جلسه با پرسشهایی دربارهٔ فهم متن آغاز میشود و سپس طرح پروژه را بازمیگوید: مفهومی را از متن دینی بیرون بکشیم و آن را به تعریفی فلسفی ترجمه کنیم. بعد توضیح میدهد چرا معجزه موضوع این جلسات است و زبان متن دینی با زبان فلسفه چه فرقی دارد. در پایان استاد دوم برهانی دربارهٔ باور به معجزه را بررسی میکند.
پرسش آغازین و طرح پروژه
یکی از حاضران میپرسد اگر فهم جنبههایی از قرآن به ابزارهای امروز وابسته باشد، آیا این تفسیر را میگیرد. پاسخ این است که نه: ابزارهای امروز برای ایناند که بتوان دربارهٔ متن به شکلی بینالاذهانی بحث کرد، و این به معنای آن نیست که کسی ۱۰ سال پیش نمیتوانست آن نکته را بفهمد. او نقاشی را مثال میزند: کسی میتواند نقاشی را خوب بفهمد بیآنکه بتواند برای دیگران خوب دربارهٔ آن حرف بزند.
طرح کلی این است که از متن دینی مفهومی بیرون کشیده شود و بعد این مفهوم به زبان فلسفه ترجمه و به تعریفی فلسفی تبدیل شود. مرحلهٔ نخست قرائتی درون متن دینی است و مرحلهٔ دوم کاری فلسفی. او خود را در بخش نخست متخصص میداند و در بخش دوم نه، و همین را دلیل وجود دو استاد در کلاس میشمارد.
او امیدوار است موضوع جلسات به معجزه محدود نماند و دستکم روی یک مفهوم دینی دیگر، مثلاً مسئلهٔ شر یا خود مفهوم خدا، به شکلی مشارکتی کار شود. دلیل فاصلهٔ مفاهیم دینی از فلسفهٔ دین را مسئلهای باز میداند و به عنوان اشاره میگوید فکر میکند پیدایش علم جدید در این فاصلهگرفتن اثر داشته است.
معجزه، دئو و تئو
او میگوید تا وقتی خدا همچون دئو تصور شود، یعنی خالقی که قوانینی گذاشته و کنار نشسته، این تصویر با علم جدید سازگار است. تعارض وقتی پیش میآید که تئو بخواهیم: موجودی فعال که میخواهد خود را آشکار کند، انتظار اخلاقی دارد و در تاریخ دخالت کرده است. به نظر او اگر به دئو مفهوم میراکل اضافه شود، تئو به دست میآید.
دخالتی که با قوانین هماهنگ باشد برای جهانبینی علمی مشکلی ندارد؛ ولی میراکل، یعنی دخالت همراه با نقض قوانین و مقاصد خاص، به نظر میآید با علم جدید سازگار نیست. او میگوید این فرمول کاملاً تقریبی است و نباید جدی گرفته شود. متون دینی را به یک معنا نتیجهٔ دخالت خدا میداند و میگوید نمیتوان از آنها برداشتی دئیستی داشت؛ از همین رو معجزه انگار محل برخورد علم و دین است.
زبان متن دینی و زبان فلسفه
یکی از علتهای فاصلهٔ فلسفهٔ دین از متن دینی، که شاید علتی خیلی مهم باشد، تفاوت زبان متون دینی با زبان فلسفی است؛ زبان نه به معنای فارسی و انگلیسی، بلکه شیوهٔ استفاده از آن. با تقریب، زبان سه سطح دارد: واژگان، جملهها و روایت. تمرکز فیلسوفها بهشدت روی جمله است و تمرکز متون دینی روی واژگان و روایت؛ او تأکید میکند مسئله میزان تمرکز است.
فیلسوف با تعریف واژهها گزاره میسازد و گزارهها را برای استدلال ترکیب میکند. متن دینی تقریباً استنتاج نمیکند و واژههایش را تعریف نمیکند، بلکه واژه را در جاهای مختلف به کار میبرد و نحوهٔ دخالت خدا را در قالب داستان میگوید، مثلاً اینکه فلانی دعا کرد و خدا اجابت کرد. هر دو جهانبینی میدهند، ولی نحوهٔ انتقالش بسیار فرق دارد.
از همین رو ترجمه لازم است: برای وارد کردن واژه به فلسفه باید شرطهایی جامع و مانع آورد که با واژههایی از پیش دانسته بیان شوند. پس نباید دنبال جایی گشت که واژه در متن تعریف شده است؛ باید دید واژه چگونه و کجا به کار رفته و از آن تعریفی با چند شرط ساخت. او میگوید شاید معجزه از این نظر خوشرفتار باشد، چون در قرآن طوری به آن اشاره میشود که انگار ایدهای برای تعریفش میدهد.
فلسفهٔ دین و دوری از متن
او میگوید این حس هست که فلسفهٔ دین زیادی مسیحی است و حتی مسیحیت هم در آن خوب مدل نشده است. مثالش آثار معرفتی گناه است، یعنی اثر کارهای ناشایستی که انجام میدهیم بر شناخت؛ به گمان او این مفهوم برای دین بسیار پایهای است و در فلسفهٔ دین دیر اسمی پیدا کرده است. به نظر او تصورات دینی و فلسفی خیلی متفاوتاند: فیلسوف، بیآنکه علناً اعلام شود، فکر میکند اگر از مغز و منطقش خوب استفاده کند به معرفت میرسد، در حالی که دین میگوید فقط با فکرکردن نمیتوان به معرفت رسید و باید سبک زندگی را درست کرد.
برای تقریب به ذهن، کوهرنتیسم را اینطور توضیح میدهد که دستگاهی، مثلاً اصل موضوعی، ساخته شود که تأکیدش بر سازگاری است. به گفتهٔ او متون دینی انگار کوهرنتیستاند: بدون اثبات تصویری از جهان میسازند که اگر در ذهن بنشیند، در زندگی درست به نظر میآید. او تأکید میکند این فقط تقریب است و همهجا چنین نیست؛ فلسفهٔ مدرن، از دکارت به بعد، بیشتر از نقطهای مطمئن آغاز میکرد.
نامگذاری و تعریف
او میگوید لکسیکون هر زبان به نوعی جهانبینی را در خود دارد، چون تعیین میکند چه چیزهایی شایستگی نامگذاری داشتهاند. در قرآن تکواژهای برای میراکل یا معجزه نیست؛ شجاعت هم نیامده، در حالی که ترس آمده، و مروت، که به قول ایزوتسو مرکزیترین مفهوم اخلاقی عرب بود، نیز نیامده است. اینکه چه هست و چه نیست معنادار است.
برای نشان دادن اهمیت نامگذاری مثالی میزند: واژهٔ «بروشوت» برای گوسفندها و بزهای قهوهایرنگ. این واژه تعریف روشنی دارد و برای دامدار اشکالی ندارد؛ ولی اگر وارد زیستشناسی شود و کسی بپرسد «بروشوتها کی تکامل پیدا کردند؟» پرسش غلط است و واژه در درخت فیلوژنتیکی جا ندارد. از همین رو او میگوید ساختن واژه آنقدر که به نظر میآید اختیاری نیست.
تعریف مثل خطوطی است که مصداقها را به دام میاندازند، و در ریاضی به آنها ابرصفحه میگویند؛ میتوان از تعریف به مصداق رسید یا از مصداق به تعریف. در مورد میراکل میتوان در متن دینی مصداقهایی دید، مثل عصای موسی که مار میشود و زنده کردن مرده به دست مسیح، از آنها شهودی گرفت و به تعریف تبدیل کرد. اگر مفهومی بد تعریف شود، پرسشها جواب پیدا نمیکنند.
برای مقایسهٔ دو تعریف دو معیار میآورد. معیار نخست این است که تعریف چقدر شهود را به دام میاندازد و مصداقها را میپوشاند، و مصداقها وزن دارند: تعریف مسیحی معجزه نمیتواند رستاخیز را بیرون بگذارد و تعریف اسلامی نمیتواند قرآن را. معیار دوم سادگی است، چون با تعداد بسیار زیادی شرط نمیتوان استدلال ساخت. از اینجا این ایده پیش میآید که میراکل در مسیحیت و اسلام لزوماً یکی نیست، و تلاش برای یکی کردن آنها شاید بیهوده باشد.
برهان هایجک
استاد دوم میگوید دربارهٔ برهان هیوم دو تقریر کلی هست: یکی زدن عقلانیت باور به وقوع معجزات و دیگری نفی امکان وقوع آنها. امروز دو برهان میآورد: نخست برهانی از هایجک در رد عقلانیت باور به معجزات، و دوم برهانی از آنتونی فلو که آن را پیش از اینکه ایمان بیاورد ارائه کرده است.
عنوان برهان اول «The purely anomalous event argument» است. حادثه برای اینکه معجزه تلقی شود باید غیرعادی باشد و بر اساس دخالت خدا پدید آمده باشد؛ امر غیرعادی چیزی است که اشخاص طبیعی با نیروهای طبیعی به دست نمیآورند. در برابر آن دو راه هست: پذیرفتن علتی مافوق طبیعی، یا پذیرفتن اینکه علتی ندارد. گام چهارم میگوید پذیرفتن اینکه علتی ندارد معقولتر است تا ساختن علتی غیرطبیعی برایش، و نتیجه اینکه نمیتوان بهطور معقول به وقوع معجزه باور داشت.
تصادفی در اینجا به معنای نداشتن علت فیزیکی نیست؛ هر اتفاقی علت فیزیکی دارد. معنایش این است که غایتی در کار نیست، مثل موتاسیونها در تکامل. او در توضیح اینکه هیوم چرا خط چهار را میگوید میآورد که امر غیرعادی نظمی را که در جهان داریم به هم میزند و نظام فکری را پیچیدهتر میکند، در حالی که تبیین ساده این است که این یکی تصادفاً اتفاق افتاده است.
بحث دربارهٔ برهان: تکرار، زمینه، باور پیشین
یکی از حاضران میگوید اگر امر غیرعادی تکرار شود، دیگر تصادف معنا ندارد. استاد با او همراه میشود: به نظرش، اگر درست میفهمد، چیزی که تکرار شود نمیتوان گفت هدفی ندارد، و این خط چهار را زیر ضربه میبرد؛ مثلاً عصای موسی.
او میگوید برهان در فضایی مطرح شده که تا حدی فضای مسیحیت امروز است و در جهان اسلام کمتر چنین میگوییم. به نظر او برهان نمیخواهد معجزهٔ زنده کردن مرده را بزند، بلکه نگاه بسیاری از دینداران را: وقتی اتفاقی عجیب در زندگی روزمره میافتد و حس میکنند خدا کمک کرد. حاضری گزینهٔ سومی را پیشنهاد میکند، یعنی رفتن دنبال علت، و استاد میگوید هیوم با آن مشکلی ندارد؛ آنچه برهان میزند آوردن علت غیرطبیعی است.
استاد خود اشکالی میآورد: مثال بانک. کسی دو سه بار دیده بانک پنجشنبهها باز است، ولی اگر چکی ۱۰۰ میلیون تومانی دارد و برایش حیاتی است، نمیداند و باید بپرسد؛ پس دانش به کانتکست بسته است. به همین ترتیب ادعای بزرگی دربارهٔ اتصال به خدا که میتواند جهانبینی را عوض کند باور سادهای نیست، و به نظر میآید خط چهار لزوماً درست نیست.
یکی از حاضران میگوید برهان فرض گرفته که شخص از قبل به عوامل غیرطبیعی باور نداشته است. حاضری دیگر نتیجه میگیرد که آنچه برهان درست میکند باریک میشود، و استاد میگوید دقیقاً: آدمی غیرمؤمن است و یک بار این اتفاق برایش میافتد. او برهان را از این جهت مهم میداند که به زندگی روزمرهٔ همین اکنون برمیگردد.
قصد، سادگی و زمینه
او میان علت، یعنی علت فیزیکی که هر اتفاقی دارد، و ریزن، یعنی دلیل و قصد، فرق میگذارد. برداشتن چیزی با دست را میتوان با نورونهای مغز توضیح داد، یا با قصد نوشتن برای یاد دادن؛ دومی تبیین پرسونال است. در مثال ویتگنشتاین، دستم را بالا آوردم و دستم بالا آمد در جهان فیزیکی یکیاند، ولی در یکی قصدی بوده است.
او میگوید از نظر برهان جهانبینی نچرال سادهتر است. حاضری اشکال میکند که سادهبودن لزوماً معقولبودن نیست و استاد آن را اشکال سوم مینامد: سادگی در جهانبینی لزوماً به صدق نمیرسد. کسانی مثل سوینبرن میگویند توضیح با موجودی قصدمند شاید سادهتر هم باشد، و به نظر او هم توضیح پرسونال شاید سادهتر باشد.
او جمعبندی میکند که به نظرش استدلال سادگی لزوماً کار نمیکند و باید کانتکست را در نظر گرفت. اگر کانتکست هیچ ربطی نداشته باشد شاید استدلال کار کند؛ ولی اگر کانتکست این بوده که خدا چیزی میخواسته، مثلاً دعایی در کار بوده، نمیداند. اگر کانتکست کاملاً مستقل از امر دینی باشد نمیتوان ادعا کرد معجزه است.
مثالش ماجرای یکی از استادهای دانشگاه تهران در هند است: او را به جایی بردند که عدهای در جنگل زندگی میکردند، و یکی از آنها که سالها بالای درخت بود یک لنگهکفش به طرف او پرت کرد؛ و در تهران همسرش دید همان لنگهکفش گمشدهٔ خودش است. این اتفاق غیرعادی است، ولی احتمالاً آن کانتکست، یعنی ادعای اینکه از طرف خدا آمده است، در کار نبوده و فقط میخواسته قدرت غیرعادی خود را نشان دهد؛ برای همین او فکر میکند این جزو معجزات حساب نمیشود.
→ متنِ کاملِ این جلسه