سخنران میگوید این جلسات چند مرحله دارد: نخست شرح ایمان مسیحی از درون، در نقش اسقفی مدافع، و پس از آن مرحلهٔ انتقاد. این جلسه مقدمهای است دربارهٔ اینکه اگر مبانی عقیده را با برهان عقلی نمیآورند، چه راه معقول دیگری هست، و او امیدوار است در پایان به آغاز روایت اسقف برسد.
هدف جلسات و انتقادهای کنارگذاشتهشده
او میگوید بهشدت پرهیز دارد از اینکه در یک جلسه مسائلی را بگوید و همانجا نقدشان کند. از این جلسه میخواهد مبانی مسیحیت را آنگونه که مسیحیان میفهمند، از جانب آدمی مؤمن بیان کند، و دستکم میکوشد نقش اسقفی را بازی کند که اگر میشد به اینجا میآوردند.
از ایرادهای رایج میگوید: اسلام و یهودیت چون خود را بهشدت مقید به توحید میدانند بر مسیحیت ایراد میگیرند؛ حتی کسی که متدین نیست هم ممکن است مسیحیت را پسرفتی در پیشرفت ادیان بداند، چون به نظر میآید با ایمان فیلسوفانه سازگار نیست. ایرادهای تاریخی هم هست، از جنگ و خونریزی کلیسا تا فساد مالی و جنسی، و ایرادهای اخلاقی، بهویژه از نیچه.
او تأکید میکند این ایرادهای تاریخی را فعلاً کنار بگذارد، چون به نظرش کوبیدن یک عقیده به این دلیل که کسانی که مدعی داشتن آن بودند جنایت کردهاند، شیوهٔ منطقی و عادلانهای نیست؛ مگر اینکه بتوان ثابت کرد عقاید مسیحی طوری است که آن اتفاقهای تاریخی گریزناپذیر بوده است. به گمان او بحث تاریخی در مرحلهٔ سوم میآید و تمرکز بر ۵، ۶ قرن نخست است، چون آنچه قرآن دربارهٔ مسیحیت میگوید دربارهٔ همان قرنهاست.
چرا اثبات عقلی مبانی کارا نیست
او میپرسد از مسیحیِ مدافعِ عقایدش چه انتظاری هست؛ انتظار این است که اصولی بیان و سپس اثبات کند. به گمان او مسلمانان معمولاً چنین میکنند و متکلمان اسلامی اهل اثباتاند، اما مسیحیان، حتی در کتابهای تقریباً فلسفیِ الهیدانان درجهیکشان، کمتر جزئیات عقایدشان را اثبات میکنند. میخواهد نشان دهد شیوهٔ آنها نامعقول نیست.
او پیشنهاد میکند شیوهای را که نقد میکند «شیوهٔ دکارتی» بنامیم: توهم اینکه میشود همهٔ معلومات را کنار گذاشت، از اصول بدیهی آغاز کرد و با قواعد منطق همهٔ حقایق را اثبات و حتی کشف کرد، در دستگاهی اصلموضوعی شبیه اصول اقلیدس.
ایراد او این است که در دستگاه صوری هر چه اثبات شود در همان دستگاه اثبات شده و معلوم نیست در جهان خارج صدق کند، چون اصول را نمیتوان ثابت کرد. هر گزارهٔ دستگاه تعبیری لازم دارد که خودش محل اختلاف است، و آغاز و پایان کار با زبان معمولی گفته میشود؛ پس به نظر او این بهنوعی بازی است. به نظر میآید هیچ چیز دربارهٔ جهان خارج، به معنای دقیق، قابل اثبات نیست.
او میگوید به همین دلیل فلسفهٔ قرن بیستم، در خیلی از جاهای دنیا، تقریباً از این فرم بیرون آمده، و ویتگنشتاین در «رسالهٔ منطقی فلسفی» میگوید آنچه به دقت نمیتوان گفت نباید گفت؛ آخر رساله هم میگوید این را دور بیندازید. با این حال نمیخواهد نتیجه بگیرد هر کس هر چه خواست بگوید؛ میخواهد شیوهٔ بیان را اصلاح و به یک معنا تکمیل کند.
پیشفرضهای عقلگرایی مدرن
او میگوید این عقلگرایی پیشفرضهایی دارد که بیان نمیشود. یکی اینکه میتوان حقایق را در قالب زبان ریخت، آن هم زبانی متناهی یا صوری با قیدهای منطقی؛ به نظرش آدم عاقل باید در این شک کند.
بخش کوچکی از مغز به استدلال سمبلیک میپردازد و او فکر نمیکند دانشمندی موافق باشد که همهٔ شناخت از دستگاههای اصلموضوعی میآید؛ برخی در علوم شناختی معتقدند پایهٔ ادراکات استعاره است. نامعقول به نظر میآید که کسی خودش را به ابزارهای شناختی خاصی محدود کند؛ این شاید نتیجهٔ اعتمادبهنفس بیش از اندازه باشد. او مثال وزنهای را میزند که با دو انگشت و یک پا در هوا بخواهند بردارند؛ حالا باید با تمام وجود سراغش رفت.
پیشفرض بعدی، که به نظر میآید تصورات دکارتی چنین است، این است که کشف حقیقت به شیوهٔ زندگی ربطی ندارد، در حالی که به گفتهٔ او در مکتبهای شرقی و پیش از مدرن باید مسیری عملی طی میشد. به نظر او منابعی در وجود ما برای درک حقیقت هست که استدلالی نیستند و میتوان آنها را به تجربهٔ اجداد یا فطرت نسبت داد؛ و به نظر میآید اگر رابطهای میان علم و عمل هست، دیالکتیکی است.
شیوهٔ زندگی، تجربه و شناخت
به گمان او همیشه این تصور بوده که مدعی حقیقت نشانههایی هم در خودش دارد، در حالی که در دنیای مدرن هیچکس نیچه را، که به گفتهٔ او تقریباً دیوانه بود، یا آلتوسر را، که به گفتهٔ او همسرش را کشته است، بهخاطر اینها کنار نمیگذارد. به گمان او فوکو دربارهٔ جنون کتاب نوشته، انگار برای دفاع از خودش.
برای تجربه روایتی از امام جعفر صادق میآورد: در روایتی که نقل میکند، کسی که دربارهٔ خدا شک داشت در آب انداخته شد و در آخرین لحظه نجات یافت و ایمان آورد. میگوید هر کس را در آب بیندازند چنین نمیشود. از ویتگنشتاین هم نقل میکند که احساس امنیت مطلق را چند بار تجربه کرده و به نظر او اعتقادش به خدا بهنوعی به همین مربوط است.
او از هایدگر میگوید که تصور دکارتی انسان را موجودی میبیند که در اتاقکی نشسته و از پنجرهای بیرون را نگاه میکند، و این با زندگی واقعی انسان نمیخواند؛ شناختهای ما بیش از آنکه معطوف به خود شناخت باشند، معطوف به ایناند که مقدمات عمل را فراهم کنند. او مثال کسی را میزند که گرسنه است و غذای زیادی دارد، ولی میگوید اول باید بفهمم کدام بهتر است و سالها آزمایش میکند؛ او میپرسد آیا به آدم این احساس دست نمیدهد که دلیل وسواس منطقی دوران مدرن این است که میخواهند آزادی عمل داشته باشند.
دربارهٔ فیلسوفان میگوید اکثرشان به نظر میرسد آنرمالاند، هرچند با عذرخواهی میگوید نباید این را میگفت؛ و نیچه را مثال میزند که انگار عقایدش کمبود زندگیاش را جبران میکند. میگوید این را برای تخطئهٔ حرفهای نیچه نمیآورد: آدم بد میتواند حرف خوب بزند، ولی کسی که زندگیاش فاجعه است الگوی درک حقیقت نیست.
نقش روایت و استعاره در پسذهن
به گفتهٔ او پستمدرنها معتقدند به این کشف رسیدهاند که در هر دورانی فراروایتهایی وجود دارد و پشت افکار ظاهراً منطقی استعارههایی وجود دارد، مثل اینکه به نظر میآید استعارهٔ جهان از انسان به ماشین تغییر کرده است. او میگوید اگر این را بپذیریم، شاید بد نباشد روایت خودمان را بگوییم؛ مسیحیت را محکوم نکنیم اگر به نظر میآید مبانی حرفش روایتهایی از این دست است، چون آن کسی هم که داستان نمیگوید در ذهنش داستانی هست که نگفته است.
پیشنهاد پوپری و تعمیم آن
او میگوید میخواهد از نگاه پوپر استفاده کند و شکل تعمیمیافتهٔ آن را «پیشنهادهای پوپری» بنامد. پوپر دیدگاه دکارت را از اساس نادرست میداند؛ لازم نیست تئوری را برای دیگران اثبات کرد، فقط باید واقعیتهای مورد توافق را توجیه کند، و اینشتین را مثال میزند که ممکن بود فرمولها را خواب دیده باشد.
به گفتهٔ او مهم این است که تئوری با فکتها سازگار باشد، نه اینکه از کجا آمده؛ فرمولهای کوانتوم بیش از ۸۰ سال معتبرند بیآنکه معنایشان را بفهمیم. پوپر این را به کل فلسفه تعمیم داد، و میتوان پرسید با کدام داستان، مسیح یا اسطورهٔ یونانی یا داروین، جهان معقولتر میشود و با زندگی بیشتر جور درمیآید.
در شکل تعمیمیافته تئوری را میشود با داستان، شعر یا استعاره گفت؛ حتی معجزه میتواند دلیل باشد، اگر آن جمع پذیرفته باشد که کسی که به حقیقت رسیده کارهای خارقالعاده میکند. فکتها بسته به جمع فرق میکنند: یهودی و مسیحی عهد عتیق را مشترک دارند، اما با آمدن ملحد فکتها عوض میشود.
یکی از حاضران میپرسد خود او چه چیزی را فکت میداند. جواب میدهد فکت برایش چیزی است که مطمئن است درست است، حتی اگر نتواند بگوید از کجا آورده؛ و پوپر ما را از قید اینکه تئوری چگونه ساخته شده آزاد میکند، حتی اگر به کسی وحی یا خواب شده باشد.
فکتها، علایق و انتخاب تئوری
او میگوید مهمترین نکته در تئوریای که دربارهٔ جهان میپذیریم این است که فکتهای ما چیست، یعنی تجربههای زندگی و چیزهایی که لمس کردهایم؛ و عقاید آدمها بیشتر به این وابسته میشود که علایقشان چیست. مثال فرضی میزند: کسی که مهمترین علاقهاش فوتبال است و انتظار دارد خدا مسلمانها را کمک کند، میبیند تیم مسلمان از یک تیم کافر هفت گل میخورد.
مهمترین نکته به نظر او این است که چه چیزهایی را فکت برمیگزینیم؛ مسیحیان، که به تعبیر او پشت کوه زندگی میکنند، مجموعهفکتهایی دارند که با ما فرق میکند. از او میپرسند اگر تئوری با فکت نخواند کدام را کنار بگذاریم، و میگوید بسته به اوضاع است: فکتها و تئوریها در قدرت فرق دارند و باید موردی تصمیم گرفت.
نتیجه میگیرد بحث عاقلانه این نیست که از نقطهٔ صفر آغاز کنیم؛ این است که اول حقایقی را که به نظرمان تجربهٔ مشترک بشر است بیرون بکشیم و اگر لازم شد با ساختن داستان توجیه کنیم؛ ادیان بیشتر با وضعیت بشر و نجات سروکار دارند. یکی از حاضران ایراد میگیرد که فکتها ممکن است تحت تأثیر علایق شخصی باشد؛ او میگوید شخصاً هم میشود این کار را کرد، و تئوری خوب تئوریای است که مرا به جهان و تجربیاتم مربوط کند.
آغاز روایت اسقف از وضعیت انسان
او پیشنهاد میکند روایت اسقفی را «به نام پدر، پسر و روحالقدس» آغاز کنند؛ جملهای را که دربارهٔ تثلیث و فکتهای مرکزی گفت خودش شوخی میداند. به نظر او شاید مسیحیت از مسائل احساسی و اخلاقیِ مشترک آغاز میکند: به نظر میآید همه تجربهٔ خوشی دوران کودکی دارند و حس میکنند زندگیشان آن نیست که میخواهند، انگار از بهشتی گمشده آمدهاند، در حالی که طبیعت آرام و زیبا به نظر میآید.
نخستین فکتی که میخواهد توجیه کند این است که چرا انسان رنج و دلهره دارد و چیزهایی میخواهد که به آنها نمیرسد؛ درخت کاری نمیکند که نخواسته باشد. به نظر میآید جهان زیر نظر خدایی عادل و کامل است، جز زندگی انسان که نتیجهاش نامعلوم است و ظلم در آن هست.
بحث مسیحیت از انسانشناسی آغاز میشود، نه جهانشناسی. او میگوید همه میدانیم میمیریم، نه از تجربهٔ بیرونی بلکه از درون، و همه از زندگی خود حسرت و خواستههای متعارض دارند؛ اینها فکتهای مشترک بشری و پایهٔ مسیحیاند.
با فرض وجود خدا، او میگوید تئوری باید گسترش یابد تا توضیح دهد چرا انسان چنین است. به گفتهٔ او در مرکز الهیات مسیحی نجاتشناسی و مسیحشناسی است، در حالی که الهیات اسلامی پر از بررسی صفات خداست، و شاید مهمترین فصل الهیات مسیحی بحث دربارهٔ مسیح باشد، چون مسیح است که قرار است انسان را نجات دهد؛ او میگوید هر کس ممکن است نقطهٔ آغاز متفاوتی داشته باشد.
→ متنِ کاملِ این جلسه