او یکی از اهداف بحثهای تاریخی دربارهٔ مسیحیت را این پرسش میداند که مصلوبشدن مسیح، بهعنوان مسئلهای تاریخی، اتفاق افتاده یا نه، و میگوید در این جلسه هم مقدمات منطقی بحث را فراهم میکند. به گفتهٔ او مطالعات تاریخیِ تثبیتشدهٔ آکادمیک، مخصوصاً در مطالعات دینی، بیطرفانه نیست و پیشفرض سکولاریسم دارد. او سه روایت از تاریخ مسیحیت را کنار هم میگذارد، یعنی روایت کلیسا، روایت آکادمیک و روایت اسلامی، و هدف اصلی را تثبیت روایت سوم میداند.
سه روایت و جایگاه مطالعات آکادمیک
او میگوید از اینکه دوباره مثل بخش الهیات مسیحی ابتدا یک دیدگاه مسیحی مطرح کند و بعد با پیچوتاب به بحثهای سکولار برسد پشیمان شده و حالا مقدمات منطقی را مستقیم میگوید. در روایت کلیسا پیشرفت مسیحیت معجزه است، در مطالعات آکادمیک میپرسند مسیحیت چگونه جای خالیِ فرهنگی را پر کرد، و روایت اسلامی میتواند پیشرفت را به تأیید روحالقدس نسبت دهد ولی برای شورای نیقیه قداستی قائل نیست، چون به انحراف در مسیحیت معتقد است.
به گفتهٔ او حجم مطالعات آکادمیک زیاد است و زحمت بسیاری پشت آنهاست، پس مثل روایت کلیسایی نمیشود به آنها بیتوجه بود؛ کلیسا ممکن است حتی مطالعهٔ متن انجیل را کفرآمیز بداند. اسپینوزا نمونه است: تورات را انتقادی مطالعه کرد و به این نتیجهٔ قطعی رسید که دستکم دو نفر آن را نوشتهاند، و جامعهٔ یهودی او را شدید طرد کرد.
او تذکر میدهد که مطالعات آکادمیک مطلقاً بیطرفانه نیست، ولی به دلیل حجم و دقتنظرهایش نمیشود از آن صرفنظر کرد و نمیشود گفت مبنای آنها سکولار است و مبنای ما الهی و تمام. هر دینی را هم که مؤمنانه مطالعه کنید، خوب است نتایج آنها را کنار نگذارید، هرچند بعضی قسمتهایش ممکن است موضوعیت نداشته باشد.
شباهت ادیان و پرسشِ برعکس
بخش وسیعی از مطالعات آکادمیک به توجیه شباهت میان ادیان میپردازد، مثلاً شباهت احکام اسلامی به احکام یهودی یا حج به آیینهای عرب، و روال معمول ردیابی این است که شباهتها چگونه پدید آمدهاند. نمونهٔ چنین مطالعهای اینکه عزاداری امام حسین ریشهاش مثلاً در عزاداری گیلگمش در بینالنهرین باشد.
او کتاب «تولدی دیگر» را مثال میزند که موضوع عمدهاش، از نظر خود نویسنده، نشاندادن این است که آیینهای اسلامی ملغمهای از آیینهای یهودی و عربی است. پشت این پرسش که شباهتها چگونه پدید آمدهاند این پیشفرض هست که این ادیان ریشهٔ الهی ندارند، یعنی اصلاً موضوع مطالعه سکولار است. اگر مؤمنانه نگاه کنید و منشأ را الهی بدانید، سؤال برعکس میشود: چرا اینها با هم اختلاف دارند؟
برای مسلمان شباهت حج به آیین عرب پرسش نیست، چون ابراهیم کعبه را بنیان گذاشت و حج را وضع کرد، تحریفهایی پیش آمد و پیامبر چیزهایی را حذف و اضافه کرد. پرسش مؤمن اختلاف است: اگر خدا به موسی شریعتی داده، چرا شریعت اسلامی عیناً تکرار آن نیست؟ به گمان او از نظر قرآن بدیهی است که اختلاف ذاتی است و از تحریف نیامده، چون قرآن از احکامی برای بنیاسرائیل میگوید که برای مسلمانها نبوده.
بیطرف نیست، بیارزش هم نیست
به گفتهٔ او مطالعات دینی در دانشگاههای دنیا سکولارند، یعنی بدون فرض منشأ الهی برای ادیان یا، قویتر، با فرض اینکه منشأ الهی ندارند، و ادعای بیطرفی دربارهٔ تاریخ پذیرفتنی نیست. هر کس جهانبینی دارد؛ مارکسیست جریان تاریخ را یکجور میبیند و سکولار جور دیگر، و مؤمن بیشتر دنبال نیات و ارادهٔ خدا در تاریخ میگردد. هرچه دربارهٔ مسیح میدانیم از طریق مؤمنان به او به ما رسیده است، و نگاه مؤمنانه هم ادعای بیطرفی ندارد.
او میگوید دیدگاه سکولار خودش یک دیدگاه است و تقریباً همهٔ تزهای مطالعات دینی مقیدند آن را داشته باشند، ولی معنی این حرفها این نیست که مطلقاً نمیتوان چنین مفاهیمی را در محیطهای آکادمیک مطرح کرد. محصول نهایی این جلسات رسیدن به دیدگاهی قرآنی یا اسلامی دربارهٔ تاریخ مسیحیت است، و خوب است از اول روشن باشد که این نگاه هم بیطرف نیست و مفروضاتی دارد؛ البته فکتهای مشترکی هم وجود دارد.
او میگوید این مفروضات متفاوت، یعنی نگاه مؤمنانه و نگاه سکولار، شاید به یک معنا ضد هماند، ولی این معنایش بیارزشی مطالعات آکادمیک نیست و تا آخر جلسه نشان میدهد چه چیزهای باارزشی در آنها هست. پرسشی که مطرح میکند این است که آیا در روند تاریخی فکتی هست که منطقاً کسی را از یک سوی خط به سوی دیگر ببرد، و بحث بعدیاش همین است.
بنیقریظه در نگاه مؤمنانه
او به مثال اول جلسهٔ قبل، یعنی بنیقریظه، برمیگردد که زود تمامش کرده و پشیمان شده بود. حرف کلیاش این است که اگر مؤمنانه نگاه کنیم، به خداوند حق میدهیم اقوامی را محو کند؛ به احساس او خیلی بعید است مؤمنی از خواندن هلاک قوم نوح به این نتیجه برسد که خدا جنایتکار است. عذاب دستهجمعی یک قوم، که امروز میشود اسمش را نسلکشی گذاشت، از نگاه مؤمنانه مشکلی ایجاد نمیکند.
به گفتهٔ او قرآن صریح میگوید خدا از قومی برای عذاب قوم دیگر استفاده میکند؛ قوم یهود در زمان داوود، سلیمان و یوشع به فرمان خدا به اقوامی حمله کردند و شاید حتی قتلعام هم کرده باشند. پس برای کسی که به پیامبری پیامبر معتقد است، در ماجرای بنیقریظه فرمانی مطابق وحی اجرا شده و فقط مردان محکوم به مرگ شدند، نه زنها و بچهها؛ بدتر از این را در قوم نوح و هود و لوط داشتهایم.
او یادآوری میکند که جلسهٔ قبل گفته از بنیقریظه نمیشود استدلالی ساخت که پیامبر، پیامبر نیست، چون این فقط وقتی ممکن است که از پیش فرض کرده باشید او پیامبر نیست. استدلال یهودی را، که به گفتهٔ او به صراحت بیان نمیشود، چنین میگوید: قومی که جنایت دربارهٔ آن انجام شده قوم یهود است که برگزیدهٔ خداست، پس خدا نمیتواند فرمان داده باشد که یهودیها قتلعام شوند. در نگاه سکولار هم که حکم خدا فرض نمیشود، کشتن قومی جنایتکارانه به نظر میآید و میتواند فکتی در جهت اینکه پیامبر پیامبری دروغین است شود؛ ولی استفاده از آن بهعنوان فکت هم منوط به بررسی خود واقعه با نگاهی سکولار است.
فکتها بار نظری دارند
او به بحثی در فلسفهٔ علم اشاره میکند که مشاهدات «تئوریلیدن» هستند و آن را «نظریهبار» ترجمه کردهاند: تئوریها میگویند چه چیزهایی برای اندازهگیری هست، مثل بار الکتریکی. معنی این حرف این نیست که علم نوعی توتولوژی است، ولی عینیت مطلق را زیر سؤال میبرد، و دربارهٔ تاریخ صد برابر و هزار برابر بیشتر صدق میکند؛ مثلاً اتفاقی سیاسی امروز صبح در تهران را کسانی با دیدگاههای مختلف متناقض مینویسند.
به گفتهٔ او از دیدگاه مؤمنانه خدا بنا به اختیارات الهی فرمان داده مردانی از قومی کشته شوند و مؤمنان آن را اجرا کردهاند، چنانکه سابقه داشته است؛ او جنگ جهانی دوم را هم مثال میزند، هرچند نمیخواهد بگوید هر ماجرای تاریخی کار خداست به این معنا که اتفاق خوبی است. نتیجه این است که بنیقریظه نهتنها با پیامبری متناقض نیست، بلکه آن را تأیید میکند؛ اگر نگاه دیگری داشته باشید پیامبر دروغگو و جنایتکار میشود، ولی دروغگوبودن را اول باید فرض کرده باشید.
او میگوید اینطور نیست که هر کار پیامبر را بشود به فرمان خدا نسبت داد: برای این ماجراهای خاص در همهٔ ادیان ابراهیمی شواهد مطلق هست که خدا خودش و حتی به دست مؤمنین چنین کرده، ولی خدا هر کاری نمیکند. با نگاه مؤمنانه میشود تاریخ را بررسی کرد و کافر شد، اگر مثلاً غلطهای واضح در قرآن باشد یا فکتها نشان دهند پیامبر در اواخر عمر شهوتران شده بود؛ این را دیگر نمیتواند مثل بنیقریظه توجیه کند.
به گفتهٔ او آنچه تناقض دارد یک مفهوم است، و بحث این است که این مورد مصداق آن مفهوم هست یا نه. وقتی عقیدهای شواهد دارد و چیزهایی هم علیه آن، مثل تئوری کوانتوم که او بهترین تئوری موجود میداند و اشکالاتی دارد، آن را کنار نمیگذارد؛ اگر تعداد این نقطهها و فکتها خیلی زیاد شود میتواند در کل نگاه مؤمنانهٔ خود شک کند، ولی اگر شواهد هم زیاد باشد و جانشینی نباشد ممکن است مدل خود را حفظ کند. او میگوید مؤمنانه نگاهکردن خارجشدن از منطق نیست.
بنیقریظه و مدلهای رقیب
حرف مشخص او این است که نگاهکردن به بنیقریظه بهعنوان نسلکشی و استفاده از آن علیه پیامبری مطلقاً مردود است، چون مؤمنان قبول دارند خدا پیشتر اقوامی را محو کرده؛ ولی عادلانهبودن حکم جای بحث دارد. او ماجرا را چنین میگوید: در محاصرهٔ جنگ خندق بنیقریظه از داخل مدینه با احزاب همکاری کردند، بعد احزاب پراکنده شدند، و حَکَمی که با توافق پیامبر و بنیقریظه تعیین شد حکم داد؛ پیامبر گفت این همان حکم خدا بود.
به گفتهٔ او اگر فکتی موثق عدالت پیامبر را در قضاوتش زیر سؤال ببرد، این نقطهضعفی در پیامبری است؛ ولی روایت تاریخی محدود است و به نظر نمیآید کسی فکت جدیدی بیاورد. کشتن قومی بدون اتکا به وحی جنایت است، اما اگر متصل به وحی باشد اوضاع فرق میکند. او میگوید نگاه مؤمنانه یا غیرمؤمنانه محتوای فکت را تغییر میدهد، و مذهبیها هم وقتی به دنیای سکولار نگاه میکنند دچار همین اشتباه میشوند.
از دیدگاه کسی که از پیامبر خاتم انتظار دارد خلیفهٔ خدا و محل تجلی همهٔ اسما و صفات باشد، اینکه افرادی به دست مؤمنین کشته شدهاند تجلی غضب و جباریت است و نهتنها علیه پیامبر نیست، بلکه به نفع اوست. کسی که بنیقریظه را علیه دیدگاه مؤمنانه میآورد، مهمتر از ایرادگرفتن باید مدل جدیدی ارائه کند: پیامبر آدم صالحی بوده که میدانسته دروغ میگوید، یا آدمی قدرتطلب بوده که از اول به قصد گرفتن حکومت آمده؟
به گفتهٔ او کسی که فقط ایراد میگیرد و مدلی نمیدهد جواب نمیخواهد؛ در علم هم کسی فقط ایرادهای مکانیک کوانتوم را نمیگوید و باید مدل رقیبی بدهد. او اعتقاد به اینکه پیامبر اسکیزوفرنی داشته را مدلی خیلی قدرتمند میداند که از نگاه سکولار همهچیز را توجیه میکند، هرچند اینکه از اسکیزوفرنی صنایع لفظی دربیاید را کمی بیسابقه میداند؛ و میگوید بنیقریظه متناقض نیست بلکه قابل پیشبینی است، چون از پیامبر خاتم انتظار دارد هم کشتن را ببیند و هم زندهکردن را.
کمبود اطلاعات و پرسش حاضران
او تأکید میکند که اینطور نیست که با نگاه مؤمنانه همهچیز حل شود؛ این ماجرا اینطور حل میشود، نه همهٔ چیزهای تاریخی و قرآنی. نمیشود هر جا ایراد بود گفت استعاره است؛ باید برای قرائت قرآن تئوری داشت و دوگانه بازی نکرد. به نظر او هفت آسمان استعاره نمیآید و شاید نظام بطلمیوسی وارد قرآن شده باشد، و پروژهٔ آقای دکتر سروش را شبیه کار بعضی مسیحیها میداند که زبان کتاب مقدس را اسطوره و نماد دانستند.
او میپذیرد که هرچه پای محتوا در میان باشد، دربارهٔ مبانی ادیان نمیشود بیطرفانه حرف زد؛ دربارهٔ موضوعی با پایهٔ اعتقادی، مثل عدالت پیامبر در بنیقریظه، نمیشود بیطرفانه تاریخی قضاوت کرد، چون اطلاعات کم است و هیچیک از دو طرف نمیتواند ثابت کند حکم عادلانه بود یا نبود. بسیاری از ماجراهای قرن اول و دوم مسیحیان را خود مسیحیها روایت کردهاند و روایتهای دیگران کم و مخالف است؛ او آن را شبیه تابلویی میداند که خطوط مشخصش کم است و عقاید آدم میگوید چطور تکمیل شود.
یکی از حاضران میگوید مثلاً مستشرقین یهودی میتوانند منکر همکاری بنیقریظه با احزاب شوند، چون تاریخ را مسلمانها نوشتهاند. او پاسخ میدهد که مخالفان برای اینکه چه تعداد از افراد بنیقریظه کشته شدند به تاریخ طبری استناد میکنند، ولی جاهایی که بحث بر سر این است که این کار عادلانه بوده، نه؛ و ما هم همین کار را با تاریخ آنها میکنیم: آدم سکولار از انجیل هرجای متن را که دوست دارد میگیرد. به نظر او نمیشود از این قضاوتها پرهیز کرد، ولی نمیتواند بگوید ماجرای بنیقریظه اتفاق نیفتاده، چون نوشته شده و قرآن هم به آن اشاره کرده.
او میگوید بنیقریظه وجود داشتند و به گمانش کسی منکر وجودشان نیست، و میپذیرد که در استفاده از تاریخ بهعنوان فکت باید احتیاط کرد، چنانکه مصدق را در کتابهای مارکسیستها آدم بد و نزد ملیگراها در حد عصمت معصوم میبینند. ولی موضوع بحثش این نیست؛ میخواهد تأکید کند دیدگاههای سکولار بیطرفانه نیستند و بیارزش هم نیستند، و نباید همهٔ بحثهای آکادمیک را کنار ریخت.
نگاه مؤمنانه به کل تاریخ یک دین
او میگوید مسیحیها هم در نگاه مؤمنانهشان راحت نیستند: اگر تاریخ سه، چهار قرن اول مقدس است، چرا در اعمال رسولان پطرس با پولس دعوایش شده و اختلاف چهار انجیل چگونه توجیه میشود؟ این پرسشها را فقط آدم مؤمن باید جواب بدهد؛ آدم سکولار میگوید رهبر جنبش رفته و چند نفر سر قدرت دعوا میکنند. پس با توجیه از راه معجزه و پیامبری از مشکلات تاریخ دور نمیشویم و باید تئوریای برای توجیه تاریخ داشت.
او میگوید چون وقت محدود است، اساس بحث را بر نگاه مؤمنانه میگذارند، ولی این به معنای کنار گذاشتن دیدگاه سکولار نیست. بخشی از تحقیقات آکادمیک به محتوا مربوط نیست و به اوریجینالبودن اسناد مربوط است، و وقتی ثابت شود متنی مال قرن دوم نیست همه تقریباً قبول میکنند؛ مثلاً قدیمیترین نسخهٔ انجیل برنابا مال قرن شانزدهم است و تا نسخهٔ قدیمیای به دست نیامده نمیشود از نظر تاریخی به آن استناد کرد. بحثهای آکادمیک که محتوایی نیستند معمولاً بیطرفانه انجام میشوند.
او میگوید مؤمن میتواند به هستهٔ مرکزی دین ایمان داشته باشد، یعنی پیامبری که به او وحی شده، ولی نگاهکردن به کل تاریخ آن دین بهعنوان ماجرای مقدس بحث دیگری است. هرچه جانشینان دورتر میشوند، بررسیهای سکولار بیشتر صدق میکند؛ وقتی مسیحیت در امپراتوری روم استقرار پیدا میکند، مسائل سیاسی و جنگ و پاپ پیش میآید، و این تصور که خدا هنوز همهچیز را به پاپ میگوید به گمان او دربارهٔ همهٔ ادیان غلط است. دربارهٔ پروتستانتیسم جوابی که معمولاً میدهند، یعنی سازگاری با مقتضیات سرمایهداری، به نظر او درست است.
در پاسخ به پرسش حاضری دربارهٔ خلیفه، او میگوید نهادهای دینی، چه منشأ الهی داشته باشند چه نه، در طول تحول خودشان مراحلی را میگذرانند و تغییراتشان به نیازهای اجتماعی بستگی دارد. سادهاندیشی است که همهٔ تغییرات تاریخ مسیحیت را کار روحالقدس بدانیم، مثلاً گرفتن جادوگرها در قرون وسطی. به گفتهٔ او دیدگاه مؤمنانه یعنی پای خدا را حداکثر تا خود پیغمبر و پیروان درجهیکش وسط کشیدن، و مطالعات سکولار به این معنا خیلی باارزش است.
→ متنِ کاملِ این جلسه