او در جلسهٔ آخر از سمینار یونگ و چنین گفت زرتشت حرف میزند: نخست مقایسهٔ شهوت و قدرت و خودخواهی، بعد خواندن فصل پایانی «نشانه» از کتاب. سپس تصویر پرندهها و شیر را نخست بهعنوان قصد خودآگاه نیچه و بعد از دید روانکاوی بررسی میکند. در پایان دربارهٔ آنچه باید از روانکاوی و یونگ آموخت صحبت میکند.
متن ویرایششده بر پایهٔ پیادهٔ خودکار گفتار؛ با صوت تطبیق داده نشده.
سمینار یونگ و چنین گفت زرتشت
دنبال قسمتی از این سمینار یونگ میگشتم که — فعلاً صرفنظر میکنم — دربارهٔ بخشی از بحثهای چنین گفت زرتشت حرف زده بود که زرتشت حرف از این میزند که میخواهم دربارهٔ نوعی بدی صحبت کنم که اینها را با همدیگر بسنجند؛ مثلاً مقایسهای با همدیگر بکنم: شهوتپرستی و قدرتپرستی و خودخواهی. متأسفانه پیدا نکردم. دلم میخواست آن قسمتِ بحث یونگ را نگاهی کنید که علاوه بر بحثهای نیچه، این را با دیدگاههای فروید و آدلر و خودش مقایسه کرده است؛ و این تکهاش بامزه است، همینطور خواندنش. جدای از بحث دربارهٔ نیچه.
حرفش این است که شهوتپرست — آن بخشی که بهاصطلاح حرف از شهوتزدگی میشود — چیزی است که فروید میدید؛ همین چیز را با استفاده از نیروی جنسی میخواست مثلاً تحلیل کند و این حرفها. بعد آدلر آمد که جزو حلقهٔ شاگردان فروید بود و بیشتر بر اساس قدرت همهچیز را تحلیل میکرد؛ یعنی دیدگاه اصلی آدلر چنین است: انسان عقدهای حقارتی دارد که میخواهد بر آن غلبه کند؛ میخواهد به حسی از تسلط — بر خودش و اطراف خودش — برسد و این عامل اصلی همهٔ کارهاست؛ یعنی میشود بر اساس این حس — اینکه آدم میخواهد قدرت داشته باشد و مسلط باشد — همهٔ مسائل روانی انسان را تحلیل کرد. بعد یونگ حرف جالبی میزند؛ میگوید آن قسمتِ خودخواهی مربوط به من است. دیدش هم این است که میگوید اولاً خودخواهی هر دو — شهوت و قدرت — را شامل میشود، و از طرف دیگر میگوید مبنای بحثم فرایند فردانیت است و به معنایی چه چیزی — چه خودخواهی — بالاتر از اینکه انسان خودش را تحقق ببخشد و این حرفها. راستش به نظرم بحث جالبی نیست؛ فقط جذاب است همین مقایسهای که میان این سه نظریه میکند و اینکه میگوید ترتیبی هم که نیچه میگوید درست است: یعنی اول میگوید شهوت، بعد قدرت، بعد خودخواهی؛ ما هم به همین ترتیب ظهور کردیم. این از آن بحثهای یونگی است که کمی حساسیتزا است دیگر: مثلاً شاید وقتی آدم در دیسیپلینی فکر میکند که مقداری قدرتِ تمثیل و بحثهای غیرمنطقی مجاز است، بالاخره چنین آسیبهایی هم هست. راستش خیلی از این بحثش خوشم نیامد و میخواستم از روی خود متن بخوانم؛ ولی به نظرم جالب است دیگر که اظهارنظری کرده.
شهوت، قدرت و خودخواهی
و اصلاً اینجور حرفها معمولاً حرفهای خیلی درست و خوبی است که میزند، ولی مثلاً اینکه ترتیبی که نیچه میگوید به همان ترتیبی است که این سه نوع روانکاوی ظهور کردند، خیلی جالب نیست. بعد برای لاکان و اینها هم جایی نمیماند دیگر: این سه نیروی اصلی همین سهاند و بقیه هم دیگر به نوعی نباید روانکاوی جدیدی ظهور کند. میتوانستم قطعهٔ دیگری از همان کتاب انتخاب کنم؛ احساسم این بود که همان بحث جلسهٔ قبل — بحث بندباز — بهعنوان خداحافظی از کتاب سمینار یونگ خوب است. آری. به نظرم رسید که حالا که از شروع کتاب چنین گفت زرتشت چیزهایی خواندهایم، قطعهای از انتهای آن هم بخوانیم. این را در کتاب سمینار یونگ هم دربارهاش چیزی گفته نشده است. میخواهم قسمت پایانی کتاب را که نامش «نشانه» است بخوانم؛ در تحلیلش فکر میکنم موجه میدانم دیگر: اولاً در طول تاریخ همین شهوت و غضب — یا همان مثلاً قدرت — در مقابل همدیگر بودهاند و اینکه خودخواهی هم بهعنوان گناهی بزرگ مطرح بوده، خیلی ناموجه نیست که این دو نیروی شهوت و غضب که به طور سنتی مقابل هم بودند را کنار هم بیاورد و چیزی هم دربارهٔ مثلاً خودخواهی گفته باشد. قبول دارم که کنار آنها نمینشیند، ولی جوری هر دو را شامل میشود دیگر، به نوعی: یعنی خودخواهی به نظر میآید مسئلهای فراتر از شهوت و غضب است. شهوت و غضب را شاید بشود، ولی خودخواهی را — نمیدانم — حالت خنثی دارد؛ اصلاً نمیشود به این طرف یا آن طرف. این سومی را که کنار آن دو نمینشیند قبول دارم. یعنی مثلاً خوب است آدم فصلی داشته باشد دربارهٔ شهوت و قدرت بحث کند؛ حالا فصل دیگری هم جایی دربارهٔ خودخواهی بهعنوان مثلاً نکتهای — بهعنوان ضعفی اخلاقی کلی — صحبت کند. چیزی که نیچه میگوید این است که این سه در طول تاریخ بیشتر از همه مثلاً مورد تهاجم بودهاند و دربارهشان بحث شده بهعنوان بدی. من میخواهم اینجا اینها را با همدیگر مقایسه کنم و بگویم کدام بدتر است. ببینید، من فقط مقداری دربارهٔ این قسمت آخر — که تصاویر جالبی دارد — صحبت میکنم.
سه امر مورد تهاجم تاریخی
بعد هم دیگر چون جلسهٔ آخر است، قرار نیست ادامه پیدا کند؛ کلیاتی دربارهٔ روانکاوی و آن بحثهایی که اینجا کردیم میگویم. پیش از آنکه این بخشِ «نشانه» شروع شود، قسمت دیگری هست که آن را میخوانم و بعداً شاید همه یا بخشهایی از این قسمت «نشانه» را. میگوید: «اکنون سرود» — این در واقع سکشنی پیش از قسمت «نشانه» است: «اکنون سرود مرا آموختهاید در معنای آن راه بردهاید باری بیایید ای انسانهای والاتر و اکنون ترجیحبند مرا بخوانید. بخوانید اکنون سرودی را که نامش یکبار دیگر است.» این حس انجیلی — مثل اینکه ذکر و سرودی هست که بیایید مثلاً بخوانید؛ مثلاً سرود ای مریم مقدس — حالا نام این سرودِ زرتشت «یکبار دیگر» است و معنایش «تا جاودان». بخوانید ای انسانهای والاتر ترجیحبند زرتشت را. ترجیحبندی است که با حروف ایتالیک اینجا چاپ شده: «ای انسان، هشدار! نیمهشب ژرف چه میگوید؟ خفته بودم، خفته بودم، از خواب ژرف برخاستم: جهان ژرف است و ژرفتر از آن روز؛ و ژرفتر از آن که روز تصور کرده است. رنج میگوید: گم شو! اما هر لذتی جاودانگی میخواهد — جاودانگی ژرفِ ژرف را.» این سرود زرتشت است که در انتهای کتاب آمده و همه دعوت شدهاند که این سرود را بخوانند. بارها این حرف را زدهام؛ الان هم در همین جلسات نیچه گفتم: کلاً تحلیلهای روانکاوانه — تیپ تحلیلهایی که فروید و مخصوصاً یونگ ارائه میدهند — جاهایی که تصاویر وجود دارد بهتر کار میکنند تا جاهایی که کلمات مهماند. که شعر حالت شاعرانه میگیرد و عقاید بیان میشود و در محدودهٔ زبان هستید، قطعاً ناخودآگاه دخالت میکند، ولی تشخیص دادن دخالتش سختتر است. تکنیکهایی که باید برای تشخیص دخالت باشد — مثل مثلاً آن تکنیکهای ابتدایی که فروید اوایل کارش بر آن تأکید میکرد که هر گونه لغزش زبانی نشانهٔ حضور و دخالت ناخودآگاه است — به نظر میآید دستکم در روانکاوی فروید و یونگ خیلی تکنیکهای خوبی وجود ندارد برای اینکه جاهایی که کاملاً در حیطهٔ زبان هستید خوب بتوانید تحلیل کنید. هر جایی هم که منطق غلبه میکند — در بحثهایی که حالت بهاصطلاح دوتادوتاچهارتا پیدا میکند — واقعیت این است که کمتر دخالت ناخودآگاه را میبینیم اصلاً. یعنی مثلاً فرض کنید در کارِ اثبات یک قضیهٔ ریاضی، خیلی کمتر دخالت ناخودآگاه را میبینید تا جایی که یکی سخنرانی میکند، تا جایی که یکی شعر میگوید، و نهایتاً جایی که یکی تصاویر خلق میکند؛ مثلاً رؤیا میبیند.
خواندن فصل نشانه
این با ایدههای نگاهی است که ما با استفاده از ایدههای یونگ و فروید داریم؛ به چنین نتیجهای میرسیم. بنابراین هر جا در چنین گفت زرتشت که میخواهید تحلیل یونگی بکنید، هر جا که بیشتر حالت ابراز عقیده پیدا میکند و مثلاً حالتی شعرگونه پیدا میکند و کمتر در آن تصویر وجود دارد، تحلیل خیلی راحت نیست.
حالا بیایید سراغ این؛ من این را بهعنوان نوعی سرود پایانی کتاب خواندن را فکر کردم بد نیست و این نکته را تذکر بدهم. بریم سراغ این قسمت «نشانه» که بالاخره دوباره تصاویری ظاهر میشود؛ جوری برمیگردیم به قسمت ابتدایی کتاب. نیچه به هر حال با آن حس هنری که دارد خوب این را درک میکند که خوب است کتاب را همان جا تمام کند که از آن شروع کرده: یعنی در غار زرتشت دوباره عقاب ظاهر میشود؛ همان تصاویرِ مشابه تصاویر اولیهٔ کتاب، و از نظر مکان — لوکیشن — هم همان لوکیشن اول کتاب است. برای پایان دادن به کتاب ایدهٔ خیلی خوبی بوده است. بیایید من این قسمت «نشانه» را بخوانم تا به جاهایی برسیم که نکات جالب است و خودمان صحبتی بکنیم و دیگر این بحث دربارهٔ این کتاب و نیچه را تمام کنیم. میگوید: «و اما بامداد، پس از آن شب، زرتشت از بستر خویش برجست و میان بربست و از غار خویش برون آمد، رخشان و نیرومند همچون خورشید بامداد که از پس کوههای تاریک برون آید. و همانسان که روزی پیش از این گفتگو گفت: ای اختر بزرگ، ای دیده ژرفِ نیکبختی! تو را چه نیکبختی میبود اگر نمیداشتی آنانی را که روشنیشان میبخشی.» این را اول کتاب خطاب به خورشید گفته بود. «و اگر آنگاه که تو بیدار میشوی و برمیآیی و در کار بخشش و پراکندنی، آنان در اتاقهایشان میمانند، آزرمِ مغرورِ تو چه خشمناک میشد. باری اینان هنوز خفتهاند، این انسانهای والاتر، حال آنکه من بیدارم. اینان یاران راستین من نیستند. برای اینان نیست که من اینجا در کوهستان خویش چشمبهراهم. میخواهم به سر کار خویش، به سر روز خویش روم. اما آنان نمیدانند که نشانههای بامداد من کدام است. گامهای من ایشان را سزای بیداری نیست.» باز انتهای کتاب زرتشت در غارش است؛ بلند شده، باز روز شده، خورشید آمده است.
بامداد: زرتشت از غار
حرف از این میزند — عنوان این قسمت هم «نشانه» است — که: «اما آنان نمیدانند که نشانههای بامداد من کدام است.» این حسی که در سراسر آثار نیچه وجود داشته و در زرتشت هم به شدت هست: آدمی مثل پیامبری که پیروی ندارد ولی میداند روزی پیروان زیادی پیدا خواهد کرد. مثلاً حضرت مسیح در دوران حیات خودش پیرو چندانی پیدا نکرد؛ چند نفری حواریون هستند و عدهای هم به او ارادتی پیدا کردند؛ ولی میلیاردها نفر بعداً میآیند که او را درک میکنند، حرفهایش را میشنوند و از او پیروی میکنند. و این فضای ذهنی کلاً در طول زندگی نیچه هست: بامدادش — همانطور که در ادبیات فارسی میگوییم صبح دولتش — هنوز ندمیده است. حرف از این است که اینهایی که الان هستند یاران راستین من نیستند؛ برای اینها نیست که من اینجا در کوهستانم و چشمبهراهم؛ آنان نمیدانند که نشانههای بامداد من کدام است؛ گامهای من ایشان را سزای بیداری نیست. این فضای انتهای کتاب: زرتشت برگشته و انگار در انتظار است که بامدادش آغاز شود و پیروان واقعی خودش را پیدا کند؛ و باز هم همان خطاب به خورشید که در ابتدای کتاب بود و دربارهاش صحبت کردیم تکرار میشود: «آنان هنوز در غار من خفتهاند؛ رویاهایشان هنوز از نغمههای مستانهٔ من مینوشند. اما گوشی که به من فراداده شده باشد، گوش به فرمان در دست و پای ایشان نیست. همچنان که خورشید برمیآمد، زرتشت این سخنان را با دل خویش گفت. آنگاه جویان سر به آسمان کرد، زیرا از فراز سر خویش آوای تیز عقابش را شنیده بود.» در انتهای کتاب دوباره زرتشت در انتظار ظهور آن نشانههایی است که نشانههای بامدادشاند؛ اینجا دوباره عقاب ظاهر میشود. زرتشت به جانب بالا فریاد زد: «بسیار خوب. چنین خوشایند و چنین سزاوار من است. جانورانم بیدارند، زیرا من بیدارم. بسیار خوب، چنین خوشایند و چنین سزاوار من است.»
هجوم پرندگان
«جانورانم بیدارند، زیرا من بیدارم. عقابم بیدار است و همچون من خورشید را میستاید. او با چنگال عقاب برای نور تازه دستدرازی میکند. شما جانوران راستین منید، شما را دوست میدارم.» حالا کمکم — اما هنوز انسانهای راستین خویش را ندارم — تصاویری دارد ظاهر میشود. غیر از آن لوکیشن اولیه — عقاب و خورشید — این حرفهای زرتشت، حرفهایی است که قبلاً هم شنیدهایم؛ اولین تصویر این است که عقاب ظاهر شده و حالا کمکم حیوانات دیگر هم میآیند. این جملههایی که نیچه اینجا میگوید جوری مقدمهٔ ظهور آن حیواناتی است که کمکم ظاهر میشوند. «عقابم بیدار است و همچون من خورشید را میستاید. او با چنگال عقاب برای نور تازه دستدرازی میکند. شما جانوران راستین منید، شما را دوست میدارم. جانورانم بیدارند.» این حرفی که دربارهٔ جانوران میزند — کمکم این جانوران پیدا میشود: «چنین گفت زرتشت. و آنگاه چنان افتاد که ناگهان صدای بیشمار پرنده را شنید که گلهوار و پرافشان گرد او را گرفتند و همهٔ این همه بال و فشار پیرامون سرش چندان بود که چشمهایش را بست.» یک دفعه تصویری عجیب ظاهر میشود از تعداد زیادی — بیشمار — پرنده که گلهوار و پرافشان، با سر و صدایی که میکنند، دور زرتشت را میگیرند و آنقدر فشار میآورند اطراف سرش که چشمهایش را میبندد. «و بهراستی گویی ابری بر او فرونشسته است؛ ابری که بارانی از تیر بر دشمنی تازه ببارد. اما بنگر که آن ابر از عشق بود، فرونشسته بر دوستی تازه.» اینکه گفت حیواناتم را دوست دارم، یک دفعه انگار این اتفاق میافتد که این پرندههای خیلی زیاد میآیند، دورش را میگیرند. «بر من چه میگذرد؟ زرتشت در دل حیران خویش چنین اندیشید و آرام بر سنگ بزرگی که بر آستانهٔ غارش جای داشت نشست. و اما در آن میان که دست به پیرامون و زیر و زبر میگرداند و پرندگان مهربان را میتاراند، بنگر که چیزی شگفتتر روی داد؛ زیرا ناگهان دستش به یالی انبوه و گرم برخورد و همانگاه در برابر او غرشی طنینافکن شد؛ غرشی ملایم و بلند، یک شیر.» یک دفعه در midst — در میان — این غوغای پرندههایی که کنارش آمدهاند، شیری هم ظاهر میشود که دستش به یال شیر میخورد و شیر غرش میکند؛ غرش ملایم و بلندی که نشانهٔ فرارسیدن است. انگار آن حرفِ دنبالکردنِ نشانههای بامداد: این نشانهٔ بامداد است؛ نشانهٔ فرارسیدن است. «و دلش دگرگون شد و بهراستی چون فراروی او روشن شد، جانوری زردرنگ و شکوهمند را در پیشپای خود یافت که سرش را به زانوی او میفشرد و از مهری که به او داشت نمیخواست از او دور شود و همچون سگی رفتار میکرد که ارباب قدیمش را بازیافته باشد.
ظهور شیر
و اما کبوتران در مهرورزی کم از شیر نبودند و هرگاه که کبوتری از فراز بینی شیر تند میگذشت، شیر سر خویش میجنباند و میشگفتید و میخندید.» تصاویر عجیبوغریباند دیگر: یک دفعه در کتاب این حالتِ بهاصطلاح هجوم این حیوانات به اطراف زرتشت و ظاهر شدن شیری و ارتباطی که میان این کبوترها و شیر دیده میشود و تأکیدی که هست بر مهری که اینها به زرتشت دارند — در جواب آن جملهای که اول زرتشت گفت که «شما جانوران راستین منید، شما را دوست میدارم» — خوب است برای پایان کتاب که شگفتانگیز است. یعنی حرفهای زیادی از نیچه و ابعادش را در طول کتاب شنیدهاید؛ منتها این کتاب پر از تصاویر هم هست؛ داستانهای کوتاه در آن اتفاق میافتد و چنین حکایتهایی هم دارد که این قسمت پایانیاش خیلی جالب است. بعد خیلی نمانده؛ بگذارید این را تا آخرش بخوانم و بعد کمی صحبت میکنم. «زرتشت در برابر اینها همه تنها گفت: فرزندانم نزدیکاند، فرزندانم؛ سپس یکسره خاموش شد. و اما عنان دلش از کف رفت و اشک از دیدگانش فروچکید و بر دستانش افتاد. او دیگر به چیزی توجه نداشت و بیآنکه جانوران را نیز از خود براند، همانجا بیجنبش نشست؛ و کبوتران نیز اینسو و آنسو پریدند و بر شانههایش نشستند و موهای سفیدش را نوازش کردند و از مهرورزی و شادمانی بازنمیایستادند. و اما شیر زورمند پیوسته اشکهایی را که بر دستان زرتشت فرومیافتاد میلیسید و با هُج میخروشید و میغرید. چنین کردند این جانوران؛ همه زمانی دراز یا کوتاه، زیرا بهدرستی باید گفت که بر روی زمین برای چنین چیزها هیچ زمانی نیست. و اما در این میان انسانهای والاتر از غار زرتشت برخاسته و با هم صف ایستاده بودند تا برای سلام بامدادی در برابر زرتشت حضور یابند.
بازیافت حافظه. و سنگ دیروز
زیرا هنگام برخاستن از خواب دریافته بودند که او در میانشان نیست. اما چون به در غار رسیدند و صدای گامهایشان پیشاپیش ایشان، فرادوی شیر سخت یکه خورد و ناگهان از زرتشت روی برتافت و با غرشی وحشیانه به سوی غار جهید. و اما انسانهای والاتر چون غرش او را شنیدند یکصدا فریاد برآوردند و پس گریختند و به آنی ناپدید شدند. و اما زرتشت، گیج و سرگشته، از جای برخاست؛ پیرامون خویش را نگریست و حیران ایستاد و از دل خویش پرسش کرد و در اندیشه شد و تنها بود. سرانجام آهسته گفت: چه به گوشم رسید؟ هماکنون بر من چه گذشت؟ آنگاه حافظهاش را بازیافت و در یک چشمزدن آنچه را که میان دیروز و امروز بر او گذشته بود دریافت. دستی به ریش خویش کشید و گفت: این است آن سنگی که من دیروز روی آن نشسته بودم؛ و همینجا بود که پیشگویی نزد من آمد و همینجا بود که نخستینبار همان بانگی را شنیدم که هماکنون به گوشم رسید؛ همان بانگ فریادخواهیِ بزرگِ ای انسانهای والاتر. پس این فریادخواهی شما بود که دیروز بامداد اندیشگوی پیر به من پیشگویی کرد. او میخواست مرا از پی فریادخواهی شما اغوا و وسوسه کند و با من گفت: ای زرتشت، من آمدم تا تو را به آخرین گناهت وسوسه کنم. زرتشت فریاد کشید و به سخنان خویش زهرخندی زد: به آخرین گناهم؟ برای من چه بازمانده است که آخرین گناهم باشد؟ و زرتشت دیگر بار در خود فرو رفت و باز بر سنگ بزرگ نشست و در اندیشه فرورفت. سپس ناگهان از جای برخاست: همدردی! همدردی با انسانهای والاتر! او چنین فریاد زد و چهرهاش کبود شد. باری، این نیز هنگام خود را داشت. درد من و همدردی من چیست؟ آیا من در پی نیکبختی میخوشم؟ من در پی کار خویشم. باری شیر آمده است؛ فرزندانم نزدیکاند. زرتشت رسیده است؛ ساعت من فرارسیده است. این بامداد من است؛ روز من میدمد. برآیید اکنون، برای این نیمروز بزرگ. چنین گفت زرتشت و غار خویش را ترک گفت؛ رخشان و نیرومند، بسان خورشید بامدادی که از پس کوههای تاریک سر برزد.» دوباره برگشتیم به ابتدای داستان؛ که خورشید — یک بار دیگر زرتشت همراه با خورشید از غار خود انگار دارد بیرون میآید — و صراحتاً میگوید که فرزندانم نزدیکاند؛ و این انسانهای والایی که با او به غار آمده بودند را نوعی ترک میکند. انسانهایی که میبینید چندان هم مورد رضایت زرتشت نبودند و نیستند؛ و زرتشت بیشتر از اینکه حس مهربانی نسبت به آنها داشته باشد، اینجا حرف از همدردی با انسانهای والاتر میزند. این ترککردنِ مجدد غار — غیر از اینکه از نظر زیباییشناسی داستان خوب همانجا تمام میشود — و این نشانهای که برای زرتشت ظاهر شده که فرزندانش نزدیکاند و بامدادش رسیده و «روز من میدمد» — میخواهم دربارهٔ فضای کلی این بخش پایانی و این چیزهایی که خواندم صحبت کنیم: چه حسی در آن هست، این تصاویری که ظاهر میشوند چیستند، و نهایتاً بحث را ببندیم که کمی هم وقت بشود دربارهٔ کلیات روانکاوی و این بحثهایی که در این صد جلسه انجام شده صحبت کنیم.
پیروان و احساس پیامبرگونه
اگر ایدهای کسی دارد بگوید؛ بحث را دربارهٔ پرندهها و شیر و انسانهای والاتر آغاز کنیم: و اتفاقهایی که اینجا میافتد؛ یعنی کلاً این فضایی که زرتشت را در پایان همراه حیوانات میبینید و آن انسانهای والاتری که از این شیر میترسند جوری دوباره به غار برمیگردند. اتفاق مختصری که میافتد در واقع این است که انگار نوعی جدایی میان زرتشت با آن انسانهای والاتر هست و امید به اینکه حرف از «فرزندانم نزدیکاند، فرزندانم» — این عبارتی است که زرتشت میگوید — و ظهور این شیر و هجوم آن پرندهها، اینها همه نشانههایی هستند که صراحتاً زرتشت میگوید نشانه فرارسیده است؛ نشانههایی که فرزندانش نزدیک شدهاند. دیگر انگار به این انسانهای والاتری که همراهش بودند توجه ندارد؛ اینها را از روی همدردی — این چیزِ آشکارِ این قطعه است؛ محتوای آشکارش: اینکه پیروان واقعیاش کسانی دیگرند که در راهاند. نمیدانم اگر دربارهٔ همین محتوا کسی صحبتی دارد بگوید؛ بعد کمی هم دربارهٔ این تصاویر صحبت کنیم. به نظر من میرسد چیزی مثل یک تعامل مثلاً با طبیعت؛ طبیعتگرایی؛ طبیعتگراییِ انسان.
این احساس زرتشت — احساس زرتشت در واقع احساس نیچه است دیگر — در مورد پیروانش و دوران و خودش: یعنی زرتشت بالاخره نیچه است. در دوران فعالیت فکری خودش، در دوران حیاتش توجه به او چنین نبود که هیچکس توجه نکرده باشد؛ همین چنین گفت زرتشت را که نوشت به هر حال عدهای — شاید بتوان گفت — نه، خیلی راحت میتوان گفت پیروانی پیدا کرد؛ کسانی که بالاخره او را متفکری مهم میدانستند، هرچند در زمان حیاتش به او اقبالی وجود نداشت. خیلی طبیعی است که نیچه خودش را آدم خیلی بزرگی بداند، در حد کسی که دوران جدیدی برای بشر پدید میآورد و افتتاح میکند؛ انگار مثل پیامبری که بعد از مسیح، بعد از ۲۰۰۰ سال پیش آمده و میان دوران قبل از خودش و بعد از خودش فاصلهای میاندازد.
تعامل با طبیعت
وقتی چنین احساسی دارد طبعاً برایش راضیکننده نیست که این چند نفر یا چند ده نفر یا ۱۰۰ نفری که اقبالی به او نشان دادهاند. نیچه به نسلی دیگر که بعداً میآید انگار امید بسته است: مثل اینکه الان حرفهایش را نمیفهمند ولی حرفهای خودش را میزند، ولی به امید این است که بعداً دیگرانی بیایند. در این قطعهٔ پایانی این نارضایتی را میبینید: نارضایتی از پیروانی که دارد، و امیدی که به کسانی دارد که فرزندانشاند؛ مثل اینکه امید به آینده دارد دیگر: فرزندانی که مثل نسل بعدی هستند و در راهاند. پایان این داستان — پایان این کتاب — فکر میکنم ویژگی خیلی روشنی که دارد این حالت دلداریای است که نیچه مجبور است به خودش بدهد و میدهد؛ اینکه مثلاً — مخصوصاً میخواهم بگویم — این حالت دلداریدادن با این صحنه که پرندهها آمدند و به او مهر ورزیدند و او گریه میکند و شیر اشکهایش را از روی دستش میلیسد تشدید میشود: یعنی اولاً فضایی بهشدت عاطفی — جدای از این تصاویر، پرندهها — رابطهٔ میان زرتشت و این پرندهها به شدت حالت عاطفی دارد؛ روی این تأکید میشود؛ بارها و بارها کلمهٔ مهر و مهربانی تکرار میشود؛ دوستداشتن: شما یک شمارش بکنید از جایی که میگوید «شما جانوران راستین منید، شما را دوست میدارم» — همینطور کلمهٔ دوستداشتن و مهربانی و مهر در سه چهار پاراگراف بعدیش تکرار میشود: «پرندگان مهربان را میتاراند» یا مثلاً «کبوتران در مهرورزی»؛ میگوید «شیر سرش را به زانوی او میفشرد و از مهری که به او داشت نمیخواست از او دور شود»؛ «کبوتران در مهرورزی کم از شیر نبودند»؛ یا دوباره مثلاً «کبوتران اینسو و آنسو پریدند و بر شانههایش نشستند و موهای سفیدش را نوازش کردند و از مهرورزی و شادمانی بازنمیایستادند». انسانی پیدا نکرده که انگار نوازشش کند و حیوانات اینجا هستند که دارند به او مهر میورزند. تأکید من روی این حسِ غمخواری برای خود است؛ مثل آدمی که حس دلسوزی نسبت به خودش دارد و به نوعی اینجا این اشکریختن و دلداریدیدن از طرف این حیواناتی که نوازشش میکنند و اشکش را از روی دستش میلیسند به شدت به عواطف خود نیچه مربوط میشود: این حالت تنهایی و دوری از مردم و اینکه کسی به معنای واقعی کلمه آنطور که او دوست داشت برایش ارزش قائل نبود از میان انسانها.
فضای اعجاز و کتب مقدس
و آن مهری که شاید لازم داشت در طول زندگی، از جایی به بعد انگار از او دریغ شده بود؛ و اینها تجلیاش در این قطعهٔ پایانی است که زرتشتِ نیچه خودش را انگار جوری دلداری میدهد که فرزندانم نزدیکاند؛ به هر حال عدهای میآیند که این کمبودها انگار جبران میشود. حالا اینکه آیا نیچه به طور طبیعی انتظارش این بود که واقعاً با انتشار کتابی مثل چنین گفت زرتشت — در همین دورهٔ دومِ کارش — اقبال عمومی به او بشود، منتها تا پایان عمرش چنین اقبالی صورت نگرفت؛ و شما اینجا در پایان کتاب امید به اینکه بامداد نزدیک است و افکارش همراه با انتشار این کتاب عدهٔ خیلی زیادی را به سمتش خواهند آورد و این اقبال عمومی کمبودهایی را که شاید در زندگیاش وجود دارد جبران میکند. اینها همه خودآگاه نیست ولی این حس — به هر حال واقعیِ خود نیچه نسبت به خودش و امیدی که برای آیندهٔ خودش دارد — اینجا به این صورت بیان میشود. خیلی عجیب است این زندگی آدم؛ آن تنهایی و این سرکوبهایی که در برخی از اینها هست. آری؛ من واقعاً اینها را میبینم و اینها — که فکر میکنم مثلاً پرنده و اینها هستند — خیلی از اینها در این فضاها اصلاً چیزی شبیه چیز دیگری است؛ مثل صحنههایی مثلاً در کتب مقدس؛ مثل حالت اعجاز دارد دیگر: هجوم پرندهها و شیری که رام میشود. مثلاً در تورات هم — دانیاله — که فکر میکنم شیر در مقابلش رام میشود. این نشانههایی است که انگار به سمتش اقبال صورت میگیرد و اینطور ظاهر شده است. یعنی شگفتانگیز بودنش واقعاً به این دلیل است که فکر میکنم تصور نیچه از آیندهٔ خودش چنین شگفتانگیز بوده است: خودش را موجودی شگفت میدانسته، در حد اینکه انگار پیامبری است که معجزه میکند. احساس من این است که به هر حال غرابت این تصاویر عمدی است؛ از این شدت مثلاً هجوم کبوتران و پرندگان و این شیری که دقیقاً زیر پای نیچه مینشیند — این حسی از درون قدرتمند و متعالیِ زرتشت است و اینکه طبیعت جوری با او همراه میشود — فکر میکنم کمی عمدی است. حالا اینکه نمیشود گفت چرا پرنده انتخاب شده یا شیر انتخاب شده — اینها منطق روشنی ندارد.
هماهنگی با طبیعت
ولی این غرابتش به نظر من مقداری از آن چیزی است که بهاصطلاح میخواهد: میخواهد اتفاق در حدی عجیب باشد که قاطعانه بتواند بگوید این نشانه را دیدم. یعنی قسمت پایانی میخواهد اتفاقی شگفتانگیز باشد. مثلاً در داستانهای قرآن میخوانید که موسی و خضر — موسی و همراهش دارند میروند دنبال خضر و نمیدانند؛ دنبال نشانهای هستند که جای خضر را معلوم کنند: میدانند حدوداً کدام سمت است ولی دقیق نمیدانند. بعد ماهیای که بهعنوان غذا همراه خودشان آورده بودند زنده میشود و میپرد در آب و میرود؛ و وقتی موسی میفهمد چنین اتفاقی افتاده میگوید همینجا برگردیم، همان جایی که این اتفاق افتاد؛ آنجا جای خضر است. در خود قرآن میگوید راه خود را در آب گرفت و رفت؛ عجباً. یعنی عجیببودنِ این اتفاق — اتفاقی که قرار است نشانه باشد — خوب است که شگفتانگیز باشد؛ از حالت عادی خارج شود. اگر مثلاً حتی فقط یک شیر میآمد کنار زرتشت مینشست، شاید باز آن غرابتش به این اندازهای که تکاندهنده است نبود. خود زرتشت میپرسد: بر من چه میگذرد؟ میبینید این حالت شگفتی که به خود زرتشت دست میدهد — به نظر من نکتهاش همین است: میگوید که آری، وقتی پرندهها میآیند میگوید بر من چه میگذرد، ولی وقتی شیر را دیگر میبیند، دستش به شیر میخورد و شیر غرش میکند، زرتشت گفت نشانه فرارسیده است. دیگر این هجوم مثلاً پرندهها همراه با این شیری که اینجا ظاهر شده و دارد به او محبت میکند و رام است، نشانهٔ این است که انبوهِ اقبالی که مثلاً به زرتشت خواهد شد و اینکه همهٔ قدرتها در مقابلش جوری خاضع میشوند. این چیزی است که فکر میکنم نیچه از این تصویر میخواهد: از اینکه تصویری ارائه بدهد که قانعکننده باشد، که زرتشت این را بهعنوان نشانه میپذیرد و این حرکت پایانی را انجام میدهد — با قطعیت اینکه دیگر این نشانه، ظهور فرزندانی است که مثل همین پرندههایی که به او هجوم آوردند، فرزندانی که خواهند آمد، دورش را خواهند گرفت؛ این نشانه این است — و از غارش پایین میآید و آن انسانهای بالاتری که آنجا هستند و در مقابل شیر مثلاً ترسیدند را جوری رها میکند و میرود. برداشتی که من اینجا از این صحنه میکنم — فکر میکنم در سریالی از واقعیتها خودمان هم داریم در مورد وضعیت سرنوشتمان که با ایمان رامش میکنیم.
احساس مخاطب دربارهٔ حیوانات
این جوری — برداشت من این است که آدمی همسو با طبیعت است و اینکه جوری مثل موجودی که رفتار و گفتارش را درستتر تعیین میکند، از این صحنه استفاده کرده در بیان اینکه من دارم درست میگویم؛ و اینکه الان کسی که این فهمِ سخنِ درست را ندارد شاید مثلاً در آینده هست؛ من خواهم فهمید. آری؛ حس شما این است که حیوانات — این ظهور عقاب و پرندهها و بعد شیر — جوری اقبال و مثلاً هماهنگی با طبیعت در آن هست؛ این همسودن مثلاً معجزهٔ صداقت است. مقداری — من مشکلی ندارم با این حرفی که میزنید — ولی شاید اگر منظور این بود، تنوع حیوانات و حوادثی هم که اتفاق میافتاد شاید میتوانست غیر از این باشد؛ حیوانات متنوعتر باشند؛ و بعد این رفتارِ کمی عجیب این پرندهها که حالت هجوم دارد و به سمتش میآیند. ببینید، آن قسمتِ خودآگاه که میخواهیم بگوییم نیچه چه میخواهد بگوید، شاید این نکتهای که میگویید در آن هست: به هر حال جوری حس صداقت و جان — به قول خودش؛ اصطلاح نیچهایاش یادم رفته — جانِ آزاد دیگر: مثلاً کسی که از این قیدوبندها و به قول شما از این گروهها و ریاکاریها آزاده است و حالت صدق دارد و این جوری او را به طبیعت نزدیک میکند. ولی حالا بیایید کمی روی این مسئله — که قطعاً همهچیز اینجا — حسم بیشتر این است که اگر بخواهیم به طور خودآگاه بگوییم نیچه چه استفادهای میخواهد از این تصویر بکند: اولاً میخواهد تصویری عجیب و غریب خلق کند که تبیین شود و برایش نشانه باشد تا این پایان منطقی به نظر برسد؛ دنبال این نشانه میگشته که پایین بیاید و این نشانه را میبیند؛ بنابراین این قرابتش توجیه میشود. و اینکه این نشانه حالت هجوم موجوداتی مثل کبوترها را دارد، این هم نشانهٔ خوبی است برای اینکه فرزندانش — یعنی تعداد انبوهی از موجوداتی که خودِ کوچک او هستند — به سمتش خواهند آمد؛ میخواهم بگویم این با تعبیری که زرتشت میکند هماهنگ است و میشود فکر کرد نیچه به این دلیل این تصویر را آنجا گذاشته است. آری، آری؛ ولی من خیلی چیزش کار ندارم: اینکه شیر به هر حال به طور عرفی نماد قدرت است دیگر و هر کسی بخواهد عقیدهای داشته باشد، شیر بهعنوان مثلاً سلطان جنگل؛ میشود روی یالش هم تأکید بشود. مثلاً تصویری که کسی خلق میکند بالاخره این است که شیر موجودی است که همه از او میترسند؛ چون قدرتمند است و میتواند آسیب برساند. چون بالاخره اینجا چیزی که میبینید این است که شیر در مقابل زرتشت رام میشود، زرتشت را دوست دارد، در حالی که آن انسانهای دیگری که در غار هستند و در سطح پایینتری هستند از او میترسند. یعنی این رعبآور بودن شیر اینجا خودش را نشان میدهد. حالا جدای از اینکه کسی ممکن است عقاید یا حس خاصی نسبت به شیر داشته باشد، اینجا همچنان شیر بهعنوان همان موجود قدرتمند و کمی ترسناک ظاهر میشود؛ و شگفتی ماجرا همین است که رفتارش با زرتشت چنین است — تأکید میکند — مثل سگی که رفتار میکرد که ارباب قدیمش را بازیافته باشد: اینقدر مثلاً در مقابل زرتشت رام و متواضع. سگ بیش از هر چیزی نشانهٔ همین تواضع و محبت نسبت به اربابش است. این را میخواهم بگویم: این کلمهٔ «بالاتر» که دربارهٔ انسان به کار بردم — اولش فکر میکردم دربارهٔ سگها این کار را میکنند؛ کارهایی که خیلی در جای بالایی دارند، باهوشتر — بگذارید بگویم بالاتر — نسبت به انسانهای دیگری که همهشان مثلاً مثل حیواناتاند؛ جوری. منتها میبینید که از آنها هم راضی نیست و میبینید که آنها اینجا در اثر حضور این شیر — شیر از نظر دراماتیک کارکردی که دارد، این جدایی میان زرتشت و آن انسانهای والاتر را تصریح میکند؛ فرار و برگشتن مجدد آنها به درون غار — جوری این زمینه را آماده میکند که در پایان زرتشت از آنها جدا میشود و به تنهایی دوباره از غار خودش بیرون میآید و میآید از کوه پایین؛ یعنی کارکرد دراماتیک خودش را دارد. پرندهها مثلاً اینجا نسبت به آن اتفاقی که میافتد مسئولیت مستقیم ندارند؛ پرندهها بیشتر در آن نقشی هستند که زرتشت قانع میشود که نشانهٔ رسیدن بامدادش دیده شده؛ اینجاست که کار خودشان را میکنند. ببینید کمی دربارهٔ پرندهها: یک آدم میآید مینشیند فکر میکند؛ یک پایان خیلی خوب طراحی میکند. به نظر من اینجا واقعاً همهٔ این حرفهایی که زدم به نظر من اینطور میرسد که نیچه هم به همهٔ این چیزها فکر کرده است: یعنی تعدادی پرنده هجوم بیاورند و اتفاقی عجیب مثل این بیفتد که شیری کنارش باشد، آدمها از او بترسند، داخل غار بروند تا اینکه این بالاخره نشانه محسوب بشود و زرتشت بدون آنها برگردد. یعنی جوری از نظر دراماتیک خوب است دیگر: همهچیز سر جای خودش و کارکرد خودش را دارد. من برای همین — حقیقتش — کمی از اینکه در عین حال که آن حسی که میگویید، هماهنگی با طبیعت کلاً در نیچه وجود دارد، این استفادهای که از پرنده و شیر میکند خیلی به من نمیچسبد — اگر منظورش این بوده و این کارکرد — یعنی اگر منظورش این بود شاید میتوانست موقعیت دراماتیک بهتری طراحی کند. حالا همهٔ تحلیل روانکاوانه چنین است دیگر: بالاخره داستانی میخوانم یا فیلمی میبینم یا قطعهای از این کتاب را میخوانم و تا جای ممکن سعی میکنم بفهمم منطقی که پشت آن هست چیست؛ یعنی مؤلف یا مثلاً هنرمند چه حسی داشته و میخواسته بیان کند. این همیشه مرحلهٔ اولِ من است: چیزی که از این قطعه میفهمم همین است که گفتم و به نظرم میآید خیلی خوب است. یعنی تا حدودی میشود خیلی هم سراغ نقد روانکاوانه نرفت: یعنی وقتی مثلاً اثبات یک قضیهٔ ریاضی را میخوانید و ابهامی برایتان ندارد و چیز عجیبی در آن نمیبینید که بروید سراغ نقد روانکاوانه؛ نقد روانکاوانه همیشه از جایی شروع میشود که این منطق جوری ایرادی پیدا کند دیگر: یعنی عنصرهایی ببینم یا کنشهایی ببینم که با آن روال کلی که مدنظر هنرمند یا نویسنده بوده هماهنگ نیست؛ مثل چیزی عجیب که با آن بخشِ خودآگاه توجیه نمیشود. الان بیایید فرض کنید این تفسیر خودآگاهانهای که گفتم را از این نقد بپذیریم: اینکه قرار بوده نیچه در فصل «نشانه» این را ببیند که صبحش دمیده و فرزندانش نزدیکاند. پرندهها هجوم آوردند و شیری هم آنجا دید؛ شیر بیشتر از هر چیزی فانکشنش این است که آن آدمها را آنجا در غار نگه میدارد و از زرتشت جدا میشود و میآید و همهچیز به نظر خوب میآید. حالا کجایش هست که فکر میکنید احتیاج به کار دارد؟ همینجا میتوانیم کار را تمام کنیم و بگوییم خب، این بخش پایانی دید خیلی خوبی داشته و خیلی هم خوب کار میکند و تمام شد. کجایش عجیب است که نمیخورد — مثلاً معلوم نیست برای چی این اتفاق افتاده که لازم بشود دربارهاش بحث کنیم. چند سؤال برایم پیش آمده: اولاً شیر را گفتم برای آدمها؛ ولی مثلاً چرا پرنده؟ بعد این پرنده چرا کبوتر است؟ بعد چیز دیگری که خیلی خیلی عجیب است این صحنهای است که گریه میکند؛ شیر گریهاش را میلیسد. این صحنه خیلی عجیب است. قبل از اینکه پرندهها بیایند؟ — نه، بعد. — بعد. این خیلی عجیب است: مثلاً کارکرد این را ندارد. آه — حالا میخواهید نگاه کنم؛ من خیلی به ابر دقت نکردم. بگذارید به این برگردیم.
حالا پیش از آنکه تحلیل را آغاز کنیم — گاهی احساس میکنم وقتی چیزی را، یک کار هنری را تحلیل زبانکاوی میکنیم خراب میشود. میخواهم پیش از آنکه شروع کنم — خداینکرده خراب بشود — به این خوبیاش هم اشاره کنم: یعنی جوری از نظر هنری و اینها واقعاً جذاب است و نشان میدهد که نیچه غیر از مثلاً ذوق فکری و فلسفی، از نظر دراماتیک هم حس خوبی دارد. مثلاً اینکه همین کتاب چنین تمام میشود؛ دوباره مثل اولش برمیگردد؛ میگوید فرزندانم نزدیکاند؛ یا این نشانههای عجیبی که ظاهر میشوند: کلاً این کاری که میخواهد از نظر دراماتیک بکند را انگار خوب میتواند انجام بدهد. اگر میخواست داستان بنویسد فکر میکنم خوب میتوانست داستان بنویسد. ببینید، یکی از ویژگیهای خوب در داستان این است که عنصرهایی که به کار گرفته میشوند تا داستان از نظر دراماتیک پیش برود، کارکردهای چندگانه داشته باشند. مثلاً نمیدانم — شاید یادم نیست هیچوقت دربارهٔ چنین موضوعی در این درسهایی که در زمینههای هنری داشتیم حرف زده باشم یا نه. مثلاً فرض کنید داستانی را میخوانید که در آن شخصیتی وجود دارد که وارد میشود، چیزی میگوید و کاملاً برای شما واضح است که این آمده تا مثلاً قهرمان را از اینجا بکشد بیرون. ۱۰ صفحه میخوانید و میروید، یک دفعه میفهمید که نه، آن شخصیت یک چیز مهمتر هم دارد. باز کمی جلوتر میروید، میبینید آن شخصیت یک کارکرد دیگر هم در این داستان دارد: مثلاً چون شغلش فلان است، فلانجا داستان را پیش میبرد. آدمِ مبتدی هر جا که داستانش گیر دارد، انگار همانجا عنصری وارد میکند؛ گره از بین میرود و داستان پیش میرود؛ در حالی که آدمی که ذهنیت پیچیدهتری دارد، خیلی وقتها هنرش این است که عنصرهایی وارد داستان کند که هی از نظر دراماتیک بتوانند مشکلات را حل کنند؛ یعنی چند جنبه داشته باشند؛ حضورشان برای پیشبردن داستان کمکهای زیادی بکند.
عنصر چندکاره در داستان
حالا واقعاً در هر داستان و هر کار هنری خوبی حتماً این چیزها را میبینید؛ ولی من الان مثال خیلی واضح و روشنی در ذهنم نیست. و گاهی اوقات هم ببینید چنین است: کارکردِ اصلی چیزی است که دیرتر میآید و برای همین حس بهتری ایجاد میشود. یعنی نویسندهها خیلی وقتها این کار را میکنند: مثلاً در داستان، کارکردِ اصلی یک عنصر را به تأخیر میاندازند؛ اینطور جذابتر میشود. یعنی بیشتر حس میکنید چه جالب! فکر نمیکردم این مثلاً اینجا به درد چیزی بخورد. عمداً با کارکردهای فرعی عنصری را وارد میکنند ولی مثلاً ممکن است دو تا کارکرد فرعی به او بدهند، بعد یک دفعه جای داستان به شدت — فرض کن — آن کار اصلی خودش را انجام میدهد. از اشیاء گرفته تا شخصیتها میشود با آنها کار کرد. به هر حال، نهفقط اینجا: شما شیر را اول به یک عنوان میبینید ولی بعد میبینید از نظر دراماتیک نقش مهم دیگری هم بازی میکند و آن بازگرداندن آن انسانهای والاتر به درون غار است؛ و در حداقل دو سه لایه دارد؛ یعنی دو سه کاربرد دارد: ظهورش اولاً این است که باعث میشود دیگر زرتشت به قطعیت برسد که نشانه ظاهر شده؛ و آن صحنه — به قول شما — شگفتانگیزِ مهربانی و بوسیدن اشکهایش مربوط به شیر است؛ و بعد هم کارکردش در همهٔ چیزهایی که انگار قرار است گفته بشود؛ این شیر خوب نقش خودش را ایفا میکند. بگذارید صحنهٔ ظهور پرندهها را یک بار دیگر بخوانم؛ فکر میکنم چیز عجیبوغریبی هست که دربارهاش بشود صحبت کرد: «ناگهان صدای بیشمار پرنده را شنید که گلهوار و پرافشان گرد او را گرفتند و همهٔ این همه بال و فشار پیرامون سرش چندان بود که چشمهایش را بست.» آن هماهنگی با طبیعت اگر قرار است باشد، هر چیزی — این پرندهها میتوانند بیایند؛ اگر اینها جوری نماد مثلاً اقبال عمومی به نیچهاند، میتوانند بیایند و کنار نیچه بنشینند و شروع کنند به مهربانی کردن. ظهورشان مقداری اول حتی میشود گفت حالت رعبآوری دارد: صدای همهمهشان — «ناگهان صدای بیشمار پرنده را شنید که گلهوار و پرافشان گرد او را گرفتند و همهٔ این همه بال و فشار پیرامون سرش چندان بود که چشمهایش را بست.»
کارکردهای فرعی و اصلی
اینکه اینها دور سر زرتشت جوری اجتماع کردهاند، بال زدهاند و باعث شده چشمهایش را ببندد؛ و اینکه «بنگر که آن ابر از عشق بود، فرونشسته بر دوستی تازه» — توصیفی که انجام میشود خیلی به نظر عاشقانه است، ولی همراه با جوری انگار جنبهٔ مزاحمت هم هست؛ که این کمی شگفتانگیز است. اینکه چقدر تحت کنترل نیچه است که چنین پرندههایی را در این داستان ظاهر کند — تصور من این است که اینجاها خیلی حسی است: یعنی مثلاً فرض کنید این پرندهها میخواهند ظاهر شوند؛ اینطور خوب است که ظاهر شوند. بیایید اول دربارهٔ نماد پرنده در رؤیا چیزی یادآوری کنم و نهایتاً سعی کنیم ببینیم این تصویر اگر نیت خودآگاه نیچه را در نظر نگیریم چه میتواند باشد؛ یعنی اگر احساسمان این باشد که این مثل تصویری رؤیایی است، تصویری که ناخودآگاه تولید کرده — مخصوصاً بر این تأکید میکنم که رفتار شیر کنترلشدهتر است به نظر من تا رفتار این پرندهها که چنین ظاهر میشوند با جیغوداد و بالزدن و دور سر گرفتنِ نیچه؛ میبینید اینجا را من بیشتر دوست دارم؛ دستکم بحث را از آن آغاز کنیم. بیایید: پرنده، کبوتر، اینها نماد چیست؟ پرنده در رؤیا مردانه است؛ نشانهٔ زنانه است. آری؛ منتها نه چنین. پرنده مثلاً — اگر در رؤیا پرندهٔ زیبایی ببینید — میتواند نماد زنی باشد به این معنا؛ خیلی چیزش است؛ معنای اثیری: یعنی روحِ زن؛ زنی که میتواند نماد زنی باشد که خیلی روح زنانه دارد؛ معنویت زنانه در او هست. منتها شرطش این است که زیباییِ مثلاً پرنده جلوهای داشته باشد. اینجا پرندهها بیشتر پریدنشان و بالزدنشان و این چیزهاست که مهم است. پرنده به طور عمومی نماد چیست؟ فکر میکنم در آن جلسات مربوط به نماد و اینها دربارهاش بحث کردهاند: اینکه در مجموعهٔ نمادهای زنانه چیزی هم مربوط به پرنده هست. پرنده اصولاً خیال است. پرنده بیش از هر چیزی در رؤیا نشاندهندهٔ خیال است؛ به دلیل آزادیای که خیال دارد؛ به همین دلیل پرنده نماد خوبی برای آن است. واقعاً — اصلاً در اکثر زبانها عبارتهای شاعرانه و عامیانهای وجود دارد که خیال و پرنده با همدیگر میآیند: یعنی مثلاً پرندهٔ خیالِ طرف؛ یا مثلاً خیال چنین پرواز میکند. این حالتِ بهاصطلاح عامِ نمادِ پرنده است.
پرنده بهعنوان نماد زنانه
حالا انبوهی از این پرندهها به سمت — من میگویم یک لحظه این را به صورت یک رؤیا ببینید. بگذارید رؤیایی برایتان تعریف کنم که بعد دوباره بیاییم؛ رؤیایی که من الان معنایش را میدانم: یعنی کسی روزی برای من تعریف کرده و خیلی روشن بود. گاهی آدم از اینکه رؤیایی را میشنود و به دلیل چنین آشناییای که وجود دارد میفهمم که — مثلاً فرض کنید — رؤیایی که طرف دیده جوری معنایش در زندگی این آدم چیست، خیلی برای من شاید از چیزهایی که کتابها میخوانم معتبرتر باشد. رؤیا این بود: این کسی که برای من تعریف کرد کسی بود که — مادربزرگی را فکر میکنم — در محیطی — کمی شاید نه خیلی شهری، به نظرم — حالا اینجایش خیلی خاطرهاش برایم روشن نیست ولی فکر میکنم چنین بود. رؤیا چنین بود که رفته بود — حالا ممکن است واقعیت چنین نبوده؛ در خواب مثلاً چنین اتفاق میافتد؛ خواب بالاخره چنین بود — به خانهای مثل خارج از شهر و این آدم رفته بود و آنجا مهمان مادربزرگش بود. فکر میکنم چنین بود که در طبقهٔ دومش تنها بود؛ به نظرم میآمد شب باشد. ولی نکتهٔ اصلی این بود دیگر: پنجرهای را باز کرد و هجومی از پرندهها — فکر میکنم بیشتر کلاغ — به درون این خانه انجام شد که اگر اشتباه نکنم پنجره را مثلاً بست؛ حسی چنین در رؤیا وجود داشت. چه میتواند معنی این باشد؟ اگر من پنجرهای را باز کنم و تعداد زیادی مثلاً پرندهٔ سیاه وارد جایی بشود که من هستم — که طبقهٔ دومِ ساختمان است: طبقهٔ دوم معمولاً آن قسمتِ معنوی و روحانی و مثلاً فکرِ انسان است؛ همانطور که زیرزمین مثلاً ناخودآگاه است، طبقات بالاتر جوری جنبههای خودآگاهتر و زندگی مثلاً فکری انسان است — این هجوم پرندهها در اثر باز شدن پنجره در این رؤیا — حالا من جزئیاتش را نمیگوم که مربوط به خودِ این آدم چیست؛ نمیخواهم همهچیز را دربارهٔ معنایش بگویم — چیز خیلی واضحش مثل هجوم افکاری ناخواسته است؛ منفیاند مثلاً؛ تخیلاتِ ناخواسته که اینجا منفیاند کاملاً: اینجا به دلیل سیاه بودن پرندهها بهوضوح منفیاند. این کارِ باز کردن پنجره یعنی چی؟ من نمیخواهم وارد اینها بشوم.
کبوتر و فرزندان زرتشت
من فقط چیزی که برایم مهم است این است: انبوهِ پرندههایی که هجوم میآورند مثل انبوهِ افکاری خارج از کنترل است که به آدم هجوم میآورد و آدم را دچار مشکل میکند. آنجا مسئله این بود که باید پنجره بسته میشد. من به شباهت این تصویرِ پرندهها — هرچند اینجا کبوترند و پنجرهای هم باز نشده — ولی آن حس مزاحمت بالاخره در آنها هست: سروصدای زیاد و هجومی که به اطراف سر نیچه — زرتشتِ نیچه — میآید. حالا من کلاً میگویم زرتشت یا نیچه — خیلی فرق نمیکند؛ بهوضوح اینجایش زرتشت و نیچه یکی هستند. چیزی که نیچه میخواهد بگوید این است که اینجا مهربانیای وجود دارد و مهری هست و حرف از این زده که من شما را دوست میدارم و بعداً این اتفاق افتاد و اینها همه از نظر نیچه نشانههای این است که انبوهی از پیروانِ جدید — شاید کوچک بودن این کبوترها با اینکه آنها را فرزندان خود خطاب میکند هماهنگی دارد، به طور خودآگاه: چیزی که میخواهد بگوید ظاهراً همین است. ولی حسی که اینجا وجود دارد، تصویری که وجود دارد این را نمیگوید: تصویری که وجود دارد بیشتر شبیه همان هجوم نوعی خیالات است تا نشانهٔ — یعنی اگر مثلاً فرض کن این صحنه را در رؤیا ببینم که تعداد خیلی زیادی پرنده به سمت من هجوم آوردهاند، مزاحمت ایجاد میکنند ولی در عین حال من را دوست دارند، دلداری میدهند، نوازم میکنند — شما کلاً از این چه میفهمید؟ اگر این را در خواب ببینید: من مجموعهٔ خیالاتِ نوازشگری دارم که به من هجوم میآورند. و فانکشن نیچه چیست؟ فانکشن زرتشت این است که چشمهایش را میبندد. شما دقیقاً وقتی خیال میکنید مثل این است که چشمتان را به روی واقعیت دارید میبندید. یعنی این تصویر جدای از آن چیزی که به طور دراماتیک واقعاً میخواهد بگوید، به نظر من دقیقاً همان واقعیت را بیان میکند: که این فرزندان خیالیاند؛ این هجوم — اصلاً نیچه در خیال دارد زندگی میکند — اگر فکر میکند که الان این کتاب منتشر بشود، انبوهی از نسل جدید به او جوری هجوم میآورند و مثل پیامبری مورد ستایش قرار میگیرد؛ واقعیت این نیست که چنین پیروانی در راهاند؛ واقعیتی نیست که فرزندانش نزدیکاند. این خیالات در واقع نیچه است؛ خیالاتی که باعث میشود نیچه چشمش را به روی واقعیت ببندد؛ و این خیالاتی هستند که نیچه خودش را با آنها آرام میکند: میتواند در تنهایی خودش بنشیند گریه کند و این پرندههای خیالی نوازشش کنند یا آن شیر خیالی اشکش را بریزد. به نظرم میآید — غیر از اینکه میگویم پایان جالبی برای این کتاب تهیه شده — ولی باز طبق معمول جاهایی که تصاویر ظاهر میشوند، چون مقداری زیادی از دست آدم در میرود. این تصویر را در نظر بگیرید.
جبران و تعادل روان
ایدهٔ کلی ممکن است این باشد که هجوم و ظهور حیوانات را نشانه قرار بدهید؛ نشانهٔ این را قرار بدهید که مثلاً موجوداتی بیایند و زرتشت را دوست داشته باشند که اینها نشانهٔ آن پیروان آینده باشند — ولی اینکه اینها پرنده باشند، به این شکل هجوم بیاورند، سر و صدا داشته باشند، این همهمهٔ مثلاً کرکننده، همراه با اینکه نیچه چشم خودش را میبندد، این اصلاً حس جالبی ندارد؛ یعنی به نظر میآید اینجا باید فضای خیلی خوبی ترسیم بشود ولی چنین نشده است. اینکه تصمیم گرفته چنین باشد دیگر مقداری حسی است: یعنی واقعاً فکر نمیکنم هیچ آدمی کنترل کاملی بر کلام خود داشته باشد؛ چه برسد به تصاویری که ذهنش خلق میکند. به نظرش چنین خوب رسیده؛ و چرا؟ برای اینکه این با همان محتوای واقعی چیزی که دارد میگوید نزدیک است: یعنی اگر این پرندهها قرار است نشانهٔ چیزی باشند، نشانهٔ هجوم — اتفاقاً — اینها نشانهٔ هجوم تخیلات بیشتر از این نوع برای نیچهاند. یعنی در سالهای آینده میشود فرض کرد که به طور مداوم نیچه خودش را با چنین موجودات خیالیای که به سمتش خواهند آمد و نوازشش خواهند کرد سرگرم کرده و دلداری داده است. فکر میکنم شاید نکتهٔ جالبِ این بخش پایانی — حالا میشود خیلی وارد جزئیات مثلاً دربارهٔ شیر و این چیزها هم شد ولی به نظرم آمد که طبق معمول، برای اینکه حرفی هم که در انتهای این جلسات میخواهم بزنم، سعی کنم نشان بدهم که همیشه سازِ مخالفی توسط ناخودآگاه زده میشود: یعنی دوست دارید چیزی را خودآگاهانه بگویید ولی نهایتاً چیز دیگری میگویید؛ نشانهٔ اینکه واقعیت — انگار — خودش را — یونگی که نگاه کنید، فرویدی که نگاه کنید — فروید به شما میگوید امیال درونی خودشان را ظاهر میکنند؛ امیالی که شما نمیخواهید آنها را جوری ظاهر کنید ولی وجود دارند. و یونگی که نگاه کنید انگار چنین میشود گفت واقعیت خودش را ظاهر میکند.
یعنی اگر شما تمام روز در حال انکار حسی از خودتان باشید، انکار این نقطهضعف خودتان که واقعاً وجود دارد، شب میخوابید و این نقطهضعف توسط ناخودآگاه ظاهر میشود؛ مثل اینکه ناخودآگاه بهعنوان منبعی معرفتی که همهچیز را میبیند و میفهمد — مخصوصاً دربارهٔ خودِ فرد انسان — اینها را از همان منبع — سلف — برای مثلاً اینکه حالتی جبرانی داشته باشد؛ حالتی داشته باشد که عدم تعادلهایی را که در روان انسان پدید آمده پوشش بدهد؛ اینها را در رؤیا جایی ظاهر میکند.
سلف و پوشش عدم تعادل
همینطور وقتی شعر میگویید داستان مینویسید یا حرف میزنید، این واقعیتهای درونی را ظاهر میکنند. واقعیت زندگی نیچه هم این است که با خیالات — انگار — دربارهٔ پذیرش خودش توسط دیگران سرگرم بوده؛ و با اینکه اینجا چیز دیگری میخواهد بگوید — میخواهد حرف از خلق نشانهای بزند که ظهور واقعی پیروانش، پیروان جدیدش را بیان کند — خودبهخود این نشانهها به آن سمتی میروند که واقعیتی را بیان میکنند: واقعیتی که اینها حالت تخیل دارند و واقعی نیست. اگر میخواستیم وارد جزئیات بشویم، نه کل کتاب چنین گفت زرتشت، کتاب سمینار یونگ دربارهٔ زرتشت را هم نمیشد تمام کرد. به نظرم فقط امروز به نظرم رسید که قطعهٔ پایانی چنین گفت زرتشت را بخوانیم که جوری حسی از پایان مثلاً به جلسات بدهد. حالا بینش ۳۰۰ صفحهای را نخواندهایم؛ آن دیگر خیلی مهم نیست. امیدوارم دستکم این ایدهٔ اصلیِ این جلسات — که خواندن کتاب سمینار یونگ دربارهٔ زرتشت بود — را به جایی رسانده باشم که همه به اندازهٔ این سخنرانیها، مقدمهای بشود برای اینکه همه این کتاب را بخوانند. روز اولی که دربارهاش قطعهای از آن خواندم سعی کردم نظرتان را به این جلب کنم که این کتاب آزمون خوبی است برای اینکه خودتان را جوری بسنجید که چقدر با دیدگاههای یونگ آشنا هستید. یک تحلیل اورجینالِ یونگ در محفلی که همهٔ آدمها سالهاست از یونگ چیزهایی شنیده و یاد گرفته، سطح بحثها را خیلی بالا میبرد. بعد اینکه کاری که یونگ انجام میدهد دقیقاً این است که قطعهقطعه کتاب را میخواند و دربارهاش بحث میکند. این پیشنهادی که کردم را دوباره تکرار میکنم بهعنوان آخرین نکته دربارهٔ این کتاب و دربارهٔ نیچه: که تمرین خوبی برای یونگ این است که کتاب چنین گفت زرتشت را پاراگرافبهپاراگراف بخوانید؛ از اول تا آنجا که دستکم یونگ تحلیل کرده: اول خودتان ببینید چه نکاتی نظرتان را جلب میکند، چه چیزی به ذهنتان میرسد؛ بعد مطابقت بدهید و ببینید یونگ سراغ چه نکاتی میرود؛ و بعد هم سعی کنید کتاب سمینار یونگ را که دارید میخوانید — یونگ به طور مداوم از مخاطب خودش سؤال میپرسد.
یونگ: آهسته خواندن و سؤال
«این یعنی چی؟ آن یعنی چی؟» — به جای اینکه همینطور بخوانید و رد شوید، خیلی با تأنی بخوانید و دربارهٔ هر کدام از آن سؤالها فکر کنید. ممکن است یک سال طول بکشد؛ روزی یا هفتهای چند ساعت بیشتر نخوانید؛ ولی به نظر من ارزشش را دارد که کمی بسنجید ببینید دربارهٔ دیدگاههای یونگی چقدر چیزی میدانید و حسش را دارید که مثلاً کتابی مثل چنین گفت زرتشت را چنین به آن نگاه کنید. حالا برای اختتام جلساتی که دربارهٔ یونگ داشتیم — دربارهٔ روانکاوی فعلاً داشتیم — بعد هم نمیدانم، یک کلیتی را دوباره تکرار کنم و آن این است: آن چیزی که ما از روانکاوی باید یاد بگیریم — درست همانطور که ناخودآگاه هی ساز مخالف میزند — روانکاوی هم در واقع همین کار را در مجموع — انگار — معرفت بشری به معنای امروزیاش میزند: یعنی ما در دورانی زندگی میکنیم که چند قرن است بیش از اندازه به تفکر خودآگاه اهمیت داده میشود؛ و نهفقط فیلسوفها و متفکرین، معمولاً آدمها چنین میشوند که مینشینند فکر میکنند، به نتایجی میرسند و این نتایجی که به آنها میرسند نتیجهٔ جوری تفکر منطقی و استنتاج است. روانکاوی به ما یاد میدهد که مثلاً وقتی میخوابید یا شعر میگویید یا کاری هنری میکنید، اوضاع چنین نیست؛ حتی وقتی فکر میکنید هم اوضاع چنین نیست؛ وقتی کتاب مطالعه میکنید اوضاع چنین نیست؛ وقتی کتابی برای مطالعه انتخاب میکنید هم اصلاً اوضاع چنین نیست: یعنی بهشدت تحت تأثیر گرایشهای درونی خودمان هستیم. چیزی که از یونگ مخصوصاً باید یاد گرفت این است: ما برخلاف آن تصور عمومی که در فرهنگ غرب بود و الان در همهجای دنیا به نوعی تسلط پیدا کرده — ما برخلاف این تصور که perception به این معناست که من دریچهٔ ذهن خودم را به سمت عالم باز میکنم و این در ذهن من بازتاب پیدا میکند — مقدار زیادی از perception این است که من چیزی از درون خودم به بیرون project میکنم. فقط از بیرون نیست که چیزی به درون من project میشود. شما کاملاً در الگوی تفکر غربی در قرنهای اخیر چنین میبینید که انگار یک object هست، یک subject هست؛ آن چیزی که در بیرون هست — مثلاً دکارت وقتی دارد فلسفهٔ خودش را میسازد یا مخصوصاً اوجش دیگر، کانت وقتی دارد دربارهٔ شناخت حرف میزند — ذهن انسان انگار اینجاست؛ نشسته پشت دریچهای؛ دریچهٔ ذهن خودش را باز میکند و حالا مثلاً حداکثر چیزی که کانت به آن توجه میکند این است که آن چیزی که در بیرون هست از کانالهای شناختی من میگذرد.
ادراک و فرافکنی
یعنی دستکم کانت اینقدر سادهاندیش نیست که این پنجره را من همینطور باز میکنم و عالم خارج همینطور یک دفعه انگار میافتد در ذهن من؛ حداقل کانت این را میبیند که مجراهای شناختی خاصی وجود دارد که واقعیت توسط آنها به درون من جریان پیدا میکند؛ و کانت دستکم متوجه این نکته هست؛ حس میکند بعضی از مقولههای اساسی — مثل مثلاً زمان و مکان — را ما به واقعیت تحمیل میکنیم. ولی بالاخره از این فراتر نمیرود. یعنی به نظر من در فرهنگ غربی وسواسی، مقاومتی وجود دارد در مقابل اینکه ما میلهای خودمان را به بیرون project میکنیم؛ نهفقط ویژگیهای ذهن انسان به طور کلی: ویژگیهای روانیِ خودِ من بهعنوان انسانی خاص در هنگام شناخت project میشود. چیزی که میخواهم بگویم این است که شما از روانکاوی — همانطور که یونگ در انتهای عمرش، همینطور که سنش بالا میرفت بیشتر به گرایشهای عرفانی و شرقی توجه کرد — فکر میکنم روانکاویِ یونگ به طور طبیعی آدم را باید به اینجا برساند که شما به هیچچیزی نمیتوانید برسید؛ هیچ حقیقتی را نمیتوانید درک کنید مگر اینکه در درون خودتان کاری کرده باشید. تا وقتی که درون من جوری — حالا به معنایی کمی اخلاقیتر — اصلاح نشده باشد؛ تا حالا — با اصطلاحات یونگی — آن پراکندگی عناصر ناخودآگاه در درون من همچنان وجود داشته باشد، کاری که انجام میدهم هنگام شناخت این است که به طور مداوم این چیزهایی را که در درون خودم هست به بیرون project میکنم؛ بنابراین به هیچ شناخت اصیلی نمیرسم. به هیچوجه آدمها نمیتوانند با همدیگر به تفاهم برسند برای اینکه امیال متعارض و متناقضی دارند؛ و هیچ راهی برای شناختِ درست نیست مگر اینکه فرایندی را در درون خودتان طی کنید؛ فرایندی واقعی که جنبهٔ وجودی دارد، نه جنبهٔ مثلاً فکر کردن و کتاب خواندن. به نظر میآید که فرهنگ غربی — تمدن غربی، آن چیزی که فرهنگ مدرن است که از روشنگری به اینسو پدید آمد و اوج گرفت — بهشدت در مقابل چنین تصوراتی مقاومت میکند: یعنی بهشدت گرایش وجود دارد که آدم را — تفکر آدم را — از زندگیاش جدا کند.
انجمن شاعران مرده و اسطورهٔ معلم
یعنی حتی هنرِ هنرمند را از زندگی هنرمند جدا کند: یعنی فکر کنید کسی میتواند موجودی رذل باشد ولی حرفهای خوب بزند؛ میتواند موجودی سخیف باشد، موجودی بیاراده باشد ولی حرف از اراده و مثلاً قدرت بزند و حرفش اثر بکند و نتیجهٔ مثبت بدهد. ما از روانکاوی هم یاد میگیریم که این اتفاق نمیافتد: یعنی هر نقطهضعفی که در درون شما باشد — اولاً روانکاوی به ما یاد میدهد که آدمها اتفاقاً دوست دارند برخلاف آن چیزی که هستند حرف بزنند: یعنی تفکرات خودآگاه آدمها را میبرد به سمت اینکه خلاف آن چیزِ واقعیت را انگار بگویند و زشتیهای خودشان را به بیرون نسبت بدهند — چیزهایی که در درون خودشان نیست — و خوبیهای تخیلی را به خودشان نسبت بدهند. و روانکاوی به ما یاد میدهد که این فرایند وجود دارد و همیشه هم آن واقعیتهای درونی در اثری که خلق میشود، در گفتاری که پدید میآید بازتاب پیدا میکند و اثر خودش را میگذارد: یعنی آدمی که تجربهٔ واقعی را انجام نداده، وقتی بر اساس تخیل خودش و آرزوهای خودش داستانی میسازد، تأثیرِ عکس میگذارد. میخواهد مردم را — مثال خوبش فکر میکنم باز برای چندمین بار به آن ارجاع میدهم — آن فیلم انجمن شاعران مرده: قرار است از شخصیتِ معلمی، اسطورهای بسازد که بچهها را بهنوعی مثلاً به خلاقیت تشویق میکند و از پیروی از سنت جوری دورشان میکند. ولی فکر میکنم این فیلم — سعی کردم تحلیل من این است — این فیلم تأثیر نمیگذارد: یعنی در عین حالی که قصدِ خودآگاهِ فیلمساز به شدت این است، ولی چون خودش چنین نبوده و چنین زندگی نکرده — فقط آرزویش این است که چنین باشد — وقتی فیلم را میبینید تأثیر ابتدایی فیلم روی شما این است؛ ولی وقتی در درونتان مینشیند و بهاصطلاح میرود در لایههای پایینتر، برعکس عمل میکند. حالا نمیخواهم آن بحثی که آنجا کردم را دوباره تکرار کنم. در هر حال چیزی که میخواهم بگویم این است: از روانکاوی فروید و مخصوصاً از یونگ این را یاد میگیرید که نمیتوانید به افکار خوبی برسید؛ نمیتوانید به ایدههای خوبی دربارهٔ جهان برسید مگر اینکه تحولاتی در درون خودتان، چیزی را در درون خودتان پیش ببرید؛ حالا اسمش را میخواهید بگذارید فرایند فردانیت، هرچه میخواهید بگذارید: ضعفهایی که هست باید بر آنها غلبه کنید.
جمعبندی جلسهٔ صدم
این غلبهکردن به ضعفهای درونی نهفقط بیربط به شناخت حقیقت نیست، بلکه اصلاً قسمت عمدهای از واقع شناختِ حقیقت است. این چیزی است که در مقابلش مقاومت وجود دارد. دوست داریم فکر کنیم میتوانیم کتاب زیاد بخریم و بخوانیم و حقایقی را کشف کنیم. مطمئناً هر کتابی آدم بخواند چیزهایی میفهمد و چیزهایی هم درک میکند؛ ولی نهایتاً آن ایدههای کلیای که نسبت به جهان داریم و ایدههای کلیای که نسبت به زندگی داریم، اینها با کتابخواندن درست نمیشود؛ اینها با چیزی در درون ما درست میشود اگر قرار است به چیزی برسیم. حالا دیگر نمیخواهم بیشتر از این بحثهای کلی بکنم. فکر میکنم اگر این جلسات حسنی داشتهاند، آن جزئیاتش — یعنی شیوهٔ تحلیل یا اینکه دربارهٔ مورد خاصی حرفی زدهام — امیدوارم اگر کسی این جلسات را گوش بدهد، چیزی را که من از آخر میگویم خودش در طول جلسات حس کرده باشد؛ لازم نباشد من آدمها را تشویق کنم که اگر میخواهید به جایی برسید و جهان را مثلاً بهتر درک کنید، باید چیزی را در درون خودتان مثلاً درست کنید. فکر میکنم این در طول جلسات اگر صراحتاً گفته نشده ولی ایدهاش دستکم وجود دارد: در تمام بحثهایی که با استفاده از یونگ میکنیم این است که بالاخره ما موجوداتی هستیم که برای طی مسیری رشدی خلق شدهایم انگار؛ مکانیسمهای روانی ما در این جهت کار میکنند و تا وقتی این مسیر را طی نکنیم هیچ چیزی — هیچ ایدهٔ خوبی نسبت به جهان و زندگی و نسبت به هیچ چیزی پیدا نمیکنیم: ریاضیات میتوانیم بفهمیم، فیزیک میتوانیم بفهمیم، ممکن است چیزهای فنی و علوم انسانی هم بتوانیم بفهمیم؛ ولی نهایتاً جهان را در کلیتش نمیفهمیم؛ احساسی که نسبت به دنیا داریم اصلاح نمیشود؛ و مخصوصاً انسان را نمیفهمیم و زندگی را نمیفهمیم که چه باید کرد؛ و اینها چیزهای اصلیتری است که ما در واقع باید به آنها برسیم.