او در جلسهٔ آخر از سمینار یونگ و چنین گفت زرتشت حرف میزند: نخست مقایسهٔ شهوت و قدرت و خودخواهی، بعد خواندن فصل پایانی «نشانه» از کتاب. سپس تصویر پرندهها و شیر را نخست بهعنوان قصد خودآگاه نیچه و بعد از دید روانکاوی بررسی میکند. در پایان دربارهٔ آنچه باید از روانکاوی و یونگ آموخت صحبت میکند.
چرا قطعهٔ پایانی کتاب
او دنبال قسمتی از سمینار یونگ میگشته که شهوتپرستی و قدرتپرستی و خودخواهی را با دیدگاههای فروید و آدلر مقایسه میکند، و پیدا نکرده است. به گفتهٔ او فروید همهچیز را با نیروی جنسی تحلیل میکرد و آدلر بیشتر بر اساس قدرت؛ یونگ میگوید خودخواهی مربوط به «من» است و هر دو را شامل میشود، و ترتیب نیچه، یعنی شهوت، بعد قدرت، بعد خودخواهی، درست است و ما هم به همین ترتیب ظهور کردیم. او میگوید راستش از این بحث یونگ خوشش نیامد و به نظرش جالب نیست؛ فقط همین مقایسه میان سه نظریه جذاب است.
او میگوید بحث جلسهٔ قبل، یعنی بندباز، را خداحافظی خوبی از کتاب سمینار یونگ میدانست و چون از شروع چنین گفت زرتشت چیزهایی خواندهاند، قطعهای از انتهای آن را هم میخواند: قسمت پایانی که نامش «نشانه» است. پیش از آن سرودی را میخواند که ترجیحبندش دربارهٔ نیمهشب ژرف است و در آن میگوید هر لذتی جاودانگی میخواهد.
او میگوید تحلیلهایی که فروید و مخصوصاً یونگ ارائه میدهند جاهایی که تصویر هست بهتر کار میکنند تا جاهایی که کلمات مهماند، و جاهایی که منطق غلبه دارد کمتر دخالت ناخودآگاه را میبینیم. بنابراین هر جا در زرتشت حالت ابراز عقیده و شعرگونه دارد و تصویر کمتر است، تحلیل خیلی راحت نیست.
خواندن فصل «نشانه»
به گفتهٔ او نیچه با حس هنریاش میفهمد که خوب است کتاب را همانجا تمام کند که شروع شده بود: در غار زرتشت دوباره عقاب ظاهر میشود، با لوکیشن اول کتاب. زرتشت بامداد از غار بیرون میآید و میگوید انسانهای والاتر هنوز خفتهاند و یاران راستین او نیستند: «اما آنان نمیدانند که نشانههای بامداد من کدام است».
بعد ناگهان صدای بیشمار پرنده را میشنود که گرد او را میگیرند و چنان بال میزنند که چشمهایش را میبندد؛ آن ابر از عشق است. دستش به یالی گرم میخورد و شیری غرش میکند و سرش را به زانوی او میفشرد، و کبوتران در مهرورزی کم از شیر نیستند. زرتشت میگوید فرزندانم نزدیکاند، اشک میریزد و شیر اشکهایش را میلیسد.
وقتی انسانهای والاتر به در غار رسیدند، شیر با غرشی وحشیانه به سوی غار جهید و آنان یکصدا فریاد برآوردند و پس گریختند. زرتشت حافظهاش را بازیافت و فریاد زد: همدردی با انسانهای والاتر! و گفت باری، این نیز هنگام خود را داشت. میگوید ساعتش فرارسیده، این بامداد اوست و روزش میدمد، و غار خویش را ترک گفت.
خوانش آشکار: نیچه و پیروان آینده
او میگوید محتوای آشکار قطعه این است که پیروان واقعی زرتشت کسانی دیگرند که در راهاند و میان او و انسانهای والاتر جدایی هست. احساس زرتشت در واقع احساس نیچه است: در زمان حیاتش پیروانی داشت، ولی طبیعی است که خودش را آدم خیلی بزرگی بداند که دوران جدیدی افتتاح میکند، و نیچه به نسلی که بعداً میآید امید بسته است.
به نظر او ویژگی روشن پایان کتاب حالت دلداریای است که نیچه مجبور است به خودش بدهد. فضا بهشدت عاطفی است و کلمهٔ مهر و مهربانی و دوستداشتن مدام تکرار میشود؛ حیوانات مهر میورزند و اشکش را میلیسند. تأکیدش روی حس غمخواری برای خود است، مثل آدمی که دلسوزی نسبت به خودش دارد و از تنهاییاش مهری را میخواهد که از او دریغ شده بود.
او این تصاویر را شبیه صحنههای کتب مقدس میداند که حالت اعجاز دارند، مثل هجوم پرندهها و شیری که رام میشود؛ و فکر میکند غرابت آنها کمی عمدی است. مثالش در قرآن موسی و خضر است که ماهی زنده میشود و در آب میرود: نشانه خوب است که شگفتانگیز باشد. به نظر او نیچه میخواهد تصویری قانعکننده بدهد که زرتشت آن را نشانه بپذیرد و با قطعیت از غار پایین بیاید.
کارکرد دراماتیک شیر و پرندهها
یکی از حضار میگوید این هماهنگی با طبیعت است. او میگوید با این حرف مشکلی ندارد، ولی اگر بخواهیم به طور خودآگاه بگوییم نیچه چه استفادهای از این تصویر میخواهد بکند، شیر به طور عرفی نماد قدرت است و از نظر دراماتیک این جدایی میان زرتشت و آن انسانهای والاتر را تصریح میکند، با فرار و برگشتن مجدد آنها به درون غار؛ پرندهها نقشی دارند که زرتشت قانع میشود نشانهٔ رسیدن بامدادش دیده شده. او میگوید به نظر میرسد نیچه به همهٔ اینها فکر کرده، ولی استفادهای که از پرنده و شیر میکند خیلی به او نمیچسبد.
او میگوید نقد روانکاوانه از جایی شروع میشود که چیزی با منطق خودآگاه اثر هماهنگ نباشد. چند سؤال پیش میآید: چرا پرنده، چرا کبوتر، و چرا این صحنهٔ عجیب که گریه میکند و شیر گریهاش را میلیسد.
پیش از تحلیل میگوید قطعه از نظر هنری جذاب است و نیچه حس دراماتیک خوبی دارد. یکی از ویژگیهای خوب در داستان این است که عنصرهایی که به کار گرفته میشوند کارکردهای چندگانه داشته باشند؛ مثلاً شیر باعث میشود زرتشت به قطعیت برسد که نشانه ظاهر شده، صحنهٔ مهربانی و اشکهایش مربوط به شیر است، و شیر آن انسانهای والاتر را به درون غار برمیگرداند.
ظهور پرندهها اول حتی حالت رعبآوری دارد: صدای همهمهشان، و بال و فشار پیرامون سر زرتشت چندان است که چشمهایش را میبندد. توصیف «ابر از عشق» عاشقانه به نظر میآید ولی جنبهٔ مزاحمت هم دارد، که کمی شگفتانگیز است.
پرنده، رؤیا و هجوم خیال
او میگوید پرنده اصولاً خیال است و در رؤیا بیش از هر چیز خیال را نشان میدهد، به دلیل آزادیای که خیال دارد. برای نشاندادن آنچه میگوید رؤیایی را تعریف میکند که کسی برایش گفته بود: پنجرهای را در طبقهٔ دوم خانه باز میکند و هجومی از پرندهها، فکر میکند بیشتر کلاغ، به درون خانه میآید. به نظر او این هجوم افکار ناخواسته است.
او پرندههای زرتشت را به شباهت همین تصویر میخواند: انبوه پرندهها مثل افکاری خارج از کنترل است که به آدم هجوم میآورد، و کار زرتشت این است که چشمهایش را میبندد. به نظرش این تصویر، جدا از آنچه نیچه خودآگاه میخواهد بگوید، میگوید این فرزندان خیالیاند و نیچه چشمش را به روی واقعیت میبندد؛ واقعیت این نیست که چنین پیروانی در راهاند، و نیچه خودش را با این خیالات آرام میکند.
او میگوید فکر نمیکند هیچ آدمی کنترل کاملی بر کلام خود داشته باشد، چه برسد به تصاویری که ذهنش میسازد. میخواهد نشان بدهد که ناخودآگاه همیشه ساز مخالفی میزند: دوست دارید چیزی را خودآگاهانه بگویید ولی نهایتاً چیز دیگری میگویید. ناخودآگاه حالتی جبرانی دارد و عدم تعادلهایی را که در روان پدید آمده در رؤیا ظاهر میکند. به گفتهٔ او واقعیت زندگی نیچه هم این است که با خیالاتی دربارهٔ پذیرش خودش توسط دیگران سرگرم بوده است.
جمعبندی جلسهٔ صدم
او امیدوار است این جلسات مقدمهای شده باشد برای اینکه همه کتاب سمینار یونگ را بخوانند، و پیشنهاد میکند چنین گفت زرتشت را پاراگرافبهپاراگراف بخوانند: اول ببینند چه نکاتی نظرشان را جلب میکند، بعد ببینند یونگ سراغ چه نکاتی میرود، و با تأنی به سؤالهای یونگ فکر کنند. ممکن است یک سال طول بکشد، ولی به نظر او ارزشش را دارد.
او میگوید آنچه باید از روانکاوی آموخت این است که چند قرن است بیش از اندازه به تفکر خودآگاه اهمیت داده میشود، در حالی که در رؤیا و شعر و حتی انتخاب کتاب بهشدت تحت تأثیر گرایشهای درونی هستیم. بخش بزرگی از ادراک این است که چیزی از درون خود را به بیرون فرافکنی میکنیم. به نظرش فرهنگ غربی در برابر این مقاومت میکند، و روانکاوی یونگ به طور طبیعی باید به اینجا برساند که بدون کاری در درون خود به هیچ حقیقتی نمیرسیم.
او میگوید روانکاوی میآموزد که آدمها دوست دارند برخلاف آنچه هستند حرف بزنند و واقعیتهای درونی همیشه در اثر بازتاب پیدا میکنند. مثالش فیلم انجمن شاعران مرده است: تحلیلش این است که قصد خودآگاه فیلمساز تشویق به خلاقیت است، ولی چون خودش چنین نبوده و فقط آرزویش این است، فیلم تأثیر نمیگذارد.
او میگوید غلبه بر ضعفهای درونی نهتنها بیربط به شناخت حقیقت نیست، بلکه بخش عمدهای از آن است. ایدههای کلی ما دربارهٔ جهان و زندگی با کتابخواندن درست نمیشود، بلکه با چیزی در درون ما. ریاضیات و فیزیک را میتوانیم بفهمیم، ولی جهان را در کلیتش و انسان و اینکه چه باید کرد را نمیفهمیم مگر این مسیر را طی کنیم.
→ متنِ کاملِ این جلسه