمه؛ و بعد در رویا جوری حالتی داشت مثل اینکه این میداند چه میگوید و حسِ اینشکلی؛ پیری هم بود، ویژگیهای پیر خرد را مثلاً داشت: آدمی که قاطع سخن میگوید و مثلاً راهنماییهای عملی به شما میکند. سلف چنین نیست؛ سلف خیلی فراتر از این حرفهاست؛ ویژگی اصلی سلف آن وحدت و هماهنگیِ وجود است. برای همین است که ماندالا — نمیدانم، همهٔ این نمادهای اینشکلی هم میتوانند نماد سلف باشند ولی اینها ربطی به پیر خرد ندارند؛ پیر خرد کمی نزدیکتر به ماست تا سلف. فکر میکنم حالا این بحث را دستکم شروع کردهاند؛ همهٔ کتاب را لزومی نمیبینم بیایم موضوعش را در کلاس بگویم ولی میخواهم یکی دو جلسه این کار را بکنم. فقط بدیاش این است که ممکن است تا آن موقع خوانده باشید و دیگر — آری از شما سؤال میکنم؛ من چیزهایی میپرسم؛ معلوم نیست چقدر عمیق فهمیده باشید. حالا شوخی میکنم. به نظر من تست خوبی برای اینکه آدمی بفهمد چقدر یونگ را عمیق میفهمد این است که چنین گفت زرتشت را بخواند، سعی کند بفهمد، بعد این کتاب را بخواند و در مرحلهٔ بعد سعی کند به سؤالهایی جواب بدهد. اینها به نظر من آشنایی خوبی است؛ تست خوبی است برای اینکه بفهمید چقدر به دیدگاههای یونگ نزدیک شدهاید. و آنجا هم میگویم مهم این است که این کلاسها سطحش بالاست؛ حرفهای خوبی زده میشود؛ گاهی اوقات واقعاً دانشجویی اینجا چیزی میگوید که به نظر میآید مثل اینکه یونگ هم نمیخواست این را بگوید ولی مثلاً تأیید میکند؛ میگوید بله این درست است. حالا بگذریم؛ به هر حال همهٔ آنها حرفهای جالبی ازشان میشنویم. خیلی جواب سختی است. معمولاً آدم در اینجور جاها دوست دارد بگوید نه و خودش را راحت کند؛ چون پدیدهٔ نادری است اگر — بگویید که — کسی به جایی برسد که کاملاً ناخودآگاه شخصیاش اثر خودش را از دست بدهد. بالاخره همهٔ ما زندگی کردهایم و خاطره داریم و رفتارهایی انجام دادهایم که تأثیرش همینطور در ما باقی است؛ بنابراین به نظر میرسد همیشه چیزهایی در ناخودآگاه شخصی هست و نمیشود گفت کاملاً پاک میشود، مگر در موارد استثنایی؛ شاید اتفاقهای خاصی برای آدمی در مثلاً آن فرایند فردانیت بیفتد که در نهایتِ کار تأثیر ناخودآگاه شخصیاش از بین برود؛ یعنی اگر هم چیزی هست بروز نکند. منظورش این نبود که مثل سیر از ناخودآگاه شخصی به سمت ناخودآگاه جمعی — اینکه چنین ممکن است، اینکه کلاً ترک شود و اثرش — این حرف را نزد؛ مثل اینکه از فردیت خودش به سمت حالتی بهاصطلاح کلی دارد صعود میکند. یعنی من زیاد انتظار ندارم که یونگ وارد این بحث شده باشد که ناخودآگاه شخصی به طور کامل مثلاً اثرش از بین میرود یا نمیرود. یونگ کلاً در این حرفها — من واقعاً این موضوعی که شما میگویید را در متنهای یونگ یادم نمیآید که جایی بحث کرده باشد — ولی خیلی روی این تأکید دارد که اصلاً هیچوقت خودآگاهی از بین نمیرود؛ یعنی برخلاف مثلاً گرایش عرفان هندی که میگویند در نهایت به جایی میرسیم، به آن حالت نیروانا، که کلاً ناخودآگاهی از بین میرود؛ یونگ به شدت مخالف است. فکر میکنم به همین معنا جوری مخالف این هم هست که بگویید کلاً ناخودآگاه شخصی از بین میرود. ناخودآگاه شخصی جوری مانع رشد است دیگر: یعنی اگر واقعاً به آن معنای فرویدی نگاه کنید، تجربهها یا خاطرههایی دارید که نمیخواهید با آنها مواجه شوید؛ مثل نقطهضعف شما هستند و عبور کردن از آنها طبعاً — یا حتی تجربههای شخصی که خیلی ناخوشایند نباشند — هم جوری تعیین و محدودیتی برای آدم ایجاد میکند. رسیدن به چیزی که فروید و یونگ اسمش را میگذارند فرایند فردانیت یعنی از این چیزها دور شدن؛ مثل تجربهای مشترک بشری به دست آوردن؛ مثل این اعتقاد عرفانی که آدمهایی که به کمال میرسند با هم متحد میشوند: یعنی به جایی میرسند که فردیتهایشان — به معنای چیزهای شخصی، تجربههای شخصیشان، زندگی شخصیشان، اینکه کجا بودهاند — کمرنگ میشود؛ در فضایی زندگی میکنند که فضای کاملاً کلی است. این اصطلاحی که در عرفان ما هست — اصطلاح خیلی خیلی قشنگی است — که به جایی میرسند که بینام و نشان میشوند: یعنی این تعیینات شخصیشان در واقع جوری پاک میشود یا به آن توجه نمیکنند. سؤال شما این است که این کلاً از بین میرود یا نه؛ اینکه اثرش از بین میرود — میتوانید بگویید به جایی میرسد که اینها دیگر سیگنالهایی نمیدهند؛ مثلاً جوری مزاحم ایجاد نمیکنند ولی ممکن است حضور داشته باشند.
کمال و گمراهکنندگی واژه فردانیت
یعنی هر لحظه که مشکلی پیش بیاید ممکن است اینها دوباره خودشان را ظاهر کنند. ولی به هر حال دور شدن از این و رسیدن به آن حالت جمعی — فکر میکنم چیز دیگری است، هم از دیدگاه یونگ هم همهٔ دیدگاههای عرفانی: معنایش رسیدن به کمال است. فردانیت با این کلمهٔ گمراهکننده فرق میکند؛ من همین الان خودم گفتم فردانیت و به همین نکته حس میکنم میتوان با آن قاطی شد. فرایند فردانیت یعنی به جایی برسید که این ناخودآگاه جمعی و خودآگاهی شما — یعنی اجزای وجودتان — با همدیگر متحد شوند؛ یعنی الان شما پراکندهاید، فرد بشوید. مثلاً واژهٔ خوبی باید برایش گذاشت. فرایند فردانیت خیلی آن چیزی که یونگ میخواهد بگوید را نمیرساند ولی معنایش این است که شما به فردیت — به معنایی — برتری میرسید؛ محتوای ناخودآگاهتان با خودآگاهتان یکی میشود؛ مثل اینکه دیگر ناخودآگاه خودش را به صورت خودآگاهی بروز میدهد؛ مثل رسیدن — مثلاً میشود با تعبیری گفت به چیزی که به آن خودشناسی به معنای غاییاش میگویند: همهٔ اجزا و همهٔ محتویات درون خودتان را انگار میشناسید. بله؛ تکنیکهایش به چیزهای دیگری خیلی نزدیک است؛ بیشتر توصیفکننده است تا — ولی فکر میکنم اگر از یونگ میپرسیدید خیلی تمایل دارد به طریقتهای هندی؛ جوری که در بودیسم و هندوئیسم و اینها هست و شاید نوعی در عرفان ما هم هست: یعنی واقعاً دور نیست. منتها مراحلی که یونگ میگوید خیلی فرق دارد با آن مراحلی که در عرفانهای شرقی گفته میشود. ولی چیزی در زندگی یونگ هست: سالبهسال نسبت به عرفان شرقی ارادت بیشتری پیدا کرده است؛ یعنی بیشتر به این رسیده که انگار این حقایقی که خودش به طور تجربی به آنها رسیده در همین مکاتب شرقی وجود داشته و گفته و آموزش داده میشده و عملاً هم این مسیر طی میشده است. فکر میکنم خیلی نزدیک میبیند آن نقطهٔ نهایی عرفان مثلاً هندی — کلاً عرفان شرقی — را با آن چیزی که خودش تصور میکرده بهعنوان رسیدن به انتهای فرایند فردانیت. بله؛ به آدمهایی که به دلیل اعتقاد مذهبی به قرآن ۴۰ سالگی برایشان مهم است تذکر دادم که در قرآن گاهی به این نکته توجه کنید که سال قمری است نه شمسی، و مبدأ انسان هم از لحظهٔ تولد نیست؛ از لحظهای که به وجود میآید حساب باید بکنید.