او میگوید شأن نزول جلسات دربارهٔ نیچه کتاب سمینارهای یونگ دربارهٔ زرتشتِ نیچه بود و حالا وقت آن است که دربارهٔ مهمترین کتاب نیچه بحثهای دقیقتری بکنند. او نخست شیوهٔ کتاب را توضیح میدهد، بعد آغاز چنین گفت زرتشت را با سؤالهای یونگ و جوابهای شاگردانش میخواند: سی سالگی، دریاچه و کوهستان، خورشید، مار و عقاب. سپس به زبان انجیلگونهٔ کتاب، تفاوت سلف و پیر خرد و پرسشی دربارهٔ ناخودآگاه شخصی میرسد.
شأن نزول و شیوهٔ کتاب
او میگوید قرار بود دربارهٔ محتوای کتاب سمینارهای یونگ سلسلهجلساتی بگذارد، ولی پیش از شروع، با مرور کتاب احساس کرد «خیلی مناسب نیست»، چون دربارهٔ نیچه مقدمهای گفته نشده و جوری فرض بر این است که آدمهایی که در سمینار شرکت کردهاند نیچه را میشناسند. برای همین مقدمهٔ نسبتاً طولانیای دربارهٔ نیچه گفت، و حالا فکر میکند وقت مناسبی است که دربارهٔ مهمترین کتاب نیچه، چنین گفت زرتشت، بحثهای دقیقتری بکنند.
به گفتهٔ او کتاب دستنوشتهٔ سلسله سخنرانیها و سمیناری است که یونگ داشته است، خیلی محاورهای و با حالت پرسشوپاسخ؛ دانشجوها خیلیهایشان آدمهای برجستهای در بحث روانکاویاند و تئوری یونگ را خوب میدانند، و خیلی وقتها در اولین پاسخ دقیقاً همان چیزی را میگویند که مدنظر یونگ است. او آزمونی پیشنهاد میکند: قطعهای را بخوانید و ببینید از نظر یونگ جای بحث کجاست، بعد کتاب را بخوانید و ببینید به بحث کلاس چقدر نزدیک میشوید. میگوید به نظرش آزمون خیلی خوبی است، حالا ممکن است کمی سخت باشد، و ممکن است جوابی که مدنظر یونگ است برای کسی که اولین بار با کار او آشنا میشود تصادفی به نظر بیاید.
چرا زرتشت
او میگوید اولین سؤال دربارهٔ عنوان کتاب این است که یک فیلسوف آلمانی چه کاری به زرتشت دارد و آشناییاش تا چه حد است، و یونگ مقداری دربارهٔ آن بحث کرده است. یونگ میگوید در زمان نیچه در لایپزیگ فرقهای به نام مزیسنان بود، که به نظر او اولین جایی که یونگ به آن اشاره میکند کلمهای مضحک به کار میبرد، و پیامبرشان آدمی آلمانیتبار بوده است. بعضی میگویند آشنایی نیچه با آیین زرتشتی از طریق این فرقه بوده؛ یونگ مخالف است، چون فرقه مضحک بود و نیچه آدمی با مطالعه بود که از کتاب هم میتوانست آشنا شود.
او خودش میگوید، و فکر نمیکند یونگ اینجا به آن اشاره کرده باشد، که نیچه میتواند تحت تأثیر جنبههای اخلاقی قوی و پررنگ بودن مفهوم خیر و شر در زرتشتگری قرار گرفته باشد و به همین دلیل قهرمان خودش را زرتشت نامیده باشد. یونگ به شعر نیچه با عبارت «یکی دو شد و زرتشت بر من گذر کرد» اشاره میکند، چون معتقد است زرتشتِ نیچه جوری تجلی کهنالگوهاست که انگار از ناخودآگاه جمعی تحمیل شده است. او میگوید این «ناگهان» به نظرش حالتی الهامی دارد و زرتشت موجودی نیست که نیچه آگاهانه خلق کرده باشد.
او میگوید زرتشتِ نیچه جوری خود نیچه است به صورت آرمانی و نیچه حرفهایش را از زبان او میگوید. یکی از دانشجوها، فکر میکند، اشاره میکند که مشکل این است که چیزهایی که بیان میشود تجربهٔ واقعی نیست؛ او یادآوری میکند که جلسهٔ گذشته گفت وقتی کسی عقایدی را زندگی نکرده و در حد ذهنی به آنها اعتقاد دارد، معمولاً در خود متن تضادهایی پدید میآید.
قطعهٔ اول و پرسشهای یونگ
او آغاز کتاب را میخواند: زرتشت سی ساله بود که زادبوم و دریاچهٔ زادبوم خود را ترک گفت و به کوهستان رفت، ده سال آنجا بود، بعد شروع میکند با خورشید حرف زدن. سؤالهای یونگ این است که چرا سی ساله، چرا دریاچه، چرا کوهستان، چرا ده سال، و مار و عقاب نماد چی هستند. او میگوید به نظرش چنین گفت زرتشت کتابی است که کاملاً باید مثل ادبیات خوانده بشود؛ فیلسوفها جایی را که حرفی فلسفی زده شده میگردند و همان را محتوای کتاب میچسبانند، ولی از نظر یونگ محتوای چنین گفت زرتشت همین سؤالهاست.
به گفتهٔ او اینها پرسشهایی نیست که خود نیچه بتواند جواب بدهد؛ در دیدگاه روانکاوانه مرگ مؤلف یعنی مرگ خودآگاهی مؤلف، و این بخشها را از ناخودآگاه او میپرسیم. یونگ میگوید در زندگی زرتشت گاهشماری دقیقی نیست جز اینکه در هفتاد و هفت سالگی مرده، پس سی سالگی را به زندگی او برنگردانید؛ حاشیهنویس کتاب، با لحنی کمی بازیگوشانه، مینویسد در منابع ایرانی آمده که زرتشت در سی سالگی اتفاق مهمی برایش افتاده، و این شبهه میآورد که شاید نیچه به خاطر همین سی را آورده باشد.
او میگوید اولین چیزی که به ذهنش رسید داستان حضرت موسی بود، و یونگ به آن اشاره نمیکند؛ این سی و ده در قرآن سابقهای دارد، منتها شب است: سی شب که با ده شب تکمیل میشود، که مجموعش چهل است و چهل در فرهنگ عرفانی عدد خاصی است. سادهترین سؤال یونگ جوابش این است که سی سالگی سن مسیح است؛ یونگ میگوید چیزی که اینجا با آن روبرو هستیم جوری تکرار اسطورهٔ مسیح است.
او میگوید اسطوره معنایش این نیست که غلط است یا کودکانه است؛ اسطورهٔ اصیل که به ناخودآگاه جمعی برمیگردد، دستکم از نظر یونگی، به واقعیتهای عمیق مربوط به انسان اشاره میکند و لزومی ندارد بگوییم در بیرون واقعیت داشته یا نداشته. تحقیر اسطورهها را جوری معادل تحقیر ناخودآگاه و ارزش بینهایت دادن به خودآگاهی میداند و میگوید نگاه یونگ دقیقاً برعکس است.
دریاچه، کوهستان و خورشید
در جوابهایی که حاضران میدهند، دریاچه انگار شروع چیزی است و شاید بشود آن را منبع آب و ناخودآگاه دید؛ کوهستان رفتن به سمت معنویت است و با منش پیامبرانه هماهنگ، چون انتظار داریم پیامبران در کوه و غار باشند. او میگوید به نظرش سادهدلانه است که کسی فکر کند اعداد در زندگی زرتشت بار نمادین ندارند. دریاچه را نماد خوبی برای ناخودآگاه شخصی میداند، چون آب کوچکی است که توسط خشکی احاطه شده است، و حرکت از آن به سمت خورشید را حرکت از ناخودآگاه شخصی به سمت معنویتی فراتر از خودش. به چهار سفر در عرفان اسلامی هم اشاره میکند: پیامبر از مردم جدا میشود، در غار به شناخت عمیقی از خداوند دست پیدا میکند و بعد به او وحی میشود که برگرد.
او میگوید سمبلیک خواندن اجزای داستانهای پیامبران یا قرآن به معنای واقعی نبودن آنها نیست، و اگر عدد ۳۰ و ۱۰ و ۴۰ معنای خاصی نداشت دلیلی نداشت در قرآن به آن اشاره شود. به نظر او «اصلاً سمبلیک و اسطورهای نگاه نکردن نوعی بیاعتقادی است»، و جاهایی که در متن عدد ظاهر میشود جای تعبیر و تفسیر است.
یونگ میپرسد چرا چنین جزئیات بهظاهر بیاهمیتی گفته شده و دریاچهٔ زادبوم چه نمادی است. یکی از شاگردان میگوید ناخودآگاه فردی که زرتشت ترک میکند تا به ناخودآگاه جمعی برسد، و یونگ در جواب میگوید «دقیقاً»: دریاچه کرانمند است و در تضاد با دریا که بیکرانه پنداشته میشود، و مثل حبس شدن در کرهٔ خاکی نماد خودآگاهی است؛ او از این نتیجه میگیرد که دریاچه ناخودآگاه فردی است. دربارهٔ کوهستان یکی میگوید برای تفکر و عبادت؛ یونگ میگوید کنار دریاچه هم میشود، و پاسخ «در مقام بالاتری برای انسانیتِ عام قرار گیرد» را میپسندد.
همان شاگردی که دربارهٔ سی سالگی جواب داده بود میگوید سی بهعلاوهٔ ده سن تقریبی نیچه در زمان نوشتن کتاب است، و او میگوید نیچه در مناطق کوهستانی زندگی میکرده و اصرار دارد چنین جوابهایی میتواند در کنار تعبیر سمبلیک وجود داشته باشد. یونگ خورشید را نماد آگاهی ابرانسانی و بلندمرتبهای میداند که زرتشت طی سالها کسب کرده، و میگوید اگر کمی تنها زندگی کرده باشی میفهمی حرف زدن با خورشید خیلی عجیب نیست، چون آدمی که تنها زندگی میکند خودش گوینده و مخاطب خودش میشود؛ او این را نکتهٔ خیلی مهمی نمیداند.
مار و عقاب
او میگوید در جوابها اول مار را نماد غرایز و نیروی جنسی میگیرند، ولی تأکید روی زوج عقاب و مار است. یکی عقاب را شهود میخواند و بالاخره میرسند به اینکه عقاب و مار بیشتر مثل روح و جسماند، چسبیدهترین چیز به زمین در برابر دورترین؛ یونگ میگوید درست است ولی خیلی کلیتر میتوانیم بگوییم عقاب روح، مار جسم. او میگوید روی تعبیرهایی که یونگ میکند زیاد حساب نمیکند و کاری بسیار ناشیانه است اگر بخواهد همین الان تکلیف عقاب و مار را تعیین کند بدون اینکه منتظر باشد ببیند اینها بعد از اینکه زرتشت میآید پایین چه میکنند.
زرتشت میگوید از فرزانگی خویش به تنگ آمده و مانند زنبوری که انگبین بسیار گرد کرده به دستهایی نیاز دارد؛ او توضیح میدهد وقتش رسیده فرزانگی را ببخشد و فرزانگان مردم در مقابل آن مثل نابخردند و تهیدستان میفهمند توانگرند.
او میگوید امیدوار است شنوندگان کتاب را بخوانند و جاهایی که یونگ سؤال میکند فکر کنند. یادآوری میکند که این جلسات به صورت یادداشت ضبط شده و چندان نمیشود اعتماد کرد که همهچیز در آن هست؛ یونگ به حرفهای قبلی ارجاع میدهد که در یادداشتها نیست، و لحن محاورهای و ناقص بودن متن گاهی آدم را اذیت میکند. بعد قطعهٔ بعدی را میخواند، و یونگ میپرسد چرا این متن چنین شاعرانه و فخیم و خارج از عرف سخن گفتن معمولی است.
زبان انجیلی و تضاد در نیچه
یک شاگرد میگوید زبان زرتشت زبان انجیل است، تا حدودی عمدی و تا حدودی از ناخودآگاه، چون نیچه مسیحیت سنتی را در خود سرکوب کرده بود. او این را حرف خیلی خوبی میداند و میگوید نیچه از یک طرف دشمن مسیح و انجیل است ولی متنش شبیه انجیل درمیآید. به گمان او میشود حدس زد بخشی خودآگاه است، چون نیچه از همان زمان خود را پیامبری مدرن و جانشین مسیح میدید. فکر میکند یونگ هم یادآوری میکند نیچه فرزند یک کشیش بوده است.
او میگوید یونگ از اولش پایه را میگذارد که زرتشت شخصیت کهنالگویی است؛ اول گفتار دوم زرتشت با پیر خرد شباهتهایی میبیند، ولی در ادامه زرتشت از نظر یونگ نماد سلف است، چون سلف روی انسانی کامل فرافکنی میشود. سلف بخشی از ناخودآگاه جمعی است که در مرکز آن قرار دارد و فرایند فردانیت را کنترل میکند، و مهمترین فرافکنی آن در تاریخ از نظر یونگ شخصیت مسیح است؛ پس طبیعی است که ابرانسان نیچه هم جوری سلف باشد که روی این شخصیت فرافکنی میشود.
به گفتهٔ او فرافکنی اگر درست انجام شود کار را راحت میکند، و داشتن الگو در کمال خیلی مهم است. برای یونگ هیچ فرقی نمیکند مسیح وجود تاریخی داشته یا نه، و میترسد اروپا با بیدینی چیز بزرگی را از دست بدهد؛ میگوید اگر ادیان را نمیخواهیم، باید چیزی جایشان بگذاریم و خلأ ایجاد نکنیم. او میگوید یونگ جنگهای جهانی و فاشیسم را نتیجهٔ از بین رفتن این پروجکشنها میدانست. خودش هم داستان ابراهیم در سورهٔ انعام را مثال میزند که خورشید را میبیند و میگوید «این پروردگار من است»، انگار دنبال چیزی برای پروجکت کردن میگردد.
به گفتهٔ او پیر خرد چیز دیگری است و حالت راهنما دارد: دانایی در پیر خرد از همهچیز مهمتر است و در سطح پایینتری نماد آگاهی است. سلف فراتر از اینهاست و ویژگی اصلیاش وحدت و هماهنگی وجود است؛ ماندالا و نمادهای اینشکلی میتوانند نماد سلف باشند.
پرسش دربارهٔ ناخودآگاه شخصی
او میگوید جواب پرسشی دربارهٔ اینکه در پایان فرایند فردانیت ناخودآگاه شخصی از بین میرود یا نه سخت است. به نظر میرسد همیشه چیزهایی در ناخودآگاه شخصی هست و کاملاً پاک نمیشود مگر در موارد استثنایی؛ او به یاد نمیآورد یونگ جایی دربارهٔ این بحث کرده باشد، ولی یونگ به شدت تأکید دارد که خودآگاهی هیچوقت از بین نمیرود و با نیروانا در عرفان هندی مخالف است.
او میگوید فردانیت کلمهٔ گمراهکننده است؛ فرایند فردانیت یعنی ناخودآگاه جمعی و خودآگاهی شما، یعنی اجزای وجودتان، با هم متحد شوند، چیزی که میشود خودشناسی به معنای غاییاش خواند. به گفتهٔ او یونگ سالبهسال نسبت به عرفان شرقی ارادت بیشتری پیدا کرده بود، ولی مراحلی که یونگ میگوید با مراحل عرفانهای شرقی خیلی فرق دارد.
→ متنِ کاملِ این جلسه