جلسه با فرمت کلاس و دو استاد آغاز میشود: ممکن است میان آن دو اختلاف پیدا شود و درس پروژهای است که شما را هم در آن مشارکت میدهند. استاد نخست میگوید کاری دربارهٔ همین معجزه کرده است. بعد از او استاد دیگر میخواهد بخش کلاسیک مبحث معجزه را بگوید، یعنی مقالهٔ هیوم که در مرکز مباحث است.
قالب کلاس
استاد نخست میگوید این گزاره درست نیست که او و استاد دیگر همهچیز را از قبل هماهنگ کردهاند و اختلاف عقیدهای ندارند. ممکن است وسط کار اختلافهای ریشهای پیدا شود و به نظر او این نهتنها بد نیست، خیلی هم خوب است. این درس هم به اندازهٔ یک درس معمولی از اول تا آخر تهبسته نیست.
او شرحی از کلاسهای Wittgenstein را دوست دارد بگوید: میگویند درسهایی که ارائه میکرد سیلابس و حتی موضوع مشخصی نداشت و دو ساعت سر کلاس با صدای بلند فکر میکرد. دانشجوها احتمالاً گیج میشدند، ولی به نظر او شرکت در تجربهٔ فکرکردنِ یک فیلسوف جالبتر است از اینکه به شما بگویند این مقالهها را بخوانید. این یک سر طیف است و سر دیگرش اینکه فقط چیزی بدهیم که دانشجو بخواند و بعد امتحان بگیریم؛ او میگوید «امیدوارم ما جایی در میانهٔ این طیف قرار گرفته باشیم».
معجزه و میراکل
به نظر او در فلسفهٔ دین یک مشکل کلی هست: کسی که با مفاهیم دینی کاملاً آشناست، آن حس شهودی را که از بعضی مفاهیم دارد در فلسفهٔ دین نمیبیند. این را با نظر شخصی خودش میگوید و ممکن است همه موافق نباشند. نمونهٔ روشن را مفهوم معجزه میداند.
در کلام اسلامی معجزه یعنی خرق عادتی که پیامبران برای اثبات نبوت خود انجام دادهاند و دیگران از آن عاجزند. او میگوید در miracle پیامبر لازم نیست؛ ممکن است در زندگی شخصی کسی اتفاقی شگفتانگیز بیفتد که باعث ایمانش شود. بنابراین این دو را یکی نمیداند.
تعریف استاندارد در فلسفهٔ تحلیلی یک تعریف واحد نیست و دستکم دهها تعریف هست؛ هستهٔ مرکزی آن را به هیوم نسبت میدهند. در آن، عاملِ miracle باید super natural باشد و کار باید بیرون از natural law یا course of nature باشد. به نظر او نکتهٔ خیلی مهم این است که در این تعریف لازم نیست کسی باشد که ببیند و ایمان پیدا کند؛ ممکن است در خلأ اتفاق بیفتد.
او مثال میآورد که اگر خدا در نیمهشب صحرای آفریقا چیزی را برخلاف قوانین طبیعت حرکت دهد، تعریف صدق میکند ولی با شهود ما سازگار نیست. میگوید فکر نکنید هیوم این مشکل را نمیفهمد؛ او خودش خانهای را مثال میزند که خدا بیآنکه کسی آنجا باشد از زمین بلند میکند. ولی ما به این میراکل نمیگوییم، چون جنبهٔ اپیستمیک و religious significance در این تعریف حذف شده است.
کاری که او میخواهد بکند نوعی اصلاح این تعریف است، در جهت نزدیکشدن به شهود متون دینی. به نظر او برهانهای هیوم بر همهٔ این اصلاحات صدق میکند، چون به گمان او در هر تعریفی از معجزه قطعاً حرف از واقعهای با احتمال خیلی پایین است؛ پس تغییر تعریف مشکلات باور به معجزه را حل نمیکند.
پرسشهای دینداران و پروژهای تازه
او میگوید مسئله فقط تبدیل مفاهیم نیست: همهٔ پرسشهای فلسفهٔ دین پرسشهایی نیستند که ذهن آدمهای مذهبی را درگیر میکنند. به نظر میآید در قرآن و بایبل اثبات وجود خدا موضوع بحث نیست، و به نظر میرسد در قرآن چنین کنجکاویای دربارهٔ اینکه فاعل معجزه کیست نیست، در حالی که از بزرگترین مباحث کلام اسلامی است. پس میشود تردید کرد که مفاهیم خوب منتقل شدهاند و پرسشهای اصلی دیندارها همینها باشند.
پروژه این است که برای مسلمانها به قرآن رجوع کنیم و ببینیم مفاهیم و پرسشهایش با فلسفهٔ دین تناظر دارد یا نه. اولین عنوانش را او «اصلاح یا بازنگری مفاهیم فلسفهٔ دین با متون دینی» میگذارد. او میگوید جواب خودش این است که اختلاف چشمگیر وجود دارد، ولی ممکن است کسی مقاومت کند: فیلسوف دین مستقل بحث میکند و تعریف باید ساده باشد تا با آن استدلال بسازیم.
برای پرهیز از این مشکلات اسم پروژه را عوض میکند. اصراری ندارد که فلسفهٔ دین باید مدلسازی دین باشد؛ میگوید ابزاری به اسم فلسفهٔ تحلیلی هست و میخواهد مفاهیم و پرسشهای متون دینی را به زبان آن ترجمه کند، و اسمش را «فلسفهٔ متون دینی» میگذارد. میگوید نمیداند این کار شدنی است یا نه؛ این یک پروژه است.
ادعای کم و ابزارهای تازه
او میگوید نمیخواهد ادعا کند فلسفهٔ تحلیلی قرآنی ساخته است: اول فرایند فهم متن است و بعد ترجمه به زبان فلسفه، و کس دیگری ممکن است به نتیجهٔ دیگری برسد. آنچه میسازند ادعای یگانه بودن ندارد؛ ایده را مستقلاً میشود سنجید و قرار نیست آن را «قرآنی» بنامند تا کسی مخالفت نکند.
به گفتهٔ او این کار به ایمان نیاز ندارد: متن دینی متنی است که دیندارها به آن معتقدند و کسی ممکن است انگیزهاش ردکردن یا اثبات آن باشد. او مثالی از جمع مارکسیستها میآورد که دربارهٔ آثار مارکس دقیق بحث میکنند، و میگوید بحث دربارهٔ اینکه چه مفاهیم فلسفیای از انجیل بیرون میآید نه ایمان میخواهد نه انگیزهٔ ردکردن.
او میگوید آنچه نخستین بار توجهش را جلب کرد این بود که در قرآن هیچ اصطلاحی معادل معجزه یا میراکل نیست؛ «اعجاز» اصطلاحی کلامی است که از قرن دوم و سوم ساخته شده. اگر بخواهیم میراکل را در قرآن پیدا کنیم باید ترکیبی سهکلمهای مثل «آیات بینات نازل شده» بسازیم. دربارهٔ اینکه چرا تا حالا این کار نشده، امیدوار است نشان دهد که ابزارش وجود نداشت: زبانشناسی، فلسفهٔ زبان و هرمنوتیک در صد و پنجاه سال اخیر به وجود آمده، و مثلاً از ۱۹۹۰ مطالعات انسجام سورهها داغ شده است.
نشانهٔ اتصال نبی
استاد دوم میگوید معجزه مفهوم مهمی در همهٔ ادیان است، چون آگاهی با معجزه شروع میشود؛ مثلاً موسی و پیامبر که به او میگوید «اقرأ». او میگوید اگر برهانهای هیوم کار کند، به نظر میآید که دربارهٔ معجزات باورهایمان را تفکیکی نگاه کنیم و بگوییم آنجا داستان گفته میشود نه امر واقع؛ و حتی در آن صورت ایمان به خدا از بین نمیرود، چون دینداری وابسته به معجزه نیست.
او میگوید مشرکینی که با پیامبر روبهرو میشدند به خدا اعتقاد داشتند، ولی خدا را آنقدر متعالی میدانستند که واسطه میخواستند. بنابراین از پیامبر میپرسیدند چگونه وصل شدهای و آیهٔ بیّنهای داری یا نه. به نظر میآید این نشانهها همان چیزی است که نبی برای اتصالش لازم دارد.
او با کسانی مخالف است که معجزه را حادثهای علمی با زمان کوتاه میدانند؛ به نظرش اصلِ معجزه این است که با روشهای علمی بشر ممکن نیست. به نظر او معجزه نشاندادن قدرت خدا به نبی و گواهی برای مردم است که این آدم با او در ارتباط است. معجزه بیشتر دربارهٔ پروژهٔ نبوت است تا دربارهٔ وجود خدا، و در قرآن بارها آمده که آدمها معجزه را دیدند و ایمان نیاوردند.
قانون طبیعت نزد هیوم
استاد دوم میگوید تعریف معجزه اصلاً مال هیوم نیست و پیش از او هم بوده است، از آکویناس تا احتمالاً ادبیات اسلامی. هیوم برای معجزه دو شرط میگوید: حادثه نقض قانون طبیعی باشد و عاملی سوپرنچرال آن را انجام دهد.
قانون طبیعت از نظر هیوم یعنی constant conjunction، یعنی regularity ای که بارها و بارها تجربه کردهایم، و این بالاخره بر اساس عادت ذهنی است. او تعریفی از Swinburne هم میگوید: قانون طبیعت به قدرتی که درون substance هست فروکاسته میشود، به جای اینکه دربارهٔ event صحبت کنیم، تا وقتی دربارهٔ برهان هیوم صحبت میکنیم بتوانند از این مفهوم قانون استفاده کنند.
برهان هیوم
او میگوید دو خوانش از برهانهای هیوم هست: یکی اینکه وقوع معجزه غیرممکن است و دیگری اینکه برهان دربارهٔ عقلانیت باور به معجزات است. طرفداران هیوم خوانش دوم را میگیرند؛ مثالی که از خود هیوم میآورد این است که اگر عدهای بگویند خورشید در زمانی نتابیده است.
او میگوید بیشتر باورهای ما بر پایهٔ testimony است؛ مثلاً پایتخت استرالیا را از دیگران میدانیم. هیوم میگوید اگر testimony ضعیف بود و باورهای دیگری داشتیم که بارها خودمان مشاهده کردهایم، balance of evidence مطرح میشود و نمیشود باوری را نگه داشت که evidenceاش کمتر است. نتیجه این است که شخص عاقل به معجزه باور ندارد، و به نظر او این برهان خیلی قوی است.
مشکلی که میبیند این است که معجزه پدیدهای نادر تعریف شده، پس میتوان گفت هیوم مصادره به مطلوب کرده است؛ ولی به نظر او شاید هیوم این را میدانسته. هیوم نمیخواهد دربارهٔ هر حادثهٔ نادری چنین بگوید؛ میخواهد بگوید وقتی حادثه نادر است و فقط یک بار اتفاق افتاده، باید به اندازهٔ کافی دربارهٔ آن تحقیق کرده باشی.
بحث دربارهٔ برهان
یکی از حاضران میگوید راهرفتن روی آب و طیالارضکردن شاید با بالا رفتن علم تکرارپذیر شود. حاضر دیگری میگوید هیوم مفصل دربارهٔ استثناهایی که از دوران قدیم بودهاند بحث میکند و میگوید افسانهسازی میکردند، و به نظرش این قسمت حذف شده و برهان را ضعیف کرده است. پاسخ این است که حرفتان درست است و فکر میکند مهم است که قدیمیبودن در برهان باشد؛ آن آدمها در ده و کورهای بودهاند و گزارششان خیلی معتبر نیست، ولی با وجود همهٔ اینها به نظرش خطی از برهان دچار مشکل است.
در ادامه یکی از حاضران میگوید یکبار اتفاقافتادن باور را غیرمعقول نمیکند، و معجزه در بافتی اتفاق میافتد که قاعدتاً یک بار است؛ اگر هر روز تکرار شود دیگر معجزه نیست. او پاسخ میدهد که جملهای که از هیوم خوانده شد صحیح است ولی تعریف معجزه نیست؛ مشاهدهای که بارها اتفاق بیفتد نمیتواند معجزه باشد.
او میگوید در مسیحیت مسئلهٔ Resurrection و آمدن مسیح از عناصر اصلی زندگی مسیحی است و آن را بهعنوان تستیمونی به دست آوردهاند، و هیوم میگوید با تستیمونی نمیشود این ایمان را در مردم ایجاد کرد. به نظر او هیوم با این برهان ایمان به معجزات را از راه شواهد افرادی میزند که تأکید دارد معتبر نیستند و قدیمیاند. به نظر او این تعمیم ایراد دارد؛ خود برهان اساس درستی دارد. او میگوید آنچه هستهٔ مرکزی درست برهان میداند این است که وقتی احتمال واقعهای خیلی پایین است و از کانالی گزارش میشود که احتمال خطایش بالاست، معمول نیست که آن را بپذیرید.
→ متنِ کاملِ این جلسه