او احساس خود را نسبت به اسلام و مسیحیت به ماجرای همدانیها و تویسرکانیها تشبیه میکند که دو طرف یک کوهاند، و میگوید هدفش در درجهٔ اول فهمیدن حرف مسیحیان است. سپس انگیزهها و شرایط خاص امروز برای مطالعهٔ مسیحیت را میشمارد و شیوهٔ جلسات را بیان میکند: چند هفته در نقش یک اسقف و در حالت دفاع. بخش بلند دوم «روایت اول» است که انتقادهای رایج به مسیحیت را برای خالیشدن دل میآورد، و پس از آن پاسخ مختصری به ایرادهای تاریخی میدهد.
دو طرف یک کوه
او میگوید خانوادهٔ آنان از سمت مادری همدانی و از سمت پدری تویسرکانی است و هر کدام دیگری را پشتکوهی میخواند؛ احساسش نسبت به اسلام و مسیحیت همین است. میخواهد دستکم خبردار شویم که آنطرفیها هم آدمهای عجیبوغریبی نیستند و عقایدشان، هرچند خندهدار به نظر برسد، وجه معقولی دارد.
به گفتهٔ او هدفش بیان مسیحیت و رد کردنش نیست؛ هدف این است که حرفشان را خوب بفهمیم و مدتی در همان فضای فکری زندگی کنیم تا بدانیم چرا این تعداد زیاد به مسیحیت معتقدند. او میگوید گسترش مسیحیت در قرنهای اخیر تا حدی نتیجهٔ استعمار است، ولی اروپای مسیحی و مهاجران مسیحی آمریکای شمالی ریشهٔ تاریخی مسیحی دارند، پس باید وجه معقولی در این دین باشد.
انگیزهها و شرایط امروز
او میگوید شناخت ادیان دیگر کمک میکند ویژگیهای دینی را که پذیرفتهایم درک کنیم؛ برای نمونه تا با دینی بدون شریعت مثل مسیحیت یا با ادیانی که خدایشان متشخص نیست برخورد نکنیم، شاید متوجه نشویم که اعتقاد به خدای متشخص یک ویژگی است. در شرایط پستمدرن و پلورالیزم، ارتباطات اینقدر وسیع بوده که شاید در هیچ دورهای نبوده است.
او میگوید مسیحیان جلسات گفتوگوی ادیان تشکیل میدهند و کاملاً ایمان دارند دینشان بهترین دین است. به نظر او این جلسات ادیان را به مبانی تا حدی مشترک میرساند. امروز برای هر حرفی چند منبع فارسی هست؛ به گفتهٔ او شاید بیش از ۱۰۰ جلد کتاب خوب در ده سال چاپ شده و به همهٔ متون مسیحی در اینترنت هم دسترسی هست. او میگوید دستکم برای فهم قرآن هم باید ادیان ابراهیمی را بشناسیم تا بفهمیم موضوع اینهمه بحث چیست.
بحران مسیحیت و کشف نجع حمادی
به نظر او مسیحیت در دوران خاصی است و مسیحیان در درون خود کمکم به بحران میرسند؛ مطالعات انتقادی دربارهٔ متون مسیحی پرسشهای زیادی پدید آورده که پروتستانها هم نمیتوانند بهراحتی از کنارش بگذرند. او ماجرای «داوینچی کد» را نمونه میآورد و مهمترین ویژگی آن کتاب را ارتباطش با کتابخانهٔ نجع حمادی میداند: حدود ۵۲ کتاب با انجیلهای جدید که عقایدشان با عقاید رسمی بسیار متفاوت است.
او میگوید به نظر میآید تحقیقات تاریخی نشان میدهد انجیل توماس قدیمیترین انجیل در دست ماست و هیچ بعید نیست یکی دو دههٔ دیگر شورایی آن را معتبر بشناسد. میگوید معجزهٔ حضرت مسیح که از گل پرندههایی ساخت عیناً در یکی از آن انجیلها آمده، هرچند در آنجا در کودکی مسیح است و قطعی نمیشود گفت که در قرآن هم چنین باشد. او میگوید کشف طومارهای بحرالمیت برای یهودیان شادیآور بود چون سندیت تورات بهتر شد، در حالی که کشف نجع حمادی از نظر تاریخی به ضرر مسیحیت بود و به نظر او مسیحیان نمیتوانند انکار کنند که برایشان دردناک است.
او کتاب «اسطورهٔ تجسد خدا» به ویراستاری جان هیک را نمونه میآورد: دگراندیشان مسیحی که میکوشند نشان دهند تجسد جزو اعتقادات لازم مسیحیت نیست؛ میگوید اگر کلیسا روزی، به فرض محال، آن را تصویب کند، مشکل مسلمانان با مسیحیت تا حدود زیادی حل میشود. او اشاره میکند که کلیسا دیگر تبدیل واقعی نان عشای ربانی به جسم مسیح را ضروری نمیداند. میگوید چنین کشفیاتی به پروتستانها بیش از کاتولیکها ضربه میزند، چون کاتولیکها مرجعیت کلیسا را مقدم میدارند و میتوانند شورایی تشکیل دهند.
فایدهٔ شناخت مسیحیت و هدف نهایی
او میگوید به این اعتقاد شایع که دینی دینهای پیش را نسخ میکند احساس خوبی ندارد. قرآن تورات و انجیل را مایهٔ هدایت میخواند؛ حتی اگر تحریف شده باشند، آیا هیچ فایدهای ندارند؟ او مزامیر داوود را مثال میزند و میگوید هیچ دلیلی نمیبیند که یک مسلمان آن را نخواند.
او میگوید فرهنگ غرب پر از اشارات مسیحی است؛ دربارهٔ Forrest Gump میگوید سرتاسر مذهبی است، و دربارهٔ Matrix میگوید هر نقدی آن را اشاره به مسیح میداند. به گفتهٔ او هدف نهایی این است که به مجموعه اعتقاداتی برسیم که نامش را «مسیحشناسی اسلامی» بگذاریم، یعنی ببینیم قرآن دربارهٔ کل این ماجراها چه قضاوتی دارد؛ برای همین ممکن است بیشتر بر شش قرن اول مسیحیت تأکید کند که مورد اتفاق همهٔ فرقههای مسیحی است.
شیوهٔ جلسات و چهار روایت
او میگوید عادت ندارد دربارهٔ عقایدی که شرح میدهد نقد و ردشان هم بکند؛ تا چند هفته صددرصد خالص و در حالت دفاع مطلق دربارهٔ مسیحیت حرف میزند و دستکم در بخشی از بحثها نقش یک اسقف را بازی میکند. با شوخی هشدار میدهد که اگر وسط جلسات بروند، ممکن است کسی غسل تعمیدشان بدهد.
او چند روایت را وعده میدهد: روایت اول برای اینکه دلشان خالی شود، همهٔ ایرادهای رایج به مسیحیت را در همین جلسه میگوید؛ سپس روایت اسقفی، بعد روایتی جدیتر از نقد، و در پایان نگاه قرآن. او میگوید ما مسلمانان هیچوقت احساس خوبی به مسیحیت نداشتهایم.
روایت اول: ایرادهای رایج
در این روایت میگوید شاید مهمترین مشکل عقیدتی، که تقریباً همه بر آن توافق دارند، عقلگریزی است: تثلیث، تجسد، و مریم مادر خدا. میگوید به نظر میآید همین عقلگریزی سبب عقلگرایی افراطی غرب شده، و میآورد که شاید مسیحیت را بازگشت به شرک بدانند چون کلیساها پر از مجسمهاند.
در همین روایت میآورد که مسیحیان شریعت موسی را کنار گذاشتند و عهد عتیق را با همهٔ داستانهای عجیبش میپذیرند؛ پس از ظهور مسیحیت فرهنگ هلنیستی از میان رفت و امپراتوری روم فرو پاشید. به گفتهٔ او خدای پدر و پسر مذکر، راه را برای انتقاد فمینیستی و تحلیل فروید باز کرده است.
سپس از ایرادهای تاریخی میگوید: جنگهای صلیبی، قتلعام در دوران استعمار، میسیونرهایی که بیشتر مثل سفارتخانه عمل میکردند، و کتاب «گزارش کارملیتها از ایران» را برای نمونه معرفی میکند. تفتیش عقاید و قتلعام فرقهها را هم میآورد و میگوید خود مسیحیان، مخصوصاً کاتولیکها، از این تاریخ شرمندهاند.
بعد فساد کلیسا را شرح میدهد: فروش بهشت و مناصب، فساد جنسی، و پاپ الکساندر ششم از کتاب باربارا تاکمن. در پایان به اخلاق مسیحی، سختگیری جنسی و نظر نیچه دربارهٔ اخلاق بردهها اشاره میکند. او این روایت اول را روایت ضدمسیحی متداول میداند و میگوید ممکن است خیلی جدی به نظر نیاید.
پاسخ مختصر به ایرادهای تاریخی
او میگوید اگر در مقام اسقف ظاهر شود، از تاریخ مسیحیت دفاع نمیکند، چون به نظرش الگوی غلطی است که برای حمله به عقیدهای به تاریخش ایراد بگیرند؛ مثل اینکه جنایت استالین را به مارکس نسبت دهند. مگر اینکه بشود نشان داد آن کارها به عقاید رسمی مستند بوده، و دربارهٔ مسیحیت چنین نیست؛ به باور کاتولیکها هم معصومیت پاپ فقط در صدور اعتقادنامه است.
او میگوید به نظر میرسد دربارهٔ تفتیش عقاید و ضدیت کلیسا با علم اغراق شده و تحقیقات آکادمیک از دههٔ ۶۰ در جهت اصلاح آن بوده است. به نظر او تمدن هلنیستی پیش از مسیحیت در افول بود، و فلسفهٔ یونانی در دمودستگاه کلیسا حفظ شد، مدارس عمومی ابداع کلیسا بود و راهبان کتاب استنساخ میکردند. او اضافه میکند که کلیسا حرفهایش را نامعقول نمیدانست، هرچند میگفت سرّ تثلیث را نمیشود درک کرد.
ادامهٔ جلسات
او میگوید از این پس چند جلسه عقاید مسیحی را مثل یک مبلغ شستهرفته و بدون نقد بیان میکند تا نشان دهد حالتی معقول در آنها وجود دارد؛ بعد انتقادهای جدیتری مطرح میکند که به نظر او شاید بعضیهایشان قابل رفع نباشند.
هدف نهایی را تکرار میکند: رسیدن به مسیحشناسی اسلامی، یعنی دیدن اینکه در عقاید اسلامی مسیح کیست. او میگوید ممکن است کمی هم دربارهٔ آداب و سمبولیسم کلیسایی صحبت کند، ولی اساس بحث الهیات مسیحی است: نگرش به شخصیت مسیح، مفهوم نجات و چگونگی نجات انسان.
→ متنِ کاملِ این جلسه