او جلسه را با چند حاشیه آغاز میکند: جلو کشیدن ساعتها و یادداشتهایی که یک دانشجو از جلسات فرستاده است. بعد میگوید نظرش دربارهٔ بحثهای تاریخی کمی تغییر کرده و بد نیست مقداری بحث مبنایی دربارهٔ بررسیهای تاریخی داشته باشند. میخواهد نشان بدهد مطالعات آکادمیک تاریخی دربارهٔ ادیان نمیتواند ادعای بیطرفی بکند، با مثالهایی از مسیحیت و اسلام.
حاشیههای آغاز جلسه
او میگوید جلو کشیدن ساعتها موضوعی است که شخصاً به آن حساس شده است. یکی از مسئولان اعلام کرده بود اگر ساعتها را جلو نکشیم کشور سالی چند میلیارد ضرر میکند، اما مسائل شرعی اولویت دارد، و او کنجکاو است این مسائل شرعی چیست؛ ساعت شرعی یا حقیقی اصلاً نداریم. به نظرش اگر ساعتها جلو کشیده نشود، شاید چند میلیون نفر در سال نماز صبحشان قضا شود، و این را او مسئلهٔ شرعیتری میداند از اینکه ناهار یا نماز ظهر زودتر باشد.
او میگوید وقتی شاه این کار را کرد محافل مذهبی آن را جزو اقدامات ضددینی شاه به حساب آوردند؛ فکر میکند روحانیت آن زمان آگاهی اقتصادی نداشت و برخورد احساسی کرد، مثل طرح تنظیم خانواده که آن را توطئه میدانستند. احساسش این است که وقتی حکومت اسلامی شد برای آدمهایی که مسئولیت گرفتند خیلی آگاهیها پیدا شد، ولی یک هستهٔ خیلی سنتی که روزی این حرفها را زده هنوز یک جور تعهد احساس میکند همان حرف را بزند، و او دلیل معقولی جز همین سابقهٔ تاریخی نمیبیند. امیدوار است مردم ناهارشان را قبل از نماز بخورند و بر فتواهای گذشته اصرار نکنند.
او میگوید ایمیلی از دانشجویی گرفته که ۱۰ جلسهٔ اول مبانی مسیحیت را گوش کرده و یادداشتی پراکنده و ویرایشنشده فرستاده است. این را اینجا مطرح میکند تا خودش را متعهد کند؛ چون با شناختی که از خودش دارد، اگر مطرح نکند ویراستاری نخواهد کرد. نظرش این است که جلسات به صد جلسه رسیده و گوش دادن به همهشان سخت است و جلسات به هم وابسته شدهاند؛ متنی مختصر کنار جلسات، بدون مراجعه به ۳۰۰ ساعت فایل صوتی، میتواند کمک کند.
تغییر نظر دربارهٔ بحثهای تاریخی
او میگوید در این جلسات بیش از هر وقت دچار تردید است که بحثهای تاریخی را چقدر طول بدهد. جلسهٔ قبل تصمیم گرفته بود آنها را سریع تمام کند، ولی در ده یازده جلسهٔ اول که بیشتر الهیاتی بود، دو سه مسئلهٔ تاریخی ماند که اختیاری نیست: مصلوب شدن مسیح بهعنوان مسئلهای تاریخی، و سندیت کتابهای کتاب مقدس، مثلاً چهار انجیل در مقابل انجیلهای دیگر. از جلسهٔ هفتهٔ قبل نظرش کمی تغییر کرده و فکر میکند شاید بد نباشد جلسات را کمی طول بدهند و مقداری بحث مبنایی دربارهٔ بررسیهای تاریخی داشته باشند، چون مسائل تاریخی برای هر کسی که اعتقاد دینی دارد، مسلمان یا مسیحی، موضوع فکری است.
عجلهٔ اصلی او برای تمام کردن این بود که احساس بدی دارد از اینکه جلسات اصلی انگار تعطیل شده، مثل پرانتزی که چهارصد صفحه طول بکشد. اگر وقت داشت دلش میخواست آن جلسات را دوباره تشکیل بدهند و این جلسات را موازی و مستقل ادامه بدهند؛ چون نمیتواند، باید مشکل را طوری حل کنند که لطمهٔ زیادی نزند.
مطالعهٔ تاریخی دین و ادعای بیطرفی
او میگوید جلسهٔ قبل دعوت کرد کتاب اعمال رسولان را بخوانند، چون مهمترین منبع مسیحی برای آنچه در قرن اول اتفاق افتاده است؛ به نظر مسیحیها متن مقدس و همهاش درست است و سندیت تاریخیاش برای آنان الزامآور است. بعد از آن مطالعهٔ تاریخی را توضیح میدهد: دربارهٔ واقعهای مثل تمدن اینکاها از هزار سال پیش، به نظر میآید مطالعهای منصفانه و بیغرض ممکن است، چون کسی هوادار تمدن اینکا نیست.
تاریخ بهعنوان دیسیپلین آکادمیک روشهای مشخصی دارد، و مطالعات دینی حالت خاصی از مطالعات تاریخی است. او میخواهد نشان بدهد علیرغم ظاهر بیطرفانه، مطالعات آکادمیک دربارهٔ ادیان نمیتواند ادعا کند با ذهن کاملاً خالی مطالعه میکند. آنان میگویند از ایمان استفاده نمیکنیم و از الحاد هم نه؛ ولی او میگوید به نظر میآید فرض نکردنِ درستیِ چیزی لزوماً به معنای فرض غلط بودنش نیست، اما خیلی جاها عملاً میرسیم به اینکه انگار فرض کردهایم این ادعاها غلطاند.
او میگوید میخواهد کلیتی را که در ذهن یک مسیحی مؤمن دربارهٔ تاریخ مسیحیت هست بیان کند و بعد بحث کند که این شیوهٔ نگاه از نظر آکادمیک پذیرفتنی هست یا نه. تأکید میکند منظورش این نیست که محیطهای آکادمیک را موجودات خبیثی که همه ملحدند میگردانند؛ متدولوژیها طوریاند که این فضا ناخواسته ایجاد میشود.
مسیحیت پرایم و ایمان مسیحیان
او میگوید اگر مشترکات آنچه الان بهعنوان مسیحیت مطرح میشود را در نظر بگیریم و گاهی همینطوری «مسیحیت پرایم» بنامیم، هدف از بررسی تاریخی این است که ببینیم این مسیحیت چقدر همان چیزی است که باید باشد. به گفتهٔ او شاید جو غالب در میان خیلی از آکادمیسینهایی که مطالعات تاریخی میکنند این باشد که قبول ندارند مسیحیت دینی جدید بوده است؛ مسیح میتواند وجود داشته باشد ولی پیامآور دین جدید نباشد، مانند پیامبران بنیاسرائیل بعد از موسی که مبلغ دین موسی بودند. او میگوید خیلیها معتقدند واژهٔ مسیحیت اولین بار در انطاکیه به کار رفت.
دربارهٔ اینکه یک مسیحی چرا اعتقاد دارد مسیحیت پرایم همان مسیحیت واقعی است، میگوید او به جزئیات تاریخی مراجعه نمیکند بلکه به ایمانش. اگر میلاد مسیح را بخشی از طرح الهی بدانید، آیا میشود باور کرد منحرفانی دینی کاذب ساختند و مسیحیت واقعی را دفن کردند؟ مسلمانهای مؤمن هم بیش از دلایل تاریخی، حسشان این است که نمیشود خداوند قرآن را نازل کرده باشد و تحریف شود، و او فکر نمیکند بتوانند دلایل تاریخی بیاورند یا بدانند قدیمیترین نسخههای قرآن کجا پیدا شده است. به گفتهٔ او مسیحیها هم اصولاً اهل مطالعهٔ تاریخی نیستند و حس بزرگی مسیح مانع میشود بهراحتی تن به این تحلیلها بدهند.
او بهعنوان مسلمان میپرسد آیا میتوانیم معتقد باشیم مسیحیت در ۵۰ سال اول کلاً منحرف شد، و آیا این با قرآن متناقض نیست. آخرین آیهٔ سورهٔ صف را میخواند که حواریون را انصار خدا میخواند، گروهی از بنیاسرائیل ایمان آوردند و گروهی کافر شدند و «فایدنا الذین آمنوا علی عدوهم فاصبحوا ظاهرین». میپرسد اگر مسیحیت تحریف شده، کسانی که ایمان آوردند و پیروز شدند چه کسانیاند؛ و میگوید اگر گروههایی که کتابهای نج حمادی به آنها مربوط است مؤمنان واقعی بودند، پیروزیشان کجاست، چون نابود شدند. از حاضران میخواهد تا چند جلسهٔ دیگر بگویند اینها چه کسانیاند.
او میگوید ایمان به اینکه مسیح پیامبر خداست و اینکه خداوند به مؤمنان کمک میکند، قبول کردن این فرض را مشکل میکند که طرفداران پولس مؤمنان را نابود کردند و مسیحیت را تحریف کردند. مثال اینکا را میآورد: اگر کسی بگوید هیچ پیشفرضی دربارهٔ اینکه اینکاها غذا میخوردند یا نه ندارد، و چیزی پیدا نکند و اعلام کند اینکاها هیچجا اشاره نکردهاند، کمی ابلهانه است؛ به دلایل دیگری میدانیم مردم غذا میخورند. اگر کسی از راهی، مثلاً معجزه بودن قرآن، مطمئن شده که پیامبر واقعاً پیامبر خداست، هزار فرض متناقض را از ذهن حذف میکند، و محیطهای آکادمیک اجازهٔ چنین چیزی را نمیدهند.
طوفان نوح و بنیقریظه
او میگوید طوفان نوح اعتقاد مشترک یهودیت و اسلام و مسیحیت است؛ از نظر فلسفی ممکن است حس بدی بدهد، ولی اگر ایمان درست باشد سؤالی پیش نمیآید: خداوند تشخیص داده اینها موجوداتی هستند که از حدی گذشتهاند و بهتر است نابود شوند. هر سه دین معتقدند بعضی از این اتفاقها به دست قومی دیگر رخ داده، مثل سورهٔ اسراء دربارهٔ بنیاسرائیل. او میگوید یکی از مهمترین وقایع تاریخی اسلام که مسلمانها دربارهٔ آن بهشدت در حالت انفعال قرار دارند، کشته شدن مردان بنیقریظه پس از جنگ احزاب است؛ دربارهٔ اینکه چند نفر کشته شدند اختلاف نظر وجود دارد و گفتهاند بین ۱۰۰ نفر تا ۶۰۰ یا ۷۰۰ نفر.
او میگوید اگر پیامبر، پیامبر خداست، خداوند میتوانسته وحی کند که این قوم را نابود کن، مثل طوفان نوح که زن و بچه را هم کشت. به گفتهٔ او مشکل وقتی پیش میآید که فرض کنیم پیامبر واقعی خدا نیست و با همان ملاکهایی نگاه کنیم که مثلاً به قتلعام مغولها نگاه میشود؛ از نظر کسی که مؤمن است درست و غلط بودن کارهای پیامبر مشکلی ندارد، به شرط اینکه معتقد باشد وحی الهی در کار بوده است.
یکی از حاضران میپرسد این همان نظر اشعری دربارهٔ حسن و قبح نیست؛ او میگوید برای همین اول پرسید طوفان نوح مشکل دارد یا نه، چون قرائت اشعری در طوفان نوح هم پیش میآید. حاضر دیگری میگوید رویکرد آکادمیکتر شاید فرض وجود خدا را در نظر نگیرد و طوفان نوح را واقعیتی طبیعی بداند. او پاسخ میدهد حرف آن حاضر وقتی درست است که کشتن در هر صورتی قبیح باشد.
او میپرسد آیا کشتار مردان بنیقریظه برگهای علیه پیامبر بودن پیامبر است؛ یهودیها میگویند این اشکالی در تاریخ اسلام است. به گفتهٔ او اینجا استدلال منطقی موجهی نیست، چون مبنا این فرض است که پیامبر، پیامبر نیست؛ یهودیها خودشان هم معتقدند خداوند بارها از آنان خواسته قومی را تار و مار کنند. اگر پیامبر باشد مشکلی نیست، و اگر نباشد مشکل واضح است؛ پس از وجود مشکل نمیشود نتیجه گرفت پیامبر نیست، چون این فرض از اول گذاشته شده است.
یکی از حاضران میگوید یهودی ممکن است بگوید قوم نوح شایستهٔ مردن بودند ولی بنیقریظه با کاری که کرده بودند مستحق نبودند، و چون حکم خدا باید متناسب باشد پس او پیامبر نیست. او پاسخ میدهد همین حرف را دربارهٔ قوم نوح هم میشود زد: زن و بچهها چه گناهی داشتند؟ و میگوید در قضاوت دربارهٔ عدل بودن یا نبودن، فرض اینکه پیامبر، پیامبر نیست نهفته است؛ خودش با قوم نوح مشکلی ندارد، چون فکر میکند امکان ندارد خداوند عدالت را اجرا نکرده باشد.
جهانبینی دینی و غیردینی
او میگوید حس پنهان یهودیها که قوم برگزیدهٔ خدایند باعث میشود این ماجرا شبهه به نظر بیاید. یکی از حاضران میگوید آنان فقط این فرض را نمیگذارند که پیامبر، پیامبر است، نه اینکه فرض کنند نیست؛ مثل کسانی که میخواهند ببینند خدا هست یا نه. او میگوید حرفش این است که یک واقعه را بنا به ایدئولوژی و جهانبینی طور دیگری میبینید، و آگاهی به این مهم است؛ مؤمن ماجرای بنیقریظه را شبهه نمیداند، به همان میزان که طوفان نوح را شبهه نمیداند.
او میگوید نمیتواند ذهن خودش را از این خالی کند که با ایمان نگاه میکند یا نه. به گفتهٔ او جهانبینی دینی و غیردینی در نگاه به وقایع آنقدر متفاوتاند که ادعای بیطرفانه بودن بررسی آکادمیک منتفی است؛ این بیش از آنکه مسئلهای آکادمیک و تاریخی باشد مثل مسئلهای فلسفی است. او میگوید شیوهٔ بررسی علمای اسلام دربارهٔ تاریخ اسلام از نظر آکادمیک پذیرفته نیست: نمیتوان چند صفحه نوشت و بعد با این احساس که پیامبر اسلام پیامبر است ادامه داد و دکترای مطالعات اسلامی گرفت.
او مثال شباهتهای ادیان را میزند: روزه در میان ایرانیان و یهودیان و مسلمانان. اگر به منشأ الهی ادیان معتقد نباشید باید توجیه تاریخی بیاورید که کسی از جایی به جای دیگر رفته باشد؛ اگر معتقد باشید، شباهت احتیاج به توجیه ندارد و اتفاقاً اختلافها مسئله میشود. همینطور صدها کتاب و مقاله دربارهٔ اینکه پیامبر داستانهای تورات را از کجا آورده فرض میکنند پیامبر نیست؛ اگر پیامبر باشد این بحثها زائد است. او میگوید بنیقریظه شبهه نیست، ولی مستحب است نشان بدهیم حکم عادلانه بوده.
ایمان، شواهد تاریخی و گفتوگوی حاضران
یکی از حاضران میگوید ایمان داشتن و نداشتن اینقدر از هم جدا نیست؛ اگر شاهد تاریخی خیلی قویای باشد، مثلاً سندی از قتلعام فجیع، میتواند با ایمان ما جدال کند و نمیشود گفت هیچ اشکال تاریخی مسئلهساز نمیشود. او میگوید آفرین، و حرفش این است که اینجا استنتاج منطقی وجود ندارد.
او میگوید اگر از نظر تاریخی ببینیم شواهد نشان نمیدهند بنیقریظه کار خیلی بدی کرده بودند و ماجرا فاجعهآمیز بوده، این مثل فکتی است که با تئوری نمیخواند و جزو چیزهایی است که احتیاج دارد کمی توجیهش کنیم؛ در جهت تضعیف است نه تقویت. ولی استدلال منطقیای که بشود از آن چیزی نتیجه گرفت وجود ندارد.
او میگوید توجیه کردن مستحب است، نه واجب، و چیزی رد نشده که دستپاچه شود. یکی از حاضران میگوید اگر تعداد زیادی از اینها باشد به واجب بودن میل میکند؛ او میگوید اگر تمام فکتهای تاریخی علیه یک اعتقاد باشند در جهت تکذیب آن است، ولی باز آن را رد نمیکند. در فکتهای ۱۴۰۰ سال قبل ابهام خیلی زیاد است، و اگر استدلالهای عقلی مثل معجزه بودن قرآن او را قانع کرده باشد، با چنین ایرادی ایمان خودش را از دست نمیدهد. به گفتهٔ او دیدگاه یهودیها هم بهطور پنهان به ایمان یهودی خودشان برمیگردد و دیدگاه ما به ایمان خودمان.
دو فصل در بررسی آکادمیک
او میگوید بحث مشترکات و اختلافهای ادیان نمونهٔ واضحی است که مبنای بررسی آکادمیک بیطرفی نیست: اگر ایمان داشته باشد که ادیان الهی ریشهٔ مشترک دارند، تفاوت ادیان مورد سؤال است، و اگر ایمان نداشته باشد، اشتراک ادیان. با مثال گراف انتقال اطلاعات میگوید در یکی مسیری از بالا از طریق خداوند فرض میشود و در دیگری چنین مسیری فرض نمیشود، و آنوقت باید ببیند اطلاعات از چه مسیری رفته.
همین مسئله را دربارهٔ تاریخ مسیحیت میداند: اگر به مسیح ایمان داشته باشید نمیتوانید به دلیل کمبود اسناد تاریخی انجیل بهراحتی نتیجه بگیرید، برخلاف نسخههای دیوان حافظ. بررسی آکادمیک بیطرفانه به گفتهٔ او دو فصل میداشت: یکی با فرض اینکه مسیح پیامبر خداست و یکی با فرض اینکه نیست؛ ولی در محیط آکادمیک فقط فصل دوم وجود دارد. میگوید میخواهد در این جلسات اینطور برخورد کنند و تابع صدها جزوه و مقالهٔ آکادمیک نباشند.
او میگوید تعبد، به این معنا که اگر قانع شدید قرآن کتاب خداست همهٔ گزارههایش را درست بدانید، عملی منطقی است؛ غیرمنطقی این است که قانع شده باشید و دوباره آیهها را یکییکی بررسی کنید و بگویید این را قبول ندارم، فقط چون میخواهد بیطرف باشد. پیشنهاد او کتابی است که فصل اولش آکادمیک مثل بقیه باشد و فصل دومش بررسی تاریخ مسیحیت با فرض پیامبر بودن مسیح. میگوید این در محیطهای آکادمیک مقبول نیست، مگر در دانشگاههای وابسته به کلیسا؛ در حوزهٔ علمیهٔ قم اشکال ندارد ولی در هاروارد نه.
یکی از حاضران میگوید چنین کتابی به درد مسیحیها میخورد. او میگوید به درد همه میخورد: اگر در فصل اول همهچیز جور درآید و در فصل دوم قاطی شود، این مثل شواهدی تاریخی برای درستی آن فرض اول است. میگوید قبول ندارد از فکتهای مبهم تاریخی بشود پیامبر بودن مسیح را ثابت یا نفی کرد. تأکید میکند آکادمیسینها را مغرض نمیداند؛ سنتی آکادمیک پیدا شده که با کتاب مقدس مثل شاهنامهٔ فردوسی برخورد میکند، و او میگوید صرف احتمال وجود مسیری الهی برای انتقال اطلاعات را نادیده گرفتن کار منطقیای نیست که محیطهای آکادمیک به آن افتخار کنند.
→ متنِ کاملِ این جلسه